២. អនុបទវគ្គោ

១. អនុបទសុត្តវណ្ណនា

៩៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ អនុបទសុត្តំ. តត្ថ ឯតទវោចាតិ ឯតំ (បដិ. ម. ៣.៤) ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិអាទិនា នយេន ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស គុណកថំ អវោច. កស្មា? អវសេសត្ថេរេសុ ហិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ឥទ្ធិមាតិ គុណោ បាកដោ, មហាកស្សបស្ស ធុតវាទោតិ, អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិព្ពចក្ខុកោតិ, ឧបាលិត្ថេរស្ស វិនយធរោតិ, រេវតត្ថេរស្ស ឈាយី ឈានាភិរតោតិ, អានន្ទត្ថេរស្ស ពហុស្សុតោតិ. ឯវំ តេសំ តេសំ ថេរានំ តេ តេ គុណា បាកដា, សារិបុត្តត្ថេរស្ស បន អបាកដា. កស្មា? បញ្ញវតោ ហិ គុណា ន សក្កា អកថិតា ជានិតុំ. ឥតិ ភគវា ‘‘សារិបុត្តស្ស គុណេ កថេស្សាមី’’តិ សភាគបរិសាយ សន្និបាតំ អាគមេសិ. វិសភាគបុគ្គលានញ្ហិ សន្តិកេ វណ្ណំ កថេតុំ ន វដ្ដតិ, តេ វណ្ណេ កថិយមានេ អវណ្ណមេវ កថេន្តិ. ឥមស្មិំ បន ទិវសេ ថេរស្ស សភាគបរិសា សន្និបតិ, តស្សា សន្និបតិតភាវំ ទិស្វា សត្ថា វណ្ណំ កថេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ បណ្ឌិតោតិ ធាតុកុសលតា អាយតនកុសលតា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា ឋានាដ្ឋានកុសលតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ បណ្ឌិតោ. មហាបញ្ញោតិអាទីសុ មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

តត្រិទំ មហាបញ្ញាទីនំ នានត្តំ – តត្ថ កតមា មហាបញ្ញា? មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា, មហន្តេ សមាធិក្ខន្ធេ, បញ្ញាក្ខន្ធេ, វិមុត្តិក្ខន្ធេ, វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា, មហន្តានិ ឋានាដ្ឋានានិ, មហន្តា វិហារសមាបត្តិយោ, មហន្តានិ អរិយសច្ចានិ, មហន្តេ សតិបដ្ឋានេ, សម្មប្បធានេ, ឥទ្ធិបាទេ, មហន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ, ពលានិ, ពោជ្ឈង្គានិ, មហន្តេ អរិយមគ្គេ, មហន្តានិ សាមញ្ញផលានិ, មហន្តា អភិញ្ញាយោ, មហន្តំ បរមត្ថំ និព្ពានំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា.

កតមា បុថុបញ្ញា, បុថុ នានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ បុថុបញ្ញា. បុថុ នានាធាតូសុ, បុថុ នានាអាយតនេសុ, បុថុ នានាអត្ថេសុ, បុថុ នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសុ, បុថុ នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសុ, បុថុ នានាអត្ថេសុ, ធម្មេសុ, និរុត្តីសុ, បដិភានេសុ, បុថុ នានាសីលក្ខន្ធេសុ, បុថុ នានាសមាធិ-បញ្ញា-វិមុត្តិ-វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេសុ, បុថុ នានាឋានាដ្ឋានេសុ, បុថុ នានាវិហារសមាបត្តីសុ, បុថុ នានាអរិយសច្ចេសុ, បុថុ នានាសតិបដ្ឋានេសុ, សម្មប្បធានេសុ, ឥទ្ធិបាទេសុ, ឥន្ទ្រិយេសុ, ពលេសុ, ពោជ្ឈង្គេសុ, បុថុ នានាអរិយមគ្គេសុ, សាមញ្ញផលេសុ, អភិញ្ញាសុ, បុថុ នានាជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្ម បរមត្ថេ និព្ពានេ ញាណំ បវត្តតីតិ បុថុបញ្ញា.

កតមា ហាសបញ្ញា, ឥធេកច្ចោ ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ សីលំ បរិបូរេតិ, ឥន្ទ្រិយសំវរំ បរិបូរេតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ, ជាគរិយានុយោគំ, សីលក្ខន្ធំ, សមាធិក្ខន្ធំ, បញ្ញាក្ខន្ធំ, វិមុត្តិក្ខន្ធំ, វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ ឋានាដ្ឋានំ បដិវិជ្ឈតិ, ហាសពហុលោ វិហារសមាបត្តិយោ បរិបូរេតីតិ ហាសបញ្ញា, ហាសពហុលោ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. សតិបដ្ឋានេ, សម្មប្បធានេ, ឥទ្ធិបាទេ, ឥន្ទ្រិយានិ, ពលានិ, ពោជ្ឈង្គានិ, អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ ហាសបញ្ញា, ហាសពហុលោ សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករោតិ, អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ ហាសបញ្ញា, ហាសពហុលោ វេទតុដ្ឋិបាមោជ្ជពហុលោ បរមត្ថំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ ហាសបញ្ញា.

កតមា ជវនបញ្ញា, យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. ទុក្ខតោ ខិប្បំ… អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំកិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… សព្ពំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា រូបនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណំ, ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន…បេ… វិភូតំ កត្វា ជរាមរណនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… វិញ្ញាណំ. ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា ជរាមរណនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា.

កតមា តិក្ខបញ្ញា, ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ, ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ, ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ, ឧប្បន្នំ រាគំ, ទោសំ, មោហំ, កោធំ, ឧបនាហំ, មក្ខំ, បឡាសំ, ឥស្សំ, មច្ឆរិយំ, មាយំ, សាឋេយ្យំ, ថម្ភំ, សារម្ភំ, មានំ, អតិមានំ, មទំ, បមាទំ, សព្ពេ កិលេសេ, សព្ពេ ទុច្ចរិតេ, សព្ពេ អភិសង្ខារេ, សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតីតិ តិក្ខបញ្ញា. ឯកស្មិំ អាសនេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ, ឆ ច អភិញ្ញាយោ អធិគតា ហោន្តិ សច្ឆិកតា បស្សិតា បញ្ញាយាតិ តិក្ខបញ្ញា.

កតមា និព្ពេធិកបញ្ញា, ឥធេកច្ចោ សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតិ ឧត្តាសពហុលោ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ អរតិពហុលោ អនភិរតិពហុលោ ពហិមុខោ ន រមតិ សព្ពសង្ខារេសុ, អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ និព្ពេធិកបញ្ញា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ ទោសក្ខន្ធំ, មោហក្ខន្ធំ, កោធំ, ឧបនាហំ…បេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ និព្ពេធិកបញ្ញា.

អនុបទធម្មវិបស្សនន្តិ សមាបត្តិវសេន វា ឈានង្គវសេន វា អនុបដិបាដិយា ធម្មវិបស្សនំ វិបស្សតិ, ឯវំ វិបស្សន្តោ អទ្ធមាសេន អរហត្តំ បត្តោ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បន សត្តហិ ទិវសេហិ. ឯវំ សន្តេបិ សារិបុត្តត្ថេរោ មហាបញ្ញវន្តតរោ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ហិ សាវកានំ សម្មសនចារំ យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តោ វិយ ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោ សត្ត ទិវសេ វាយមិត្វា អរហត្តំ បត្តោ. សារិបុត្តត្ថេរោ ឋបេត្វា ពុទ្ធានំ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច សម្មសនចារំ សាវកានំ សម្មសនចារំ និប្បទេសំ សម្មសិ. ឯវំ សម្មសន្តោ អទ្ធមាសំ វាយមិ. អរហត្តញ្ច កិរ បត្វា អញ្ញាសិ – ‘‘ឋបេត្វា ពុទ្ធេ ច បច្ចេកពុទ្ធេ ច អញ្ញោ សាវកោ នាម បញ្ញាយ មយា បត្តព្ពំ បត្តុំ សមត្ថោ នាម ន ភវិស្សតី’’តិ. យថា ហិ បុរិសោ វេឡុយដ្ឋិំ គណ្ហិស្សាមីតិ មហាជដំ វេឡុំ ទិស្វា ជដំ ឆិន្ទន្តស្ស បបញ្ចោ ភវិស្សតីតិ អន្តរេន ហត្ថំ បវេសេត្វា សម្បត្តមេវ យដ្ឋិំ មូលេ ច អគ្គេ ច ឆិន្ទិត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ, សោ កិញ្ចាបិ បឋមតរំ គច្ឆតិ, យដ្ឋិំ បន សារំ វា ឧជុំ វា ន លភតិ. អបរោ ច តថារូបមេវ វេណុំ ទិស្វា ‘‘សចេ សម្បត្តំ យដ្ឋិំ គណ្ហិស្សាមិ, សារំ វា ឧជុំ វា ន លភិស្សាមី’’តិ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា មហន្តេន សត្ថេន វេណុជដំ ឆិន្ទិត្វា សារា ចេវ ឧជូ ច យដ្ឋិយោ ឧច្ចិនិត្វា អាទាយ បក្កមេយ្យ. អយំ កិញ្ចាបិ បច្ឆា គច្ឆតិ, យដ្ឋិយោ បន សារា ចេវ ឧជូ ច លភតិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ថេរានំ បធានំ.

ឯវំ បន អទ្ធមាសំ វាយមិត្វា ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ សូករខតលេណទ្វារេ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ ទសពលំ ពីជយមានោ ឋិតោ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បព្ពជិតទិវសតោ បន្នរសមេ ទិវសេ សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកំ បត្វា សត្តសដ្ឋិ ញាណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា សោឡសវិធំ បញ្ញំ អនុប្បត្តោ.

តត្រិទំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តស្ស អនុបទធម្មវិបស្សនាយាតិ យា អនុបទធម្មវិបស្សនំ វិបស្សតីតិ អនុបទធម្មវិបស្សនា វុត្តា, តត្រ អនុបទធម្មវិបស្សនាយ សារិបុត្តស្ស ឥទំ ហោតិ. ឥទានិ វត្តព្ពំ តំ តំ វិបស្សនាកោដ្ឋាសំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

៩៤. បឋមេ ឈានេតិ យេ បឋមេ ឈានេ អន្តោសមាបត្តិយំ ធម្មា. ត្យាស្សាតិ តេ អស្ស. អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តីតិ អនុបដិបាដិយា វវត្ថិតា បរិច្ឆិន្នា ញាតា វិទិតា ហោន្តិ. កថំ? ថេរោ ហិ តេ ធម្មេ ឱលោកេន្តោ អភិនិរោបនលក្ខណោ វិតក្កោ វត្តតីតិ ជានាតិ. តថា អនុមជ្ជនលក្ខណោ វិចារោ, ផរណលក្ខណា បីតិ, សាតលក្ខណំ សុខំ, អវិក្ខេបលក្ខណា ចិត្តេកគ្គតា, ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ វេទយិតលក្ខណា វេទនា, សញ្ជាននលក្ខណា សញ្ញា, ចេតយិតលក្ខណា ចេតនា, វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណំ, កត្តុកម្យតាលក្ខណោ ឆន្ទោ, អធិមោក្ខលក្ខណោ អធិមោក្ខោ, បគ្គាហលក្ខណំ វីរិយំ ឧបដ្ឋានលក្ខណា សតិ, មជ្ឈត្តលក្ខណា ឧបេក្ខា, អនុនយមនសិការលក្ខណោ មនសិការោ វត្តតីតិ ជានាតិ. ឯវំ ជានំ អភិនិរោបនដ្ឋេន វិតក្កំ សភាវតោ វវត្ថបេតិ…បេ… អនុនយមនសិការណដ្ឋេន មនសិការំ សភាវភាវតោ វវត្ថបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ត្យាស្ស ធម្មា អនុបទវវត្ថិតា ហោន្តី’’តិ.

វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឧប្បជ្ជមានា វិទិតា បាកដាវ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ. វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តីតិ តិដ្ឋមានាបិ វិទិតា បាកដាវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តីតិ និរុជ្ឈមានាបិ វិទិតា បាកដាវ ហុត្វា និរុជ្ឈន្តិ. ឯត្ថ បន តំញាណតា ចេវ ញាណពហុតា ច មោចេតព្ពា. យថា ហិ តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ ន សក្កា ផុសិតុំ, ឯវមេវ តេនេវ ចិត្តេន តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទោ វា ឋិតិ វា ភង្គោ វា ន សក្កា ជានិតុន្តិ. ឯវំ តាវ តំញាណតា មោចេតព្ពា. យទិ បន ទ្វេ ចិត្តានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ឯកេន ចិត្តេន ឯកស្ស ឧប្បាទោ វា ឋិតិ វា ភង្គោ វា សក្កា ភវេយ្យ ជានិតុំ. ទ្វេ បន ផស្សា វា វេទនា វា សញ្ញា វា ចេតនា វា ចិត្តានិ វា ឯកតោ ឧប្បជ្ជនកានិ នាម នត្ថិ, ឯកេកមេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ ញាណពហុតា មោចេតព្ពា. ឯវំ សន្តេ កថំ? មហាថេរស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ សោឡស ធម្មា វិទិតា បាកដា ហោន្តីតិ. វត្ថារម្មណានំ បរិគ្គហិតតាយ. ថេរេន ហិ វត្ថុ ចេវ អារម្មណញ្ច បរិគ្គហិតំ, តេនស្ស តេសំ ធម្មានំ ឧប្បាទំ អាវជ្ជន្តស្ស ឧប្បាទោ បាកដោ ហោតិ, ឋានំ អាវជ្ជន្តស្ស ឋានំ បាកដំ ហោតិ, ភេទំ អាវជ្ជន្តស្ស ភេទោ បាកដោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិទិតា ឧប្បជ្ជន្តិ វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តី’’តិ. អហុត្វា សម្ភោន្តីតិ ឥមិនា ឧទយំ បស្សតិ. ហុត្វា បដិវេន្តីតិ ឥមិនា វយំ បស្សតិ.

អនុបាយោតិ រាគវសេន អនុបគមនោ ហុត្វា. អនបាយោតិ បដិឃវសេន អនបគតោ. អនិស្សិតោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ. អប្បដិពទ្ធោតិ ឆន្ទរាគេន អពទ្ធោ. វិប្បមុត្តោតិ កាមរាគតោ វិប្បមុត្តោ. វិសំយុត្តោតិ ចតូហិ យោគេហិ សព្ពកិលេសេហិ វា វិសំយុត្តោ. វិមរិយាទីកតេនាតិ និម្មរិយាទីកតេន. ចេតសាតិ ឯវំវិធេន ចិត្តេន វិហរតិ.

តត្ថ ទ្វេ មរិយាទា កិលេសមរិយាទា ច អារម្មណមរិយាទា ច. សចេ ហិស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តេ សោឡស ធម្មេ អារព្ភ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, កិលេសមរិយាទា តេន កតា ភវេយ្យ, តេសុ បនស្ស ឯកោបិ ន ឧប្បន្នោតិ កិលេសមរិយាទា នត្ថិ. សចេ បនស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តេ សោឡស ធម្មេ អាវជ្ជន្តស្ស ឯកច្ចេ អាបាថំ នាគច្ឆេយ្យុំ. ឯវមស្ស អារម្មណមរិយាទា ភវេយ្យុំ. តេ បនស្ស សោឡស ធម្មេ អាវជ្ជន្តស្ស អាបាថំ អនាគតធម្មោ នាម នត្ថីតិ អារម្មណមរិយាទាបិ នត្ថិ.

អបរាបិ ទ្វេ មរិយាទា វិក្ខម្ភនមរិយាទា ច សមុច្ឆេទមរិយាទា ច. តាសុ សមុច្ឆេទមរិយាទា ឧបរិ អាគមិស្សតិ, ឥមស្មិំ បន ឋានេ វិក្ខម្ភនមរិយាទា អធិប្បេតា. តស្ស វិក្ខម្ភិតបច្ចនីកត្តា នត្ថីតិ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតិ.

ឧត្តរិ និស្សរណន្តិ ឥតោ ឧត្តរិ និស្សរណំ. អញ្ញេសុ ច សុត្តេសុ ‘‘ឧត្តរិ និស្សរណ’’ន្តិ និព្ពានំ វុត្តំ, ឥធ បន អនន្តរោ វិសេសោ អធិប្បេតោតិ វេទិតព្ពោ. តព្ពហុលីការាតិ តស្ស បជាននស្ស ពហុលីករណេន. អត្ថិត្វេវស្ស ហោតីតិ តស្ស ថេរស្ស អត្ថីតិយេវ ទឡ្ហតរំ ហោតិ. ឥមិនា នយេន សេសវារេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទុតិយវារេ បន សម្បសាទនដ្ឋេន សម្បសាទោ. សភាវតោ វវត្ថបេតិ.

ចតុត្ថវារេ ឧបេក្ខាតិ សុខដ្ឋានេ វេទនុបេក្ខាវ. បស្សទ្ធត្តា ចេតសោ អនាភោគោតិ យោ សោ ‘‘យទេវ តត្ថ សុខ’’ន្តិ ចេតសោ អាភោគោ, ឯតេនេតំ ឱឡារិកមក្ខាយតីតិ ឯវំ បស្សទ្ធត្តា ចេតសោ អនាភោគោ វុត្តោ, តស្ស អភាវាតិ អត្ថោ. សតិបារិសុទ្ធីតិ បរិសុទ្ធាសតិយេវ. ឧបេក្ខាបិ បារិសុទ្ធិឧបេក្ខា.

៩៥. សតោ វុដ្ឋហតីតិ សតិយា សមន្នាគតោ ញាណេន សម្បជានោ ហុត្វា វុដ្ឋាតិ. តេ ធម្មេ សមនុបស្សតីតិ យស្មា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ ពុទ្ធានំយេវ អនុបទធម្មវិបស្សនា ហោតិ, ន សាវកានំ, តស្មា ឯត្ថ កលាបវិបស្សនំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ មគ្គបញ្ញាយ ចត្តារិ សច្ចានិ ទិស្វា ចត្តារោ អាសវា ខីណា ហោន្តិ. សារិបុត្តត្ថេរស្ស សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ អាហរិត្វា អរហត្តំ បត្តវារោបិ អត្ថិ, និរោធសមាបត្តិសមាបន្នវារោបិ. អរហត្តំ បត្តវារោ ឥធ គហិតោ, និរោធំ បន ចិណ្ណវសិតាយ អបរាបរំ សមាបជ្ជិស្សតីតិ វទន្តិ.

តត្ថស្ស យស្មិំ កាលេ និរោធសមាបត្តិ សីសំ ហោតិ, និរោធស្ស វារោ អាគច្ឆតិ, ផលសមាបត្តិ គូឡ្ហា ហោតិ. យស្មិំ កាលេ ផលសមាបត្តិ សីសំ ហោតិ, ផលសមាបត្តិយា វារោ អាគច្ឆតិ, និរោធសមាបត្តិ គូឡ្ហា ហោតិ. ជម្ពុទីបវាសិនោ ថេរា បន វទន្តិ ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ អាហរិត្វា អនាគាមិផលំ សច្ឆិកត្វា និរោធំ សមាបជ្ជិ, និរោធា វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ. តេ ធម្មេតិ អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តេ តិសមុដ្ឋានិករូបធម្មេ, ហេដ្ឋា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយំ បវត្តធម្មេ វា. តេបិ ហិ ឥមស្មិំ វារេ វិបស្សិតព្ពធម្មាវ, តស្មា តេ វា វិបស្សតីតិ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៩៧. វសិប្បតោតិ ចិណ្ណវសិតំ បត្តោ. បារមិប្បត្តោតិ និប្ផត្តិំ បត្តោ. ឱរសោតិអាទីសុ ថេរោ ភគវតោ ឧរេ និព្ពត្តសទ្ទំ សុត្វា ជាតោតិ ឱរសោ, មុខេន បភាវិតំ សទ្ទំ សុត្វា ជាតោតិ មុខតោ ជាតោ, ធម្មេន បន ជាតត្តា និម្មិតត្តា ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ, ធម្មទាយស្ស អាទិយនតោ ធម្មទាយាទោ, អាមិសទាយស្ស អនាទិយនតោ នោ អាមិសទាយាទោតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អនុបទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឆព្ពិសោធនសុត្តវណ្ណនា

៩៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឆព្ពិសោធនសុត្តំ. តត្ថ ខីណា ជាតីតិអាទីសុ ឯកេនាបិ បទេន អញ្ញា ព្យាកតាវ ហោតិ, ទ្វីហិបិ. ឥធ បន ចតូហិ បទេហិ អញ្ញព្យាករណំ អាគតំ. ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតាតិអាទីសុ យាយ ចេតនាយ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋំ មេតិ វទតិ, សា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា នាម. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយមនុធម្មោតិ អយំ សភាវោ. អភិនន្ទិតព្ពន្តិ ន កេវលំ អភិនន្ទិតព្ពំ, បរិនិព្ពុតស្ស បនស្ស សព្ពោបិ ខីណាសវស្ស សក្ការោ កាតព្ពោ. ឧត្តរិំ បញ្ហោតិ សចេ បនស្ស វេយ្យាករណេន អសន្តុដ្ឋា ហោថ, ឧត្តរិម្បិ អយំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ឥតោ បរេសុបិ តីសុ វារេសុ អយមេវ នយោ.

៩៩. អពលន្តិ ទុព្ពលំ. វិរាគុនន្តិ វិគច្ឆនសភាវំ. អនស្សាសិកន្តិ អស្សាសវិរហិតំ. ឧបាយូបាទានាតិ តណ្ហាទិដ្ឋីនមេតំ អធិវចនំ. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ហិ តេភូមកធម្មេ ឧបេន្តីតិ ឧបាយា, ឧបាទិយន្តីតិ ឧបាទានា. ចេតសោ អទិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយាតិបិ តាសំយេវ នាមំ. ចិត្តញ្ហិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ សក្កាយធម្មេសុ តិដ្ឋតិ អធិតិដ្ឋតីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ចេតសោ អធិដ្ឋានា, តាហិ តំ អភិនិវិសតីតិ អភិនិវេសា, តាហិយេវ តំ អនុសេតីតិ អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ. ខយា វិរាគាតិអាទីសុ ខយេន វិរាគេនាតិ អត្ថោ. សព្ពានិ ចេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ.

១០០. បថវីធាតូតិ បតិដ្ឋានធាតុ. អាបោធាតូតិ អាពន្ធនធាតុ. តេជោធាតូតិ បរិបាចនធាតុ. វាយោធាតូតិ វិត្ថម្ភនធាតុ. អាកាសធាតូតិ អសម្ផុដ្ឋធាតុ. វិញ្ញាណធាតូតិ វិជាននធាតុ. ន អនត្តតោ ឧបគច្ឆិន្តិ អហំ អត្តាតិ អត្តកោដ្ឋាសេន ន ឧបគមិំ. ន ច បថវីធាតុនិស្សិតន្តិ បថវីធាតុនិស្សិតា សេសធាតុយោ ច ឧបាទារូបញ្ច អរូបក្ខន្ធា ច. តេបិ ហិ និស្សិតវត្ថុរូបានំ បថវីធាតុនិស្សិតត្តា ឯកេន បរិយាយេន បថវីធាតុនិស្សិតាវ. តស្មា ‘‘ន ច បថវីធាតុនិស្សិត’’ន្តិ វទន្តោ សេសរូបារូបធម្មេបិ អត្តតោ ន ឧបគច្ឆិន្តិ វទតិ. អាកាសធាតុនិស្សិតបទេ បន អវិនិព្ភោគវសេន សព្ពម្បិ ភូតុបាទារូបំ អាកាសធាតុនិស្សិតំ នាម, តថា តំនិស្សិតរូបវត្ថុកា អរូបក្ខន្ធា. ឯវំ ឥធាបិ រូបារូបំ គហិតមេវ ហោតិ. វិញ្ញាណធាតុនិស្សិតបទេ បន សហជាតា តយោ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច វិញ្ញាណធាតុនិស្សិតន្តិ រូបារូបំ គហិតមេវ ហោតិ.

១០១. រូបេ ចក្ខុវិញ្ញាណេ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសូតិ ឯត្ថ យំ អតីតេ ចក្ខុទ្វារស្ស អាបាថំ អាគន្ត្វា និរុទ្ធំ, យញ្ច អនាគតេ អាបាថំ អាគន្ត្វា និរុជ្ឈិស្សតិ, យម្បិ ឯតរហិ អាគន្ត្វា និរុទ្ធំ, តំ សព្ពំ រូបំ នាម. យំ បន អតីតេបិ អាបាថំ អនាគន្ត្វា និរុទ្ធំ, អនាគតេបិ អនាគន្ត្វា និរុជ្ឈិស្សតិ, ឯតរហិបិ អនាគន្ត្វា និរុទ្ធំ, តំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពធម្មេសុ សង្គហិតន្តិ វុត្តេ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ អាហ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ទ្វិធា ករោថ, ឧបរិ ឆន្ទោវារេ កិន្តិ ករិស្សថ, នយិទំ លព្ភតី’’តិ. តស្មា តីសុ កាលេសុ អាបាថំ អាគតំ វា អនាគតំ វា សព្ពម្បិ តំ រូបមេវ, ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា បន តយោ ខន្ធា ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពធម្មាតិ វេទិតព្ពា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ វិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសូ’’តិ. ឆន្ទោតិ តណ្ហាឆន្ទោ. រាគោតិ ស្វេវ រជ្ជនវសេន រាគោ. នន្ទីតិ ស្វេវ អភិនន្ទនវសេន នន្ទី. តណ្ហាតិ ស្វេវ តណ្ហាយនវសេន តណ្ហា. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

១០២. អហង្ការមមង្ការមានានុសយាតិ ឯត្ថ អហង្ការោ មានោ, មមង្ការោ តណ្ហា, ស្វេវ មានានុសយោ. អាសវានំ ខយញាណាយាតិ ឥទំ បុព្ពេនិវាសំ ទិព្ពចក្ខុញ្ច អវត្វា កស្មា វុត្តំ? ភិក្ខូ លោកិយធម្មំ ន បុច្ឆន្តិ, លោកុត្តរមេវ បុច្ឆន្តិ, តស្មា បុច្ឆិតបញ្ហំយេវ កថេន្តោ ឯវមាហ. ឯកវិស្សជ្ជិតសុត្តំ នាមេតំ, ឆព្ពិសោធនន្តិបិស្ស នាមំ. ឯត្ថ ហិ ចត្តារោ វោហារា បញ្ច ខន្ធា ឆ ធាតុយោ ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ អត្តនោ សវិញ្ញាណកកាយោ បរេសំ សវិញ្ញាណកកាយោតិ ឥមេ ឆ កោដ្ឋាសា វិសុទ្ធា, តស្មា ‘‘ឆព្ពិសោធនិយ’’ន្តិ វុត្តំ. បរសមុទ្ទវាសិត្ថេរា បន អត្តនោ ច បរស្ស ច វិញ្ញាណកកាយំ ឯកមេវ កត្វា ចតូហិ អាហារេហិ សទ្ធិន្តិ ឆ កោដ្ឋាសេ វទន្តិ.

ឥមេ បន ឆ កោដ្ឋាសា ‘‘កិំ តេ អធិគតំ, កិន្តិ តេ អធិគតំ, កទា តេ អធិគតំ, កត្ថ តេ អធិគតំ, កតមេ តេ កិលេសា បហីនា, កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’’តិ (បារា. ១៩៨) ឯវំ វិនយនិទ្ទេសបរិយាយេន សោធេតព្ពា.

ឯត្ថ ហិ កិំ តេ អធិគតន្តិ អធិគមបុច្ឆា, ឈានវិមោក្ខាទីសុ សោតាបត្តិមគ្គាទីសុ វា កិំ តយា អធិគតំ. កិន្តិ តេ អធិគតន្តិ ឧបាយបុច្ឆា. អយញ្ហិ ឯត្ថាធិប្បាយោ – កិំ តយា អនិច្ចលក្ខណំ ធុរំ កត្វា អធិគតំ, ទុក្ខានត្តលក្ខណេសុ អញ្ញតរំ វា, កិំ វា សមាធិវសេន អភិនិវិសិត្វា, ឧទាហុ វិបស្សនាវសេន, តថា កិំ រូបេ អភិនិវិសិត្វា, ឧទាហុ អរូបេ, កិំ វា អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា, ឧទាហុ ពហិទ្ធាតិ. កទា តេ អធិគតន្តិ កាលបុច្ឆា, បុព្ពណ្ហមជ្ឈន្ហិកាទីសុ កតរស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ.

កត្ថ តេ អធិគតន្តិ ឱកាសបុច្ឆា, កិស្មិំ ឱកាសេ, កិំ រត្តិដ្ឋានេ ទិវាដ្ឋានេ រុក្ខមូលេ មណ្ឌបេ កតរស្មិំ វា វិហារេតិ វុត្តំ ហោតិ. កតមេ តេ កិលេសា បហីនាតិ បហីនកិលេសេ បុច្ឆតិ, កតរមគ្គវជ្ឈា តវ កិលេសា បហីនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភីតិ បដិលទ្ធធម្មបុច្ឆា, បឋមមគ្គាទីសុ កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តស្មា ឥទានិ ចេបិ កោចិ ភិក្ខុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមំ ព្យាករេយ្យ, ន សោ ឯត្តាវតាវ សក្កាតព្ពោ. ឥមេសុ បន ឆសុ ឋានេសុ សោធនត្ថំ វត្តព្ពោ ‘‘កិំ តេ អធិគតំ, កិំ ឈានំ ឧទាហុ វិមោក្ខាទីសុ អញ្ញតរ’’ន្តិ? យោ ហិ យេន អធិគតោ ធម្មោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘ឥទំ នាម មេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កិន្តិ តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ. អនិច្ចលក្ខណាទីសុ កិំ ធុរំ កត្វា, អដ្ឋតិំសាយ វា អារម្មណេសុ រូបារូបអជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិភេទេសុ វា ធម្មេសុ កេន មុខេន អភិនិវិសិត្វាតិ? យោ ហិ យស្សាភិនិវេសោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតិ.

សចេ បន ‘‘អយំ នាម មេ អភិនិវេសោ, ឯវំ មយា អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កទា តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ បុព្ពណ្ហេ, ឧទាហុ មជ្ឈន្ហិកាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ កាលេ’’តិ? សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតកាលោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អមុកស្មិំ នាម មេ កាលេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កត្ថ តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ ទិវាដ្ឋានេ, ឧទាហុ រត្តិដ្ឋានាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ឱកាសេ’’តិ? សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតោកាសោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អមុកស្មិំ នាម មេ ឱកាសេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កតមេ តេ កិលេសា បហីនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ បឋមមគ្គវជ្ឈា, ឧទាហុ ទុតិយាទិមគ្គវជ្ឈា’’តិ? សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតមគ្គេន បហីនកិលេសា បាកដា ហោន្តិ.

សចេ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ វទតិ, តតោ ‘‘កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ សោតាបត្តិមគ្គស្ស, ឧទាហុ សកទាគាមិមគ្គាទីសុ អញ្ញតរស្សា’’តិ? សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតធម្មោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘ឥមេសំ នាមាហំ ធម្មានំ លាភី’’តិ វទតិ, ឯត្តាវតាបិស្ស វចនំ ន សទ្ធាតព្ពំ. ពហុស្សុតា ហិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាកុសលា ភិក្ខូ ឥមានិ ឆ ឋានានិ សោធេតុំ សក្កោន្តិ. ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អាគមនបដិបទា សោធេតព្ពា, យទិ អាគមនបដិបទា ន សុជ្ឈតិ, ‘‘ឥមាយ បដិបទាយ លោកុត្តរធម្មា នាម ន លព្ភន្តី’’តិ អបនេតព្ពោ.

យទិ បនស្ស អាគមនបដិបទា សុជ្ឈតិ, ‘‘ទីឃរត្តំ តីសុ សិក្ខាសុ អប្បមត្តោ ជាគរិយមនុយុត្តោ ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គោ អាកាសេ បាណិសមេន ចេតសា វិហរតី’’តិ បញ្ញាយតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ ព្យាករណំ បដិបទាយ សទ្ធិំ សំសន្ទតិ សមេតិ. ‘‘សេយ្យថាបិ នាម គង្គោទកំ យមុនោទកេន សទ្ធិំ សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯវមេវ សុបញ្ញត្តា តេន ភគវតា សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា សំសន្ទតិ សមេតិ និព្ពានញ្ច បដិបទា ចា’’តិ (ទី. និ. ២.២៩៦) វុត្តសទិសំ ហោតិ.

អបិច ខោ ឯត្តកេនាបិ សក្ការោ ន កាតព្ពោ. កស្មា? ឯកច្ចស្ស ហិ បុថុជ្ជនស្សាបិ សតោ ខីណាសវបដិបត្តិសទិសា បដិបទា ហោតិ. តស្មា សោ ភិក្ខុ តេហិ តេហិ ឧបាយេហិ ឧត្តាសេតព្ពោ. ខីណាសវស្ស នាម អសនិយាបិ មត្ថកេ បតមានាយ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា ន ហោតិ, បុថុជ្ជនស្ស អប្បមត្តកេនាបិ ហោតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – ទីឃភាណកអភយត្ថេរោ កិរ ឯកំ បិណ្ឌបាតិកំ បរិគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោ ទហរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ តំ ន្ហាយមានំ កល្យាណីនទីមុខទ្វារេ និមុជ្ជិត្វា បាទេ អគ្គហេសិ. បិណ្ឌបាតិកោ កុម្ភីលោតិ សញ្ញាយ មហាសទ្ទមកាសិ, តទា នំ បុថុជ្ជនោតិ សញ្ជានិំសុ. ចន្ទមុខតិស្សរាជកាលេ បន មហាវិហារេ សង្ឃត្ថេរោ ខីណាសវោ ទុព្ពលចក្ខុកោ វិហារេយេវ អច្ឆិ. រាជា ថេរំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមីតិ ភិក្ខូសុ ភិក្ខាចារំ គតេសុ អប្បសទ្ទោ ឧបសង្កមិត្វា សប្បោ វិយ បាទេ អគ្គហេសិ. ថេរោ សិលាថម្ភោ វិយ និច្ចលោ ហុត្វា កោ ឯត្ថាតិ អាហ? អហំ, ភន្តេ, តិស្សោតិ. សុគន្ធំ វាយសិ នោ តិស្សាតិ? ឯវំ ខីណាសវស្ស ភយំ នាម នត្ថីតិ.

ឯកច្ចោ បន បុថុជ្ជនោបិ អតិសូរោ ហោតិ និព្ភយោ. សោ រញ្ជនីយេន អារម្មណេន បរិគ្គណ្ហិតព្ពោ. វសភរាជាបិ ហិ ឯកំ ថេរំ បរិគ្គណ្ហមានោ ឃរេ និសីទាបេត្វា តស្ស សន្តិកេ ពទរសាឡវំ មទ្ទមានោ និសីទិ. មហាថេរស្ស ខេឡោ ចលិ, តតោ ថេរស្ស បុថុជ្ជនភាវោ អាវិភូតោ. ខីណាសវស្ស ហិ រសតណ្ហា នាម សុប្បហីនា, ទិព្ពេសុបិ រសេសុ និកន្តិ នាម ន ហោតិ. តស្មា ឥមេហិ ឧបាយេហិ បរិគ្គហេត្វា សចស្ស ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា រសតណ្ហា វា ឧប្បជ្ជតិ, ន ត្វំ អរហាតិ អបនេតព្ពោ. សចេ បន អភីរូ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី ហុត្វា សីហោ វិយ និសីទតិ, ទិព្ពារម្មណេបិ និកន្តិំ ន ជនេតិ. អយំ ភិក្ខុ សម្បន្នវេយ្យាករណោ សមន្តា រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បេសិតំ សក្ការំ អរហតីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឆព្ពិសោធនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សប្បុរិសធម្មសុត្តវណ្ណនា

១០៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ សប្បុរិសធម្មសុត្តំ. តត្ថ សប្បុរិសធម្មន្តិ សប្បុរិសានំ ធម្មំ. អសប្បុរិសធម្មន្តិ បាបបុរិសានំ ធម្មំ. ឯវំ មាតិកំ ឋបេត្វាបិ បុន យថា នាម មគ្គកុសលោ បុរិសោ វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហាតិ. បឋមំ មុញ្ចិតព្ពំ កថេតិ, ឯវំ បហាតព្ពំ ធម្មំ បឋមំ ទេសេន្តោ កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសធម្មោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧច្ចាកុលាតិ ខត្តិយកុលា វា ព្រាហ្មណកុលា វា. ឯតទេវ ហិ កុលទ្វយំ ‘‘ឧច្ចាកុល’’ន្តិ វុច្ចតិ. សោ តត្ថ បុជ្ជោតិ សោ ភិក្ខុ តេសុ ភិក្ខូសុ បូជារហោ. អន្តរំ ករិត្វាតិ អព្ភន្តរំ កត្វា.

មហាកុលាតិ ខត្តិយកុលា វា ព្រាហ្មណកុលា វា វេស្សកុលា វា. ឥទមេវ ហិ កុលត្តយំ ‘‘មហាកុល’’ន្តិ វុច្ចតិ. មហាភោគកុលាតិ មហន្តេហិ ភោគេហិ សមន្នាគតា កុលា. ឧឡារភោគកុលាតិ ឧឡារេហិ បណីតេហិ ភោគេហិ សម្បន្នកុលា. ឥមស្មិំ បទទ្វយេ ចត្តារិបិ កុលានិ លព្ភន្តិ. យត្ថ កត្ថចិ កុលេ ជាតោ ហិ បុញ្ញពលេហិ មហាភោគោបិ ឧឡារភោគោបិ ហោតិយេវ.

១០៦. យសស្សីតិ បរិវារសម្បន្នោ. អប្បញ្ញាតាតិ រត្តិំ ខិត្តសរា វិយ សង្ឃមជ្ឈាទីសុ ន បញ្ញាយន្តិ. អប្បេសក្ខាតិ អប្បបរិវារា.

១០៧. អារញ្ញិកោតិ សមាទិន្នអារញ្ញិកធុតង្គោ. សេសធុតង្គេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិញ្ច សុត្តេ បាឡិយំ នវេវ ធុតង្គានិ អាគតានិ, វិត្ថារេន បនេតានិ តេរស ហោន្តិ. តេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ ធុតង្គនិទ្ទេសេ វុត្តមេវ.

១០៨. អតម្មយតាតិ តម្មយតា វុច្ចតិ តណ្ហា, និត្តណ្ហាតិ អត្ថោ. អតម្មយតញ្ញេវ អន្តរំ ករិត្វាតិ និត្តណ្ហតំយេវ ការណំ កត្វា អព្ភន្តរំ វា កត្វា, ចិត្តេ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ.

និរោធវារេ យស្មា អនាគាមិខីណាសវាវ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ, បុថុជ្ជនស្ស សា នត្ថិ, តស្មា អសប្បុរិសវារោ បរិហីនោ. ន កញ្ចិ មញ្ញតីតិ កញ្ចិ បុគ្គលំ តីហិ មញ្ញនាហិ ន មញ្ញតិ. ន កុហិញ្ចិ មញ្ញតីតិ កិស្មិញ្ចិ ឱកាសេ ន មញ្ញតិ. ន កេនចិ មញ្ញតីតិ កេនចិ វត្ថុនាបិ តំ បុគ្គលំ ន មញ្ញតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សប្បុរិសធម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

១០៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តំ. តត្ថ តញ្ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសមាចារន្តិ អញ្ញំ សេវិតព្ពំ កាយសមាចារំ, អញ្ញំ អសេវិតព្ពំ វទាមិ, សេវិតព្ពមេវ កេនចិ បរិយាយេន អសេវិតព្ពន្តិ, អសេវិតព្ពំ វា សេវិតព្ពន្តិ ច ន វទាមីតិ អត្ថោ. វចីសមាចារាទីសុ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ភគវា សត្តហិ បទេហិ មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារតោ អវិភជិត្វាវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. កស្មា? សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឱកាសករណត្ថំ.

១១៣. មនោសមាចារេ មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្មាទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិបដិលាភវសេន វិសុំ អង្គំ ហុត្វា ឋិតាតិ ន គហិតា.

១១៤. ចិត្តុប្បាទេ អកម្មបថប្បត្តា អភិជ្ឈាទយោ វេទិតព្ពា.

១១៥. សញ្ញាបដិលាភវារេ អភិជ្ឈាសហគតាយ សញ្ញាយាតិអាទីនិ កាមសញ្ញាទីនំ ទស្សនត្ថំ វុត្តានិ.

១១៧. សព្យាពជ្ឈន្តិ សទុក្ខំ. អបរិនិដ្ឋិតភាវាយាតិ ភវានំ អបរិនិដ្ឋិតភាវាយ. ឯត្ថ ច សព្យាពជ្ឈត្តភាវា នាម ចត្តារោ ហោន្តិ. បុថុជ្ជនោបិ ហិ យោ តេនត្តភាវេន ភវំ បរិនិដ្ឋាបេតុំ ន សក្កោតិ, តស្ស បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ អកុសលា ធម្មា វឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា ច បរិហាយន្តិ, សទុក្ខមេវ អត្តភាវំ អភិនិព្ពត្តេតិ នាម. តថា សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ. បុថុជ្ជនាទយោ តាវ ហោន្តុ, អនាគាមី កថំ សព្យាពជ្ឈំ អត្តភាវំ អភិនិព្ពត្តេតិ, កថញ្ចស្ស អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តីតិ. អនាគាមីបិ ហិ សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តោ ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខេ ឱលោកេត្វា ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេតិ, អនាគាមិនោ ភវលោភោ ភវតណ្ហា អប្បហីនាវ ហោន្តិ, តស្ស អប្បហីនតណ្ហតាយ អកុសលា វឌ្ឍន្តិ នាម, កុសលា បរិហាយន្តិ នាម, សទុក្ខមេវ អត្តភាវំ អភិនិព្ពត្តេតិ, អបរិនិដ្ឋិតភវោយេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អព្យាពជ្ឈន្តិ អទុក្ខំ. អយម្បិ ចតុន្នំ ជនានំ វសេន វេទិតព្ពោ. យោ ហិ បុថុជ្ជនោបិ តេនត្តភាវេន ភវំ បរិនិដ្ឋាបេតុំ សក្កោតិ, បុន បដិសន្ធិំ ន គណ្ហាតិ, តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ អកុសលា បរិហាយន្តិ, កុសលាយេវ វឌ្ឍន្តិ, អទុក្ខមេវ អត្តភាវំ និព្ពត្តេតិ, បរិនិដ្ឋិតភវោយេវ នាម ហោតិ. តថា សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ. សោតាបន្នាទយោ តាវ ហោន្តុ, បុថុជ្ជនោ កថំ អព្យាពជ្ឈអត្តភាវំ និព្ពត្តេតិ, កថញ្ចស្ស អកុសលបរិហានិអាទីនិ ហោន្តីតិ. បុថុជ្ជនោបិ បច្ឆិមភវិកោ តេនត្តភាវេន ភវំ បរិនិដ្ឋាបេតុំ សមត្ថោ ហោតិ. តស្ស អង្គុលិមាលស្ស វិយ ឯកេនូនបាណសហស្សំ ឃាតេន្តស្សាបិ អត្តភាវោ អព្យាពជ្ឈោយេវ នាម, ភវំ បរិនិដ្ឋាបេតិយេវ នាម. អកុសលមេវ ហាយតិ, វិបស្សនមេវ គព្ភំ គណ្ហាបេតិ នាម.

១១៩. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យន្តិអាទីសុ យស្មា ឯកច្ចស្ស តស្មិំយេវ រូបេ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, អភិនន្ទតិ អស្សាទេតិ, អភិនន្ទន្តោ អស្សាទេន្តោ អនយព្យសនំ បាបុណាតិ, ឯកច្ចស្ស នុប្បជ្ជន្តិ, និព្ពិន្ទតិ វិរជ្ជតិ, និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជន្តោ និព្ពុតិំ បាបុណាតិ, តស្មា ‘‘តញ្ច អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ន វុត្តំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានេយ្យុន្តិ ឯត្ថ កេ ភគវតោ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានន្តិ, កេ ន អាជានន្តីតិ? យេ តាវ ឥមស្ស សុត្តស្ស បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច ឧគ្គណ្ហិត្វា តក្ករា ន ហោន្តិ, យថាវុត្តំ អនុលោមបដិបទំ ន បដិបជ្ជន្តិ, តេ ន អាជានន្តិ នាម. យេ បន តក្ករា ហោន្តិ, យថាវុត្តំ អនុលោមបដិបទំ បដិបជ្ជន្តិ, តេ អាជានន្តិ នាម. ឯវំ សន្តេបិ សបដិសន្ធិកានំ តាវ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតុ, អប្បដិសន្ធិកានំ កថំ ហោតីតិ. អប្បដិសន្ធិកា អនុបាទានា វិយ ជាតវេទា បរិនិព្ពាយន្តិ, កប្បសតសហស្សានម្បិ អច្ចយេន តេសំ បុន ទុក្ខំ នាម នត្ថិ. ឥតិ ឯកំសេន តេសំយេវ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ពហុធាតុកសុត្តំ. តត្ថ ភយានីតិអាទីសុ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសោ. ឧបទ្ទវោតិ អនេកគ្គតាការោ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសដ្ឋាការោ តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ. តេសំ ឯវំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ – បព្ពតាទិវិសមនិស្សិតា ចោរា ជនបទវាសីនំ បេសេន្តិ ‘‘មយំ អសុកទិវសេ នាម តុម្ហាកំ គាមំ បហរិស្សាមា’’តិ. តំ បវត្តិំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ. អយំ ចិត្តុត្រាសោ នាម. ‘‘ឥធ នោ ចោរា កុបិតា អនត្ថម្បិ អាវហេយ្យុ’’ន្តិ ហត្ថសារំ គហេត្វា ទ្វិបទចតុប្បទេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ តត្ថ ភូមិយំ និបជ្ជន្តិ, ឌំសមកសាទីហិ ខជ្ជមានា គុម្ពន្តរានិ បវិសន្តិ, ខាណុកណ្ដកេ មទ្ទន្តិ. តេសំ ឯវំ វិចរន្តានំ វិក្ខិត្តភាវោ អនេកគ្គតាការោ នាម. តតោ ចោរេសុ យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ ‘‘តុច្ឆកសាសនំ តំ ភវិស្សតិ, គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ សបរិក្ខារា គាមំ បវិសន្តិ, អថ តេសំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា គាមំ បរិវារេត្វា ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា មនុស្សេ ឃាតេត្វា ចោរា សព្ពំ វិភវំ វិលុម្បេត្វា គច្ឆន្តិ. តេសុ ឃាតិតាវសេសា អគ្គិំ និព្ពាបេត្វា កោដ្ឋច្ឆាយភិត្តិច្ឆាយាទីសុ តត្ថ តត្ថ លគ្គិត្វា និសីទន្តិ នដ្ឋំ អនុសោចមានា. អយំ ឧបសដ្ឋាការោ លគ្គនាការោ នាម.

នឡាគារាតិ នឡេហិ បរិច្ឆន្នា អគារា, សេសសម្ភារា បនេត្ថ រុក្ខមយា ហោន្តិ. តិណាគារេបិ ឯសេវ នយោ. ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ពាលមេវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាលោ ហិ អបណ្ឌិតបុរិសោ រជ្ជំ វា ឧបរជ្ជំ វា អញ្ញំ វា បន មហន្តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ កតិបយេ អត្តនា សទិសេ វិធវាបុត្តេ មហាធុត្តេ គហេត្វា ‘‘ឯថ អហំ តុម្ហេ ឥស្សរេ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពតគហនាទីនិ និស្សាយ អន្តន្តេ គាមេ បហរន្តោ ទាមរិកភាវំ ជានាបេត្វា អនុបុព្ពេន និគមេបិ ជនបទេបិ បហរតិ, មនុស្សា គេហានិ ឆឌ្ឌេត្វា ខេមន្តដ្ឋានំ បត្ថយមានា បក្កមន្តិ, តេ និស្សាយ វសន្តា ភិក្ខូបិ ភិក្ខុនិយោបិ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានានិ បហាយ បក្កមន្តិ. គតគតដ្ឋានេ ភិក្ខាបិ សេនាសនម្បិ ទុល្លភំ ហោតិ. ឯវំ ចតុន្នំ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតិ. បព្ពជិតេសុបិ ទ្វេ ពាលា ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ បដ្ឋបេត្វា ចោទនំ អារភន្តិ. ឥតិ កោសម្ពិវាសិកានំ វិយ មហាកលហោ ឧប្បជ្ជតិ, ចតុន្នំ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតីតិ ឯវំ យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឯតទវោចាតិ ភគវតា ធម្មទេសនា មត្ថកំ អបាបេត្វាវ និដ្ឋាបិតា. យំនូនាហំ ទសពលំ បុច្ឆិត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនេវស្ស ទេសនាយ បារិបូរិំ ករេយ្យន្តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

១២៥. អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោ, អឌ្ឍដ្ឋមកធាតុយោ អរូបបរិគ្គហោតិ រូបារូបបរិគ្គហោវ កថិតោ. សព្ពាបិ ខន្ធវសេន បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. បញ្ចបិ ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ, តេសំ សមុដ្ឋាបិកា តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចំ. ឥតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតា ធាតុយោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតាវ. ជានាតិ បស្សតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ វុត្តោ.

បថវីធាតុអាទយោ សវិញ្ញាណកកាយំ សុញ្ញតោ និស្សត្តតោ ទស្សេតុំ វុត្តា. តាបិ បុរិមាហិ អដ្ឋារសហិ ធាតូហិ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន វិញ្ញាណធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. វិញ្ញាណធាតុ ហេសា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវសេន ឆព្ពិធា ហោតិ. តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា បរិគ្គហិតាយ តស្សា វត្ថុ ចក្ខុធាតុ, អារម្មណំ រូបធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ បរិគ្គហិតាវ ហោន្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. មនោវិញ្ញាណធាតុយា បន បរិគ្គហិតាយ តស្សា បុរិមបច្ឆិមវសេន មនោធាតុ, អារម្មណវសេន ធម្មធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ បរិគ្គហិតាវ ហោន្តិ. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

សុខធាតូតិអាទីសុ សុខញ្ច តំ និស្សត្តសុញ្ញតដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ សុខធាតុ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច បុរិមា ចតស្សោ ធាតុយោ សប្បដិបក្ខវសេន គហិតា, បច្ឆិមា ទ្វេ សរិក្ខកវសេន. អវិភូតភាវេន ហិ ឧបេក្ខាធាតុ អវិជ្ជាធាតុយា សរិក្ខា. ឯត្ថ ច សុខទុក្ខធាតូសុ បរិគ្គហិតាសុ កាយវិញ្ញាណធាតុ បរិគ្គហិតាវ ហោតិ, សេសាសុ បរិគ្គហិតាសុ មនោវិញ្ញាណធាតុ បរិគ្គហិតាវ ហោតិ. ឥមាបិ ឆ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន ឧបេក្ខាធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

កាមធាតុអាទីនំ ទ្វេធាវិតក្កេ (ម. និ. ១.២០៦) កាមវិតក្កាទីសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អភិធម្មេបិ ‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ, កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៨២) នយេនេវ ឯតាសំ វិត្ថារោ អាគតោយេវ. ឥមាបិ ឆ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន កាមធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

កាមធាតុអាទីសុ បញ្ច កាមាវចរក្ខន្ធា កាមធាតុ នាម, បញ្ច រូបាវចរក្ខន្ធា រូបធាតុ នាម, ចត្តារោ អរូបាវចរក្ខន្ធា អរូបធាតុ នាម. អភិធម្មេ បន ‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ, ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៨២) នយេន ឯតាសំ វិត្ថារោ អាគតោយេវ. ឥមាបិ តិស្សោ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន កាមធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

សង្ខតាតិ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតា, បញ្ចន្នំ ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. ន សង្ខតា អសង្ខតា. និព្ពានស្សេតំ អធិវចនំ. ឥមាបិ ទ្វេ ធាតុយោ ហេដ្ឋា អដ្ឋារសហិយេវ បូរេតព្ពា. បូរេន្តេន សង្ខតធាតុតោ នីហរិត្វា បូរេតព្ពា. ឥតិ ឥមាសុ អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ អឌ្ឍេកាទសធាតុយោ រូបបរិគ្គហោតិ បុរិមនយេនេវ ឥទម្បិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និគ្គមនំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ ហោតិ.

១២៦. អជ្ឈត្តិកពាហិរានីតិ អជ្ឈត្តិកានិ ច ពាហិរានិ ច. ឯត្ថ ហិ ចក្ខុអាទីនិ អជ្ឈត្តិកានិ ឆ, រូបាទីនិ ពាហិរានិ ឆ. ឥធាបិ ជានាតិ បស្សតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ កថិតោ.

ឥមស្មិំ សតិ ឥទន្តិអាទិ មហាតណ្ហាសង្ខយេ វិត្ថារិតមេវ.

១២៧. អដ្ឋានន្តិ ហេតុបដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយបដិក្ខេបោ. ឧភយេនាបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. ការណញ្ហិ តទាយត្តវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលស្ស ឋានន្តិ ច អវកាសោតិ ច វុច្ចតិ. យន្តិ យេន ការណេន. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ ចតុភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ កញ្ចិ ឯកសង្ខារម្បិ. និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ និច្ចោតិ គណ្ហេយ្យ. នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ នត្ថិ ន ឧបលព្ភតិ. យំ បុថុជ្ជនោតិ យេន ការណេន បុថុជ្ជនោ. ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ អត្ថិ. សស្សតទិដ្ឋិយា ហិ សោ តេភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. ចតុត្ថភូមកសង្ខារា បន តេជុស្សទត្តា ទិវសំ សន្តត្តោ អយោគុឡោ វិយ មក្ខិកានំ ទិដ្ឋិយា វា អញ្ញេសំ វា អកុសលានំ អារម្មណំ ន ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោតិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ (ម. និ. ៣.២១, ២២) ឯវំ អត្តទិដ្ឋិវសេន សុខតោ គាហំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន បន អរិយសាវកោ បរិឡាហាភិភូតោ បរិឡាហវូបសមត្ថំ មត្តហត្ថិំ បរិត្តាសិតោ វិយ, ចោក្ខព្រាហ្មណោ វិយ ច គូថំ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ. អត្តវារេ កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហត្ថំ សង្ខារន្តិ អវត្វា កញ្ចិ ធម្មន្តិ វុត្តំ. ឥធាបិ អរិយសាវកស្ស ចតុភូមកវសេន វេទិតព្ពោ, បុថុជ្ជនស្ស តេភូមកវសេន. សព្ពវារេសុ អរិយសាវកស្សាបិ តេភូមកវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វដ្ដតិ. យំ យញ្ហិ បុថុជ្ជនោ គណ្ហាតិ, តតោ តតោ អរិយសាវកោ គាហំ វិនិវេឋេតិ. បុថុជ្ជនោ ហិ យំ យំ និច្ចំ សុខំ អត្តាតិ គណ្ហាតិ, តំ តំ អរិយសាវកោ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ គណ្ហន្តោ តំ គាហំ វិនិវេឋេតិ.

១២៨. មាតរន្តិអាទីសុ ជនិកាវ មាតា, ជនកោ បិតា, មនុស្សភូតោវ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានំ. សចេបិ ហិ ភវន្តរគតំ អរិយសាវកំ អត្តនោ អរិយភាវំ អជានន្តម្បិ កោចិ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ឥមំ កុន្ថកិបិល្លិកំ ជីវិតា វោរោបេត្វា សកលចក្កវាឡគព្ភេ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ, នេវ សោ តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អថាបិ នំ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘សចេ ឥមំ ន ឃាតេស្សសិ, សីសំ តេ ឆិន្ទិស្សាមា’’តិ. សីសមេវស្ស ឆិន្ទេយ្យ, ន ច សោ តំ ឃាតេយ្យ. បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ អរិយសាវកស្ស ច ពលទីបនត្ថមេតំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សាវជ្ជោ បុថុជ្ជនភាវោ, យត្រ ហិ នាម បុថុជ្ជនោ មាតុឃាតាទីនិបិ អានន្តរិយានិ ករិស្សតិ. មហាពលោ ច អរិយសាវកោ, យោ ឯតានិ កម្មានិ ន ករោតីតិ.

ទុដ្ឋចិត្តោតិ វធកចិត្តេន បទុដ្ឋចិត្តោ. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយ ឋិតំ បញ្ចហិ ការណេហិ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បញ្ចហុបាលិ អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ. កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨).

តត្ថ កម្មេនាតិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ កម្មេសុ អញ្ញតរេន កម្មេន. ឧទ្ទេសេនាតិ បញ្ចសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេសុ អញ្ញតរេន ឧទ្ទេសេន. វោហរន្តោតិ កថយន្តោ, តាហិ តាហិ ឧប្បត្តីហិ អធម្មំ ធម្មោតិអាទីនិ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ទីបេន្តោ. អនុស្សាវនេនាតិ ននុ តុម្ហេ ជានាថ មយ្ហំ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតភាវំ ពហុស្សុតភាវញ្ច, មាទិសោ នាម ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ គាហេយ្យាតិ ចិត្តម្បិ ឧប្បាទេតុំ តុម្ហាកំ យុត្តំ, កិំ មយ្ហំ អវីចិ នីលុប្បលវនំ វិយ សីតលោ, កិំ អហំ អបាយតោ ន ភាយាមីតិអាទិនា នយេន កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វា អនុស្សាវនេន. សលាកគ្គាហេនាតិ ឯវំ អនុស្សាវេត្វា តេសំ ចិត្តំ ឧបត្ថម្ភេត្វា អនិវត្តិធម្មេ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ឥមំ សលាក’’ន្តិ សលាកគ្គាហេន.

ឯត្ថ ច កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បន បុព្ពភាគា. អដ្ឋារសវត្ថុទីបនវសេន ហិ វោហរន្តេន តត្ថ រុចិជននត្ថំ អនុស្សាវេត្វា សលាកាយ គាហិតាយបិ អភិន្នោវ ហោតិ សង្ឃោ. យទា បន ឯវំ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា សលាកំ គាហេត្វា អាវេណិកំ កម្មំ វា ឧទ្ទេសំ វា ករោន្តិ, តទា សង្ឃោ ភិន្នោ នាម ហោតិ. ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឯត្តាវតា មាតុឃាតាទីនិ បញ្ច អានន្តរិយកម្មានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ, យានិ បុថុជ្ជនោ ករោតិ, ន អរិយសាវកោ, តេសំ អាវិភាវត្ថំ –

កម្មតោ ទ្វារតោ ចេវ, កប្បដ្ឋិតិយតោ តថា;

បាកសាធារណាទីហិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កម្មតោ តាវ – ឯត្ថ ហិ មនុស្សភូតស្សេវ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា អបិ បរិវត្តលិង្គំ ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ហោតិ, តស្ស វិបាកំ បដិពាហិស្សាមីតិ សកលចក្កវាឡំ មហាចេតិយប្បមាណេហិ កញ្ចនថូបេហិ បូរេត្វាបិ សកលចក្កវាឡំ បូរេត្វា និសិន្នភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សង្ឃាដិកណ្ណំ អមុញ្ចន្តោ វិចរិត្វាបិ កាយស្ស ភេទា និរយមេវ ឧបបជ្ជតិ. យោ បន សយំ មនុស្សភូតោ តិរច្ឆានភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា, សយំ វា តិរច្ឆានភូតោ មនុស្សភូតំ, តិរច្ឆានោយេវ វា តិរច្ឆានភូតំ ជីវិតា វោរោបេតិ, តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ន ហោតិ, ភារិយំ បន ហោតិ, អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតិ. មនុស្សជាតិកានំ បន វសេន អយំ បញ្ហោ កថិតោ.

តត្ថ ឯឡកចតុក្កំ សង្គាមចតុក្កំ ចោរចតុក្កញ្ច កថេតព្ពំ. ឯឡកំ មារេមីតិ អភិសន្ធិនាបិ ហិ ឯឡកដ្ឋានេ ឋិតំ មនុស្សោ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា មារេន្តោ អានន្តរិយំ ផុសតិ. ឯឡកាភិសន្ធិនា បន មាតាបិតាអភិសន្ធិនា វា ឯឡកំ មារេន្តោ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ. មាតាបិតាអភិសន្ធិនា មាតាបិតរោ មារេន្តោ ផុសតេវ. ឯសេវ នយោ ឥតរស្មិម្បិ ចតុក្កទ្វយេ. យថា ច មាតាបិតូសុ, ឯវំ អរហន្តេបិ ឯតានិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ.

មនុស្សអរហន្តមេវ មារេត្វា អានន្តរិយំ ផុសតិ, ន យក្ខភូតំ. កម្មំ បន ភារិយំ, អានន្តរិយសទិសមេវ. មនុស្សអរហន្តស្ស ច បុថុជ្ជនកាលេយេវ សត្ថប្បហារេ វា វិសេ វា ទិន្នេបិ យទិ សោ អរហត្តំ បត្វា តេនេវ មរតិ, អរហន្តឃាតោ ហោតិយេវ. យំ បន បុថុជ្ជនកាលេ ទិន្នំ ទានំ អរហត្តំ បត្វា បរិភុញ្ជតិ, បុថុជ្ជនស្សេវ ទិន្នំ ហោតិ. សេសអរិយបុគ្គលេ មារេន្តស្ស អានន្តរិយំ នត្ថិ. កម្មំ បន ភារិយំ, អានន្តរិយសទិសមេវ.

លោហិតុប្បាទេ តថាគតស្ស អភេជ្ជកាយតាយ បរូបក្កមេន ចម្មច្ឆេទំ កត្វា លោហិតបគ្ឃរណំ នាម នត្ថិ. សរីរស្ស បន អន្តោយេវ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ លោហិតំ សមោសរតិ. ទេវទត្តេន បវិទ្ធសិលតោ ភិជ្ជិត្វា គតា សកលិកាបិ តថាគតស្ស បាទន្តំ បហរិ, ផរសុនា បហដោ វិយ បាទោ អន្តោលោហិតោយេវ អហោសិ. តថា ករោន្តស្ស អានន្តរិយំ ហោតិ. ជីវកោ បន តថាគតស្ស រុចិយា សត្ថកេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា តម្ហា ឋានា ទុដ្ឋលោហិតំ នីហរិត្វា ផាសុមកាសិ, តថា ករោន្តស្ស បុញ្ញកម្មមេវ ហោតិ.

អថ យេ ច បរិនិព្ពុតេ តថាគតេ ចេតិយំ ភិន្ទន្តិ, ពោធិំ ឆិន្ទន្តិ ធាតុម្ហិ ឧបក្កមន្តិ, តេសំ កិំ ហោតីតិ? ភារិយំ កម្មំ ហោតិ អានន្តរិយសទិសំ. សធាតុកំ បន ថូបំ វា បដិមំ វា ពាធមានំ ពោធិសាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេបិ តត្ថ និលីនា សកុណា ចេតិយេ វច្ចំ បាតេន្តិ, ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ. បរិភោគចេតិយតោ ហិ សរីរចេតិយំ មហន្តតរំ. ចេតិយវត្ថុំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆន្តំ ពោធិមូលម្បិ ឆិន្ទិត្វា ហរិតុំ វដ្ដតិ. យា បន ពោធិសាខា ពោធិឃរំ ពាធតិ, តំ គេហរក្ខណត្ថំ ឆិន្ទិតុំ ន លភតិ, ពោធិអត្ថញ្ហិ គេហំ, ន គេហត្ថាយ ពោធិ. អាសនឃរេបិ ឯសេវ នយោ. យស្មិំ បន អាសនឃរេ ធាតុ និហិតា ហោតិ, តស្ស រក្ខណត្ថាយ ពោធិសាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. ពោធិជគ្គនត្ថំ ឱជោហរណសាខំ វា បូតិដ្ឋានំ វា ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ, ភគវតោ សរីរបដិជគ្គនេ វិយ បុញ្ញម្បិ ហោតិ.

សង្ឃភេទេ សីមដ្ឋកសង្ឃេ អសន្និបតិតេ វិសុំ បរិសំ គហេត្វា កតវោហារានុស្សាវន-សលាកគ្គាហស្ស កម្មំ វា ករោន្តស្ស, ឧទ្ទេសំ វា ឧទ្ទិសន្តស្ស ភេទោ ច ហោតិ អានន្តរិយកម្មញ្ច. សមគ្គសញ្ញាយ បន វដ្ដតីតិ កម្មំ ករោន្តស្ស ភេទោវ ហោតិ, ន អានន្តរិយកម្មំ, តថា នវតោ ឩនបរិសាយំ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន នវន្នំ ជនានំ យោ សង្ឃំ ភិន្ទតិ, តស្ស អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ. អនុវត្តកានំ អធម្មវាទីនំ មហាសាវជ្ជកម្មំ. ធម្មវាទិនោ បន អនវជ្ជា.

តត្ថ នវន្នមេវ សង្ឃភេទេ ឥទំ សុត្តំ – ‘‘ឯកតោ ឧបាលិ ចត្តារោ ហោន្តិ, ឯកតោ ចត្តារោ, នវមោ អនុស្សាវេតិ, សលាកំ គាហេតិ ‘អយំ ធម្មោ អយំ វិនយោ ឥទំ សត្ថុសាសនំ, ឥទំ គណ្ហថ, ឥមំ រោចេថា’តិ, ឯវំ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ច. នវន្នំ វា, ឧបាលិ, អតិរេកនវន្នំ វា សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ចា’’តិ (ចូឡវ. ៣៥១). ឯតេសុ បន បញ្ចសុ សង្ឃភេទោ វចីកម្មំ, សេសានិ កាយកម្មានីតិ. ឯវំ កម្មតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ទ្វារតោតិ សព្ពានេវ ចេតានិ កាយទ្វារតោបិ វចីទ្វារតោបិ សមុដ្ឋហន្តិ. បុរិមានិ បនេត្ថ ចត្តារិ អាណត្តិកវិជ្ជាមយបយោគវសេន វចីទ្វារតោ សមុដ្ឋហិត្វាបិ កាយទ្វារមេវ បូរេន្តិ, សង្ឃភេទោ ហត្ថមុទ្ទាយ ភេទំ ករោន្តស្ស កាយទ្វារតោ សមុដ្ឋហិត្វាបិ វចីទ្វារមេវ បូរេតីតិ. ឯវមេត្ថ ទ្វារតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

កប្បដ្ឋិតិយតោតិ សង្ឃភេទោយេវ ចេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយោ. សណ្ឋហន្តេ ហិ កប្បេ កប្បវេមជ្ឈេ វា សង្ឃភេទំ កត្វា កប្បវិនាសេយេវ មុច្ចតិ. សចេបិ ហិ ស្វេវ កប្បោ វិនស្សិស្សតីតិ អជ្ជ សង្ឃភេទំ ករោតិ, ស្វេវ មុច្ចតិ, ឯកទិវសមេវ និរយេ បច្ចតិ. ឯវំ ករណំ បន នត្ថិ. សេសានិ ចត្តារិ កម្មានិ អានន្តរិយានេវ ហោន្តិ, ន កប្បដ្ឋិតិយានីតិ ឯវមេត្ថ កប្បដ្ឋិតិយតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

បាកតោតិ យេន ច បញ្ចបេ’តានិ កម្មានិ កតានិ ហោន្តិ, តស្ស សង្ឃភេទោយេវ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ, សេសានិ ‘‘អហោសិកម្មំ, នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ ឯវមាទីសុ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. សង្ឃស្ស ភេទាភាវេ លោហិតុប្បាទោ, តទភាវេ អរហន្តឃាតោ, តទភាវេ ច សចេ បិតា សីលវា ហោតិ, មាតា ទុស្សីលា, នោ វា តថា សីលវតី, បិតុឃាតោ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ. សចេ មាតាបិតុឃាតោ, ទ្វីសុបិ សីលេន វា ទុស្សីលេន វា សមានេសុ មាតុឃាតោវ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតិ. មាតា ហិ ទុក្ករការិនី ពហូបការា ច បុត្តានន្តិ ឯវមេត្ថ បាកតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

សាធារណាទីហីតិ បុរិមានិ ចត្តារិ សព្ពេសម្បិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណានិ. សង្ឃភេទោ បន ‘‘ន ខោ, ឧបាលិ ភិក្ខុនី, សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ន សិក្ខមានា, ន សាមណេរោ, ន សាមណេរី, ន ឧបាសកោ, ន ឧបាសិកា សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ភិក្ខុ ខោ, ឧបាលិ, បកតត្តោ សមានសំវាសកោ សមានសីមាយំ ឋិតោ សង្ឃំ ភិន្ទតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៥១) វចនតោ វុត្តប្បការស្ស ភិក្ខុនោវ ហោតិ, ន អញ្ញស្ស, តស្មា អសាធារណោ. អាទិសទ្ទេន សព្ពេបិ តេ ទុក្ខវេទនាសហគតា ទោសមោហសម្បយុត្តា ចាតិ ឯវមេត្ថ សាធារណាទីហិបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អញ្ញំ សត្ថារន្តិ ‘‘អយំ មេ សត្ថា សត្ថុកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថោ’’តិ ភវន្តរេបិ អញ្ញំ តិត្ថករំ ‘‘អយំ មេ សត្ថា’’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

១២៩. ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា. តីណិ ហិ ខេត្តានិ ជាតិខេត្តំ អាណាខេត្តំ វិសយខេត្តំ. តត្ថ ជាតិខេត្តំ នាម ទសសហស្សី លោកធាតុ. សា ហិ តថាគតស្ស មាតុកុច្ឆិឱក្កមនកាលេ និក្ខមនកាលេ សម្ពោធិកាលេ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនេ បរិនិព្ពានេ ច កម្បតិ. កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ បន អាណាខេត្តំ នាម. អាដានាដិយមោរបរិត្តធជគ្គបរិត្តរតនបរិត្តាទីនញ្ហិ ឯត្ថ អាណា វត្តតិ. វិសយខេត្តស្ស បន បរិមាណំ នត្ថិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ‘‘យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ, យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ អវិសយោ នាម នត្ថិ.

ឥមេសុ បន តីសុ ខេត្តេសុ ឋបេត្វា ឥមំ ចក្កវាឡំ អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ. តីណិ បិដកានិ វិនយបិដកំ សុត្តន្តបិដកំ អភិធម្មបិដកំ, តិស្សោ សង្គីតិយោ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សង្គីតិ, យសត្ថេរស្ស សង្គីតិ, មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស សង្គីតីតិ. ឥមា តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឥមំ ចក្កវាឡំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តីតិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា. ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, បុរេ វា បច្ឆា វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ហិ ពោធិបល្លង្កេ ពោធិំ អប្បត្វា ន ឧដ្ឋហិស្សាមីតិ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណំ, តាវ បុព្ពេតិ ន វេទិតព្ពំ. ពោធិសត្តស្ស ហិ បដិសន្ធិគ្គហណេន ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនេនេវ ខេត្តបរិគ្គហោ កតោ, អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតាវ ហោតិ. បរិនិព្ពានកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សាសបមត្តា ធាតុ តិដ្ឋតិ, តាវ បច្ឆាតិ ន វេទិតព្ពំ. ធាតូសុ ហិ ឋិតាសុ ពុទ្ធា ឋិតាវ ហោន្តិ. តស្មា ឯត្ថន្តរេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតាវ ហោតិ. ធាតុបរិនិព្ពានេ បន ជាតេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន និវារិតា.

តីណិ ហិ អន្តរធានានិ នាម បរិយត្តិអន្តរធានំ, បដិវេធអន្តរធានំ, បដិបត្តិអន្តរធានន្តិ. តត្ថ បរិយត្តីតិ តីណិ បិដកានិ. បដិវេធោតិ សច្ចបដិវេធោ. បដិបត្តីតិ បដិបទា. តត្ថ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ. ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ បដិវេធធរា ភិក្ខូ ពហូ ហោន្តិ, ឯសោ ភិក្ខុ បុថុជ្ជនោតិ អង្គុលិំ បសារេត្វា ទស្សេតព្ពោ ហោតិ. ឥមស្មិំយេវ ទីបេ ឯកវារេ បុថុជ្ជនភិក្ខុ នាម នាហោសិ. បដិបត្តិបូរិកាបិ កទាចិ ពហូ ហោន្តិ កទាចិ អប្បា. ឥតិ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ, សាសនដ្ឋិតិយា បន បរិយត្តិ បមាណំ.

បណ្ឌិតោ ហិ តេបិដកំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ. យថា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ អាឡារស្ស សន្តិកេ បញ្ចាភិញ្ញា សត្ត ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា បរិកម្មំ បុច្ឆិ, សោ ន ជានាមីតិ អាហ. តតោ ឧទកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធិគតំ វិសេសំ សំសន្ទេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស បរិកម្មំ បុច្ឆិ, សោ អាចិក្ខិ, តស្ស វចនសមនន្តរមេវ មហាសត្តោ តំ សម្បាទេសិ, ឯវមេវ បញ្ញវា ភិក្ខុ បរិយត្តិំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ. តស្មា បរិយត្តិយា ឋិតាយ សាសនំ ឋិតំ ហោតិ.

យទា បន សា អន្តរធាយតិ, តទា បឋមំ អភិធម្មបិដកំ នស្សតិ. តត្ថ បដ្ឋានំ សព្ពបឋមំ អន្តរធាយតិ, អនុក្កមេន បច្ឆា ធម្មសង្គហោ, តស្មិំ អន្តរហិតេ ឥតរេសុ ទ្វីសុ បិដកេសុ ឋិតេសុ សាសនំ ឋិតមេវ ហោតិ. តត្ថ សុត្តន្តបិដកេ អន្តរធាយមានេ បឋមំ អង្គុត្តរនិកាយោ ឯកាទសកតោ បដ្ឋាយ យាវ ឯកកា អន្តរធាយតិ, តទនន្តរំ សំយុត្តនិកាយោ ចក្កបេយ្យាលតោ បដ្ឋាយ យាវ ឱឃតរណា អន្តរធាយតិ, តទនន្តរំ មជ្ឈិមនិកាយោ ឥន្ទ្រិយភាវនតោ បដ្ឋាយ យាវ មូលបរិយាយា អន្តរធាយតិ, តទនន្តរំ ទីឃនិកាយោ ទសុត្តរតោ បដ្ឋាយ យាវ ព្រហ្មជាលា អន្តរធាយតិ. ឯកិស្សាបិ ទ្វិន្នម្បិ គាថានំ បុច្ឆា អទ្ធានំ គច្ឆតិ, សាសនំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ សភិយបុច្ឆា (សុ. និ. សភិយសុត្តំ) វិយ អាឡវកបុច្ឆា (សុ. និ. អាឡវកសុត្តំ; សំ. និ. ១.២៤៦) វិយ ច. ឯតា កិរ កស្សបពុទ្ធកាលិកា អន្តរា សាសនំ ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ.

ទ្វីសុ បន បិដកេសុ អន្តរហិតេសុបិ វិនយបិដកេ ឋិតេ សាសនំ តិដ្ឋតិ, បរិវារខន្ធកេសុ អន្តរហិតេសុ ឧភតោវិភង្គេ ឋិតេ ឋិតមេវ ហោតិ. ឧភតោវិភង្គេ អន្តរហិតេ មាតិកាយ ឋិតាយបិ ឋិតមេវ ហោតិ. មាតិកាយ អន្តរហិតាយ បាតិមោក្ខបព្ពជ្ជឧបសម្បទាសុ ឋិតាសុ សាសនំ តិដ្ឋតិ. លិង្គមទ្ធានំ គច្ឆតិ, សេតវត្ថសមណវំសោ បន កស្សបពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ សាសនំ ធារេតុំ នាសក្ខិ. បច្ឆិមកស្ស បន សច្ចបដិវេធតោ បច្ឆិមកស្ស សីលភេទតោ ច បដ្ឋាយ សាសនំ ឱសក្កិតំ នាម ហោតិ. តតោ បដ្ឋាយ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ ន វារិតាតិ.

តីណិ បរិនិព្ពានានិ នាម កិលេសបរិនិព្ពានំ ខន្ធបរិនិព្ពានំ ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ. តត្ថ កិលេសបរិនិព្ពានំ ពោធិបល្លង្កេ អហោសិ, ខន្ធបរិនិព្ពានំ កុសិនារាយំ, ធាតុបរិនិព្ពានំ អនាគតេ ភវិស្សតិ. សាសនស្ស កិរ ឱសក្កនកាលេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ ធាតុយោ សន្និបតិត្វា មហាចេតិយំ គមិស្សន្តិ, មហាចេតិយតោ នាគទីបេ រាជាយតនចេតិយំ, តតោ មហាពោធិបល្លង្កំ គមិស្សន្តិ, នាគភវនតោបិ ទេវលោកតោបិ ព្រហ្មលោកតោបិ ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កមេវ គមិស្សន្តិ. សាសបមត្តាបិ ធាតុ អន្តរា ន នស្សិស្សតិ. សព្ពា ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កេ រាសិភូតា សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនា ហុត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេស្សន្តិ, តា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិស្សន្តិ.

តតោ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវតា យោ សន្និបតិត្វា ‘‘អជ្ជ សត្ថា បរិនិព្ពាយតិ, អជ្ជ សាសនំ ឱសក្កតិ, បច្ឆិមទស្សនំ ទានិ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ ទសពលស្ស បរិនិព្ពុតទិវសតោ មហន្តតរំ ការុញ្ញំ ករិស្សន្តិ. ឋបេត្វា អនាគាមិខីណាសវេ អវសេសា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ធាតូសុ តេជោធាតុ ឧដ្ឋហិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គច្ឆិស្សតិ, សាសបមត្តាយបិ ធាតុយា សតិ ឯកជាលាវ ភវិស្សតិ, ធាតូសុ បរិយាទានំ គតាសុ បច្ឆិជ្ជិស្សតិ. ឯវំ មហន្តំ អានុភាវំ ទស្សេត្វា ធាតូសុ អន្តរហិតាសុ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ. យាវ ឯវំ ន អនន្តរធាយតិ, តាវ អចរិមំ នាម ហោតិ. ឯវំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

កស្មា បន អបុព្ពំ អចរិមំ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អនច្ឆរិយត្តា. ពុទ្ធា ហិ អច្ឆរិយមនុស្សា. យថាហ – ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ, កតមោ ឯកបុគ្គលោ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧១-១៧៤).

យទិ ច ទ្វេ វា ចត្តារោ វា អដ្ឋ វា សោឡស វា ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ន អច្ឆរិយា ភវេយ្យុំ. ឯកស្មិញ្ហិ វិហារេ ទ្វិន្នំ ចេតិយានម្បិ លាភសក្ការោ ឧឡារោ ន ហោតិ ភិក្ខូបិ ពហុតាយ ន អច្ឆរិយា ជាតា, ឯវំ ពុទ្ធាបិ ភវេយ្យុំ. តស្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ.

ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ. យញ្ហិ សតិបដ្ឋានាទិភេទំ ធម្មំ ឯកោ ទេសេតិ, អញ្ញេន ឧប្បជ្ជិត្វាបិ សោវ ទេសេតព្ពោ សិយា. តតោ ន អច្ឆរិយោ សិយា, ឯកស្មិំ បន ធម្មំ ទេសេន្តេ ទេសនាបិ អច្ឆរិយា ហោតិ.

វិវាទាភាវតោ ច. ពហូសុ ច ពុទ្ធេសុ ឧប្បជ្ជន្តេសុ ពហូនំ អាចរិយានំ អន្តេវាសិកា វិយ ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ បាសាទិកោ, អម្ហាកំ ពុទ្ធោ មធុរស្សរោ លាភី បុញ្ញវា’’តិ វិវទេយ្យុំ, តស្មាបិ ឯវំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. អបិចេតំ ការណំ មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន នាគសេនត្ថេរេន វិត្ថារិតមេវ. វុត្តញ្ហិ (មិ. ប. ៥.១.១) –

‘‘តត្ថ, ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ ភគវតា ‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’តិ. ទេសេន្តា ច, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេបិ តថាគតា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ទេសេន្តិ, កថយមានា ច ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ កថេន្តិ, សិក្ខាបេន្តា ច តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខាបេន្តិ, អនុសាសមានា ច អប្បមាទបដិបត្តិយំ អនុសាសន្តិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេសម្បិ តថាគតានំ ឯកា ទេសនា ឯកា កថា ឯកា សិក្ខា ឯកា អនុសិដ្ឋិ, កេន ការណេន ទ្វេ តថាគតា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ? ឯកេនបិ តាវ ពុទ្ធុប្បាទេន អយំ លោកោ ឱភាសជាតោ. យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ភវេយ្យ, ទ្វិន្នំ បភាយ អយំ លោកោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឱភាសជាតោ ភវេយ្យ. ឱវទមានា ច ទ្វេ តថាគតា សុខំ ឱវទេយ្យុំ, អនុសាសមានា ច សុខំ អនុសាសេយ្យុំ, តត្ថ មេ ការណំ ព្រូហិ, យថាហំ និស្សំសយោ ភវេយ្យន្តិ.

អយំ មហារាជ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

យថា, មហារាជ, នាវា ឯកបុរិសសន្ធារណី ភវេយ្យ. ឯកស្មិំ បុរិសេ អភិរូឡ្ហេ សា នាវា សមុបាទិកា ភវេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ តាទិសោ អាយុនា វណ្ណេន វយេន បមាណេន កិសថូលេន សព្ពង្គបច្ចង្គេន, សោ តំ នាវំ អភិរូហេយ្យ. អបិនុ សា មហារាជ, នាវា ទ្វិន្នម្បិ ធារេយ្យាតិ? ន ហិ, ភន្តេ, ចលេយ្យ កម្បេយ្យ នមេយ្យ ឱនមេយ្យ វិនមេយ្យ វិកិរេយ្យ វិធមេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ, ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ, ឱសីទេយ្យ ឧទកេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី, ឯកស្សេវ តថាគតស្ស គុណំ ធារេតិ, យទិ ទុតិយោ ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, នាយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ធារេយ្យ, ចលេយ្យ…បេ… ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យ.

យថា វា បន មហារាជ បុរិសោ យាវទត្ថំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ ឆាទេន្តំ យាវកណ្ឋមភិបូរយិត្វា, សោ ធាតោ បីណិតោ បរិបុណ្ណោ និរន្តរោ តន្ទិកតោ អនោនមិតទណ្ឌជាតោ បុនទេវ តត្តកំ ភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ, អបិនុ ខោ, មហារាជ, បុរិសោ សុខិតោ ភវេយ្យាតិ? ន ហិ, ភន្តេ, សកិំ ភុត្តោវ មរេយ្យាតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អយំ ទសសហស្សី លោកធាតុ ឯកពុទ្ធធារណី …បេ… ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យាតិ.

កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ? ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា រតនបរិបូរិតា ភវេយ្យុំ យាវ មុខសមា. ឯកស្មា សកដតោ រតនំ គហេត្វា ឯកស្មិំ សកដេ អាកិរេយ្យុំ, អបិនុ ខោ តំ, មហារាជ, សកដំ ទ្វិន្នម្បិ សកដានំ រតនំ ធារេយ្យាតិ? ន ហិ, ភន្តេ, នាភិបិ តស្ស ផលេយ្យ, អរាបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យុំ, នេមិបិ តស្ស ឱបតេយ្យ, អក្ខោបិ តស្ស ភិជ្ជេយ្យាតិ. កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អតិរតនភារេន សកដំ ភិជ្ជតីតិ? អាម, ភន្តេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ.

អបិច មហារាជ ឥមំ ការណំ ពុទ្ធពលបរិទីបនាយ ឱសារិតំ, អញ្ញម្បិ តត្ថ អភិរូបំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. យថា, មហារាជ, ទ្វិន្នំ ពលវាមច្ចានំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ អមច្ចោ អម្ហាកំ អមច្ចោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ហោន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យទិ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បរិសាយ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘តុម្ហាកំ ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’តិ ឧភតោបក្ខជាតា ភវេយ្យុំ. ឥទំ តាវ, មហារាជ, ឯកំ ការណំ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

អបរម្បិ, មហារាជ, ឧត្តរិំ ការណំ សុណោហិ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ. យទិ, មហារាជ, ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, អគ្គោ ពុទ្ធោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. ជេដ្ឋោ ពុទ្ធោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. សេដ្ឋោ ពុទ្ធោតិ, វិសិដ្ឋោ ពុទ្ធោតិ, ឧត្តមោ ពុទ្ធោតិ, បវរោ ពុទ្ធោតិ, អសមោ ពុទ្ធោតិ, អសមសមោ ពុទ្ធោតិ, អប្បដិសមោ ពុទ្ធោតិ, អប្បដិភាគោ ពុទ្ធោតិ, អប្បដិបុគ្គលោ ពុទ្ធោតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា ភវេយ្យ. ឥទម្បិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, ការណំ អត្ថតោ សម្បដិច្ឆ, យេន ការណេន ទ្វេ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯកក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តិ.

អបិច ខោ មហារាជ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សភាវបកតិ ឯសា, យំ ឯកោយេវ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ. កស្មា ការណា? មហន្តតាយ សព្ពញ្ញុពុទ្ធគុណានំ. អញ្ញម្បិ មហារាជ យំ លោកេ មហន្តំ, តំ ឯកំយេវ ហោតិ. បថវី, មហារាជ, មហន្តី, សា ឯកាយេវ. សាគរោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. សិនេរុ គិរិរាជា មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. អាកាសោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. សក្កោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. មារោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. ព្រហ្មា មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ. តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ មហន្តោ, សោ ឯកោយេវ លោកស្មិំ. យត្ថ តេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ. តស្មា, មហារាជ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯកោយេវ លោកស្មិំ ឧប្បជ្ជតីតិ. សុកថិតោ, ភន្តេ នាគសេន, បញ្ហោ ឱបម្មេហិ ការណេហី’’តិ.

ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ. ហេដ្ឋា ឥមិនាវ បទេន ទសចក្កវាឡសហស្សានិ គហិតានិ តានិបិ, ឯកចក្កវាឡេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដន្តិ. ពុទ្ធា ហិ ឧប្បជ្ជមានា ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ បន វារិតេ ឥតោ អញ្ញេសុ ចក្កវាឡេសុ នុប្បជ្ជន្តីតិ វារិតមេវ ហោតិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯត្ថ ចក្ករតនបាតុភាវតោ បុព្ពេ បុព្ពំ, តស្សេវ អន្តរធានតោ បច្ឆា ចរិមំ. តត្ថ ទ្វិធា ចក្ករតនស្ស អន្តរធានំ ហោតិ, ចក្កវត្តិនោ កាលំកិរិយតោ វា បព្ពជ្ជាយ វា. អន្តរធាយមានញ្ច បន តំ កាលំកិរិយតោ វា បព្ពជ្ជតោ វា សត្តមេ ទិវសេ អន្តរធាយតិ, តតោ បរំ ចក្កវត្តិនោ បាតុភាវោ អវារិតោ.

កស្មា បន ឯកចក្កវាឡេ ទ្វេ ចក្កវត្តិនោ នុប្បជ្ជន្តីតិ. វិវាទុបច្ឆេទតោ អច្ឆរិយភាវតោ ចក្ករតនស្ស មហានុភាវតោ ច. ទ្វីសុ ហិ ឧប្បជ្ជន្តេសុ ‘‘អម្ហាកំ រាជា មហន្តោ អម្ហាកំ រាជា មហន្តោ’’តិ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯកស្មិំ ទីបេ ចក្កវត្តីតិ ច ឯកស្មិំ ទីបេ ចក្កវត្តីតិ ច អនច្ឆរិយា ភវេយ្យុំ. យោ ចាយំ ចក្ករតនស្ស ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឥស្សរិយានុប្បទានសមត្ថោ មហានុភាវោ, សោ បរិហាយេថ. ឥតិ វិវាទុបច្ឆេទតោ អច្ឆរិយភាវតោ ចក្ករតនស្ស មហានុភាវតោ ច ន ឯកចក្កវាឡេ ទ្វេ ឧប្បជ្ជន្តិ.

១៣០. យំ ឥត្ថី អស្ស អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ តិដ្ឋតុ តាវ សព្ពញ្ញុគុណេ និព្ពត្តេត្វា លោកុត្តារណសមត្ថោ ពុទ្ធភាវោ, បណិធានមត្តម្បិ ឥត្ថិយា ន សម្បជ្ជតិ.

មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតីតិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឥមានិ ហិ បណិធានសម្បត្តិការណានិ. ឥតិ បណិធានម្បិ សម្បាទេតុំ អសមត្ថាយ ឥត្ថិយា កុតោ ពុទ្ធភាវោតិ ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី អស្ស អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. សព្ពាការបរិបូរោ ច បុញ្ញុស្សយោ សព្ពាការបរិបូរមេវ អត្តភាវំ និព្ពត្តេតីតិ បុរិសោវ អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

យំ ឥត្ថី រាជា អស្ស ចក្កវត្តីតិអាទីសុបិ យស្មា ឥត្ថិយា កោសោហិតវត្ថគុយ្ហតាទីនំ អភាវេន លក្ខណានិ ន បរិបូរេន្តិ, ឥត្ថិរតនាភាវេន សត្តរតនសមង្គិតា ន សម្បជ្ជតិ, សព្ពមនុស្សេហិ ច អធិកោ អត្តភាវោ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ ឥត្ថី រាជា អស្ស ចក្កវត្តី’’តិ វុត្តំ. យស្មា ច សក្កត្តាទីនិ តីណិ ឋានានិ ឧត្តមានិ, ឥត្ថិលិង្គញ្ច ហីនំ, តស្មា តស្សា សក្កត្តាទីនិបិ បដិសិទ្ធានិ.

ននុ ច យថា ឥត្ថិលិង្គំ, ឯវំ បុរិសលិង្គម្បិ ព្រហ្មលោកេ នត្ថិ? តស្មា ‘‘យំ បុរិសោ ព្រហ្មត្តំ ករេយ្យ, ឋានមេតំ វិជ្ជតី’’តិបិ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ. នោ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? ឥធ បុរិសស្ស តត្ថ និព្ពត្តនតោ. ព្រហ្មត្តន្តិ ហិ មហាព្រហ្មត្តំ អធិប្បេតំ. ឥត្ថី ច ឥធ ឈានំ ភាវេត្វា កាលំ កត្វា ព្រហ្មបារិសជ្ជានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ, ន មហាព្រហ្មានំ, បុរិសោ បន តត្ថ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ន វត្តព្ពោ. សមានេបិ ចេត្ថ ឧភយលិង្គាភាវេ បុរិសសណ្ឋានាវ ព្រហ្មានោ, ន ឥត្ថិសណ្ឋានា, តស្មា សុវុត្តមេវេតំ.

១៣១. កាយទុច្ចរិតស្សាតិអាទីសុ យថា និម្ពពីជកោសាតកីពីជាទីនិ មធុរផលំ ន និព្ពត្តេន្តិ, អសាតំ អមធុរមេវ និព្ពត្តេន្តិ, ឯវំ កាយទុច្ចរិតាទីនិ មធុរវិបាកំ ន និព្ពត្តេន្តិ, អមធុរមេវ វិបាកំ និព្ពត្តេន្តិ. យថា ច ឧច្ឆុពីជសាលិពីជាទីនិ មធុរំ សាទុរសមេវ ផលំ និព្ពត្តេន្តិ, ន អសាតំ កដុកំ, ឯវំ កាយសុចរិតាទីនិ មធុរមេវ វិបាកំ និព្ពត្តេន្តិ, ន អមធុរំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យាទិសំ វបតេ ពីជំ, តាទិសំ ហរតេ ផលំ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបក’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៥៦);

តស្មា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ កាយទុច្ចរិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

កាយទុច្ចរិតសមង្គីតិអាទីសុ សមង្គីតិ បញ្ចវិធា សមង្គិតា អាយូហនសមង្គិតា ចេតនាសមង្គិតា កម្មសមង្គិតា វិបាកសមង្គិតា, ឧបដ្ឋានសមង្គិតាតិ. តត្ថ កុសលាកុសលកម្មាយូហនក្ខណេ អាយូហនសមង្គិតាតិ វុច្ចតិ. តថា ចេតនាសមង្គិតា. យាវ បន អរហត្តំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សព្ពេបិ សត្តា បុព្ពេ ឧបចិតំ វិបាការហំ កម្មំ សន្ធាយ ‘‘កម្មសមង្គិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯសា កម្មសមង្គិតា. វិបាកសមង្គិតា វិបាកក្ខណេយេវ វេទិតព្ពា. យាវ បន សត្តា អរហត្តំ ន បាបុណន្តិ, តាវ នេសំ តតោ តតោ ចវិត្វា និរយេ តាវ ឧប្បជ្ជមានានំ អគ្គិជាលលោហកុម្ភិអាទីហិ ឧបដ្ឋានាការេហិ និរយោ, គព្ភសេយ្យកត្តំ អាបជ្ជមានានំ មាតុកុច្ឆិ, ទេវេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ កប្បរុក្ខវិមានាទីហិ ឧបដ្ឋានាការេហិ ទេវលោកោតិ ឯវំ ឧប្បត្តិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតិ, ឥតិ នេសំ ឥមិនា ឧប្បត្តិនិមិត្តឧបដ្ឋានេន អបរិមុត្តតា ឧបដ្ឋានសមង្គិតា នាម. សា ចលតិ សេសា និច្ចលា. និរយេ ហិ ឧបដ្ឋិតេបិ ទេវលោកោ ឧបដ្ឋាតិ, ទេវលោកេ ឧបដ្ឋិតេបិ និរយោ ឧបដ្ឋាតិ, មនុស្សលោកេ ឧបដ្ឋិតេបិ តិរច្ឆានយោនិ ឧបដ្ឋាតិ, តិរច្ឆានយោនិយា ច ឧបដ្ឋិតាយបិ មនុស្សលោកោ ឧបដ្ឋាតិយេវ.

តត្រិទំ វត្ថុ – សោណគិរិបាទេ កិរ អចេលវិហារេ សោណត្ថេរោ នាម ឯកោ ធម្មកថិកោ, តស្ស បិតា សុនខជីវិកោ អហោសិ. ថេរោ តំ បដិពាហន្តោបិ សំវរេ ឋបេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘មា នស្សិ ជរកោ’’តិ មហល្លកកាលេ អកាមកំ បព្ពាជេសិ. តស្ស គិលានសេយ្យាយ និបន្នស្ស និរយោ ឧបដ្ឋាតិ, សោណគិរិបាទតោ មហន្តា មហន្តា សុនខា អាគន្ត្វា ខាទិតុកាមា វិយ សម្បរិវារេសុំ. សោ មហាភយភីតោ – ‘‘វារេហិ, តាត សោណ, វារេហិ, តាត សោណា’’តិ អាហ. កិំ មហាថេរាតិ. ន បស្សសិ តាតាតិ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សោណត្ថេរោ – ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសស្ស បិតា និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, បតិដ្ឋា’ស្ស ភវិស្សាមី’’តិ សាមណេរេហិ នានាបុប្ផានិ អាហរាបេត្វា ចេតិយង្គណពោធិយង្គណេសុ តលសន្ថរណបូជំ អាសនបូជញ្ច ការេត្វា បិតរំ មញ្ចេន ចេតិយង្គណំ អាហរិត្វា មញ្ចេ និសីទាបេត្វា – ‘‘អយំ មហាថេរ-បូជា តុម្ហាកំ អត្ថាយ កតា ‘អយំ មេ ភគវា ទុគ្គតបណ្ណាការោ’តិ វត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ចិត្តំ បសាទេហី’’តិ អាហ. សោ មហាថេរោ បូជំ ទិស្វា តថា ករោន្តោ ចិត្តំ បសាទេសិ, តាវទេវស្ស ទេវលោកោ ឧបដ្ឋាសិ, នន្ទនវន-ចិត្តលតាវន-មិស្សកវន-ផារុសកវនវិមានានិ ចេវ នាដកានិ ច បរិវារេត្វា ឋិតានិ វិយ អហេសុំ. សោ ‘‘អបេថ អបេថ សោណា’’តិ អាហ. កិមិទំ ថេរាតិ? ឯតា តេ, តាត, មាតរោ អាគច្ឆន្តីតិ. ថេរោ ‘‘សគ្គោ ឧបដ្ឋិតោ មហាថេរស្សា’’តិ ចិន្តេសិ. ឯវំ ឧបដ្ឋានសមង្គិតា ចលតីតិ វេទិតព្ពា. ឯតាសុ សមង្គិតាសុ ឥធ អាយូហនចេតនាកម្មសមង្គិតាវសេន កាយទុច្ចរិតសមង្គីតិអាទិ វុត្តំ.

១៣២. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោតិ ‘‘ឯវំ ភគវតា ឥមស្មិំ សុត្តេ វុត្តេ ថេរោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពសុត្តំ សមន្នាហរិត្វា ឯវំ សស្សិរិកំ កត្វា ទេសិតសុត្តស្ស នាម ភគវតា នាមំ ន គហិតំ. ហន្ទស្ស នាមំ គណ្ហាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច.

តស្មា តិហ ត្វន្តិអាទីសុ អយំ អត្ថយោជនា –

អានន្ទ, យស្មា ឥមស្មិំ ធម្មបរិយាយេ ‘‘អដ្ឋារស ខោ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ, ឆ ឥមា, អានន្ទ, ធាតុយោ’’តិ ឯវំ ពហុធាតុយោ វិភត្តា, តស្មា តិហ ត្វំ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ពហុធាតុកោតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា បនេត្ថ ធាតុអាយតនបដិច្ចសមុប្បាទដ្ឋានាដ្ឋានវសេន ចត្តារោ បរិវដ្ដា កថិតា, តស្មា ចតុបរិវដ្ដោតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា ច អាទាសំ ឱលោកេន្តស្ស មុខនិមិត្តំ វិយ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ឱលោកេន្តស្ស ឯតេ ធាតុអាទយោ អត្ថា បាកដា ហោន្តិ, តស្មា ធម្មាទាសោតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា ច យថា នាម បរសេនមទ្ទនា យោធា សង្គាមតូរិយំ បគ្គហេត្វា បរសេនំ បវិសិត្វា សបត្តេ មទ្ទិត្វា អត្តនោ ជយំ គណ្ហន្តិ, ឯវមេវ កិលេសសេនមទ្ទនា យោគិនោ ឥធ វុត្តវសេន វិបស្សនំ បគ្គហេត្វា កិលេសេ មទ្ទិត្វា អត្តនោ អរហត្តជយំ គណ្ហន្តិ, តស្មា អមតទុន្ទុភីតិបិ នំ ធារេហិ. យស្មា ច យថា សង្គាមយោធា បញ្ចាវុធំ គហេត្វា បរសេនំ វិទ្ធំសេត្វា ជយំ គណ្ហន្តិ, ឯវំ យោគិនោបិ ឥធ វុត្តំ វិបស្សនាវុធំ គហេត្វា កិលេសសេនំ វិទ្ធំសេត្វា អរហត្តជយំ គណ្ហន្តិ. តស្មា អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិបិ នំ ធារេហីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ពហុធាតុកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឥសិគិលិសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឥសិគិលិសុត្តំ. តត្ថ អញ្ញាវ សមញ្ញា អហោសីតិ ឥសិគិលិស្ស ឥសិគិលីតិ សមញ្ញាយ ឧប្បន្នកាលេ វេភារោ ន វេភារោតិ បញ្ញាយិត្ថ, អញ្ញាយេវស្ស សមញ្ញា អហោសិ. អញ្ញា បញ្ញត្តីតិ ឥទំ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តទា កិរ ភគវា សាយន្ហសមយេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា យស្មិំ ឋានេ និសិន្នានំ បញ្ច បព្ពតា បញ្ញាយន្តិ, តត្ថ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសីទិត្វា ឥមេ បញ្ច បព្ពតេ បដិបាដិយា អាចិក្ខិ. តត្ថ ន ភគវតោ បព្ពតេហិ អត្ថោ អត្ថិ, ឥតិ ឥមេសុ បន បព្ពតេសុ បដិបាដិយា កថិយមានេសុ ឥសិគិលិស្ស ឥសិគិលិភាវោ កថេតព្ពោ ហោតិ. តស្មិំ កថិយមានេ បទុមវតិយា បុត្តានំ បញ្ចសតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ នាមានិ ចេវ បទុមវតិយា ច បត្ថនា កថេតព្ពា ភវិស្សតីតិ ភគវា ឥមំ បញ្ច បព្ពតបដិបាដិំ អាចិក្ខិ.

បវិសន្តា ទិស្សន្តិ បវិដ្ឋា ន ទិស្សន្តីតិ យថាផាសុកដ្ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចា អាគន្ត្វា ចេតិយគព្ភេ យមកមហាទ្វារំ វិវរន្តា វិយ តំ បព្ពតំ ទ្វេធា កត្វា អន្តោ បវិសិត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ មាបេត្វា តត្ថ វសិំសុ, តស្មា ឯវមាហ. ឥមេ ឥសីតិ ឥមេ បច្ចេកពុទ្ធឥសី.

កទា បន តេ តត្ថ វសិំសុ? អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ តថាគតេ ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ ឯកស្មិំ គាមកេ ឯកា កុលធីតា ខេត្តំ រក្ខមានា ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស បញ្ចហិ លាជាសតេហិ សទ្ធិំ ឯកំ បទុមបុប្ផំ ទត្វា បញ្ច បុត្តសតានិ បត្ថេសិ. តស្មិំយេវ ច ខណេ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា មធុរមំសំ ទត្វា ‘‘ឯតិស្សា បុត្តា ភវេយ្យាមា’’តិ បត្ថយិំសុ. សា យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា, តតោ ចុតា ជាតស្សរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តមេកោ តាបសោ ទិស្វា បដិជគ្គិ, តស្សា វិចរន្តិយាវ បាទុទ្ធារេ បាទុទ្ធារេ ភូមិតោ បទុមានិ ឧដ្ឋហន្តិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា ពារាណសិរញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា នំ អាហរាបេត្វា អគ្គមហេសិំ អកាសិ, តស្សា គព្ភោ សណ្ឋាសិ. មហាបទុមកុមារោ មាតុកុច្ឆិយំ វសិ, សេសា គព្ភមលំ និស្សា និព្ពត្តា. វយប្បត្តា ឧយ្យានេ បទុមស្សរេ កីឡន្តា ឯកេកស្មិំ បទុមេ និសីទិត្វា ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តយិំសុ. អយំ តេសំ ព្យាករណគាថា អហោសិ –

‘‘សរោរុហំ បទុមបលាសបត្តជំ, សុបុប្ផិតំ ភមរគណានុចិណ្ណំ;

អនិច្ចតាយុបគតំ វិទិត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តស្មិំ កាលេ តេ តត្ថ វសិំសុ, តទា ចស្ស បព្ពតស្ស ឥសិគិលីតិ សមញ្ញា ឧទបាទិ.

១៣៥. យេ សត្តសារាតិ អរិដ្ឋោ ឧបរិដ្ឋោ តគរសិខី យសស្សី សុទស្សនោ បិយទស្សី គន្ធារោ បិណ្ឌោលោ ឧបាសភោ នីតោ តថោ សុតវា ភាវិតត្តោតិ តេរសន្នំ បច្ចេកពុទ្ធានំ នាមានិ វត្វា ឥទានិ តេសញ្ច អញ្ញេសញ្ច គាថាពន្ធេន នាមានិ អាចិក្ខន្តោ យេ សត្តសារាតិអាទិមាហ. តត្ថ សត្តសារាតិ សត្តានំ សារភូតា. អនីឃាតិ និទ្ទុក្ខា. និរាសាតិ និត្តណ្ហា.

ទ្វេ ជាលិនោតិ ចូឡជាលិ មហាជាលីតិ ទ្វេ ជាលិនាមកា. សន្តចិត្តោតិ ឥទម្បិ ឯកស្ស នាមមេវ. បស្សិ ជហិ ឧបធិទុក្ខមូលន្តិ ឯត្ថ បស្សិ នាម សោ បច្ចេកពុទ្ធោ, ទុក្ខស្ស បន មូលំ ឧបធិំ ជហីតិ អយមស្ស ថុតិ. អបរាជិតោតិបិ ឯកស្ស នាមមេវ.