៥. ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ពហុធាតុកសុត្តំ. តត្ថ ភយានីតិអាទីសុ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសោ. ឧបទ្ទវោតិ អនេកគ្គតាការោ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសដ្ឋាការោ តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ. តេសំ ឯវំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ – បព្ពតាទិវិសមនិស្សិតា ចោរា ជនបទវាសីនំ បេសេន្តិ ‘‘មយំ អសុកទិវសេ នាម តុម្ហាកំ គាមំ បហរិស្សាមា’’តិ. តំ បវត្តិំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ. អយំ ចិត្តុត្រាសោ នាម. ‘‘ឥធ នោ ចោរា កុបិតា អនត្ថម្បិ អាវហេយ្យុ’’ន្តិ ហត្ថសារំ គហេត្វា ទ្វិបទចតុប្បទេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ តត្ថ ភូមិយំ និបជ្ជន្តិ, ឌំសមកសាទីហិ ខជ្ជមានា គុម្ពន្តរានិ បវិសន្តិ, ខាណុកណ្ដកេ មទ្ទន្តិ. តេសំ ឯវំ វិចរន្តានំ វិក្ខិត្តភាវោ អនេកគ្គតាការោ នាម. តតោ ចោរេសុ យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ ‘‘តុច្ឆកសាសនំ តំ ភវិស្សតិ, គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ សបរិក្ខារា គាមំ បវិសន្តិ, អថ តេសំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា គាមំ បរិវារេត្វា ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា មនុស្សេ ឃាតេត្វា ចោរា សព្ពំ វិភវំ វិលុម្បេត្វា គច្ឆន្តិ. តេសុ ឃាតិតាវសេសា អគ្គិំ និព្ពាបេត្វា កោដ្ឋច្ឆាយភិត្តិច្ឆាយាទីសុ តត្ថ តត្ថ លគ្គិត្វា និសីទន្តិ នដ្ឋំ អនុសោចមានា. អយំ ឧបសដ្ឋាការោ លគ្គនាការោ នាម.

នឡាគារាតិ នឡេហិ បរិច្ឆន្នា អគារា, សេសសម្ភារា បនេត្ថ រុក្ខមយា ហោន្តិ. តិណាគារេបិ ឯសេវ នយោ. ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ពាលមេវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាលោ ហិ អបណ្ឌិតបុរិសោ រជ្ជំ វា ឧបរជ្ជំ វា អញ្ញំ វា បន មហន្តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ កតិបយេ អត្តនា សទិសេ វិធវាបុត្តេ មហាធុត្តេ គហេត្វា ‘‘ឯថ អហំ តុម្ហេ ឥស្សរេ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពតគហនាទីនិ និស្សាយ អន្តន្តេ គាមេ បហរន្តោ ទាមរិកភាវំ ជានាបេត្វា អនុបុព្ពេន និគមេបិ ជនបទេបិ បហរតិ, មនុស្សា គេហានិ ឆឌ្ឌេត្វា ខេមន្តដ្ឋានំ បត្ថយមានា បក្កមន្តិ, តេ និស្សាយ វសន្តា ភិក្ខូបិ ភិក្ខុនិយោបិ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានានិ បហាយ បក្កមន្តិ. គតគតដ្ឋានេ ភិក្ខាបិ សេនាសនម្បិ ទុល្លភំ ហោតិ. ឯវំ ចតុន្នំ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតិ. បព្ពជិតេសុបិ ទ្វេ ពាលា ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ បដ្ឋបេត្វា ចោទនំ អារភន្តិ. ឥតិ កោសម្ពិវាសិកានំ វិយ មហាកលហោ ឧប្បជ្ជតិ, ចតុន្នំ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតីតិ ឯវំ យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឯតទវោចាតិ ភគវតា ធម្មទេសនា មត្ថកំ អបាបេត្វាវ និដ្ឋាបិតា. យំនូនាហំ ទសពលំ បុច្ឆិត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនេវស្ស ទេសនាយ បារិបូរិំ ករេយ្យន្តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

១២៥. អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោ, អឌ្ឍដ្ឋមកធាតុយោ អរូបបរិគ្គហោតិ រូបារូបបរិគ្គហោវ កថិតោ. សព្ពាបិ ខន្ធវសេន បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. បញ្ចបិ ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ, តេសំ សមុដ្ឋាបិកា តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចំ. ឥតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតា ធាតុយោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតាវ. ជានាតិ បស្សតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ វុត្តោ.

បថវីធាតុអាទយោ សវិញ្ញាណកកាយំ សុញ្ញតោ និស្សត្តតោ ទស្សេតុំ វុត្តា. តាបិ បុរិមាហិ អដ្ឋារសហិ ធាតូហិ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន វិញ្ញាណធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. វិញ្ញាណធាតុ ហេសា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវសេន ឆព្ពិធា ហោតិ. តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា បរិគ្គហិតាយ តស្សា វត្ថុ ចក្ខុធាតុ, អារម្មណំ រូបធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ បរិគ្គហិតាវ ហោន្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. មនោវិញ្ញាណធាតុយា បន បរិគ្គហិតាយ តស្សា បុរិមបច្ឆិមវសេន មនោធាតុ, អារម្មណវសេន ធម្មធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ បរិគ្គហិតាវ ហោន្តិ. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

សុខធាតូតិអាទីសុ សុខញ្ច តំ និស្សត្តសុញ្ញតដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ សុខធាតុ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច បុរិមា ចតស្សោ ធាតុយោ សប្បដិបក្ខវសេន គហិតា, បច្ឆិមា ទ្វេ សរិក្ខកវសេន. អវិភូតភាវេន ហិ ឧបេក្ខាធាតុ អវិជ្ជាធាតុយា សរិក្ខា. ឯត្ថ ច សុខទុក្ខធាតូសុ បរិគ្គហិតាសុ កាយវិញ្ញាណធាតុ បរិគ្គហិតាវ ហោតិ, សេសាសុ បរិគ្គហិតាសុ មនោវិញ្ញាណធាតុ បរិគ្គហិតាវ ហោតិ. ឥមាបិ ឆ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

កាមធាតុអាទីនំ ទ្វេធាវិតក្កេ (ម. និ. ១.២០៦) កាមវិតក្កាទីសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភិធម្មេបិ ‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ, កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៨២) នយេនេវ ឯតាសំ វិត្ថារោ អាគតោយេវ. ឥមាបិ ឆ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន កាមធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

កាមធាតុអាទីសុ បញ្ច កាមាវចរក្ខន្ធា កាមធាតុ នាម, បញ្ច រូបាវចរក្ខន្ធា រូបធាតុ នាម, ចត្តារោ អរូបាវចរក្ខន្ធា អរូបធាតុ នាម. អភិធម្មេ បន ‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ, ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៨២) នយេន ឯតាសំ វិត្ថារោ អាគតោយេវ. ឥមាបិ តិស្សោ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន កាមធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

សង្ខតាតិ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតា, បញ្ចន្នំ ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. ន សង្ខតា អសង្ខតា. និព្ពានស្សេតំ អធិវចនំ. ឥមាបិ ទ្វេ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន សង្ខតធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

១២៦. អជ្ឈត្តិកពាហិរានីតិ អជ្ឈត្តិកានិ ច ពាហិរានិ ច. ឯត្ថ ហិ ចក្ខុអាទីនិ អជ្ឈត្តិកានិ ឆ, រូបាទីនិ ពាហិរានិ ឆ. ឥធាបិ ជានាតិ បស្សតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ កថិតោ.

ឥមស្មិំ សតិ ឥទន្តិអាទិ មហាតណ្ហាសង្ខយេ វិត្ថារិតមេវ.

១២៧. អដ្ឋានន្តិ ហេតុបដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយបដិក្ខេបោ. ឧភយេនាបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. ការណញ្ហិ តទាយត្តវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលស្ស ឋានន្តិ ច អវកាសោតិ ច វុច្ចតិ. យន្តិ យេន ការណេន. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ ចតុភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ កញ្ចិ ឯកសង្ខារម្បិ. និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ និច្ចោតិ គណ្ហេយ្យ. នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ នត្ថិ ន ឧបលព្ភតិ. យំ បុថុជ្ជនោតិ យេន ការណេន បុថុជ្ជនោ. ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ អត្ថិ. សស្សតទិដ្ឋិយា ហិ សោ តេភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. ចតុត្ថភូមកសង្ខារា បន តេជុស្សទត្តា ទិវសំ សន្តត្តោ អយោគុឡោ វិយ មក្ខិកានំ ទិដ្ឋិយា វា អញ្ញេសំ វា អកុសលានំ អារម្មណំ ន ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោតិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ (ម. និ. ៣.២១, ២២) ឯវំ អត្តទិដ្ឋិវសេន សុខតោ គាហំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន បន អរិយសាវកោ បរិឡាហាភិភូតោ បរិឡាហវូបសមត្ថំ មត្តហត្ថិំ បរិត្តាសិតោ វិយ, ចោក្ខព្រាហ្មណោ វិយ ច គូថំ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ. អត្តវារេ កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហត្ថំ សង្ខារន្តិ អវត្វា កញ្ចិ ធម្មន្តិ វុត្តំ. ឥធាបិ អរិយសាវកស្ស ចតុភូមកវសេន វេទិតព្ពោ, បុថុជ្ជនស្ស តេភូមកវសេន. សព្ពវារេសុ អរិយសាវកស្សាបិ តេភូមកវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វដ្ដតិ. យំ យញ្ហិ បុថុជ្ជនោ គណ្ហាតិ, តតោ តតោ អរិយសាវកោ គាហំ វិនិវេឋេតិ. បុថុជ្ជនោ ហិ យំ យំ និច្ចំ សុខំ អត្តាតិ គណ្ហាតិ, តំ តំ អរិយសាវកោ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ គណ្ហន្តោ តំ គាហំ វិនិវេឋេតិ.

១២៨. មាតរន្តិអាទីសុ ជនិកាវ មាតា, ជនកោ បិតា, មនុស្សភូតោវ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានំ. សចេបិ ហិ ភវន្តរគតំ អរិយសាវកំ អត្តនោ អរិយភាវំ អជានន្តម្បិ កោចិ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ឥមំ កុន្ថកិបិល្លិកំ ជីវិតា វោរោបេត្វា សកលចក្កវាឡគព្ភេ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ, នេវ សោ តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អថាបិ នំ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘សចេ ឥមំ ន ឃាតេស្សសិ, សីសំ តេ ឆិន្ទិស្សាមា’’តិ. សីសមេវស្ស ឆិន្ទេយ្យ, ន ច សោ តំ ឃាតេយ្យ. បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ អរិយសាវកស្ស ច ពលទីបនត្ថមេតំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សាវជ្ជោ បុថុជ្ជនភាវោ, យត្រ ហិ នាម បុថុជ្ជនោ មាតុឃាតាទីនិបិ អានន្តរិយានិ ករិស្សតិ. មហាពលោ ច អរិយសាវកោ, យោ ឯតានិ កម្មានិ ន ករោតីតិ.

ទុដ្ឋចិត្តោតិ វធកចិត្តេន បទុដ្ឋចិត្តោ. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយ ឋិតំ បញ្ចហិ ការណេហិ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បញ្ចហុបាលិ អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ. កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨).

តត្ថ កម្មេនាតិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ កម្មេសុ អញ្ញតរេន កម្មេន. ឧទ្ទេសេនាតិ បញ្ចសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេសុ អញ្ញតរេន ឧទ្ទេសេន. វោហរន្តោតិ កថយន្តោ, តាហិ តាហិ ឧប្បត្តីហិ អធម្មំ ធម្មោតិអាទីនិ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ទីបេន្តោ. អនុស្សាវនេនាតិ ននុ តុម្ហេ ជានាថ មយ្ហំ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតភាវំ ពហុស្សុតភាវញ្ច, មាទិសោ នាម ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ គាហេយ្យាតិ ចិត្តម្បិ ឧប្បាទេតុំ តុម្ហាកំ យុត្តំ, កិំ មយ្ហំ អវីចិ នីលុប្បលវនំ វិយ សីតលោ, កិំ អហំ អបាយតោ ន ភាយាមីតិអាទិនា នយេន កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វា អនុស្សាវនេន. សលាកគ្គាហេនាតិ ឯវំ អនុស្សាវេត្វា តេសំ ចិត្តំ ឧបត្ថម្ភេត្វា អនិវត្តិធម្មេ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ឥមំ សលាក’’ន្តិ សលាកគ្គាហេន.

ឯត្ថ ច កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បន បុព្ពភាគា. អដ្ឋារសវត្ថុទីបនវសេន ហិ វោហរន្តេន តត្ថ រុចិជននត្ថំ អនុស្សាវេត្វា សលាកាយ គាហិតាយបិ អភិន្នោវ ហោតិ សង្ឃោ. យទា បន ឯវំ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា សលាកំ គាហេត្វា អាវេណិកំ កម្មំ វា ឧទ្ទេសំ វា ករោន្តិ, តទា សង្ឃោ ភិន្នោ នាម ហោតិ. ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឯត្តាវតា មាតុឃាតាទីនិ បញ្ច អានន្តរិយកម្មានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ, យានិ បុថុជ្ជនោ ករោតិ, ន អរិយសាវកោ, តេសំ អាវិភាវត្ថំ –

កម្មតោ ទ្វារតោ ចេវ, កប្បដ្ឋិតិយតោ តថា;

បាកសាធារណាទីហិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កម្មតោ តាវ – ឯត្ថ ហិ មនុស្សភូតស្សេវ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា អបិ បរិវត្តលិង្គំ ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ហោតិ, តស្ស វិបាកំ បដិពាហិស្សាមីតិ សកលចក្កវាឡំ មហាចេតិយប្បមាណេហិ កញ្ចនថូបេហិ បូរេត្វាបិ សកលចក្កវាឡំ បូរេត្វា និសិន្នភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សង្ឃាដិកណ្ណំ អមុញ្ចន្តោ វិចរិត្វាបិ កាយស្ស ភេទា និរយមេវ ឧបបជ្ជតិ. យោ បន សយំ មនុស្សភូតោ តិរច្ឆានភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា, សយំ វា តិរច្ឆានភូតោ មនុស្សភូតំ, តិរច្ឆានោយេវ វា តិរច្ឆានភូតំ ជីវិតា វោរោបេតិ, តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ន ហោតិ, ភារិយំ បន ហោតិ, អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតិ. មនុស្សជាតិកានំ បន វសេន អយំ បញ្ហោ កថិតោ.

តត្ថ ឯឡកចតុក្កំ សង្គាមចតុក្កំ ចោរចតុក្កញ្ច កថេតព្ពំ. ឯឡកំ មារេមីតិ អភិសន្ធិនាបិ ហិ ឯឡកដ្ឋានេ ឋិតំ មនុស្សោ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា មារេន្តោ អានន្តរិយំ ផុសតិ. ឯឡកាភិសន្ធិនា បន មាតាបិតាអភិសន្ធិនា វា ឯឡកំ មារេន្តោ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ. មាតាបិតាអភិសន្ធិនា មាតាបិតរោ មារេន្តោ ផុសតេវ. ឯសេវ នយោ ឥតរស្មិម្បិ ចតុក្កទ្វយេ. យថា ច មាតាបិតូសុ, ឯវំ អរហន្តេបិ ឯតានិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ.

មនុស្សអរហន្តមេវ មារេត្វា អានន្តរិយំ ផុសតិ, ន យក្ខភូតំ. កម្មំ បន ភារិយំ, អានន្តរិយសទិសមេវ. មនុស្សអរហន្តស្ស ច បុថុជ្ជនកាលេយេវ សត្ថប្បហារេ វា វិសេ វា ទិន្នេបិ យទិ សោ អរហត្តំ បត្វា តេនេវ មរតិ, អរហន្តឃាតោ ហោតិយេវ. យំ បន បុថុជ្ជនកាលេ ទិន្នំ ទានំ អរហត្តំ បត្វា បរិភុញ្ជតិ, បុថុជ្ជនស្សេវ ទិន្នំ ហោតិ. សេសអរិយបុគ្គលេ មារេន្តស្ស អានន្តរិយំ នត្ថិ. កម្មំ បន ភារិយំ, អានន្តរិយសទិសមេវ.

លោហិតុប្បាទេ តថាគតស្ស អភេជ្ជកាយតាយ បរូបក្កមេន ចម្មច្ឆេទំ កត្វា លោហិតបគ្ឃរណំ នាម នត្ថិ. សរីរស្ស បន អន្តោយេវ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ លោហិតំ សមោសរតិ. ទេវទត្តេន បវិទ្ធសិលតោ ភិជ្ជិត្វា គតា សកលិកាបិ តថាគតស្ស បាទន្តំ បហរិ, ផរសុនា បហដោ វិយ បាទោ អន្តោលោហិតោយេវ អហោសិ. តថា ករោន្តស្ស អានន្តរិយំ ហោតិ. ជីវកោ បន តថាគតស្ស រុចិយា សត្ថកេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា តម្ហា ឋានា ទុដ្ឋលោហិតំ នីហរិត្វា ផាសុមកាសិ, តថា ករោន្តស្ស បុញ្ញកម្មមេវ ហោតិ.

អថ យេ ច បរិនិព្ពុតេ តថាគតេ ចេតិយំ ភិន្ទន្តិ, ពោធិំ ឆិន្ទន្តិ ធាតុម្ហិ ឧបក្កមន្តិ, តេសំ កិំ ហោតីតិ? ភារិយំ កម្មំ ហោតិ អានន្តរិយសទិសំ. សធាតុកំ បន ថូបំ វា បដិមំ វា ពាធមានំ ពោធិសាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេបិ តត្ថ និលីនា សកុណា ចេតិយេ វច្ចំ បាតេន្តិ, ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ. បរិភោគចេតិយតោ ហិ សរីរចេតិយំ មហន្តតរំ. ចេតិយវត្ថុំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆន្តំ ពោធិមូលម្បិ ឆិន្ទិត្វា ហរិតុំ វដ្ដតិ. យា បន ពោធិសាខា ពោធិឃរំ ពាធតិ, តំ គេហរក្ខណត្ថំ ឆិន្ទិតុំ ន លភតិ, ពោធិអត្ថញ្ហិ គេហំ, ន គេហត្ថាយ ពោធិ. អាសនឃរេបិ ឯសេវ នយោ. យស្មិំ បន អាសនឃរេ ធាតុ និហិតា ហោតិ, តស្ស រក្ខណត្ថាយ ពោធិសាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. ពោធិជគ្គនត្ថំ ឱជោហរណសាខំ វា បូតិដ្ឋានំ វា ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ, ភគវតោ សរីរបដិជគ្គនេ វិយ បុញ្ញម្បិ ហោតិ.

សង្ឃភេទេ សីមដ្ឋកសង្ឃេ អសន្និបតិតេ វិសុំ បរិសំ គហេត្វា កតវោហារានុស្សាវន-សលាកគ្គាហស្ស កម្មំ វា ករោន្តស្ស, ឧទ្ទេសំ វា ឧទ្ទិសន្តស្ស ភេទោ ច ហោតិ អានន្តរិយកម្មញ្ច. សមគ្គសញ្ញាយ បន វដ្ដតីតិ កម្មំ ករោន្តស្ស ភេទោវ ហោតិ, ន អានន្តរិយកម្មំ, តថា នវតោ ឩនបរិសាយំ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន នវន្នំ ជនានំ យោ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, តស្ស អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ. អនុវត្តកានំ អធម្មវាទីនំ មហាសាវជ្ជកម្មំ. ធម្មវាទិនោ បន អនវជ្ជា.

តត្ថ នវន្នមេវ សង្ឃភេទេ ឥទំ សុត្តំ – ‘‘ឯកតោ ឧបាលិ ចត្តារោ ហោន្តិ, ឯកតោ ចត្តារោ, នវមោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ ‘អយំ ធម្មោ អយំ វិនយោ ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥទំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ, ឯវំ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ច. នវន្នំ វា, ឧបាលិ, អតិរេកនវន្នំ វា សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ចា’’តិ (ចូឡវ. ៣៥១). ឯតេសុ បន បញ្ចសុ សង្ឃភេទោ វចីកម្មំ, សេសានិ កាយកម្មានីតិ. ឯវំ កម្មតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ទ្វារតោតិ សព្ពានេវ ចេតានិ កាយទ្វារតោបិ វចីទ្វារតោបិ សមុដ្ឋហន្តិ. បុរិមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អាណត្តិកវិជ្ជាមយបយោគវសេន វចីទ្វារតោ សមុដ្ឋហិត្វាបិ កាយទ្វារមេវ បូរេន្តិ, សង្ឃភេទោ ហត្ថមុទ្ទាយ ភេទំ ករោន្តស្ស កាយទ្វារតោ សមុដ្ឋហិត្វាបិ វចីទ្វារមេវ បូរេតីតិ. ឯវមេត្ថ ទ្វារតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

កប្បដ្ឋិតិយតោតិ សង្ឃភេទោយេវ ចេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយោ. សណ្ឋហន្តេ ហិ កប្បេ កប្បវេមជ្ឈេ វា សង្ឃភេទំ កត្វា កប្បវិនាសេយេវ មុច្ចតិ. សចេបិ ហិ ស្វេវ កប្បោ វិនស្សិស្សតីតិ អជ្ជ សង្ឃភេទំ ករោតិ, ស្វេវ មុច្ចតិ, ឯកទិវសមេវ និរយេ បច្ចតិ. ឯវំ ករណំ បន នត្ថិ. សេសានិ ចត្តារិ កម្មានិ អានន្តរិយានេវ ហោន្តិ, ន កប្បដ្ឋិតិយានីតិ ឯវមេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

បាកតោតិ យេន ច បញ្ចបេ’តានិ កម្មានិ កតានិ ហោន្តិ, តស្ស សង្ឃភេទោយេវ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ, សេសានិ ‘‘អហោសិកម្មំ, នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ ឯវមាទីសុ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. សង្ឃស្ស ភេទាភាវេ លោហិតុប្បាទោ, តទភាវេ អរហន្តឃាតោ, តទភាវេ ច សចេ បិតា សីលវា ហោតិ, មាតា ទុស្សីលា, នោ វា តថា សីលវតី, បិតុឃាតោ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ. សចេ មាតាបិតុឃាតោ, ទ្វីសុបិ សីលេន វា ទុស្សីលេន វា សមានេសុ មាតុឃាតោវ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ. មាតា ហិ ទុក្ករការិនី ពហូបការា ច បុត្តានន្តិ ឯវមេត្ថ បាកតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

សាធារណាទីហីតិ បុរិមានិ ចត្តារិ សព្ពេសម្បិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណានិ. សង្ឃភេទោ បន ‘‘ន ខោ, ឧបាលិ ភិក្ខុនី, សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ន សិក្ខមានា, ន សាមណេរោ, ន សាមណេរី, ន ឧបាសកោ, ន ឧបាសិកា សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ភិក្ខុ ខោ, ឧបាលិ, បកតត្តោ សមានសំវាសកោ សមានសីមាយំ ឋិតោ សង្ឃំ ភិន្ទតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៥១) វចនតោ វុត្តប្បការស្ស ភិក្ខុនោវ ហោតិ, ន អញ្ញស្ស, តស្មា អសាធារណោ. អាទិសទ្ទេន សព្ពេបិ តេ ទុក្ខវេទនាសហគតា ទោសមោហសម្បយុត្តា ចាតិ ឯវមេត្ថ សាធារណាទីហិបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អញ្ញំ សត្ថារន្តិ ‘‘អយំ មេ សត្ថា សត្ថុកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថោ’’តិ ភវន្តរេបិ អញ្ញំ តិត្ថករំ ‘‘អយំ មេ សត្ថា’’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

១២៩. ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា. តីណិ ហិ ខេត្តានិ ជាតិខេត្តំ អាណាខេត្តំ វិសយខេត្តំ. តត្ថ ជាតិខេត្តំ នាម ទសសហស្សី លោកធាតុ. សា ហិ តថាគតស្ស មាតុកុច្ឆិឱក្កមនកាលេ និក្ខមនកាលេ សម្ពោធិកាលេ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនេ បរិនិព្ពានេ ច កម្បតិ. កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ បន អាណាខេត្តំ នាម. អាដានាដិយមោរបរិត្តធជគ្គបរិត្តរតនបរិត្តាទីនញ្ហិ ឯត្ថ អាណា វត្តតិ. វិសយខេត្តស្ស បន បរិមាណំ នត្ថិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ‘‘យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ, យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ អវិសយោ នាម នត្ថិ.

ឥមេសុ បន តីសុ ខេត្តេសុ ឋបេត្វា ឥមំ ចក្កវាឡំ អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ. តីណិ បិដកានិ វិនយបិដកំ សុត្តន្តបិដកំ អភិធម្មបិដកំ, តិស្សោ សង្គីតិយោ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សង្គីតិ, យសត្ថេរស្ស សង្គីតិ, មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស សង្គីតីតិ. ឥមា តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឥមំ ចក្កវាឡំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា. ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, បុរេ វា បច្ឆា វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ហិ ពោធិបល្លង្កេ ពោធិំ អប្បត្វា ន ឧដ្ឋហិស្សាមីតិ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណំ, តាវ បុព្ពេតិ ន វេទិតព្ពំ. ពោធិសត្តស្ស ហិ បដិសន្ធិគ្គហណេន ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនេនេវ ខេត្តបរិគ្គហោ កតោ, អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតាវ ហោតិ. បរិនិព្ពានកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សាសបមត្តា ធាតុ តិដ្ឋតិ, តាវ បច្ឆាតិ ន វេទិតព្ពំ. ធាតូសុ ហិ ឋិតាសុ ពុទ្ធា ឋិតាវ ហោន្តិ. តស្មា ឯត្ថន្តរេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតាវ ហោតិ. ធាតុបរិនិព្ពានេ បន ជាតេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន និវារិតា.

តីណិ ហិ អន្តរធានានិ នាម បរិយត្តិអន្តរធានំ, បដិវេធអន្តរធានំ, បដិបត្តិអន្តរធានន្តិ. តត្ថ បរិយត្តីតិ តីណិ បិដកានិ. បដិវេធោតិ សច្ចបដិវេធោ. បដិបត្តីតិ បដិបទា. តត្ថ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ. ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ បដិវេធធរា ភិក្ខូ ពហូ ហោន្តិ, ឯសោ ភិក្ខុ បុថុជ្ជនោតិ អង្គុលិំ បសារេត្វា ទស្សេតព្ពោ ហោតិ. ឥមស្មិំយេវ ទីបេ ឯកវារេ បុថុជ្ជនភិក្ខុ នាម នាហោសិ. បដិបត្តិបូរិកាបិ កទាចិ ពហូ ហោន្តិ កទាចិ អប្បា. ឥតិ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ, សាសនដ្ឋិតិយា បន បរិយត្តិ បមាណំ.

បណ្ឌិតោ ហិ តេបិដកំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ. យថា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ អាឡារស្ស សន្តិកេ បញ្ចាភិញ្ញា សត្ត ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា បរិកម្មំ បុច្ឆិ, សោ ន ជានាមីតិ អាហ. តតោ ឧទកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធិគតំ វិសេសំ សំសន្ទេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស បរិកម្មំ បុច្ឆិ, សោ អាចិក្ខិ, តស្ស វចនសមនន្តរមេវ មហាសត្តោ តំ សម្បាទេសិ, ឯវមេវ បញ្ញវា ភិក្ខុ បរិយត្តិំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ. តស្មា បរិយត្តិយា ឋិតាយ សាសនំ ឋិតំ ហោតិ.

យទា បន សា អន្តរធាយតិ, តទា បឋមំ អភិធម្មបិដកំ នស្សតិ. តត្ថ បដ្ឋានំ សព្ពបឋមំ អន្តរធាយតិ, អនុក្កមេន បច្ឆា ធម្មសង្គហោ, តស្មិំ អន្តរហិតេ ឥតរេសុ ទ្វីសុ បិដកេសុ ឋិតេសុ សាសនំ ឋិតមេវ ហោតិ. តត្ថ សុត្តន្តបិដកេ អន្តរធាយមានេ បឋមំ អង្គុត្តរនិកាយោ ឯកាទសកតោ បដ្ឋាយ យាវ ឯកកា អន្តរធាយតិ, តទនន្តរំ សំយុត្តនិកាយោ ចក្កបេយ្យាលតោ បដ្ឋាយ យាវ ឱឃតរណា អន្តរធាយតិ, តទនន្តរំ មជ្ឈិមនិកាយោ ឥន្ទ្រិយភាវនតោ បដ្ឋាយ យាវ មូលបរិយាយា អន្តរធាយតិ, តទនន្តរំ ទីឃនិកាយោ ទសុត្តរតោ បដ្ឋាយ យាវ ព្រហ្មជាលា អន្តរធាយតិ. ឯកិស្សាបិ ទ្វិន្នម្បិ គាថានំ បុច្ឆា អទ្ធានំ គច្ឆតិ, សាសនំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ សភិយបុច្ឆា (សុ. និ. សភិយសុត្តំ) វិយ អាឡវកបុច្ឆា (សុ. និ. អាឡវកសុត្តំ; សំ. និ. ១.២៤៦) វិយ ច. ឯតា កិរ កស្សបពុទ្ធកាលិកា អន្តរា សាសនំ ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ.

ទ្វីសុ បន បិដកេសុ អន្តរហិតេសុបិ វិនយបិដកេ ឋិតេ សាសនំ តិដ្ឋតិ, បរិវារខន្ធកេសុ អន្តរហិតេសុ ឧភតោវិភង្គេ ឋិតេ ឋិតមេវ ហោតិ. ឧភតោវិភង្គេ អន្តរហិតេ មាតិកាយ ឋិតាយបិ ឋិតមេវ ហោតិ. មាតិកាយ អន្តរហិតាយ បាតិមោក្ខបព្ពជ្ជឧបសម្បទាសុ ឋិតាសុ សាសនំ តិដ្ឋតិ. លិង្គមទ្ធានំ គច្ឆតិ, សេតវត្ថសមណវំសោ បន កស្សបពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ សាសនំ ធារេតុំ នាសក្ខិ. បច្ឆិមកស្ស បន សច្ចបដិវេធតោ បច្ឆិមកស្ស សីលភេទតោ ច បដ្ឋាយ សាសនំ ឱសក្កិតំ នាម ហោតិ. តតោ បដ្ឋាយ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន វារិតាតិ.

តីណិ បរិនិព្ពានានិ នាម កិលេសបរិនិព្ពានំ ខន្ធបរិនិព្ពានំ ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ. តត្ថ កិលេសបរិនិព្ពានំ ពោធិបល្លង្កេ អហោសិ, ខន្ធបរិនិព្ពានំ កុសិនារាយំ, ធាតុបរិនិព្ពានំ អនាគតេ ភវិស្សតិ. សាសនស្ស កិរ ឱសក្កនកាលេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ ធាតុយោ សន្និបតិត្វា មហាចេតិយំ គមិស្សន្តិ, មហាចេតិយតោ នាគទីបេ រាជាយតនចេតិយំ, តតោ មហាពោធិបល្លង្កំ គមិស្សន្តិ, នាគភវនតោបិ ទេវលោកតោបិ ព្រហ្មលោកតោបិ ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កមេវ គមិស្សន្តិ. សាសបមត្តាបិ ធាតុ អន្តរា ន នស្សិស្សតិ. សព្ពា ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កេ រាសិភូតា សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនា ហុត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេស្សន្តិ, តា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិស្សន្តិ.

តតោ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា យោ សន្និបតិត្វា ‘‘អជ្ជ សត្ថា បរិនិព្ពាយតិ, អជ្ជ សាសនំ ឱសក្កតិ, បច្ឆិមទស្សនំ ទានិ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ ទសពលស្ស បរិនិព្ពុតទិវសតោ មហន្តតរំ ការុញ្ញំ ករិស្សន្តិ. ឋបេត្វា អនាគាមិខីណាសវេ អវសេសា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ធាតូសុ តេជោធាតុ ឧដ្ឋហិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គច្ឆិស្សតិ, សាសបមត្តាយបិ ធាតុយា សតិ ឯកជាលាវ ភវិស្សតិ, ធាតូសុ បរិយាទានំ គតាសុ បច្ឆិជ្ជិស្សតិ. ឯវំ មហន្តំ អានុភាវំ ទស្សេត្វា ធាតូសុ អន្តរហិតាសុ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ. យាវ ឯវំ ន អនន្តរធាយតិ, តាវ អចរិមំ នាម ហោតិ. ឯវំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

កស្មា បន អបុព្ពំ អចរិមំ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អនច្ឆរិយត្តា. ពុទ្ធា ហិ អច្ឆរិយមនុស្សា. យថាហ – ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ, កតមោ ឯកបុគ្គលោ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧១-១៧៤).

យទិ ច ទ្វេ វា ចត្តារោ វា អដ្ឋ វា សោឡស វា ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ន អច្ឆរិយា ភវេយ្យុំ. ឯកស្មិញ្ហិ វិហារេ ទ្វិន្នំ ចេតិយានម្បិ លាភសក្ការោ ឧឡារោ ន ហោតិ ភិក្ខូបិ ពហុតាយ ន អច្ឆរិយា ជាតា, ឯវំ ពុទ្ធាបិ ភវេយ្យុំ. តស្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ.

ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ. យញ្ហិ សតិបដ្ឋានាទិភេទំ ធម្មំ ឯកោ ទេសេតិ, អញ្ញេន ឧប្បជ្ជិត្វាបិ សោវ ទេសេតព្ពោ សិយា. តតោ ន អច្ឆរិយោ សិយា, ឯកស្មិំ បន ធម្មំ ទេសេន្តេ ទេសនាបិ អច្ឆរិយា ហោតិ.

វិវាទាភាវតោ ច. ពហូសុ ច ពុទ្ធេសុ ឧប្បជ្ជន្តេសុ ពហូនំ អាចរិយានំ អន្តេវាសិកា វិយ ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ បាសាទិកោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ មធុរស្សរោ លាភី បុញ្ញវា’’តិ វិវទេយ្យុំ, តស្មាបិ ឯវំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. អបិចេតំ ការណំ មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន នាគសេនត្ថេរេន វិត្ថារិតមេវ. វុត្តញ្ហិ (មិ. ប. ៥.១.១) –

‘‘តត្ថ, ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ. ទេសេន្តា ច, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេបិ តថាគតា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ទេសេន្តិ, កថយមានា ច ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ កថេន្តិ, សិក្ខាបេន្តា ច តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខាបេន្តិ, អនុសាសមានា ច អប្បមាទបដិបត្តិយំ អនុសាសន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេសម្បិ តថាគតានំ ឯកា ទេសនា ឯកា កថា ឯកា សិក្ខា ឯកា អនុសិដ្ឋិ, កេន ការណេន ទ្វេ តថាគតា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ? ឯកេនបិ តាវ ពុទ្ធុប្បាទេន អយំ លោកោ ឱភាសជាតោ. យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ភវេយ្យ, ទ្វិន្នំ បភាយ អយំ លោកោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឱភាសជាតោ ភវេយ្យ. ឱវទមានា ច ទ្វេ តថាគតា សុខំ ឱវទេយ្យុំ, អនុសាសមានា ច សុខំ អនុសាសេយ្យុំ, តត្ថ មេ ការណំ ព្រូហិ, យថាហំ និស្សំសយោ ភវេយ្យន្តិ.

អយំ មហារាជ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

យថា, មហារាជ, នាវា ឯកបុរិសសន្ធារណី ភវេយ្យ. ឯកស្មិំ បុរិសេ អភិរូឡ្ហេ សា នាវា សមុបាទិកា ភវេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ តាទិសោ អាយុនា វណ្ណេន វយេន បមាណេន កិសថូលេន សព្ពង្គបច្ចង្គេន, សោ តំ នាវំ អភិរូហេយ្យ. អបិនុ សា មហារាជ, នាវា ទ្វិន្នម្បិ ធារេយ្យាតិ? ន ហិ, ភន្តេ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ, ឱសីទេយ្យ ឧទកេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ…បេ… ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

យថា វា បន មហារាជ បុរិសោ យាវទត្ថំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ ឆាទេន្តំ យាវកណ្ឋមភិបូរយិត្វា, សោ ធាតោ បីណិតោ បរិបុណ្ណោ និរន្តរោ តន្ទិកតោ អនោនមិតទណ្ឌជាតោ បុនទេវ តត្តកំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ, អបិនុ ខោ, មហារាជ, បុរិសោ សុខិតោ ភវេយ្យាតិ? ន ហិ, ភន្តេ, សកិំ ភុត្តោវ មរេយ្យាតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី …បេ… ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យាតិ.

កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ? ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា រតនបរិបូរិតា ភវេយ្យុំ យាវ មុខសមា. ឯកស្មា សកដតោ រតនំ គហេត្វា ឯកស្មិំ សកដេ អាកិរេយ្យុំ, អបិនុ ខោ តំ, មហារាជ, សកដំ ទ្វិន្នម្បិ សកដានំ រតនំ ធារេយ្យាតិ? ន ហិ, ភន្តេ, នាភិបិ តស្ស ផលេយ្យ, អរាបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យុំ, នេមិបិ តស្ស ឱបតេយ្យ, អក្ខោបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យាតិ. កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អតិរតនភារេន សកដំ ភិជ្ជតីតិ? អាម, ភន្តេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ.

អបិច មហារាជ ឥមំ ការណំ ពុទ្ធពលបរិទីបនាយ ឱសារិតំ, អញ្ញម្បិ តត្ថ អភិរូបំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. យថា, មហារាជ, ទ្វិន្នំ ពលវាមច្ចានំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ អមច្ចោ អម្ហាកំ អមច្ចោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ហោន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. ឥទំ តាវ, មហារាជ, ឯកំ ការណំ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, អគ្គោ ពុទ្ធោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. ជេដ្ឋោ ពុទ្ធោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. សេដ្ឋោ ពុទ្ធោតិ, វិសិដ្ឋោ ពុទ្ធោតិ, ឧត្តមោ ពុទ្ធោតិ, បវរោ ពុទ្ធោតិ, អសមោ ពុទ្ធោតិ, អសមសមោ ពុទ្ធោតិ, អប្បដិសមោ ពុទ្ធោតិ, អប្បដិភាគោ ពុទ្ធោតិ, អប្បដិបុគ្គលោ ពុទ្ធោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. ឥទម្បិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, ការណំ អត្ថតោ សម្បដិច្ឆ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

អបិច ខោ មហារាជ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សភាវបកតិ ឯសា, យំ ឯកោយេវ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ. កស្មា ការណា? មហន្តតាយ សព្ពញ្ញុពុទ្ធគុណានំ. អញ្ញម្បិ មហារាជ យំ លោកេ មហន្តំ, តំ ឯកំយេវ ហោតិ. បថវី, មហារាជ, មហន្តី, សា ឯកាយេវ. សាគរោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. សិនេរុ គិរិរាជា មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. អាកាសោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. សក្កោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. មារោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. ព្រហ្មា មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ លោកស្មិំ. យត្ថ តេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ. តស្មា, មហារាជ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯកោយេវ លោកស្មិំ ឧប្បជ្ជតីតិ. សុកថិតោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ ឱបម្មេហិ ការណេហី’’តិ.

ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ. ហេដ្ឋា ឥមិនាវ បទេន ទសចក្កវាឡសហស្សានិ គហិតានិ តានិបិ, ឯកចក្កវាឡេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដន្តិ. ពុទ្ធា ហិ ឧប្បជ្ជមានា ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ បន វារិតេ ឥតោ អញ្ញេសុ ចក្កវាឡេសុ នុប្បជ្ជន្តីតិ វារិតមេវ ហោតិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯត្ថ ចក្ករតនបាតុភាវតោ បុព្ពេ បុព្ពំ, តស្សេវ អន្តរធានតោ បច្ឆា ចរិមំ. តត្ថ ទ្វិធា ចក្ករតនស្ស អន្តរធានំ ហោតិ, ចក្កវត្តិនោ កាលំកិរិយតោ វា បព្ពជ្ជាយ វា. អន្តរធាយមានញ្ច បន តំ កាលំកិរិយតោ វា បព្ពជ្ជតោ វា សត្តមេ ទិវសេ អន្តរធាយតិ, តតោ បរំ ចក្កវត្តិនោ បាតុភាវោ អវារិតោ.

កស្មា បន ឯកចក្កវាឡេ ទ្វេ ចក្កវត្តិនោ នុប្បជ្ជន្តីតិ. វិវាទុបច្ឆេទតោ អច្ឆរិយភាវតោ ចក្ករតនស្ស មហានុភាវតោ ច. ទ្វីសុ ហិ ឧប្បជ្ជន្តេសុ ‘‘អម្ហាកំ រាជា មហន្តោ អម្ហាកំ រាជា មហន្តោ’’តិ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯកស្មិំ ទីបេ ចក្កវត្តីតិ ច ឯកស្មិំ ទីបេ ចក្កវត្តីតិ ច អនច្ឆរិយា ភវេយ្យុំ. យោ ចាយំ ចក្ករតនស្ស ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឥស្សរិយានុប្បទានសមត្ថោ មហានុភាវោ, សោ បរិហាយេថ. ឥតិ វិវាទុបច្ឆេទតោ អច្ឆរិយភាវតោ ចក្ករតនស្ស មហានុភាវតោ ច ន ឯកចក្កវាឡេ ទ្វេ ឧប្បជ្ជន្តិ.

១៣០. យំ ឥត្ថី អស្ស អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ តិដ្ឋតុ តាវ សព្ពញ្ញុគុណេ និព្ពត្តេត្វា លោកុត្តារណសមត្ថោ ពុទ្ធភាវោ, បណិធានមត្តម្បិ ឥត្ថិយា ន សម្បជ្ជតិ.

មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតីតិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឥមានិ ហិ បណិធានសម្បត្តិការណានិ. ឥតិ បណិធានម្បិ សម្បាទេតុំ អសមត្ថាយ ឥត្ថិយា កុតោ ពុទ្ធភាវោតិ ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី អស្ស អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. សព្ពាការបរិបូរោ ច បុញ្ញុស្សយោ សព្ពាការបរិបូរមេវ អត្តភាវំ និព្ពត្តេតីតិ បុរិសោវ អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

យំ ឥត្ថី រាជា អស្ស ចក្កវត្តីតិអាទីសុបិ យស្មា ឥត្ថិយា កោសោហិតវត្ថគុយ្ហតាទីនំ អភាវេន លក្ខណានិ ន បរិបូរេន្តិ, ឥត្ថិរតនាភាវេន សត្តរតនសមង្គិតា ន សម្បជ្ជតិ, សព្ពមនុស្សេហិ ច អធិកោ អត្តភាវោ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី រាជា អស្ស ចក្កវត្តី’’តិ វុត្តំ. យស្មា ច សក្កត្តាទីនិ តីណិ ឋានានិ ឧត្តមានិ, ឥត្ថិលិង្គញ្ច ហីនំ, តស្មា តស្សា សក្កត្តាទីនិបិ បដិសិទ្ធានិ.

ននុ ច យថា ឥត្ថិលិង្គំ, ឯវំ បុរិសលិង្គម្បិ ព្រហ្មលោកេ នត្ថិ? តស្មា ‘‘យំ បុរិសោ ព្រហ្មត្តំ ករេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’’តិបិ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ. នោ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? ឥធ បុរិសស្ស តត្ថ និព្ពត្តនតោ. ព្រហ្មត្តន្តិ ហិ មហាព្រហ្មត្តំ អធិប្បេតំ. ឥត្ថី ច ឥធ ឈានំ ភាវេត្វា កាលំ កត្វា ព្រហ្មបារិសជ្ជានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ, ន មហាព្រហ្មានំ, បុរិសោ បន តត្ថ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ន វត្តព្ពោ. សមានេបិ ចេត្ថ ឧភយលិង្គាភាវេ បុរិសសណ្ឋានាវ ព្រហ្មានោ, ន ឥត្ថិសណ្ឋានា, តស្មា សុវុត្តមេវេតំ.

១៣១. កាយទុច្ចរិតស្សាតិអាទីសុ យថា និម្ពពីជកោសាតកីពីជាទីនិ មធុរផលំ ន និព្ពត្តេន្តិ, អសាតំ អមធុរមេវ និព្ពត្តេន្តិ, ឯវំ កាយទុច្ចរិតាទីនិ មធុរវិបាកំ ន និព្ពត្តេន្តិ, អមធុរមេវ វិបាកំ និព្ពត្តេន្តិ. យថា ច ឧច្ឆុពីជសាលិពីជាទីនិ មធុរំ សាទុរសមេវ ផលំ និព្ពត្តេន្តិ, ន អសាតំ កដុកំ, ឯវំ កាយសុចរិតាទីនិ មធុរមេវ វិបាកំ និព្ពត្តេន្តិ, ន អមធុរំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យាទិសំ វបតេ ពីជំ, តាទិសំ ហរតេ ផលំ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបក’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៥៦);

តស្មា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ កាយទុច្ចរិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

កាយទុច្ចរិតសមង្គីតិអាទីសុ សមង្គីតិ បញ្ចវិធា សមង្គិតា អាយូហនសមង្គិតា ចេតនាសមង្គិតា កម្មសមង្គិតា វិបាកសមង្គិតា, ឧបដ្ឋានសមង្គិតាតិ. តត្ថ កុសលាកុសលកម្មាយូហនក្ខណេ អាយូហនសមង្គិតាតិ វុច្ចតិ. តថា ចេតនាសមង្គិតា. យាវ បន អរហត្តំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សព្ពេបិ សត្តា បុព្ពេ ឧបចិតំ វិបាការហំ កម្មំ សន្ធាយ ‘‘កម្មសមង្គិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯសា កម្មសមង្គិតា. វិបាកសមង្គិតា វិបាកក្ខណេយេវ វេទិតព្ពា. យាវ បន សត្តា អរហត្តំ ន បាបុណន្តិ, តាវ នេសំ តតោ តតោ ចវិត្វា និរយេ តាវ ឧប្បជ្ជមានានំ អគ្គិជាលលោហកុម្ភិអាទីហិ ឧបដ្ឋានាការេហិ និរយោ, គព្ភសេយ្យកត្តំ អាបជ្ជមានានំ មាតុកុច្ឆិ, ទេវេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ កប្បរុក្ខវិមានាទីហិ ឧបដ្ឋានាការេហិ ទេវលោកោតិ ឯវំ ឧប្បត្តិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតិ, ឥតិ នេសំ ឥមិនា ឧប្បត្តិនិមិត្តឧបដ្ឋានេន អបរិមុត្តតា ឧបដ្ឋានសមង្គិតា នាម. សា ចលតិ សេសា និច្ចលា. និរយេ ហិ ឧបដ្ឋិតេបិ ទេវលោកោ ឧបដ្ឋាតិ, ទេវលោកេ ឧបដ្ឋិតេបិ និរយោ ឧបដ្ឋាតិ, មនុស្សលោកេ ឧបដ្ឋិតេបិ តិរច្ឆានយោនិ ឧបដ្ឋាតិ, តិរច្ឆានយោនិយា ច ឧបដ្ឋិតាយបិ មនុស្សលោកោ ឧបដ្ឋាតិយេវ.

តត្រិទំ វត្ថុ – សោណគិរិបាទេ កិរ អចេលវិហារេ សោណត្ថេរោ នាម ឯកោ ធម្មកថិកោ, តស្ស បិតា សុនខជីវិកោ អហោសិ. ថេរោ តំ បដិពាហន្តោបិ សំវរេ ឋបេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘មា នស្សិ ជរកោ’’តិ មហល្លកកាលេ អកាមកំ បព្ពាជេសិ. តស្ស គិលានសេយ្យាយ និបន្នស្ស និរយោ ឧបដ្ឋាតិ, សោណគិរិបាទតោ មហន្តា មហន្តា សុនខា អាគន្ត្វា ខាទិតុកាមា វិយ សម្បរិវារេសុំ. សោ មហាភយភីតោ – ‘‘វារេហិ, តាត សោណ, វារេហិ, តាត សោណា’’តិ អាហ. កិំ មហាថេរាតិ. ន បស្សសិ តាតាតិ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សោណត្ថេរោ – ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសស្ស បិតា និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, បតិដ្ឋា’ស្ស ភវិស្សាមី’’តិ សាមណេរេហិ នានាបុប្ផានិ អាហរាបេត្វា ចេតិយង្គណពោធិយង្គណេសុ តលសន្ថរណបូជំ អាសនបូជញ្ច ការេត្វា បិតរំ មញ្ចេន ចេតិយង្គណំ អាហរិត្វា មញ្ចេ និសីទាបេត្វា – ‘‘អយំ មហាថេរ-បូជា តុម្ហាកំ អត្ថាយ កតា ‘អយំ មេ ភគវា ទុគ្គតបណ្ណាការោ’តិ វត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ចិត្តំ បសាទេហី’’តិ អាហ. សោ មហាថេរោ បូជំ ទិស្វា តថា ករោន្តោ ចិត្តំ បសាទេសិ, តាវទេវស្ស ទេវលោកោ ឧបដ្ឋាសិ, នន្ទនវន-ចិត្តលតាវន-មិស្សកវន-ផារុសកវនវិមានានិ ចេវ នាដកានិ ច បរិវារេត្វា ឋិតានិ វិយ អហេសុំ. សោ ‘‘អបេថ អបេថ សោណា’’តិ អាហ. កិមិទំ ថេរាតិ? ឯតា តេ, តាត, មាតរោ អាគច្ឆន្តីតិ. ថេរោ ‘‘សគ្គោ ឧបដ្ឋិតោ មហាថេរស្សា’’តិ ចិន្តេសិ. ឯវំ ឧបដ្ឋានសមង្គិតា ចលតីតិ វេទិតព្ពា. ឯតាសុ សមង្គិតាសុ ឥធ អាយូហនចេតនាកម្មសមង្គិតាវសេន កាយទុច្ចរិតសមង្គីតិអាទិ វុត្តំ.

១៣២. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោតិ ‘‘ឯវំ ភគវតា ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តេ ថេរោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពសុត្តំ សមន្នាហរិត្វា ឯវំ សស្សិរិកំ កត្វា ទេសិតសុត្តស្ស នាម ភគវតា នាមំ ន គហិតំ. ហន្ទស្ស នាមំ គណ្ហាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច.

តស្មា តិហ ត្វន្តិអាទីសុ អយំ អត្ថយោជនា –

អានន្ទ, យស្មា ឥមស្មិំ ធម្មបរិយាយេ ‘‘អដ្ឋារស ខោ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ, ឆ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ’’តិ ឯវំ ពហុធាតុយោ វិភត្តា, តស្មា តិហ ត្វំ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ពហុធាតុកោតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា បនេត្ថ ធាតុអាយតនបដិច្ចសមុប្បាទដ្ឋានាដ្ឋានវសេន ចត្តារោ បរិវដ្ដា កថិតា, តស្មា ចតុបរិវដ្ដោតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា ច អាទាសំ ឱលោកេន្តស្ស មុខនិមិត្តំ វិយ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ឱលោកេន្តស្ស ឯតេ ធាតុអាទយោ អត្ថា បាកដា ហោន្តិ, តស្មា ធម្មាទាសោតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា ច យថា នាម បរសេនមទ្ទនា យោធា សង្គាមតូរិយំ បគ្គហេត្វា បរសេនំ បវិសិត្វា សបត្តេ មទ្ទិត្វា អត្តនោ ជយំ គណ្ហន្តិ, ឯវមេវ កិលេសសេនមទ្ទនា យោគិនោ ឥធ វុត្តវសេន វិបស្សនំ បគ្គហេត្វា កិលេសេ មទ្ទិត្វា អត្តនោ អរហត្តជយំ គណ្ហន្តិ, តស្មា អមតទុន្ទុភីតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា ច យថា សង្គាមយោធា បញ្ចាវុធំ គហេត្វា បរសេនំ វិទ្ធំសេត្វា ជយំ គណ្ហន្តិ, ឯវំ យោគិនោបិ ឥធ វុត្តំ វិបស្សនាវុធំ គហេត្វា កិលេសសេនំ វិទ្ធំសេត្វា អរហត្តជយំ គណ្ហន្តិ. តស្មា អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិបិ នំ ធារេហីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.