៣. អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តំ. តត្ថ យត្រ ហិ នាមាតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ. យោ នាម តថាគតោតិ អត្ថោ. ឆិន្នបបញ្ចេតិ ឯត្ថ បបញ្ចា នាម តណ្ហា មានោ ទិដ្ឋីតិ ឥមេ តយោ កិលេសា. ឆិន្នវដុមេតិ ឯត្ថ វដុមន្តិ កុសលាកុសលកម្មវដ្ដំ វុច្ចតិ. បរិយាទិន្នវដ្ដេតិ តស្សេវ វេវចនំ. សព្ពទុក្ខវីតិវត្តេតិ សព្ពំ វិបាកវដ្ដសង្ខាតំ ទុក្ខំ វីតិវត្តេ. អនុស្សរិស្សតីតិ ឥទំ យត្រាតិ និបាតវសេន អនាគតវចនំ, អត្ថោ បនេត្ថ អតីតវសេន វេទិតព្ពោ. ភគវា ហិ តេ ពុទ្ធេ អនុស្សរិ, ន ឥទានិ អនុស្សរិស្សតិ. ឯវំជច្ចាតិ វិបស្សីអាទយោ ខត្តិយជច្ចា, កកុសន្ធាទយោ ព្រាហ្មណជច្ចាតិ. ឯវំគោត្តាតិ វិបស្សីអាទយោ កោណ្ឌញ្ញគោត្តា, កកុសន្ធាទយោ កស្សបគោត្តាតិ. ឯវំសីលាតិ លោកិយលោកុត្តរសីលេន ឯវំសីលា. ឯវំធម្មាតិ ឯត្ថ សមាធិបក្ខា ធម្មា អធិប្បេតា. លោកិយលោកុត្តរេន សមាធិនា ឯវំសមាធិនោតិ អត្ថោ. ឯវំបញ្ញាតិ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាយ ឯវំបញ្ញា. ឯវំវិហារីតិ ឯត្ថ បន ហេដ្ឋា សមាធិបក្ខានំ ធម្មានំ គហិតត្តា វិហារោ គហិតោវ, បុន កស្មា គហិតមេវ គណ្ហាតីតិ ចេ, ន ឥទំ គហិតមេវ. ឥទញ្ហិ និរោធសមាបត្តិទីបនត្ថំ, តស្មា ឯវំនិរោធសមាបត្តិវិហារីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ឯវំវិមុត្តាតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ តទង្គវិមុត្តិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ និស្សរណវិមុត្តីតិ បញ្ចវិធា វិមុត្តិយោ. តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សយំ វិក្ខម្ភិតេហិ នីវរណាទីហិ វិមុត្តត្តា វិក្ខម្ភនវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. អនិច្ចានុបស្សនាទិកា សត្ត អនុបស្សនា សយំ តស្ស តស្ស បច្ចនីកង្គវសេន បរិចត្តាហិ និច្ចសញ្ញាទីហិ វិមុត្តត្តា តទង្គវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. ចត្តារោ អរិយមគ្គា សយំ សមុច្ឆិន្នេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា សមុច្ឆេទវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ មគ្គានុភាវេន កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធន្តេ ឧប្បន្នត្តា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. និព្ពានំ សព្ពកិលេសេហិ និស្សដត្តា អបគតត្តា ទូរេ ឋិតត្តា និស្សរណវិមុត្តីតិ សង្ខំ គតំ. ឥតិ ឥមាសំ បញ្ចន្នំ វិមុត្តីនំ វសេន ឯវំវិមុត្តាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៩៩. តស្មាតិហាតិ យស្មា ត្វំ ‘‘តថាគតា អច្ឆរិយា’’តិ វទសិ, តស្មា តំ ភិយ្យោសោ មត្តាយ បដិភន្តុ តថាគតស្ស អច្ឆរិយា អព្ភុតធម្មាតិ. សតោ សម្បជានោតិ ឯត្ថ ទ្វេសម្បជញ្ញានិ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេ ច. តត្ថ វេស្សន្តរជាតកេ ព្រាហ្មណស្ស ទ្វេ បុត្តេ ទត្វា បុនទិវសេ សក្កស្ស ទេវិំ ទត្វា សក្កេន បសីទិត្វា ទិន្នេ អដ្ឋ វរេ គណ្ហន្តោ –

‘‘ឥតោ វិមុច្ចមានាហំ, សគ្គគាមី វិសេសគូ;

អនិវត្តី តតោ អស្សំ, អដ្ឋមេតំ វរំ វរេ’’តិ. (ជា. ២.២២.២៣០០) –

ឯវំ តុសិតភវនេ មេ បដិសន្ធិ ហោតូតិ វរំ អគ្គហេសិ, តតោ បដ្ឋាយ តុសិតភវនេ ឧប្បជ្ជិស្សាមីតិ ជានាតិ, ឥទំ មនុស្សលោកេ សម្បជញ្ញំ. វេស្សន្តរត្តភាវតោ បន ចុតោ បុន តុសិតភវនេ និព្ពត្តិត្វា និព្ពត្តោស្មីតិ អញ្ញាសិ, ឥទំ ទេវលោកេ សម្បជញ្ញំ.

កិំ បន សេសទេវតា ន ជានន្តីតិ? នោ ន ជានន្តិ. តា បន ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខេ ឱលោកេត្វា ទេវនាដកេហិ តូរិយសទ្ទេន បពោធិតា ‘‘មារិស អយំ ទេវលោកោ តុម្ហេ ឥធ និព្ពត្តា’’តិ សារិតា ជានន្តិ. ពោធិសត្តោ បឋមជវនវារេ ន ជានាតិ, ទុតិយជវនតោ បដ្ឋាយ ជានាតិ. ឥច្ចស្ស អញ្ញេហិ អសាធារណជាននំ ហោតិ.

អដ្ឋាសីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ អញ្ញេបិ ទេវា តត្ថ ឋិតា ឋិតម្ហាតិ ជានន្តិ, តេ បន ឆសុ ទ្វារេសុ ពលវតា ឥដ្ឋារម្មណេន អភិភុយ្យមានា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា អត្តនោ ភុត្តបីតភាវម្បិ អជានន្តា អាហារូបច្ឆេទេន កាលំ ករោន្តិ. ពោធិសត្តស្ស កិំ តថារូបំ អារម្មណំ នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ. សោ ហិ សេសទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគ្គណ្ហាតិ, អារម្មណេន បន អត្តានំ មទ្ទិតុំ ន ទេតិ, តំ អារម្មណំ អភិភវិត្វា តិដ្ឋតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សតោ សម្បជានោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ តុសិតេ កាយេ អដ្ឋាសី’’តិ.

២០០. យាវតាយុកន្តិ សេសត្តភាវេសុ កិំ យាវតាយុកំ ន តិដ្ឋត្តីតិ? អាម ន តិដ្ឋតិ. អញ្ញទា ហិ ទីឃាយុកទេវលោកេ និព្ពត្តោ តត្ថ បារមិយោ ន សក្កា បូរេតុន្តិ អក្ខីនិ និមីលេត្វា អធិមុត្តិកាលំកិរិយំ នាម កត្វា មនុស្សលោកេ និព្ពត្តតិ. អយំ កាលង្កិរិយា អញ្ញេសំ ន ហោតិ. តទា បន អទិន្នទានំ នាម នត្ថិ, អរក្ខិតសីលំ នាម នត្ថិ, សព្ពបារមីនំ បូរិតត្តា យាវតាយុកំ អដ្ឋាសិ.

សតោ សម្បជានោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯវំ តាវ សព្ពបារមិយោ បូរេត្វា តទា ពោធិសត្តោ យាវតាយុកំ អដ្ឋាសិ. ទេវតានំ បន – ‘‘មនុស្សគណនាវសេន ឥទានិ សត្តហិ ទិវសេហិ ចុតិ ភវិស្សតី’’តិ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ – មាលា មិលាយន្តិ, វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, កាយេ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមតិ, ទេវោ ទេវាសនេ ន សណ្ឋាតិ.

តត្ថ មាលាតិ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ បិឡន្ធនមាលា. តា កិរ សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា សត្តបណ្ណាស-វស្សកោដិយោ អមិលាយិត្វា តទា មិលាយន្តិ. វត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តកំ បន កាលំ ទេវានំ នេវ សីតំ ន ឧណ្ហំ ហោតិ, តស្មិំ កាលេ សរីរតោ ពិន្ទុពិន្ទុវសេន សេទា មុច្ចន្តិ. ឯត្តកញ្ច កាលំ តេសំ សរីរេ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវសេន វិវណ្ណតា ន បញ្ញាយតិ, ទេវធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ, ទេវបុត្តា វីសតិវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ខាយន្តិ. មរណកាលេ បន នេសំ កិលន្តរូបោ អត្តភាវោ ហោតិ. ឯត្តកញ្ច នេសំ កាលំ ទេវលោកេ ឧក្កណ្ឋិតា នាម នត្ថិ, មរណកាលេ បន និស្សសន្តិ វិជម្ភន្តិ, សកេ អាសនេ នាភិរមន្តិ.

ឥមានិ បន បុព្ពនិមិត្តានិ, យថា លោកេ មហាបុញ្ញានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំយេវ ឧក្កាបាតភូមិចាលចន្ទគ្គាហាទីនិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ, ឯវមេវ មហេសក្ខានំ ទេវតានំយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ. យថា ច មនុស្សេសុ បុព្ពនិមិត្តានិ នក្ខត្តបាឋកាទយោវ ជានន្តិ, ន សព្ពេ, ឯវមេវ តានិបិ សព្ពេ ទេវា ន ជានន្តិ, បណ្ឌិតា ឯវ បន ជានន្តិ. តត្ថ យេ ច មន្ទេន កុសលកម្មេន និព្ពត្តា ទេវបុត្តា, តេ តេសុ ឧប្បន្នេសុ – ‘‘ឥទានិ កោ ជានាតិ, កុហិំ និព្ពត្តិស្សាមា’’តិ ភាយន្តិ. យេ មហាបុញ្ញា, តេ – ‘‘អម្ហេហិ ទិន្នំ ទានំ រក្ខិតំ សីលំ ភាវិតំ ភាវនំ អាគម្ម ឧបរិទេវលោកេសុ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមា’’តិ ន ភាយន្តិ. ពោធិសត្តោបិ តានិ បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ អនន្តរេ អត្តភាវេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ន ភាយិ. អថស្ស តេសុ និមិត្តេសុ បាតុភូតេសុ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិត្វា – ‘‘មារិស តុម្ហេហិ ទស បារមិយោ បូរេន្តេហិ ន សក្កសម្បត្តិំ ន មារព្រហ្មចក្កវត្តិសម្បត្តិំ បត្ថេន្តេហិ បូរិតា, លោកនិត្ថរណត្ថាយ បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយមានេហិ បូរិតា. សោ វោ ឥទានិ កាលោ មារិស ពុទ្ធត្តាយ, សមយោ មារិស ពុទ្ធត្តាយា’’តិ យាចន្តិ.

អថ មហាសត្តោ ទេវតានំ បដិញ្ញំ អទត្វាវ កាលទីបទេសកុលជនេត្តិអាយុបរិច្ឆេទវសេន បញ្ចមហាវិលោកនំ នាម វិលោកេសិ. តត្ថ ‘‘កាលោ នុ ខោ, ន កាលោ’’តិ បឋមំ កាលំ វិលោកេសិ. តត្ថ វស្សសតសហស្សតោ ឧទ្ធំ វឌ្ឍិតអាយុកាលោ កាលោ នាម ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តានំ ជាតិជរាមរណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, ពុទ្ធានញ្ច ធម្មទេសនា នាម តិលក្ខណមុត្តា នត្ថិ, តេសំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ កថេន្តានំ ‘‘កិំ នាមេតំ កថេន្តី’’តិ នេវ សោតុំ ន សទ្ធាតុំ មញ្ញន្តិ, តតោ អភិសមយោ ន ហោតិ, តស្មិំ អសតិ អនិយ្យានិកំ សាសនំ ហោតិ. តស្មា សោ អកាលោ. វស្សសតតោ ឩនអាយុកាលោបិ កាលោ នាម ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តា ឧស្សន្នកិលេសា ហោន្តិ, ឧស្សន្នកិលេសានញ្ច ទិន្នោវាទោ ឱវាទដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ. ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ ខិប្បំ វិគច្ឆតិ. តស្មា សោបិ អកាលោ. សតសហស្សតោ បន បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា វស្សសតតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អាយុកាលោ កាលោ នាម. តទា ច វស្សសតកាលោ ហោតិ. អថ មហាសត្តោ ‘‘និព្ពត្តិតព្ពកាលោ’’តិ កាលំ បស្សិ.

តតោ ទីបំ វិលោកេន្តោ សបរិវារេ ចត្តារោ ទីបេ ឱលោកេត្វា – ‘‘តីសុ ទីបេសុ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ជម្ពុទីបេយេវ និព្ពត្តន្តី’’តិ ទីបំ បស្សិ.

តតោ – ‘‘ជម្ពុទីបោ នាម មហា, ទសយោជនសហស្សបរិមាណោ, កតរស្មិំ នុ ខោ បទេសេ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តី’’តិ ទេសំ វិលោកេន្តោ មជ្ឈិមទេសំ បស្សិ. មជ្ឈិមទេសោ នាម ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ’’តិអាទិនា នយេន វិនយេ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តោវ. សោ បន អាយាមតោ តីណិ យោជនសតានិ. វិត្ថារតោ អឌ្ឍតិយានិ, បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតានីតិ. ឯតស្មិញ្ហិ បទេសេ ចត្តារិ អដ្ឋ សោឡស វា អសង្ខ្យេយ្យានិ, កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ. ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ, កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា បច្ចេកពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ, កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាសាវកា ឧប្បជ្ជន្តិ, ចតុន្នំ មហាទីបានំ ទ្វិសហស្សានំ បរិត្តទីបានញ្ច ឥស្សរិយាធិបច្ចការកចក្កវត្តិរាជានោ ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញេ ច មហេសក្ខា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិមហាសាលា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥទញ្ចេត្ថ កបិលវត្ថុ នាម នគរំ, តត្ថ មយា និព្ពត្តិតព្ពន្តិ និដ្ឋមគមាសិ.

តតោ កុលំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធា នាម លោកសម្មតេ កុលេ និព្ពត្តន្តិ, ឥទានិ ច ខត្តិយកុលំ លោកសម្មតំ, តត្ថ និព្ពត្តិស្សាមិ, សុទ្ធោទនោ នាម រាជា មេ បិតា ភវិស្សតី’’តិ កុលំ បស្សិ.

តតោ មាតរំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធមាតា នាម លោលា សុរាធុត្តា ន ហោតិ, កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី ជាតិតោ បដ្ឋាយ អខណ្ឌបញ្ចសីលា ហោតិ, អយញ្ច មហាមាយា នាម ទេវី ឯទិសា. អយំ មេ មាតា ភវិស្សតិ. កិត្តកំ បនស្សា អាយូ’’តិ អាវជ្ជន្តោ – ‘‘ទសន្នំ មាសានំ ឧបរិ សត្ត ទិវសានី’’តិ បស្សិ.

ឥតិ ឥមំ បញ្ចមហាវិលោកនំ វិលោកេត្វា – ‘‘កាលោ មេ មារិសា ពុទ្ធភាវាយា’’តិ ទេវតានំ សង្គហំ ករោន្តោ បដិញ្ញំ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ តា ទេវតា ឧយ្យោជេត្វា តុសិតទេវតាហិ បរិវុតោ តុសិតបុរេ នន្ទនវនំ បាវិសិ. សព្ពទេវលោកេសុ ហិ នន្ទនវនំ អត្ថិយេវ. តត្ថ នំ ទេវតា – ‘‘ឥតោ ចុតោ សុគតិំ គច្ឆ, ឥតោ ចុតោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិ បុព្ពេកតកុសលកម្មោកាសំ សារយមានា វិចរន្តិ. សោ ឯវំ ទេវតាហិ កុសលំ សារយមានាហិ បរិវុតោ តត្ថ វិចរន្តោវ ចវិ.

ឯវំ ចុតោ ចវាមីតិ បជានាតិ, ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. បដិសន្ធិំ គហេត្វាបិ បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ, ឥមស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតាតិ ឯវំ បន ជានាតិ. កេចិ បន ថេរា ‘‘អាវជ្ជនបរិយាយោ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ទុតិយតតិយចិត្តវារេយេវ ជានិស្សតី’’តិ វទន្តិ. តិបិដកមហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘មហាសត្តានំ បដិសន្ធិ ន អញ្ញេសំ បដិសន្ធិសទិសា, កោដិប្បត្តំ តេសំ សតិសម្បជញ្ញំ. យស្មា បន តេនេវ ចិត្តេន តំ ចិត្តំ ញាតុំ ន សក្កា, តស្មា ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. ចុតិក្ខណេបិ ចវាមីតិ បជានាតិ, បដិសន្ធិំ គហេត្វាបិ បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ, អសុកស្មិំ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតាតិ បជានាតិ, តស្មិំ កាលេ ទសសហស្សី កម្បតី’’តិ. ឯវំ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តោ បន ឯកូនវីសតិយា បដិសន្ធិចិត្តេសុ មេត្តាបុព្ពភាគស្ស សោមនស្ស-សហគត-ញាណសម្បយុត្ត-អសង្ខារិក-កុសលចិត្តស្ស សទិសមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ‘‘ឧបេក្ខាសហគតេនា’’តិ អាហ.

បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តោ បន អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយំ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេន អគ្គហេសិ. តទា កិរ មហាមាយា បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធវិភូសនសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា សត្តមេ ទិវសេ បាតោ វុដ្ឋាយ គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរីគព្ភំ បវិសិត្វា សិរីសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥទំ សុបិនំ អទ្ទស – ‘‘ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេសំ ទេវិយោ អាគន្ត្វា មនុស្សមលហរណត្ថំ ន្ហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា គន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា ឧត្តរទិសតោ អាគម្ម កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ.

អថ បពុទ្ធា ទេវី តំ សុបិនំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា បភាតាយ រត្តិយា ចតុសដ្ឋិមត្តេ ព្រាហ្មណបាមោក្ខេ បក្កោសាបេត្វា ហរិតូបលិត្តាយ លាជាទីហិ កតមង្គលសក្ការាយ ភូមិយា មហារហានិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ និសិន្នានំ ព្រាហ្មណានំ សប្បិមធុសក្ករាភិសង្ខារស្ស វរបាយាសស្ស សុវណ្ណរជតបាតិយោ បូរេត្វា សុវណ្ណរជតបាតីតិហេវ បដិកុជ្ជិត្វា អទាសិ, អញ្ញេហិ ច អហតវត្ថកបិលគាវីទានាទីហិ តេ សន្តប្បេសិ. អថ នេសំ សព្ពកាមសន្តប្បិតានំ សុបិនំ អារោចាបេត្វា – ‘‘កិំ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា អាហំសុ – ‘‘មា ចិន្តយិ មហារាជ, ទេវិយា តេ កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ, សោ ច ខោ បុរិសគព្ភោ, ន ឥត្ថិគព្ភោ, បុត្តោ តេ ភវិស្សតិ. សោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, រាជា ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី. សចេ អគារា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សតិ, ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ. ឯវំ សតោ សម្បជានោ ពោធិសត្តោ តុសិតកាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ.

តត្ថ សតោ សម្បជានោតិ ឥមិនា ចតុត្ថាយ គព្ភាវក្កន្តិយា ឱក្កមតីតិ ទស្សេតិ. ចតស្សោ ហិ គព្ភាវក្កន្តិយោ.

‘‘ចតស្សោ ឥមា, ភន្តេ, គព្ភាវក្កន្តិយោ. ឥធ, ភន្តេ, ឯកច្ចោ អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ បឋមា គព្ភាវក្កន្តិ.

បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ ទុតិយា គព្ភាវក្កន្តិ.

បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, អសម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ តតិយា គព្ភាវក្កន្តិ.

បុន ចបរំ, ភន្តេ, ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឋាតិ, សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមតិ, អយំ ចតុត្ថា គព្ភាវក្កន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៧).

ឯតាសុ បឋមា លោកិយមនុស្សានំ ហោតិ, ទុតិយា អសីតិមហាសាវកានំ, តតិយា ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ បច្ចេកពោធិសត្តានញ្ច. តេ កិរ កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា អនេកសតបោរិសេ បបាតេ វិយ យោនិមុខេ តាឡច្ឆិគ្គលេន ហត្ថី វិយ អតិវិយ សម្ពាធេន យោនិមុខេន និក្ខមមានា អនន្តំ ទុក្ខំ បាបុណន្តិ. តេន នេសំ ‘‘មយំ និក្ខមាមា’’តិ សម្បជានតា ន ហោតិ. ចតុត្ថា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ. តេ ហិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តាបិ ជានន្តិ, តត្ថ វសន្តាបិ ជានន្តិ. និក្ខមនកាលេបិ នេសំ កម្មជវាតា ឧទ្ធំបាទេ អធោសិរេ កត្វា ខិបិតុំ ន សក្កោន្តិ, ទ្វេ ហត្ថេ បសារេត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឋិតកាវ និក្ខមន្តិ.

២០១. មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯត្ថ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឱក្កន្តេ ហិ តស្មិំ ឯវំ ហោតិ, ន ឱក្កមមានេ. អប្បមាណោតិ ពុទ្ធប្បមាណោ, វិបុលោតិ អត្ថោ. ឧឡារោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទេវានុភាវន្តិ ឯត្ថ ទេវានំ អយមានុភាវោ – និវត្ថវត្ថស្ស បភា ទ្វាទស យោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស, តថា អលង្ការស្ស, តថា វិមានស្ស, តំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ.

លោកន្តរិកាតិ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរា ឯកេកោ លោកន្តរិកា ហោតិ, តិណ្ណំ សកដចក្កានំ បត្តានំ វា អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច ឋបិតានំ មជ្ឈេ ឱកាសោ វិយ. សោ បន លោកន្តរិកនិរយោ បរិមាណតោ អដ្ឋយោជនសហស្សោ ហោតិ. អឃាតិ និច្ចវិវដា. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា. អន្ធការាតិ តមភូតា. អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណតោ អន្ធភាវករណតិមិសេន សមន្នាគតា. តត្ថ កិរ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ. ឯវំមហិទ្ធិកាតិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំមហិទ្ធិកា. ឯកេកាយ ទិសាយ នវនវយោជនសតសហស្សានិ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេន្តិ, ឯវំ មហានុភាវា. អាភាយ នានុភោន្តីតិ អត្តនោ បភាយ នប្បហោន្តិ. តេ កិរ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន ចរន្តិ, ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច អតិក្កម្ម លោកន្តរិកនិរយោ, តស្មា តេ តត្ថ អាភាយ នប្បហោន្តិ.

យេបិ តត្ថ សត្តាតិ យេបិ តស្មិំ លោកន្តរមហានិរយេ សត្តា ឧបបន្នា. កិំ បន កម្មំ កត្វា តេ តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? ភារិយំ ទារុណំ មាតាបិតូនំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ច ឧបរិ អបរាធំ អញ្ញញ្ច ទិវសេ ទិវសេ បាណវធាទិសាហសិកកម្មំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ តម្ពបណ្ណិទីបេ អភយចោរនាគចោរាទយោ វិយ. តេសំ អត្តភាវោ តិគាវុតិកោ ហោតិ, វគ្គុលីនំ វិយ ទីឃនខា ហោន្តិ. តេ រុក្ខេ វគ្គុលិយោ វិយ នខេហិ ចក្កវាឡបាទេ លគ្គន្តិ. យទា បន សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសំ គតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ មញ្ញមានា តត្ថ វាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកឧទកេ បតន្តិ. វាតេ បហរន្តេ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ. បតិតមត្តា ច អច្ចន្តខារេ ឧទកេ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តិ.

អញ្ញេបិ កិរ ភោ សន្តិ សត្តាតិ – ‘‘យថា មយំ មហាទុក្ខំ អនុភវាម, ឯវំ អញ្ញេបិ កិរ សត្តា ឥទំ ទុក្ខំ អនុភវន្តា ឥធូបបន្នា’’តិ តំ ទិវសំ បស្សន្តិ. អយំ បន ឱភាសោ ឯកយាគុបានមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ, យាវតា និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ អារម្មណំ វិភាវេតិ, តត្តកំ កាលំ ហោតិ. ទីឃភាណកា បន ‘‘អច្ឆរាសង្ឃាដមត្តមេវ វិជ្ជុភាសោ វិយ និច្ឆរិត្វា កិំ ឥទន្តិ ភណន្តានំយេវ អន្តរធាយតី’’តិ វទន្តិ. សង្កម្បតីតិ សមន្តតោ កម្បតិ. ឥតរទ្វយំ បុរិមបស្សេវ វេវចនំ. បុន អប្បមាណោ ចាតិអាទិ និគមនត្ថំ វុត្តំ.

២០២. ចត្តារោ ទេវបុត្តា ចតុទ្ទិសំ អារក្ខាយ ឧបគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ចត្តារោតិ ចតុន្នំ មហារាជូនំ វសេន វុត្តំ, ទសសហស្សចក្កវាឡេ បន ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា ចត្តាលីសទសសហស្សា ហោន្តិ. តត្ថ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ មហារាជានោ ខគ្គហត្ថា អាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស អារក្ខណត្ថាយ ឧបគន្ត្វា សិរីគព្ភំ បវិដ្ឋា, ឥតរេ គព្ភទ្វារតោ បដ្ឋាយ អវរុទ្ធបំសុបិសាចកាទិយក្ខគណេ បដិក្កមាបេត្វា យាវ ចក្កវាឡា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ.

កិមត្ថំ បនាយំ រក្ខា អាគតា? ននុ បដិសន្ធិក្ខណេ កលលកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ កោដិសតសហស្សា មារា កោដិសតសហស្សំ សិនេរុំ ឧក្ខិបិត្វា ពោធិសត្តស្ស វា ពោធិសត្តមាតុយា វា អន្តរាយករណត្ថំ អាគច្ឆេយ្យុំ, សព្ពេ អន្តរាវ អន្តរធាយេយ្យុំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា រុហិរុប្បាទវត្ថុស្មិំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ. គច្ឆថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, យថាវិហារំ, អរក្ខិយា, ភិក្ខវេ, តថាគតា’’តិ (ចូឡវ. ៣៤១). ឯវមេតំ, ន បរូបក្កមេន តេសំ ជីវិតន្តរាយោ អត្ថិ. សន្តិ ខោ បន អមនុស្សា វិរូបា ទុទ្ទសិកា, ភេរវរុបា បក្ខិនោ, យេសំ រូបំ ទិស្វា សទ្ទំ វា សុត្វា ពោធិសត្តមាតុ ភយំ វា សន្តាសោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តេសំ និវារណត្ថាយ រក្ខំ អគ្គហេសុំ. អបិច ខោ ពោធិសត្តស្ស បុញ្ញតេជេន សញ្ជាតគារវា អត្តនោ គារវចោទិតាបិ តេ ឯវមកំសុ.

កិំ បន តេ អន្តោគព្ភំ បវិសិត្វា ឋិតា ចត្តារោ មហារាជានោ ពោធិសត្តមាតុយា អត្តានំ ទស្សេន្តិ ន ទស្សេន្តីតិ? នហានមណ្ឌនភោជនាទិសរីរកិច្ចកាលេ ន ទស្សេន្តិ, សិរីគព្ភំ បវិសិត្វា វរសយនេ និបន្នកាលេ បន ទស្សេន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អមនុស្សទស្សនំ នាម មនុស្សានំ សប្បដិភយំ ហោតិ, ពោធិសត្តមាតា បន អត្តនោ ចេវ បុត្តស្ស ច បុញ្ញានុភាវេន តេ ទិស្វា ន ភាយតិ, បកតិអន្តេបុរបាលកេសុ វិយ អស្សា តេសុ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

២០៣. បកតិយា សីលវតីតិ សភាវេនេវ សីលសម្បន្នា. អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ មនុស្សា តាបសបរិព្ពាជកានំ សន្តិកេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា សីលំ គណ្ហន្តិ, ពោធិសត្តមាតាបិ កាលទេវិលស្ស ឥសិនោ សន្តិកេ គណ្ហាតិ. ពោធិសត្តេ បន កុច្ឆិគតេ អញ្ញស្ស បាទមូលេ និសីទិតុំ នាម ន សក្កា, សមាសនេ និសីទិត្វា គហិតសីលម្បិ អវញ្ញា ការណមត្តំ ហោតិ. តស្មា សយមេវ សីលំ អគ្គហេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

បុរិសេសូតិ ពោធិសត្តស្ស បិតរំ អាទិំ កត្វា កេសុចិ មនុស្សេសុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. តញ្ច ខោ ពោធិសត្តេ គារវេន, ន បហីនកិលេសតាយ. ពោធិសត្តមាតុ រូបំ បន សុកុសលាបិ សិប្បិកា បោត្ថកម្មាទីសុបិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, តំ ទិស្វា បុរិសស្ស រាគោ នុប្បជ្ជតីតិ ន សក្កា វត្តុំ. សចេ បន តំ រត្តចិត្តោ ឧបសង្កមិតុកាមោ ហោតិ, បាទា ន វហន្តិ, ទិព្ពសង្ខលិកា វិយ ពជ្ឈន្តិ. តស្មា ‘‘អនតិក្កមនីយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បញ្ចន្នំ កាមគុណានន្តិ បុព្ពេ ‘‘កាមគុណូបសំហិត’’ន្តិ បុរិសាធិប្បាយវសេន វត្ថុបដិក្ខេបោ កថិតោ, ឥធ អារម្មណប្បដិលាភោ ទស្សិតោ. តទា កិរ ‘‘ទេវិយា ឯវរូបោ បុត្តោ កុច្ឆិស្មិំ ឧប្បន្នោ’’តិ, សុត្វា សមន្តតោ រាជានោ មហគ្ឃអាភរណតូរិយាទិវសេន បញ្ចទ្វារារម្មណវត្ថុភូតំ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ, ពោធិសត្តស្ស ច ពោធិសត្តមាតុយា ច កតកម្មស្ស ឧស្សន្នត្តា លាភសក្ការស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ.

២០៤. អកិលន្តកាយាតិ យថា អញ្ញា ឥត្ថិយោ គព្ភភារេន កិលមន្តិ, ហត្ថបាទា ឧទ្ធុមាតកាទីនិ បាបុណន្តិ, ន ឯវំ តស្សា កោចិ កិលមថោ អហោសិ. តិរោកុច្ឆិគតន្តិ អន្តោកុច្ឆិគតំ. កលលាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា សញ្ជាតអង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយភាវំ ឧបគតំយេវ បស្សតិ. កិមត្ថំ បស្សតិ? សុខវាសត្ថំ. យថេវ ហិ មាតា បុត្តេន សទ្ធិំ និសិន្នា វា និបន្នា វា ‘‘ហត្ថំ វា បាទំ វា ឱលម្ពន្តំ ឧក្ខិបិត្វា សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ សុខវាសត្ថំ បុត្តំ ឱលោកេតិ, ឯវំ ពោធិសត្តមាតាបិ យំ តំ មាតុ ឧដ្ឋានគមនបរិវត្តននិសជ្ជាទីសុ ឧណ្ហសីតលោណិកតិត្តកកដុកាហារអជ្ឈោហរណកាលេសុ ច គព្ភស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ នុ ខោ មេ តំ បុត្តស្សាតិ សុខវាសត្ថំ ពោធិសត្តំ ឱលោកយមានា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នំ ពោធិសត្តំ បស្សតិ. យថា ហិ អញ្ញេ អន្តោកុច្ឆិគតា បក្កាសយំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អាមាសយំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទរបដលំ បិដ្ឋិតោ កត្វា បិដ្ឋិកណ្ដកំ និស្សាយ ឧក្កុដិកា ទ្វីសុ មុដ្ឋីសុ ហនុកំ ឋបេត្វា ទេវេ វស្សន្តេ រុក្ខសុសិរេ មក្កដា វិយ និសីទន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ. ពោធិសត្តោ បន បិដ្ឋិកណ្ដកំ បិដ្ឋិតោ កត្វា ធម្មាសនេ ធម្មកថិកោ វិយ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទតិ. បុព្ពេ កតកម្មំ បនស្សា វត្ថុំ សោធេតិ, សុទ្ធេ វត្ថុម្ហិ សុខុមច្ឆវិលក្ខណំ និព្ពត្តតិ. អថ នំ កុច្ឆិគតំ តចោ បដិច្ឆាទេតុំ ន សក្កោតិ, ឱលោកេន្តិយា ពហិ ឋិតោ វិយ បញ្ញាយតិ. តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. ពោធិសត្តោ បន អន្តោកុច្ឆិគតោ មាតរំ ន បស្សតិ. ន ហិ អន្តោកុច្ឆិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

២០៥. កាលំ ករោតីតិ ន វិជាតភាវបច្ចយា, អាយុបរិក្ខយេនេវ. ពោធិសត្តេន វសិតដ្ឋានញ្ហិ ចេតិយកុដិសទិសំ ហោតិ អញ្ញេសំ អបរិភោគំ, ន ច សក្កា ពោធិសត្តមាតរំ អបនេត្វា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេតុន្តិ តត្តកំយេវ ពោធិសត្តមាតុ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តស្មា តទា កាលំ ករោតិ. កតរស្មិំ បន វយេ កាលំ ករោតីតិ? មជ្ឈិមវយេ. បឋមវយស្មិញ្ហិ សត្តានំ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, តេន តទា សញ្ជាតគព្ភា ឥត្ថី តំ គព្ភំ អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ, គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. មជ្ឈិមវយស្ស បន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម តតិយកោដ្ឋាសេ វត្ថុំ វិសទំ ហោតិ, វិសទេ វត្ថុម្ហិ និព្ពត្តា ទារកា អរោគា ហោន្តិ. តស្មា ពោធិសត្តមាតាបិ បឋមវយេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ វិជាយិត្វា កាលំ ករោតិ.

នវ វា ទស វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន វិកប្បនវសេន សត្ត វា អដ្ឋ វា ឯកាទស វា ទ្វាទស វាតិ ឯវមាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សត្តមាសជាតោ ជីវតិ, សីតុណ្ហក្ខមោ បន ន ហោតិ. អដ្ឋមាសជាតោ ន ជីវតិ, សេសា ជីវន្តិ.

ឋិតាវាតិ ឋិតាវ ហុត្វា. មហាមាយាបិ ទេវី ឧបវិជញ្ញា ញាតិកុលឃរំ គមិស្សាមីតិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា កបិលវត្ថុតោ ទេវទហនគរគាមិមគ្គំ អលង្ការាបេត្វា ទេវិំ សុវណ្ណសិវិកាយ និសីទាបេសិ. សកលនគរវាសិនោ សក្យា បរិវារេត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា ទេវិំ គហេត្វា បាយិំសុ. សា ទេវទហនគរស្ស អវិទូរេ លុម្ពិនិសាលវនុយ្យានំ ទិស្វា ឧយ្យានវិចរណត្ថាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា រញ្ញោ សញ្ញំ អទាសិ. រាជា ឧយ្យានំ បដិជគ្គាបេត្វា អារក្ខំ សំវិទហាបេសិ. ទេវិយា ឧយ្យានំ បវិដ្ឋមត្តាយ កាយទុព្ពល្យំ អហោសិ, អថស្សា មង្គលសាលមូលេ សិរីសយនំ បញ្ញាបេត្វា សាណិយា បរិក្ខិបិំសុ. សា អន្តោសាណិំ បវិសិត្វា សាលសាខំ ហត្ថេន គហេត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា តាវទេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ.

ទេវា នំ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ ខីណាសវា សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ បដិគ្គណ្ហន្តិ. កថំ? សូតិវេសំ គណ្ហិត្វាតិ ឯកេ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – តទា ពោធិសត្តមាតា សុវណ្ណខចិតំ វត្ថំ និវាសេត្វា មច្ឆក្ខិសទិសំ ទុកូលបដំ យាវ បាទន្តាវ បារុបិត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា សល្លហុកំ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ ធម្មករណតោ ឧទកនិក្ខមនសទិសំ. អថ តេ បកតិព្រហ្មវេសេនេវ ឧបសង្កមិត្វា បឋមំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គហេសុំ. តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន បដិគ្គហេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទេវា នំ បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តិ បច្ឆា មនុស្សា’’តិ.

២០៦. ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តាតិ ចត្តារោ មហារាជានោ. បដិគ្គហេត្វាតិ អជិនប្បវេណិយា បដិគ្គហេត្វា. មហេសក្ខោតិ មហាតេជោ មហាយសោ លក្ខណសម្បន្នោតិ អត្ថោ.

វិសទោវ និក្ខមតីតិ យថា អញ្ញេ សត្តា យោនិមគ្គេ លគ្គន្តា ភគ្គវិភគ្គា និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ និក្ខមតិ, អលគ្គោ ហុត្វា និក្ខមតីតិ អត្ថោ. ឧទេនាតិ ឧទកេន. កេនចិ អសុចិនាតិ យថា អញ្ញេ សត្តា កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា យោនិមគ្គេ បក្ខិត្តា សតបោរិសនរកបបាតំ បតន្តា វិយ តាឡច្ឆិទ្ទេន និក្កឌ្ឍិយមានា ហត្ថី វិយ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា នានាអសុចិមក្ខិតាវ និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ. ពោធិសត្តញ្ហិ កម្មជវាតា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ ធម្មាសនតោ ឱតរន្តោ ធម្មកថិកោ វិយ និស្សេណិតោ ឱតរន្តោ បុរិសោ វិយ ច ទ្វេ ហត្ថេ ច បាទេ ច បសារេត្វា ឋិតកោវ មាតុកុច្ឆិសម្ភវេន កេនចិ អសុចិនា អមក្ខិតោវ និក្ខមតិ.

ឧទកស្ស ធារាតិ ឧទកវដ្ដិយោ. តាសុ សីតា សុវណ្ណកដាហេ បតតិ, ឧណ្ហា រជតកដាហេ. ឥទញ្ច បថវីតលេ កេនចិ អសុចិនា អសម្មិស្សំ តេសំ បានីយបរិភោជនីយឧទកញ្ចេវ អញ្ញេហិ អសាធារណំ កីឡនឧទកញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. អញ្ញស្ស បន សុវណ្ណរជតឃដេហិ អាហរិយមានឧទកស្ស ចេវ ហំសវដ្ដកាទិបោក្ខរណិគតស្ស ច ឧទកស្ស បរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

២០៧. សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ. បាឡិយំ បន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តោ វិយ ទស្សិតោ, ន បន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. និក្ខន្តមត្តញ្ហិ តំ បឋមំ ព្រហ្មានោ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ មង្គលសម្មតាយ សុខសម្ផស្សាយ អជិនប្បវេណិយា, តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន, មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតោ.

សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារិយមានេតិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ អនុធារិយមានេ. ឯត្ថ ច ឆត្តស្ស បរិវារានិ ខគ្គាទីនិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិបិ អាគតានេវ. បាឡិយំ បន រាជគមនេ រាជា វិយ ឆត្តមេវ វុត្តំ. តេសុ ឆត្តមេវ បញ្ញាយតិ, ន ឆត្តគ្គាហកា. តថា ខគ្គ-តាលវណ្ដ-មោរហត្ថក-វាឡពីជនិ-ឧណ្ហីសមត្តាយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន តេសំ គាហកា. សព្ពានិ កិរ តានិ អទិស្សមានរូបា ទេវតា គណ្ហិំសុ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អនេកសាខញ្ច សហស្សមណ្ឌលំ,

ឆត្តំ មរូ ធារយុមន្តលិក្ខេ;

សុវណ្ណទណ្ឌា វិបតន្តិ ចាមរា,

ន ទិស្សរេ ចាមរឆត្តគាហកា’’តិ. (សុ. និ. ៦៩៣);

សព្ពា ច ទិសាតិ ឥទំ សត្តបទវីតិហារូបរិ ឋិតស្ស វិយ សព្ពទិសានុវិលោកនំ វុត្តំ, ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បុរត្ថិមទិសំ ឱលោកេសិ, អនេកចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា – ‘‘មហាបុរិស ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ ទសបិ ទិសា អនុវិលោកេត្វា អត្តនា សទិសំ អទិស្វា អយំ ឧត្តរា ទិសាតិ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ. អគ្គោតិ គុណេហិ សព្ពបឋមោ. ឥតរានិ ទ្វេ បទានិ ឯតស្សេវ វេវចនានិ. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ បទទ្វយេន ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បត្តព្ពំ អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថ ច សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋានំ ចតុឥទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ឧត្តរាភិមុខភាវោ មហាជនំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា គមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សត្តបទគមនំ សត្តពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទិព្ពសេតច្ឆត្តធារណំ វិមុត្តិច្ឆត្តបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចរាជកកុធភណ្ឌានិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុច្ចនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទិសានុវិលោកនំ អនាវរណញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អាសភីវាចាភាសនំ អប្បដិវត្តិយធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ‘‘អយមន្តិមា ជាតី’’តិ សីហនាទោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានស្ស បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេ វារា បាឡិយំ អាគតា, សម្ពហុលវារោ បន អាគតោ, អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ.

មហាបុរិសស្ស ហិ ជាតទិវសេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិ. ទសសហស្សិលោកធាតុម្ហិ ទេវតា ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិំសុ. បឋមំ ទេវា បដិគ្គហិំសុ, បច្ឆា មនុស្សា. តន្តិពទ្ធា វីណា ចម្មពទ្ធា ភេរិយោ ច កេនចិ អវាទិតា សយមេវ វជ្ជិំសុ, មនុស្សានំ អន្ទុពន្ធនាទីនិ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ភិជ្ជិំសុ. សព្ពរោគា អម្ពិលេន ធោតតម្ពមលំ វិយ វិគច្ឆិំសុ, ជច្ចន្ធា រូបានិ បស្សិំសុ. ជច្ចពធិរា សទ្ទំ សុណិំសុ, បីឋសប្បី ជវនសម្បន្នា អហេសុំ, ជាតិជឡានម្បិ ឯឡមូគានំ សតិ បតិដ្ឋាសិ, វិទេសេ បក្ខន្ទនាវា សុបដ្ដនំ បាបុណិំសុ, អាកាសដ្ឋកភូមដ្ឋករតនានិ សកតេជោភាសិតានិ អហេសុំ, វេរិនោ មេត្តចិត្តំ បដិលភិំសុ, អវីចិម្ហិ អគ្គិ និព្ពាយិ. លោកន្តរេ អាលោកោ ឧទបាទិ, នទីសុ ជលំ ន បវត្តិ, មហាសមុទ្ទេសុ មធុរសទិសំ ឧទកំ អហោសិ, វាតោ ន វាយិ, អាកាសបព្ពតរុក្ខគតា សកុណា ភស្សិត្វា បថវីគតា អហេសុំ, ចន្ទោ អតិរោចិ, សូរិយោ ន ឧណ្ហោ ន សីតលោ និម្មលោ ឧតុសម្បន្នោ អហោសិ, ទេវតា អត្តនោ អត្តនោ វិមានទ្វារេ ឋត្វា អប្ផោដនសេឡនចេលុក្ខេបាទីហិ មហាកីឡំ កីឡិំសុ, ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វស្សិ, មហាជនំ នេវ ខុទា ន បិបាសា បីឡេសិ, ទ្វារកវាដានិ សយមេវ វិវរិំសុ, បុប្ផូបគផលូបគា រុក្ខា បុប្ផផលានិ គណ្ហិំសុ, ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកទ្ធជមាលា អហោសីតិ.

តត្រាបិស្ស ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បោ សព្ពញ្ញុតញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទេវតានំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបាតោ ធម្មចក្កប្បវត្តនកាលេ ឯកប្បហារេន សន្និបតិត្វា ធម្មបដិគ្គណ្ហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បឋមំ ទេវតានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បច្ឆា មនុស្សានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ អរូបជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, តន្តិពទ្ធវីណានំ សយំ វជ្ជនំ អនុបុព្ពវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចម្មពទ្ធភេរីនំ វជ្ជនំ មហតិយា ធម្មភេរិយា អនុស្សាវនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អន្ទុពន្ធនាទីនំ ឆេទោ អស្មិមានសមុច្ឆេទស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សព្ពរោគវិគមោ សព្ពកិលេសវិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ជច្ចន្ធានំ រូបទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ជច្ចពធិរានំ សទ្ទស្សវនំ ទិព្ពសោតធាតុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បីឋសប្បីនំ ជវនសម្បទា ចតុឥទ្ធិបាទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ជឡានំ សតិបតិដ្ឋានំ ចតុសតិបដ្ឋានបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, វិទេសបក្ខន្ទនាវានំ សុបដ្ដនសម្បាបុណនំ ចតុបដិសម្ភិទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, រតនានំ សកតេជោភាសិតត្តំ យំ លោកស្ស ធម្មោភាសំ ទស្សេស្សតិ តស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

វេរីនំ មេត្តចិត្តបដិលាភោ ចតុព្រហ្មវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អវីចិម្ហិ អគ្គិនិព្ពានំ ឯកាទសអគ្គិនិព្ពានស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, លោកន្តរាលោកោ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ញាណាលោកទស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, មហាសមុទ្ទស្ស មធុរតា និព្ពានរសេន ឯករសភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, វាតស្ស អវាយនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតភិន្ទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សកុណានំ បថវីគមនំ មហាជនស្ស ឱវាទំ សុត្វា បាណេហិ សរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចន្ទស្ស អតិវិរោចនំ ពហុជនកន្តតាយ បុព្ពនិមិត្តំ, សូរិយស្ស ឧណ្ហសីតវិវជ្ជនឧតុសុខតា កាយិកចេតសិកសុខុប្បត្តិយា បុព្ពនិមិត្តំ, ទេវតានំ វិមានទ្វារេសុ អប្ផោដនាទីហិ កីឡនំ ពុទ្ធភាវំ បត្វា ឧទានំ ឧទានស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃវស្សនំ មហតោ ធម្មមេឃវស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ខុទាបីឡនស្ស អភាវោ កាយគតាសតិអមតបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បិបាសាបីឡនស្ស អភាវោ វិមុត្តិសុខេន សុខិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទ្វារកវាដានំ សយមេវ វិវរណំ អដ្ឋង្គិកមគ្គទ្វារវិវរណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, រុក្ខានំ បុប្ផផលគហណំ វិមុត្តិបុប្ផេហិ បុប្ផិតស្ស ច សាមញ្ញផលភារភរិតភាវស្ស ច បុព្ពនិមិត្តំ, ទសសហស្សិលោកធាតុយា ឯកទ្ធជមាលតា អរិយទ្ធជមាលាមាលិតាយ បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ សម្ពហុលវារោ នាម.

ឯត្ថ បញ្ហេ បុច្ឆន្តិ – ‘‘យទា មហាបុរិសោ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ គន្ត្វា អាសភិំ វាចំ ភាសតិ, តទា កិំ បថវិយា គតោ, ឧទាហុ អាកាសេន? ទិស្សមានោ គតោ, ឧទាហុ អទិស្សមានោ? អចេលកោ គតោ, ឧទាហុ អលង្កតប្បដិយត្តោ? ទហរោ ហុត្វា គតោ, ឧទាហុ មហល្លកោ? បច្ឆាបិ កិំ តាទិសោវ អហោសិ, ឧទាហុ បុន ពាលទារកោ’’តិ? អយំ បន បញ្ហោ ហេដ្ឋា លោហបាសាទេ សង្ឃសន្និបាតេ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរេន វិស្សជ្ជិតោវ. ថេរោ កិរេត្ថ និយតិ បុព្ពេកតកម្ម-ឥស្សរនិម្មានវាទវសេន តំ តំ ពហុំ វត្វា អវសានេ ឯវំ ព្យាកាសិ – ‘‘មហាបុរិសោ បថវិយំ គតោ, មហាជនស្ស បន អាកាសេ គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. ទិស្សមានោ គតោ, មហាជនស្ស បន អទិស្សមានោ វិយ អហោសិ. អចេលកោ គតោ, មហាជនស្ស បន អលង្កតប្បដិយត្តោវ ឧបដ្ឋាសិ. ទហរោវ គតោ, មហាជនស្ស បន សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ អហោសិ. បច្ឆា បន ពាលទារកោវ អហោសិ, ន តាទិសោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ បរិសា ចស្ស ‘‘ពុទ្ធេន វិយ ហុត្វា ភោ ថេរេន បញ្ហោ កថិតោ’’តិ អត្តមនា អហោសិ. លោកន្តរិកវារោ វុត្តនយោ ឯវ.

វិទិតាតិ បាកដា ហុត្វា. យថា ហិ សាវកា នហានមុខធោវនខាទនបិវនាទិកាលេ អនោកាសគតេ អតីតសង្ខារេ និប្បទេសេ សម្មសិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឱកាសបត្តយេវ សម្មសន្តិ, ន ឯវំ ពុទ្ធា. ពុទ្ធា ហិ សត្តទិវសព្ភន្តរេ វវត្ថិតសង្ខារេ អាទិតោ បដ្ឋាយ សម្មសិត្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វាវ វិស្សជ្ជេន្តិ, តេសំ អវិបស្សិតធម្មោ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘វិទិតា’’តិ អាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អច្ឆរិយអព្ភុតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.