៩. ធម្មចេតិយសុត្តវណ្ណនា

៣៦៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ធម្មចេតិយសុត្តំ. តត្ថ មេទាឡុបន្តិ នាមេតំ តស្ស, តស្ស ហិ និគមស្ស មេទវណ្ណា បាសាណា កិរេត្ថ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា មេទាឡុបន្តិ សង្ខំ គតំ. សេនាសនំ បនេត្ថ អនិយតំ, តស្មា ន តំ វុត្តំ. នគរកន្តិ ឯវំនាមកំ សក្យានំ និគមំ. កេនចិទេវ ករណីយេនាតិ ន អញ្ញេន ករណីយេន, អយំ បន ពន្ធុលសេនាបតិំ សទ្ធិំ ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ ឯកទិវសេនេវ គណ្ហថាតិ អាណាបេសិ, តំទិវសញ្ចស្ស ភរិយាយ មល្លិកាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ភគវា និមន្តិតោ, ពុទ្ធប្បមុខេ ភិក្ខុសង្ឃេ ឃរំ អាគន្ត្វា និសិន្នមត្តេ ‘‘សេនាបតិ កាលង្កតោ’’តិ សាសនំ អាហរិត្វា មល្លិកាយ អទំសុ. សា បណ្ណំ គហេត្វា មុខសាសនំ បុច្ឆិ. ‘‘រញ្ញា អយ្យេ សេនាបតិ សទ្ធិំ ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ ឯកប្បហារេនេវ គហាបិតោ’’តិ អារោចេសុំ. មហាជនគតំ មា ករិត្ថាតិ ឱវដ្ដិកាយ បណ្ណំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិ. តស្មិំ សមយេ ឯកា សប្បិចាដិ នីហរិតា, សា ឧម្មារេ អាហច្ច ភិន្នា, តំ អបនេត្វា អញ្ញំ អាហរាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិ.

សត្ថា កតភត្តកិច្ចោ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ – ‘‘សប្បិចាដិយា ភិន្នបច្ចយា ន ចិន្តេតព្ព’’ន្តិ អាហ. តស្មិំ សមយេ មល្លិកា បណ្ណំ នីហរិត្វា ភគវតោ បុរតោ ឋបេត្វា – ‘‘ភគវា ឥមំ ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ សទ្ធិំ សេនាបតិនោ មតសាសនំ, អហំ ឯតម្បិ ន ចិន្តយាមិ, សប្បិចាដិបច្ចយា កិំ ចិន្តេយ្យាមី’’តិ អាហ. ភគវា – ‘‘មល្លិកេ, មា ចិន្តយិ, អនមតគ្គេ សំសារេ នាម វត្តមានានំ ហោតិ ឯត’’ន្តិ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ កត្វា អគមាសិ. មល្លិកា ទ្វត្តិំសសុណិសាយោ បក្កោសាបេត្វា ឱវាទំ អទាសិ. រាជា មល្លិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សេនាបតិនោ អម្ហាកំ អន្តរេ ភិន្នទោសោ អត្ថិ នត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. នត្ថិ សាមីតិ. សោ តស្សា វចនេន តស្ស និទ្ទោសភាវំ ញត្វា វិប្បដិសារី ពលវទោមនស្សំ ឧប្បាទេសិ. សោ – ‘‘ឯវរូបំ នាម អទោសការកំ មំ សម្ភាវយិត្វា អាគតំ សហាយកំ វិនាសេសិ’’ន្តិ តតោ បដ្ឋាយ បាសាទេ វា នាដកេសុ វា រជ្ជសុខេសុ វា ចិត្តស្សាទំ អលភមានោ តត្ថ តត្ថ វិចរិតុំ អារទ្ធោ. ឯតទេវ កិច្ចំ អហោសិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កេនចិទេវ ករណីយេនា’’តិ.

ទីឃំ ការាយនន្តិ ទីឃការាយនោ នាម ពន្ធុលសេនាបតិស្ស ភាគិនេយ្យោ ‘‘ឯតស្ស មេ មាតុលោ អទោសការកោ និក្ការណេន ឃាតិតោ’’តិ រញ្ញា សេនាបតិដ្ឋានេ ឋបិតោ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. មហច្ចា រាជានុភាវេនាតិ មហតា រាជានុភាវេន, ធរណិតលំ ភិន្ទន្តោ វិយ សាគរំ បរិវត្តេន្តោ វិយ វិចិត្តវេសសោភេន មហតា ពលកាយេនាតិ អត្ថោ. បាសាទិកានីតិ ទស្សនេនេវ សហ រញ្ជនកានិ. បសាទនីយានីតិ តស្សេវ វេវចនំ. អថ វា បាសាទិកានីតិ បសាទជនកានិ. អប្បសទ្ទានីតិ និស្សទ្ទានិ. អប្បនិគ្ឃោសានីតិ អវិភាវិតត្ថេន និគ្ឃោសេន រហិតានិ. វិជនវាតានីតិ វិគតជនវាតានិ. មនុស្សរាហស្សេយ្យកានីតិ មនុស្សានំ រហស្សកម្មានុច្ឆវិកានិ, រហស្សមន្តំ មន្តេន្តានំ អនុរូបានីតិ អត្ថោ. បដិសល្លានសារុប្បានីតិ និលីយនភាវស្ស ឯកីភាវស្ស អនុច្ឆវិកានិ. យត្ថ សុទំ មយន្តិ ន តេន តត្ថ ភគវា បយិរុបាសិតបុព្ពោ, តាទិសេសុ បន បយិរុបាសិតបុព្ពោ, តស្មា យាទិសេសុ សុទំ មយន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

អត្ថិ, មហារាជាតិ បណ្ឌិតោ សេនាបតិ ‘‘រាជា ភគវន្តំ មមាយតី’’តិ ជានាតិ, សោ សចេ មំ រាជា ‘‘កហំ ភគវា’’តិ វទេយ្យ, អទន្ធាយន្តេន អាចិក្ខិតុំ យុត្តន្តិ ចរបុរិសេ បយោជេត្វា ភគវតោ និវាសនដ្ឋានំ ញត្វាវ វិហរតិ. តស្មា ឯវមាហ. អារាមំ បាវិសីតិ ពហិនិគមេ ខន្ធាវារំ ពន្ធាបេត្វា ការាយនេន សទ្ធិំ បាវិសិ.

៣៦៦. វិហារោតិ គន្ធកុដិំ សន្ធាយាហំសុ. អាឡិន្ទន្តិ បមុខំ. ឧក្កាសិត្វាតិ ឧក្កាសិតសទ្ទំ កត្វា. អគ្គឡន្តិ កវាដំ. អាកោដេហីតិ អគ្គនខេន ឦសកំ កុញ្ចិកច្ឆិទ្ទសមីបេ កោដេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទ្វារំ កិរ អតិឧបរិ អមនុស្សា, អតិហេដ្ឋា ទីឃជាតិកា កោដេន្តិ. តថា អកោដេត្វា មជ្ឈេ ឆិទ្ទសមីបេ កោដេតព្ពំ, ឥទំ ទ្វារកោដ្ដកវត្តន្តិ ទីបេន្តា វទន្តិ. តត្ថេវាតិ ភិក្ខូហិ វុត្តដ្ឋានេយេវ. ខគ្គញ្ច ឧណ្ហីសញ្ចាតិ ទេសនាមត្តមេតំ,

វាលពីជនិមុណ្ហីសំ, ខគ្គំ ឆត្តញ្ចុបាហនំ;

ឱរុយ្ហ រាជា យានម្ហា, ឋបយិត្វា បដិច្ឆទន្តិ. –

អាគតានិ បន បញ្ចបិ រាជកកុធភណ្ឌានិ អទាសិ. កស្មា បន អទាសីតិ. អតិគរុនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកំ ឧទ្ធតវេសេន គន្តុំ ន យុត្តន្តិ ច, ឯកកោវ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ រុចិវសេន សម្មោទិស្សាមិ ចាតិ. បញ្ចសុ ហិ រាជកកុធភណ្ឌេសុ និវត្តិតេសុ ត្វំ និវត្តាតិ វត្តព្ពំ ន ហោតិ, សព្ពេ សយមេវ និវត្តន្តិ. ឥតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ អទាសិ. រហាយតីតិ រហស្សំ ករោតិ និគូហតិ. អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ ‘‘បុព្ពេបិ អយំ រាជា សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ ចតុក្កណ្ណមន្តំ មន្តេត្វា មយ្ហំ មាតុលំ សទ្ធិំ ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ គណ្ហាបេសិ, ឥទានិបិ ចតុក្កណ្ណមន្តំ មន្តេតុកាមោ, កច្ចិ នុ ខោ មំ គណ្ហាបេស្សតី’’តិ. ឯវំ កោបវសេនស្ស ឯតទហោសិ.

វិវរិ ភគវា ទ្វារន្តិ ន ភគវា ឧដ្ឋាយ ទ្វារំ វិវរិ, វិវរតូតិ បន ហត្ថំ បសារេសិ. តតោ – ‘‘ភគវា តុម្ហេហិ អនេកេសុ កប្បកោដីសុ ទានំ ទទមានេហិ ន សហត្ថា ទ្វារវិវរណកម្មំ កត’’ន្តិ សយមេវ ទ្វារំ វិវដំ. តំ បន យស្មា ភគវតោ មនេន វិវដំ, តស្មា ‘‘វិវរិ ភគវា ទ្វារ’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. វិហារំ បវិសិត្វាតិ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា. តស្មិំ បន បវិដ្ឋមត្តេយេវ ការាយនោ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិ គហេត្វា ខន្ធាវារំ គន្ត្វា វិដដូភំ អាមន្តេសិ ‘‘ឆត្តំ សម្ម ឧស្សាបេហី’’តិ. មយ្ហំ បិតា កិំ គតោតិ? បិតរំ មា បុច្ឆ, សចេ ត្វំ ន ឧស្សាបេសិ, តំ គណ្ហិត្វា អហំ ឧស្សាបេមីតិ. ‘‘ឧស្សាបេមិ សម្មា’’តិ សម្បដិច្ឆិ. ការាយនោ រញ្ញោ ឯកំ អស្សញ្ច អសិញ្ច ឯកមេវ ច បរិចារិកំ ឥត្ថិំ ឋបេត្វា – ‘‘សចេ រាជា ជីវិតេន អត្ថិកោ, មា អាគច្ឆតូ’’តិ វិដដូភស្ស ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា តំ គហេត្វា សាវត្ថិមេវ គតោ.

៣៦៧. ធម្មន្វយោតិ បច្ចក្ខញាណសង្ខាតស្ស ធម្មស្ស អនុនយោ អនុមានំ, អនុពុទ្ធីតិ អត្ថោ. ឥទានិ យេនស្ស ធម្មន្វយេន ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ឥធ បនាហំ, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ អាបាណកោដិកន្តិ បាណោតិ ជីវិតំ, តំ មរិយាទំ អន្តោ ករិត្វា, មរណសមយេបិ ចរន្តិយេវ, តំ ន វីតិក្កមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អបាណកោដិក’’ន្តិបិ បាឋោ, អាជីវិតបរិយន្តន្តិ អត្ថោ. យថា ឯកច្ចេ ជីវិតហេតុ អតិក្កមន្តា បាណកោដិកំ កត្វា ចរន្តិ, ន ឯវន្តិ អត្ថោ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេតិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ ធម្មស្វាក្ខាតតាយ សង្ឃសុប្បដិបន្នតាយ ច ឯតំ ឯវំ ហោតិ, ឯវញ្ហិ មេ, ភន្តេ, អយំ ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតីតិ ទីបេតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ.

៣៦៩. ន វិយ មញ្ញេ ចក្ខុំ ពន្ធន្តេតិ ចក្ខុំ អពន្ធន្តេ វិយ. អបាសាទិកញ្ហិ ទិស្វា បុន ឱលោកនកិច្ចំ ន ហោតិ, តស្មា សោ ចក្ខុំ ន ពន្ធតិ នាម. បាសាទិកំ ទិស្វា បុនប្បុនំ ឱលោកនកិច្ចំ ហោតិ, តស្មា សោ ចក្ខុំ ពន្ធតិ នាម. ឥមេ ច អបាសាទិកា, តស្មា ឯវមាហ. ពន្ធុករោគោ នោតិ កុលរោគោ. អម្ហាកំ កុលេ ជាតា ឯវរូបា ហោន្តីតិ វទន្តិ. ឧឡារន្តិ មហេសក្ខំ. បុព្ពេនាបរន្តិ បុព្ពតោ អបរំ វិសេសំ. តត្ថ កសិណបរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិំ និព្ពត្តេន្តោ ឧឡារំ បុព្ពេ វិសេសំ សញ្ជានាតិ នាម, សមាបត្តិំ បទដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ គណ្ហន្តោ ឧឡារំ បុព្ពតោ អបរំ វិសេសំ សញ្ជានាតិ នាម.

៣៧០. ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុន្តិ ឃាតេតព្ពយុត្តកំ ឃាតេតុំ. ជាបេតាយំ វា ជាបេតុន្តិ ធនេន វា ជាបេតព្ពយុត្តកំ ជាបេតុំ ជានិតុំ អធនំ កាតុំ. បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុន្តិ រដ្ឋតោ វា បព្ពាជេតព្ពយុត្តកំ បព្ពាជេតុំ.

៣៧៣. ឥសិទត្តបុរាណាតិ ឥសិទត្តោ ច បុរាណោ ច. តេសុ ឯកោ ព្រហ្មចារី, ឯកោ សទារសន្តុដ្ឋោ. មមភត្តាតិ មម សន្តកំ ភត្តំ ឯតេសន្តិ មមភត្តា. មមយានាតិ មម សន្តកំ យានំ ឯតេសន្តិ មមយានា. ជីវិកាយ ទាតាតិ ជីវិតវុត្តិំ ទាតា. វីមំសមានោតិ ឧបបរិក្ខមានោ. តទា កិរ រាជា និទ្ទំ អនោក្កន្តោវ ឱក្កន្តោ វិយ ហុត្វា និបជ្ជិ. អថ តេ ថបតយោ ‘‘កតរស្មិំ ទិសាភាគេ ភគវា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកស្មិំ នាមា’’តិ សុត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘យេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តេន សីសេ កតេ រាជា បាទតោ ហោតិ. យេន រាជា, តេន សីសេ កតេ សត្ថា បាទតោ ហោតិ, កិំ ករិស្សាមា’’តិ? តតោ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘រាជា កុប្បមានោ យំ អម្ហាកំ ទេតិ, តំ អច្ឆិន្ទេយ្យ. ន ខោ បន មយំ សក្កោម ជានមានា សត្ថារំ បាទតោ កាតុ’’ន្តិ រាជានំ បាទតោ កត្វា និបជ្ជិំសុ. តំ សន្ធាយ អយំ រាជា ឯវមាហ.

៣៧៤. បក្កាមីតិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ការាយនស្ស ឋិតដ្ឋានំ គតោ, តំ តត្ថ អទិស្វា ខន្ធាវារដ្ឋានំ គតោ, តត្ថាបិ អញ្ញំ អទិស្វា តំ ឥត្ថិំ បុច្ឆិ. សា សព្ពំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. រាជា – ‘‘ន ឥទានិ មយា ឯកកេន តត្ថ គន្តព្ពំ, រាជគហំ គន្ត្វា ភាគិនេយ្យេន សទ្ធិំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ រាជគហំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ កណាជកភត្តញ្ចេវ ភុញ្ជិ, ពហលឧទកញ្ច បិវិ. តស្ស សុខុមាលបកតិកស្ស អាហារោ ន សម្មា បរិណាមិ. សោ រាជគហំ បាបុណន្តោបិ វិកាលេ ទ្វារេសុ បិហិតេសុ បាបុណិ. ‘‘អជ្ជ សាលាយំ សយិត្វា ស្វេ មយ្ហំ ភាគិនេយ្យំ បស្សិស្សាមី’’តិ ពហិនគរេ សាលាយ និបជ្ជិ. តស្ស រត្តិភាគេ ឧដ្ឋានានិ បវត្តិំសុ, កតិបយវារេ ពហិ និក្ខមិ. តតោ បដ្ឋាយ បទសា គន្តុំ អសក្កោន្តោ តស្សា ឥត្ថិយា អង្កេ និបជ្ជិត្វា ពលវបច្ចូសេ កាលមកាសិ. សា តស្ស មតភាវំ ញត្វា – ‘‘ទ្វីសុ រជ្ជេសុ រជ្ជំ ការេត្វា ឥទានិ បរស្ស ពហិនគរេ អនាថសាលាយ អនាថកាលកិរិយំ កត្វា និបន្នោ មយ្ហំ សាមិ កោសលរាជា’’តិអាទីនិ វទមានា ឧច្ចាសទ្ទេន បរិទេវិតុំ អារភិ. មនុស្សា សុត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា អាគន្ត្វា ទិស្វា សញ្ជានិត្វា អាគតការណំ ញត្វា មហាបរិហារេន សរីរកិច្ចំ ករិត្វា ‘‘វិដដូភំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា ពលកាយំ សន្និបាតេសិ. អមច្ចា បាទេសុ បតិត្វា – ‘‘សចេ, ទេវ, តុម្ហាកំ មាតុលោ អរោគោ អស្ស, តុម្ហាកំ គន្តុំ យុត្តំ ភវេយ្យ, ឥទានិ បន វិដដូភោបិ តុម្ហេ និស្សាយ ឆត្តំ ឧស្សាបេតុំ អរហតិយេវា’’តិ សញ្ញាបេត្វា និវារេសុំ.

ធម្មចេតិយានីតិ ធម្មស្ស ចិត្តីការវចនានិ. តីសុ ហិ រតនេសុ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តីការេ កតេ សព្ពត្ថ កតោយេវ ហោតិ, តស្មា ភគវតិ ចិត្តីការេ កតេ ធម្មោបិ កតោវ ហោតីតិ ភគវា ‘‘ធម្មចេតិយានី’’តិ អាហ. អាទិព្រហ្មចរិយកានីតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតានិ, បុព្ពភាគបដិបត្តិភូតានីតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ធម្មចេតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.