៤. រាជវគ្គោ

១. ឃដិការសុត្តវណ្ណនា

២៨២. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឃដិការសុត្តំ. តត្ថ សិតំ បាត្វាកាសីតិ មហាមគ្គេន គច្ឆន្តោ អញ្ញតរំ ភូមិប្បទេសំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មយា ចរិយំ ចរមានេន ឥមស្មិំ ឋានេ និវុត្ថបុព្ព’’ន្តិ អាវជ្ជន្តោ អទ្ទស – ‘‘កស្សបពុទ្ធកាលេ ឥមស្មិំ ឋានេ វេគឡិង្គំ នាម គាមនិគមោ អហោសិ, អហំ តទា ជោតិបាលោ នាម មាណវោ អហោសិំ, មយ្ហំ សហាយោ ឃដិការោ នាម កុម្ភការោ អហោសិ, តេន សទ្ធិំ មយា ឥធ ឯកំ សុការណំ កតំ, តំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អបាកដំ បដិច្ឆន្នំ, ហន្ទ នំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាកដំ ករោមី’’តិ មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ ឋិតកោវ សិតបាតុកម្មមកាសិ, អគ្គគ្គទន្តេ ទស្សេត្វា មន្ទហសិតំ ហសិ. យថា ហិ លោកិយមនុស្សា ឧរំ បហរន្តា – ‘‘កុហំ កុហ’’ន្តិ ហសន្តិ, ន ឯវំ ពុទ្ធា, ពុទ្ធានំ បន ហសិតំ ហដ្ឋបហដ្ឋាការមត្តមេវ ហោតិ.

ហសិតញ្ច នាមេតំ តេរសហិ សោមនស្សសហគតចិត្តេហិ ហោតិ. តត្ថ លោកិយមហាជនោ អកុសលតោ ចតូហិ, កាមាវចរកុសលតោ ចតូហីតិ អដ្ឋហិ ចិត្តេហិ ហសតិ, សេក្ខា អកុសលតោ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តានិ ទ្វេ អបនេត្វា ឆហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ, ខីណាសវា ចតូហិ សហេតុកកិរិយចិត្តេហិ ឯកេន អហេតុកកិរិយចិត្តេនាតិ បញ្ចហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. តេសុបិ ពលវារម្មណេ អាបាថគតេ ទ្វីហិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេហិ ហសន្តិ, ទុព្ពលារម្មណេ ទុហេតុកចិត្តទ្វយេន ច អហេតុកចិត្តេន ចាតិ តីហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតចិត្តំ ភគវតោ ហដ្ឋបហដ្ឋាការមត្តំ ហសិតំ ឧប្បាទេសិ.

តំ បនេតំ ហសិតំ ឯវំ អប្បមត្តកម្បិ ថេរស្ស បាកដំ អហោសិ. កថំ? តថារូបេ ហិ កាលេ តថាគតស្ស ចតូហិ ទាឋាហិ ចតុទ្ទីបិកមហាមេឃមុខតោ សតេរតាវិជ្ជុលតា វិយ វិរោចមានា មហាតាលក្ខន្ធបមាណា រស្មិវដ្ដិយោ ឧដ្ឋហិត្វា តិក្ខត្តុំ សីសវរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទាឋគ្គេសុយេវ អន្តរធាយន្តិ. តេន សញ្ញាណេន អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ឆតោ គច្ឆមានោបិ សិតបាតុភាវំ ជានាតិ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ – ‘‘ឯត្ថ កិរ កស្សបោ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទិ, ចតុសច្ចប្បកាសនំ អកាសិ, ភគវតោបិ ឯត្ថ និសីទិតុំ រុចិំ ឧប្បាទេស្សាមិ, ឯវមយំ ភូមិភាគោ ទ្វីហិ ពុទ្ធេហិ បរិភុត្តោ ភវិស្សតិ, មហាជនោ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ចេតិយដ្ឋានំ កត្វា បរិចរន្តោ សគ្គមគ្គបរាយណោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ,’’តិអាទិវចនំ អវោច.

២៨៣. មុណ្ឌកេន សមណកេនាតិ មុណ្ឌំ មុណ្ឌោតិ, សមណំ វា សមណោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ, អយំ បន អបរិបក្កញាណត្តា ព្រាហ្មណកុលេ ឧគ្គហិតវោហារវសេនេវ ហីឡេន្តោ ឯវមាហ. សោត្តិសិនានិន្តិ សិនានត្ថាយ កតសោត្តិំ. សោត្តិ នាម កុរុវិន្ទបាសាណចុណ្ណានិ លាខាយ ពន្ធិត្វា កតគុឡិកកលាបកា វុច្ចតិ, យំ សន្ធាយ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ កុរុវិន្ទកសុត្តិយា នហាយន្តី’’តិ (ចូឡវ. ២៤៣) វុត្តំ. តំ ឧភោសុ អន្តេសុ គហេត្វា សរីរំ ឃំសន្តិ. ឯវំ សម្មាតិ យថា ឯតរហិបិ មនុស្សា ‘‘ចេតិយវន្ទនាយ គច្ឆាម, ធម្មស្សវនត្ថាយ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តា ឧស្សាហំ ន ករោន្តិ, ‘‘នដសមជ្ជាទិទស្សនត្ថាយ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តា បន ឯកវចនេនេវ សម្បដិច្ឆន្តិ, តថេវ សិន្ហាយិតុន្តិ វុត្តេ ឯកវចនេន សម្បដិច្ឆន្តោ ឯវមាហ.

២៨៤. ជោតិបាលំ មាណវំ អាមន្តេសីតិ ឯកបស្សេ អរិយបរិហារេន បឋមតរំ ន្ហាយិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឋិតោ តស្ស មហន្តេន ឥស្សរិយបរិហារេន ន្ហាយន្តស្ស ន្ហានបរិយោសានំ អាគមេត្វា តំ និវត្ថនិវាសនំ កេសេ វោទកេ កុរុមានំ អាមន្តេសិ. អយន្តិ អាសន្នត្តា ទស្សេន្តោ អាហ. ឱវដ្ដិកំ វិនិវដ្ឋេត្វាតិ នាគពលោ ពោធិសត្តោ ‘‘អបេហិ សម្មា’’តិ ឦសកំ បរិវត្តមានោវ តេន គហិតគហណំ វិស្សជ្ជាបេត្វាតិ អត្ថោ. កេសេសុ បរាមសិត្វា ឯតទវោចាតិ សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ជោតិបាលោ បញ្ញវា, សកិំ ទស្សនំ លភមានោ តថាគតស្ស ទស្សនេបិ បសីទិស្សតិ, ធម្មកថាយបិ បសីទិស្សតិ, បសន្នោ ច បសន្នាការំ កាតុំ សក្ខិស្សតិ, មិត្តា នាម ឯតទត្ថំ ហោន្តិ, យំកិញ្ចិ កត្វា មម សហាយំ គហេត្វា ទសពលស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ. តស្មា នំ កេសេសុ បរាមសិត្វា ឯតទវោច.

ឥត្តរជច្ចោតិ អញ្ញជាតិកោ, មយា សទ្ធិំ អសមានជាតិកោ, លាមកជាតិកោតិ អត្ថោ. ន វតិទន្តិ ឥទំ អម្ហាកំ គមនំ ន វត ឱរកំ ភវិស្សតិ ន ខុទ្ទកំ, មហន្តំ ភវិស្សតិ. អយញ្ហិ ន អត្តនោ ថាមេន គណ្ហិ, សត្ថុ ថាមេន គណ្ហីតិ គហណស្មិំយេវ និដ្ឋំ អគមាសិ. យាវតាទោហិបីតិ ឯត្ថ ទោការហិការបិការា និបាតា, យាវតុបរិមន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘វាចាយ អាលបនំ ឱវដ្ដិកាយ គហណញ្ច អតិក្កមិត្វា យាវ កេសគ្គហណម្បិ តត្ថ គមនត្ថំ បយោគោ កត្តព្ពោ’’តិ.

២៨៥. ធម្មិយា កថាយាតិ ឥធ សតិបដិលាភត្ថាយ បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តា ធម្មី កថា វេទិតព្ពា. តស្ស ហិ ភគវា, – ‘‘ជោតិបាល, ត្វំ ន លាមកដ្ឋានំ ឱតិណ្ណសត្តោ, មហាពោធិបល្លង្កេ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បត្ថេត្វា ឱតិណ្ណោសិ, តាទិសស្ស នាម បមាទវិហារោ ន យុត្តោ’’តិអាទិនា នយេន សតិបដិលាភាយ ធម្មំ កថេសិ. បរសមុទ្ទវាសីថេរា បន វទន្តិ – ‘‘ជោតិបាល, យថា អហំ ទសបារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ លោកេ វិចរាមិ, ឯវមេវំ ត្វម្បិ ទសបារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា សមណគណបរិវារោ លោកេ វិចរិស្សសិ. ឯវរូបេន នាម តយា បមាទំ អាបជ្ជិតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ យថាស្ស បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមតិ, ឯវំ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ កថេសីតិ.

២៨៦. អលត្ថ ខោ, អានន្ទ,…បេ… បព្ពជ្ជំ អលត្ថ ឧបសម្បទន្តិ បព្ពជិត្វា កិមកាសិ? យំ ពោធិសត្តេហិ កត្តព្ពំ. ពោធិសត្តា ហិ ពុទ្ធានំ សម្មុខេ បព្ពជន្តិ. បព្ពជិត្វា ច បន ឥត្តរសត្តា វិយ បតិតសិង្គា ន ហោន្តិ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បន សុបតិដ្ឋាយ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តេរស ធុតង្គានិ សមាទាយ អរញ្ញំ បវិសិត្វា គតបច្ចាគតវត្តំ បូរយមានា សមណធម្មំ ករោន្តា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា យាវ អនុលោមញាណំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ, មគ្គផលត្ថំ វាយាមំ ន ករោន្តិ. ជោតិបាលោបិ តថេវ អកាសិ.

២៨៧. អឌ្ឍមាសុបសម្បន្នេតិ កុលទារកញ្ហិ បព្ពាជេត្វា អឌ្ឍមាសម្បិ អវសិត្វា គតេ មាតាបិតូនំ សោកោ ន វូបសម្មតិ, សោបិ បត្តចីវរគ្គហណំ ន ជានាតិ, ទហរភិក្ខុសាមណេរេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ថេរេហិ សទ្ធិំ សិនេហោ ន បតិដ្ឋាតិ, គតគតដ្ឋានេ អនភិរតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯត្តកំ បន កាលំ និវាសេ សតិ មាតាបិតរោ បស្សិតុំ លភន្តិ. តេន តេសំ សោកោ តនុភាវំ គច្ឆតិ, បត្តចីវរគ្គហណំ ជានាតិ, សាមណេរទហរភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ ជាយតិ, ថេរេហិ សទ្ធិំ សិនេហោ បតិដ្ឋាតិ, គតគតដ្ឋានេ អភិរមតិ, ន ឧក្កណ្ឋតិ. តស្មា ឯត្តកំ វសិតុំ វដ្ដតីតិ អឌ្ឍមាសំ វសិត្វា បក្កាមិ.

បណ្ឌុបុដកស្ស សាលិនោតិ បុដកេ កត្វា សុក្ខាបិតស្ស រត្តសាលិនោ. តស្ស កិរ សាលិនោ វប្បកាលតោ បដ្ឋាយ អយំ បរិហារោ – កេទារា សុបរិកម្មកតា ហោន្តិ, តត្ថ ពីជានិ បតិដ្ឋាបេត្វា គន្ធោទកេន សិញ្ចិំសុ, វប្បកាលេ វិតានំ វិយ ឧបរិ វត្ថកិលញ្ជំ ពន្ធិត្វា បរិបក្កកាលេ វីហិសីសានិ ឆិន្ទិត្វា មុដ្ឋិមត្តេ បុដកេ កត្វា យោត្តពទ្ធេ វេហាសំយេវ សុក្ខាបេត្វា គន្ធចុណ្ណានិ អត្ថរិត្វា កោដ្ឋកេសុ បូរេត្វា តតិយេ វស្សេ វិវរិំសុ. ឯវំ តិវស្សំ បរិវុត្ថស្ស សុគន្ធរត្តសាលិនោ អបគតកាឡកេ សុបរិសុទ្ធេ តណ្ឌុលេ គហេត្វា ខជ្ជកវិកតិម្បិ ភត្តម្បិ បដិយាទិយិំសុ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ…បេ… កាលំ អារោចាបេសីតិ.

២៨៨. អធិវុដ្ឋោ មេតិ កិំ សន្ធាយ វទតិ? វេគឡិង្គតោ និក្ខមនកាលេ ឃដិការោ អត្តនោ សន្តិកេ វស្សាវាសំ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ អគ្គហេសិ, តំ សន្ធាយ វទតិ. អហុទេវ អញ្ញថត្តំ អហុ ទោមនស្សន្តិ តេមាសំ ទានំ ទាតុំ, ធម្មញ្ច សោតុំ, ឥមិនា ច និយាមេន វីសតិ ភិក្ខុសហស្សានិ បដិជគ្គិតុំ នាលត្ថន្តិ អលាភំ អារព្ភ ចិត្តញ្ញថត្តំ ចិត្តទោមនស្សំ អហោសិ, ន តថាគតំ អារព្ភ. កស្មា? សោតាបន្នត្តា. សោ កិរ បុព្ពេ ព្រាហ្មណភត្តោ អហោសិ. អថេកស្មិំ សមយេ បច្ចន្តេ កុបិតេ វូបសមនត្ថំ គច្ឆន្តោ ឧរច្ឆទំ នាម ធីតរមាហ – ‘‘អម្ម អម្ហាកំ ទេវេ មា បមជ្ជី’’តិ. ព្រាហ្មណា តំ រាជធីតរំ ទិស្វា វិសញ្ញិនោ អហេសុំ. កេ ឥមេ ចាតិ វុត្តេ តុម្ហាកំ ភូមិទេវាតិ. ភូមិទេវា នាម ឯវរូបា ហោន្តីតិ និដ្ឋុភិត្វា បាសាទំ អភិរុហិ. សា ឯកទិវសំ វីថិំ ឱលោកេន្តី ឋិតា កស្សបស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកំ ទិស្វា បក្កោសាបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទត្វា អនុមោទនំ សុណមានាយេវ សោតាបន្នា ហុត្វា ‘‘អញ្ញេបិ ភិក្ខូ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សត្ថា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សេហិ សទ្ធិំ ឥសិបតនេ វសតី’’តិ ច សុត្វា និមន្តេត្វា ទានំ អទាសិ.

រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគតោ. អថ នំ បឋមតរមេវ ព្រាហ្មណា អាគន្ត្វា ធីតុ អវណ្ណំ វត្វា បរិភិន្ទិំសុ. រាជា បន ធីតុ ជាតកាលេយេវ វរំ អទាសិ. តស្សា ‘‘សត្ត ទិវសានិ រជ្ជំ ទាតព្ព’’ន្តិ វរំ គណ្ហិំសុ. អថស្សា រាជា សត្ត ទិវសានិ រជ្ជំ និយ្យាតេសិ. សា សត្ថារំ ភោជយមានា រាជានំ បក្កោសាបេត្វា ពហិសាណិយំ និសីទាបេសិ. រាជា សត្ថុ អនុមោទនំ សុត្វាវ សោតាបន្នោ ជាតោ. សោតាបន្នស្ស ច នាម តថាគតំ អារព្ភ អាឃាតោ នត្ថិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ន តថាគតំ អារព្ភា’’តិ.

យំ ឥច្ឆតិ តំ ហរតូតិ សោ កិរ ភាជនានិ បចិត្វា កយវិក្កយំ ន ករោតិ, ឯវំ បន វត្វា ទារុត្ថាយ វា មត្តិកត្ថាយ វា បលាលត្ថាយ វា អរញ្ញំ គច្ឆតិ. មហាជនា ‘‘ឃដិការេន ភាជនានិ បក្កានី’’តិ សុត្វា បរិសុទ្ធតណ្ឌុលលោណទធិតេលផាណិតាទីនិ គហេត្វា អាគច្ឆន្តិ. សចេ ភាជនំ មហគ្ឃំ ហោតិ, មូលំ អប្បំ, យំ វា តំ វា ទត្វា គណ្ហាមាតិ តំ ន គណ្ហន្តិ. ធម្មិកោ វាណិជោ មាតាបិតរោ បដិជគ្គតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧបដ្ឋហតិ, ពហុ នោ អកុសលំ ភវិស្សតីតិ បុន គន្ត្វា មូលំ អាហរន្តិ. សចេ បន ភាជនំ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, អាភតំ មូលំ ពហុ, ធម្មិកោ វាណិជោ, អម្ហាកំ បុញ្ញំ ភវិស្សតីតិ យថាភតំ ឃរសាមិកា វិយ សាធុកំ បដិសាមេត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំគុណោ បន កស្មា ន បព្ពជតីតិ. រញ្ញោ វចនបថំ បច្ឆិន្ទន្តោ អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេតីតិ អាហ.

២៨៩. កោ នុ ខោតិ កុហិំ នុ ខោ. កុម្ភិយាតិ ឧក្ខលិតោ. បរិយោគាតិ សូបភាជនតោ. បរិភុញ្ជាតិ ភុញ្ជ. កស្មា បនេតេ ឯវំ វទន្តិ? ឃដិការោ កិរ ភត្តំ បចិត្វា សូបំ សម្បាទេត្វា មាតាបិតរោ ភោជេត្វា សយម្បិ ភុញ្ជិត្វា ភគវតោ វឌ្ឍមានកំ ភត្តសូបំ បដ្ឋបេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា អាធារកំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧទកំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា មាតាបិតូនំ សញ្ញំ ទត្វា អរញ្ញំ គច្ឆតិ. តស្មា ឯវំ វទន្តិ. អភិវិស្សត្ថោតិ អតិវិស្សត្ថោ. បីតិសុខំ ន វិជហតីតិ ន និរន្តរំ វិជហតិ, អថ ខោ រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា គាមេ វា អរញ្ញេ វា យស្មិំ យស្មិំ ខណេ – ‘‘សទេវកេ នាម លោកេ អគ្គបុគ្គលោ មយ្ហំ គេហំ បវិសិត្វា សហត្ថេន អាមិសំ គហេត្វា បរិភុញ្ជតិ, លាភា វត មេ’’តិ អនុស្សរតិ, តស្មិំ តស្មិំ ខណេ បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. តំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ.

២៩០. កឡោបិយាតិ បច្ឆិតោ. កិំ បន ភគវា ឯវមកាសីតិ. បច្ចយោ ធម្មិកោ, ភិក្ខូនំ បត្តេ ភត្តសទិសោ, តស្មា ឯវមកាសិ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិបិ ច សាវកានំយេវ ហោតិ, ពុទ្ធានំ សិក្ខាបទវេលា នាម នត្ថិ. យថា ហិ រញ្ញោ ឧយ្យានេ បុប្ផផលានិ ហោន្តិ, អញ្ញេសំ តានិ គណ្ហន្តានំ និគ្គហំ ករោន្តិ, រាជា យថារុចិយា បរិភុញ្ជតិ, ឯវំសម្បទមេតំ. បរសមុទ្ទវាសីថេរា បន ‘‘ទេវតា កិរ បដិគ្គហេត្វា អទំសូ’’តិ វទន្តិ.

២៩១. ហរថ, ភន្តេ, ហរថ ភទ្រមុខាតិ អម្ហាកំ បុត្តោ ‘‘កុហិំ គតោសី’’តិ វុត្តេ – ‘‘ទសពលស្ស សន្តិក’’ន្តិ វទតិ, កុហិំ នុ ខោ គច្ឆតិ, សត្ថុ វសនដ្ឋានស្ស ឱវស្សកភាវម្បិ ន ជានាតីតិ បុត្តេ អបរាធសញ្ញិនោ គហណេ តុដ្ឋចិត្តា ឯវមាហំសុ.

តេមាសំ អាកាសច្ឆទនំ អដ្ឋាសីតិ ភគវា កិរ ចតុន្នំ វស្សិកានំ មាសានំ ឯកំ មាសំ អតិក្កមិត្វា តិណំ អាហរាបេសិ, តស្មា ឯវមាហ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – អាកាសំ ឆទនមស្សាតិ អាកាសច្ឆទនំ. ន ទេវោតិវស្សីតិ កេវលំ នាតិវស្សិ, យថា បនេត្ថ បកតិយា ច និព្ពកោសស្ស ឧទកបាតដ្ឋានព្ភន្តរេ ឯកម្បិ ឧទកពិន្ទុ នាតិវស្សិ, ឯវំ ឃនឆទនគេហព្ភន្តរេ វិយ ន វាតាតបាបិ អាពាធំ អកំសុ, បកតិយា ឧតុផរណមេវ អហោសិ. អបរភាគេ តស្មិំ និគមេ ឆឌ្ឌិតេបិ តំ ឋានំ អនោវស្សកមេវ អហោសិ. មនុស្សា កម្មំ ករោន្តា ទេវេ វស្សន្តេ តត្ថ សាដកេ ឋបេត្វា កម្មំ ករោន្តិ. យាវ កប្បុដ្ឋានា តំ ឋានំ តាទិសមេវ ភវិស្សតិ. តញ្ច ខោ បន ន តថាគតស្ស ឥទ្ធានុភាវេន, តេសំយេវ បន គុណសម្បត្តិយា. តេសញ្ហិ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ កត្ថ ន លភេយ្យ, អម្ហាកំ នាម ទ្វិន្នំ អន្ធកានំ និវេសនំ ឧត្តិណំ ការេសី’’តិ ន តប្បច្ចយា ទោមនស្សំ ឧទបាទិ – ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ អម្ហាកំ និវេសនា តិណំ អាហរាបេត្វា គន្ធកុដិំ ឆាទាបេសី’’តិ បន តេសំ អនប្បកំ ពលវសោមនស្សំ ឧទបាទិ. ឥតិ តេសំយេវ គុណសម្បត្តិយា ឥទំ បាដិហារិយំ ជាតន្តិ វេទិតព្ពំ.

២៩២. តណ្ឌុលវាហសតានីតិ ឯត្ថ ទ្វេ សកដានិ ឯកោ វាហោតិ វេទិតព្ពោ. តទុបិយញ្ច សូបេយ្យន្តិ សូបត្ថាយ តទនុរូបំ តេលផាណិតាទិំ. វីសតិភិក្ខុសហស្សស្ស តេមាសត្ថាយ ភត្តំ ភវិស្សតីតិ កិរ សញ្ញាយ រាជា ឯត្តកំ បេសេសិ. អលំ មេ រញ្ញោវ ហោតូតិ កស្មា បដិក្ខិបិ? អធិគតអប្បិច្ឆតាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘នាហំ រញ្ញា ទិដ្ឋបុព្ពោ, កថំ នុ ខោ បេសេសី’’តិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សត្ថា ពារាណសិំ គតោ, អទ្ធា សោ រញ្ញោ វស្សាវាសំ យាចិយមានោ មយ្ហំ បដិញ្ញាតភាវំ អារោចេត្វា មម គុណកថំ កថេសិ, គុណកថាយ លទ្ធលាភោ បន នដេន នច្ចិត្វា លទ្ធំ វិយ គាយកេន គាយិត្វា លទ្ធំ វិយ ច ហោតិ. កិំ មយ្ហំ ឥមិនា, កម្មំ កត្វា ឧប្បន្នេន មាតាបិតូនម្បិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សបិ ឧបដ្ឋានំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឃដិការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនា

២៩៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ រដ្ឋបាលសុត្តំ. តត្ថ ថុល្លកោដ្ឋិកន្តិ ថុល្លកោដ្ឋំ បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារំ. សោ កិរ ជនបទោ និច្ចសស្សោ សទា ពីជភណ្ឌំ និក្ខមតិ, ខលភណ្ឌំ បវិសតិ. តេន តស្មិំ និគមេ កោដ្ឋា និច្ចបូរាវ ហោន្តិ. តស្មា សោ ថុល្លកោដ្ឋិកន្តេវ សង្ខំ គតោ.

២៩៤. រដ្ឋបាលោតិ កស្មា រដ្ឋបាលោ? ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ បាលេតុំ សមត្ថោតិ រដ្ឋបាលោ. កទា បនស្សេតំ នាមំ ឧប្បន្នន្តិ. បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ. ឥតោ ហិ បុព្ពេ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ វស្សសតសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ លោកហិតាយ ចារិកំ ចរិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘នគរំ ហំសវតី នាម, អានន្ទោ នាម ខត្តិយោ;

សុជាតា នាម ជនិកា, បទុមុត្តរស្ស សត្ថុនោ’’តិ. (ពុ. វំ. ១២.១៩);

បទុមុត្តរេ បន អនុប្បន្នេ ឯវ ហំសវតិយា ទ្វេ កុដុម្ពិកា សទ្ធា បសន្នា កបណទ្ធិកយាចកាទីនំ ទានំ បដ្ឋបយិំសុ. តទា បព្ពតវាសិនោ បញ្ចសតា តាបសា ហំសវតិំ អនុប្បត្តា. តេ ទ្វេបិ ជនា តាបសគណំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. តាបសា កិញ្ចិកាលំ វសិត្វា បព្ពតបាទមេវ គតា. ទ្វេ សង្ឃត្ថេរា ឱហីយិំសុ. តទា តេសំ តេ យាវជីវំ ឧបដ្ឋានំ អកំសុ. តាបសេសុ ភុញ្ជិត្វា អនុមោទនំ ករោន្តេសុ ឯកោ សក្កភវនស្ស វណ្ណំ កថេសិ, ឯកោ ភូមិន្ធរនាគរាជភវនស្ស.

កុដុម្ពិកេសុ ឯកោ សក្កភវនំ បត្ថនំ កត្វា សក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, ឯកោ នាគភវនេ បាលិតនាគរាជា នាម. តំ សក្កោ អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ទិស្វា នាគយោនិយំ អភិរមសីតិ បុច្ឆិ. សោ នាភិរមាមីតិ អាហ. តេន ហិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ទានំ ទត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ បត្ថនំ ករោហិ, ឧភោ សុខំ វសិស្សាមាតិ. នាគរាជា សត្ថារំ និមន្តេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារស្ស ភគវតោ សត្តាហំ មហាទានំ ទទមានោ បទុមុត្តរស្ស ទសពលស្ស បុត្តំ ឧបរេវតំ នាម សាមណេរំ ទិស្វា សត្តមេ ទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទិព្ពវត្ថានិ ទត្វា សាមណេរស្ស ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. ភគវា អនាគតំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស នាម ពុទ្ធស្ស បុត្តោ រាហុលកុមារោ ភវិស្សតី’’តិ ទិស្វា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ តេ បត្ថនា’’តិ កថេសិ. នាគរាជា តមត្ថំ សក្កស្ស កថេសិ. សក្កោ តស្ស វចនំ សុត្វា តថេវ សត្តាហំ ទានំ ទត្វា ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ បាលេតុំ សមត្ថកុលេ និព្ពត្តិត្វា សទ្ធាបព្ពជិតំ រដ្ឋបាលំ នាម កុលបុត្តំ ទិស្វា – ‘‘អហម្បិ អនាគតេ លោកស្មិំ តុម្ហាទិសេ ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេ ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ បាលេតុំ សមត្ថកុលេ និព្ពត្តិត្វា អយំ កុលបុត្តោ វិយ សទ្ធាបព្ពជិតោ រដ្ឋបាលោ នាម ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនមកាសិ. សត្ថា សមិជ្ឈនកភាវំ ញត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សរាជិកំ ចាតុវណ្ណំ, បោសេតុំ យំ បហោស្សតិ;

រដ្ឋបាលកុលំ នាម, តត្ថ ជាយិស្សតេ អយ’’ន្តិ. –

ឯវំ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ តស្សេតំ នាមំ ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯតទហោសីតិ កិំ អហោសិ? យថា យថា ខោតិអាទិ. តត្រាយំ សង្ខេបកថា – អហំ ខោ យេន យេន ការណេន ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ ឯវំ ហោតិ – ‘‘យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកទិវសម្បិ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ចរិតព្ពំ, ឯកទិវសម្បិ ច កិលេសមលេន អមលីនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ, សង្ខលិខិតំ វិលិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ កត្វា ចរិតព្ពំ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ, យំនូនាហំ កេសញ្ច មស្សុញ្ច ឱហារេត្វា កាសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ.

អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ រដ្ឋបាលោ អនុដ្ឋិតេសុ តេសុ ន ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. កស្មា? តត្ថស្ស ពហូ ញាតិសាលោហិតា មិត្តាមច្ចា សន្តិ, តេ – ‘‘ត្វំ មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ, ន លព្ភា តយា បព្ពជិតុ’’ន្តិ ពាហាយម្បិ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យុំ, តតោ បព្ពជ្ជាយ អន្តរាយោ ភវិស្សតីតិ សហេវ បរិសាយ ឧដ្ឋហិត្វា ថោកំ គន្ត្វា បុន កេនចិ សរីរកិច្ចលេសេន និវត្តិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ. ភគវា បន យស្មា រាហុលកុមារស្ស បព្ពជិតតោ បភុតិ មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតំ បុត្តំ ន បព្ពាជេតិ, តស្មា នំ បុច្ឆិ អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ, រដ្ឋបាល, មាតាបិតូហិ…បេ… បព្ពជ្ជាយាតិ.

២៩៥. អម្មតាតាតិ ឯត្ថ អម្មាតិ មាតរំ អាលបតិ, តាតាតិ បិតរំ. ឯកបុត្តកោតិ ឯកោវ បុត្តកោ, អញ្ញោ កោចិ ជេដ្ឋោ វា កនិដ្ឋោ វា នត្ថិ. ឯត្ថ ច ឯកបុត្តោតិ វត្តព្ពេ អនុកម្បាវសេន ឯកបុត្តកោតិ វុត្តំ. បិយោតិ បីតិជនកោ. មនាបោតិ មនវឌ្ឍនកោ. សុខេធិតោតិ សុខេន ឯធិតោ, សុខសំវឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. សុខបរិភតោតិ សុខេន បរិភតោ, ជាតកាលតោ បភុតិ ធាតីហិ អង្កតោ អង្កំ អាហរិត្វា ធារិយមានោ អស្សករថកាទីហិ ពាលកីឡនកេហិ កីឡយមានោ សាទុរសភោជនំ ភោជយមានោ សុខេន បរិហដោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសីតិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល អប្បមត្តកម្បិ កលភាគំ ទុក្ខស្ស ន ជានាសិ ន សរសីតិ អត្ថោ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាមាតិ សចេបិ តវ អម្ហេសុ ជីវមានេសុ មរណំ ភវេយ្យ, តេន តេ មរណេនបិ មយំ អកាមកា អនិច្ឆកា ន អត្តនោ រុចិយា វិនា ភវិស្សាម, តយា វិយោគំ បាបុណិស្សាមាតិ អត្ថោ. កិំ បន មយំ តន្តិ ឯវំ សន្តេ កិំ បន កិំ នាម តំ ការណំ, យេន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម. អថ វា កិំ បន មយំ តន្តិ កេន បន ការណេន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាមាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៩៦. តត្ថេវាតិ យត្ថ នំ ឋិតំ មាតាបិតរោ នានុជានិំសុ, តត្ថេវ ឋានេ. អនន្តរហិតាយាតិ កេនចិ អត្ថរណេន អនត្ថតាយ. បរិចារេហីតិ គន្ធព្ពនដនាដកាទីនិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា តត្ថ សហាយកេហិ សទ្ធិំ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានិ ចារេហិ សញ្ចារេហិ, ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បរិចារេហីតិ គន្ធព្ពនដនាដកាទីនិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សហាយកេហិ សទ្ធិំ លឡ ឧបលឡ រម, កីឡស្សូតិបិ វុត្តំ ហោតិ. កាមេ បរិភុញ្ជន្តោតិ អត្តនោ បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ ភោគេ ភុញ្ជន្តោ. បុញ្ញានិ ករោន្តោតិ ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច អារព្ភ ទានប្បទានាទីនិ សុគតិមគ្គសំសោធកានិ កុសលកម្មានិ ករោន្តោ. តុណ្ហី អហោសីតិ កថានុប្បពន្ធវិច្ឆេទនត្ថំ និរាលាបសល្លាបោ អហោសិ.

អថស្ស មាតាបិតរោ តិក្ខត្តុំ វត្វា បដិវចនម្បិ អលភមានា សហាយកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯស វោ សហាយកោ បព្ពជិតុកាមោ, និវារេថ ន’’ន្តិ អាហំសុ. តេបិ តំ ឧបសង្កមិត្វា តិក្ខត្តុំ អវោចុំ, តេសម្បិ តុណ្ហី អហោសិ. តេន វុត្តំ – អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា…បេ… តុណ្ហី អហោសីតិ. អថស្ស សហាយកានំ តិក្ខត្តុំ វត្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ អយំ បព្ពជ្ជំ អលភមានោ មរិស្សតិ, ន កោចិ គុណោ លព្ភតិ. បព្ពជិតំ បន នំ មាតាបិតរោបិ កាលេន កាលំ បស្សិស្សន្តិ, មយម្បិ បស្សិស្សាម, បព្ពជ្ជាបិ ច នាមេសា ភារិយា, ទិវសេ ទិវសេ មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ, ឯកសេយ្យំ ឯកភត្តំ ព្រហ្មចរិយំ អតិទុក្ករំ, អយញ្ច សុខុមាលោ នាគរិកជាតិយោ, សោ តំ ចរិតុំ អសក្កោន្តោ បុន ឥធេវ អាគមិស្សតិ, ហន្ទស្ស មាតាបិតរោ អនុជានាបេស្សាមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. មាតាបិតរោបិ នំ ‘‘បព្ពជិតេន ច បន តេ មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ ឥមំ កតិកំ កត្វា អនុជានិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ…បេ… អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ…បេ… ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ. តត្ថ ឧទ្ទស្សេតព្ពាតិ ឧទ្ធំ ទស្សេតព្ពា, យថា តំ កាលេន កាលំ បស្សន្តិ, ឯវំ អាគន្ត្វា អត្តានំ ទស្សេតព្ពា.

២៩៩. ពលំ គហេត្វាតិ សប្បាយភោជនានិ ភុញ្ជន្តោ ឧច្ឆាទនាទីហិ ច កាយំ បរិហរន្តោ កាយពលំ ជនេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា អស្សុមុខំ ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, ភគវាតិ. ភគវា សមីបេ ឋិតំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ ភិក្ខុ រដ្ឋបាលំ បព្ពាជេហិ ចេវ ឧបសម្បាទេហិ ចា’’តិ. សាធុ, ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ជិនទត្តិយំ សទ្ធិវិហារិកំ លទ្ធា បព្ពាជេសិ ចេវ ឧបសម្បាទេសិ ច. តេន វុត្តំ – ‘‘អលត្ថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

បហិតត្តោ វិហរន្តោតិ ទ្វាទស សំវច្ឆរានិ ឯវំ វិហរន្តោ. នេយ្យបុគ្គលោ ហិ អយមាយស្មា, តស្មា បុញ្ញវា អភិនីហារសម្បន្នោបិ សមានោ ‘‘អជ្ជ អជ្ជេវ អរហត្ត’’ន្តិ សមណធម្មំ ករោន្តោបិ ទ្វាទសមេ វស្សេ អរហត្តំ បាបុណិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ មយ្ហំ មាតាបិតរោ បព្ពជ្ជំ អនុជានមានា – ‘‘តយា កាលេន កាលំ អាគន្ត្វា អម្ហាកំ ទស្សនំ ទាតព្ព’’ន្តិ វត្វា អនុជានិំសុ, ទុក្ករការិកា ខោ បន មាតាបិតរោ, អហញ្ច យេនជ្ឈាសយេន បព្ពជិតោ, សោ មេ មត្ថកំ បត្តោ, ឥទានិ ភគវន្តំ អាបុច្ឆិត្វា អត្តានំ មាតាបិតូនំ ទស្សេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា អាបុច្ឆិតុកាមោ ឧបសង្កមិ. មនសាកាសីតិ ‘‘កិំ នុ ខោ រដ្ឋបាលេ គតេ កោចិ ឧបទ្ទវោ ភវិស្សតី’’តិ មនសិ អកាសិ. តតោ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘សក្ខិស្សតិ នុ ខោ រដ្ឋបាលោ តំ មទ្ទិតុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ តស្ស អរហត្តសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘សក្ខិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. តេន វុត្តំ – យថា ភគវា អញ្ញាសិ…បេ… កាលំ មញ្ញសីតិ.

មិគចីរេតិ ឯវំនាមកេ ឧយ្យានេ. តញ្ហិ រញ្ញា – ‘‘អកាលេ សម្បត្តបព្ពជិតានំ ទិន្នមេវ ឥទំ, យថាសុខំ បរិភុញ្ជន្តូ’’តិ ឯវមនុញ្ញាតមេវ អហោសិ, តស្មា ថេរោ – ‘‘មម អាគតភាវំ មាតាបិតូនំ អារោចេស្សាមិ, តេ មេ បាទធោវនឧណ្ហោទកបាទមក្ខនតេលាទីនិ បេសិស្សន្តី’’តិ ចិត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា ឧយ្យានមេវ បាវិសិ. បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ ទុតិយទិវសេ បាវិសិ.

មជ្ឈិមាយាតិ សត្តទ្វារកោដ្ឋកស្ស ឃរស្ស មជ្ឈិមេ ទ្វារកោដ្ឋកេ. ឧល្លិខាបេតីតិ កប្បកេន កេសេ បហរាបេតិ. ឯតទវោចាតិ – ‘‘ឥមេ សមណកា អម្ហាកំ បិយបុត្តកំ បព្ពាជេត្វា ចោរានំ ហត្ថេ និក្ខិបិត្វា វិយ ឯកទិវសម្បិ ន ទស្សាបេន្តិ, ឯវំ ផរុសការកា ឯតេ បុន ឥមំ ឋានំ ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ, ឯត្តោវ និកឌ្ឍិតព្ពា ឯតេ’’តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘ឥមេហិ មុណ្ឌកេហី’’តិអាទិវចនំ អវោច. ញាតិទាសីតិ ញាតកានំ ទាសី. អាភិទោសិកន្តិ បារិវាសិកំ ឯករត្តាតិក្កន្តំ បូតិភូតំ. តត្ថាយំ បទត្ថោ – បូតិភាវទោសេន អភិភូតោតិ អភិទោសោ, អភិទោសោវ អាភិទោសិកោ. ឯករត្តាតិក្កន្តស្សេវ នាមសញ្ញា ឯសា យទិទំ អាភិទោសិកោតិ, តំ អាភិទោសិកំ. កុម្មាសន្តិ យវកុម្មាសំ. ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតីតិ យស្មា អន្តមសោ ទាសកម្មការានំ គោរូបានម្បិ អបរិភោគារហោ, តស្មា នំ កចវរំ វិយ ពហិ ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតិ. សចេតន្តិ សចេ ឯតំ. ភគិនីតិ អរិយវោហារេន អត្តនោ ធាតិំ ញាតិទាសិំ អាលបតិ. ឆឌ្ឌនីយធម្មន្តិ ឆឌ្ឌេតព្ពសភាវំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ភគិនិ ឯតំ សចេ ពហិ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ, ឥធ មេ បត្តេ អាកិរាហី’’តិ. កិំ បន ឯវំ វត្តុំ លព្ភតិ, វិញ្ញត្តិ វា បយុត្តវាចា វា ន ហោតីតិ. ន ហោតិ. កស្មា? និស្សដ្ឋបរិគ្គហត្តា. យញ្ហិ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ, យត្ថ សាមិកា អនាលយា ហោន្តិ, តំ សព្ពំ ‘‘ទេថ អាហរថ អាកិរថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. តេនេវ ហិ អយមាយស្មា អគ្គអរិយវំសិកោ សមានោបិ ឯវមាហ.

ហត្ថានន្តិ ភិក្ខាគហណត្ថំ បត្តំ ឧបនាមយតោ មណិពន្ធតោ បភុតិ ទ្វិន្នម្បិ ហត្ថានំ. បាទានន្តិ និវាសនន្តតោ បដ្ឋាយ ទ្វិន្នម្បិ បាទានំ. សរស្សាតិ សចេ តំ ភគិនីតិ វាចំ និច្ឆារយតោ សរស្ស ច. និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ ហត្ថបិដ្ឋិអាទីនិ ឱលោកយមានា – ‘‘បុត្តស្ស មេ រដ្ឋបាលស្ស វិយ សុវណ្ណកច្ឆបបិដ្ឋិសទិសា ឥមា ហត្ថបាទបិដ្ឋិយោ, ហរិតាលវដ្ដិយោ វិយ សុវដ្ដិតា អង្គុលិយោ, មធុរោ សរោ’’តិ គិហិកាលេ សល្លក្ខិតបុព្ពំ អាការំ អគ្គហេសិ សញ្ជានិ សល្លក្ខេសិ. តស្ស ហាយស្មតោ ទ្វាទសវស្សានិ អរញ្ញាវាសញ្ចេវ បិណ្ឌិយាលោបភោជនញ្ច បរិភុញ្ជន្តស្ស អញ្ញាទិសោ សរីរវណ្ណោ អហោសិ, តេន នំ សា ញាតិទាសី ទិស្វាវ ន សញ្ជានិ, និមិត្តំ បន អគ្គហេសីតិ.

៣០០. រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោចាតិ ថេរស្ស អង្គបច្ចង្គានិ សណ្ឋាបេត្វា ថញ្ញំ បាយេត្វា សំវឌ្ឍិតធាតីបិ សមានា បព្ពជិត្វា មហាខីណាសវភាវប្បត្តេន សាមិបុត្តេន សទ្ធិំ – ‘‘ត្វំ នុ ខោ, មេ ភន្តេ, បុត្តោ រដ្ឋបាលោ’’តិអាទិវចនំ វត្តុំ អវិសហន្តី វេគេន ឃរំ បវិសិត្វា រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោច. យគ្ឃេតិ អារោចនត្ថេ និបាតោ. សចេ ជេ សច្ចន្តិ ឯត្ថ ជេតិ អាលបនេ និបាតោ. ឯវញ្ហិ តស្មិំ ទេសេ ទាសិជនំ អាលបន្តិ, តស្មា ‘‘ត្វញ្ហិ, ភោតិ ទាសិ, សចេ សច្ចំ ភណសី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? មហាកុលេ ឥត្ថិយោ ពហិ និក្ខមន្តា គរហំ បាបុណន្តិ, ឥទញ្ច អច្ចាយិកកិច្ចំ, សេដ្ឋិស្ស នំ អារោចេស្សាមីតិ ចិន្តេតិ. តស្មា ឧបសង្កមិ. អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ តស្មិំ កិរ ទេសេ ទានបតីនំ ឃរេសុ សាលា ហោន្តិ, អាសនានិ ចេត្ថ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ឧបដ្ឋាបិតំ ឧទកកញ្ជិយំ. តត្ថ បព្ពជិតា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ. សចេ ឥច្ឆន្តិ, ទានបតីនម្បិ សន្តកំ គណ្ហន្តិ. តស្មា តម្បិ អញ្ញតរស្ស កុលស្ស ឦទិសាយ សាលាយ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បព្ពជិតា កបណមនុស្សា វិយ អសារុប្បេ ឋានេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តីតិ.

អត្ថិ នាម តាតាតិ ឯត្ថ អត្ថីតិ វិជ្ជមានត្ថេ, នាមាតិ បុច្ឆនត្ថេ មញ្ញនត្ថេ វា និបាតោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថិ នុ ខោ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ធនំ, ននុ មយំ និទ្ធនាតិ វត្តព្ពា, យេសំ នោ ត្វំ ឦទិសេ ឋានេ និសីទិត្វា អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ. តថា អត្ថិ នុ ខោ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ជីវិតំ, ននុ មយំ មតាតិ វត្តព្ពា, យេសំ នោ ត្វំ ឦទិសេ ឋានេ និសីទិត្វា អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ. តថា អត្ថិ មញ្ញេ, តាត រដ្ឋបាល, តវ អព្ភន្តរេ សាសនំ និស្សាយ បដិលទ្ធោ សមណគុណោ, យំ ត្វំ សុភោជនរសសំវឌ្ឍិតោបិ ឥមំ ជិគុច្ឆនេយ្យំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អមតមិវ និព្ពិការោ បរិភុញ្ជិស្សសីតិ. សោ បន គហបតិ ទុក្ខាភិតុន្នតាយ ឯតមត្ថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា វត្តុមសក្កោន្តោ – ‘‘អត្ថិ នាម, តាត រដ្ឋបាល, អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ ឯត្តកមេវ អវច. អក្ខរចិន្តកា បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ វទន្តិ – អនោកប្បនាមរិសនត្ថវសេនេតំ អត្ថិសទ្ទេ ឧបបទេ ‘‘បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ អនាគតវចនំ កតំ. តស្សាយមត្ថោ – ‘‘អត្ថិ នាម…បេ… បរិភុញ្ជិស្សសិ, ឥទំ បច្ចក្ខម្បិ អហំ ន សទ្ទហាមិ ន មរិសយាមី’’តិ. ឥទំ ឯត្តកំ វចនំ គហបតិ ថេរស្ស បត្តមុខវដ្ដិយំ គហេត្វា ឋិតកោវ កថេសិ. ថេរោបិ បិតរិ បត្តមុខវដ្ដិយំ គហេត្វា ឋិតេយេវ តំ បូតិកុម្មាសំ បរិភុញ្ជិ សុនខវន្តសទិសំ បូតិកុក្កុដណ្ឌមិវ ភិន្នដ្ឋានេ បូតិកំ វាយន្តំ. បុថុជ្ជនេន កិរ តថារូបំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន សក្កា. ថេរោ បន អរិយិទ្ធិយំ ឋត្វា ទិព្ពោជំ អមតរសំ បរិភុញ្ជមានោ វិយ បរិភុញ្ជិត្វា ធមករណេន ឧទកំ គហេត្វា បត្តញ្ច មុខញ្ច ហត្ថបាទេ ច ធោវិត្វា កុតោ នោ គហបតីតិអាទិមាហ.

តត្ថ កុតោ នោតិ កុតោ នុ. នេវ ទានន្តិ ទេយ្យធម្មវសេន នេវ ទានំ អលត្ថម្ហ. ន បច្ចក្ខានន្តិ ‘‘កិំ, តាត រដ្ឋបាល, កច្ចិ តេ ខមនីយំ, កច្ចិសិ អប្បកិលមថេន អាគតោ, ន តាវ តាត គេហេ ភត្តំ សម្បាទិយតី’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារវសេន បច្ចក្ខានម្បិ ន អលត្ថម្ហ. កស្មា បន ថេរោ ឯវមាហ? បិតុ អនុគ្គហេន. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘យថា ឯស មំ វទតិ, អញ្ញេបិ បព្ពជិតេ ឯវំ វទតិ មញ្ញេ. ពុទ្ធសាសនេ ច បត្តន្តរេ បទុមំ វិយ ភស្មាឆន្នោ អគ្គិ វិយ ផេគ្គុបដិច្ឆន្នោ ចន្ទនសារោ វិយ សុត្តិកាបដិច្ឆន្នំ មុត្តរតនំ វិយ វលាហកបដិច្ឆន្នោ ចន្ទិមា វិយ មាទិសានំ បដិច្ឆន្នគុណានំ ភិក្ខូនំ អន្តោ នត្ថិ, តេសុបិ ន ឯវរូបំ វចនំ បវត្តេស្សតិ, សំវរេ ឋស្សតី’’តិ អនុគ្គហេន ឯវមាហ.

ឯហិ តាតាតិ តាត តុយ្ហំ ឃរំ មា ហោតុ, ឯហិ ឃរំ គមិស្សាមាតិ វទតិ. អលន្តិ ថេរោ ឧក្កដ្ឋឯកាសនិកតាយ បដិក្ខិបន្តោ ឯវមាហ. អធិវាសេសីតិ ថេរោ បន បកតិយា ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោ ស្វាតនាយភិក្ខំ នាម នាធិវាសេតិ, មាតុ អនុគ្គហេន បន អធិវាសេសិ. មាតុ កិរស្ស ថេរំ អនុស្សរិត្វា មហាសោកោ ឧប្បជ្ជិ, រោទនេនេវ បក្កក្ខិ វិយ ជាតា, តស្មា ថេរោ ‘‘សចាហំ តំ អបស្សិត្វា គមិស្សាមិ, ហទយម្បិស្សា ផាលេយ្យា’’តិ អនុគ្គហេន អធិវាសេសិ. ការាបេត្វាតិ ឯកំ ហិរញ្ញស្ស, ឯកំ សុវណ្ណស្សាតិ ទ្វេ បុញ្ជេ ការាបេត្វា. កីវមហន្តា បន បុញ្ជា អហេសុន្តិ. យថា ឱរតោ ឋិតោ បុរិសោ បារតោ ឋិតំ មជ្ឈិមប្បមាណំ បុរិសំ ន បស្សតិ, ឯវំមហន្តា.

៣០១. ឥទំ តេ តាតាតិ កហាបណបុញ្ជញ្ច សុវណ្ណបុញ្ជញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ. មត្តិកន្តិ មាតិតោ អាគតំ, ឥទំ តេ មាតាមហិយា មាតុ ឥមំ គេហំ អាគច្ឆន្តិយា គន្ធមាលាទីនំ អត្ថាយ ទិន្នំ ធនន្តិ អត្ថោ. អញ្ញំ បេត្តិកំ អញ្ញំ បិតាមហន្តិ យំ បន តេ បិតុ ច បិតាមហានញ្ច សន្តកំ, តំ អញ្ញំយេវ, និហិតញ្ច បយុត្តញ្ច អតិវិយ ពហុ. ឯត្ថ ច ‘‘បិតាមហ’’ន្តិ តទ្ធិតលោបំ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បេតាមហ’’ន្តិ វា បាឋោ. សក្កា តតោនិទានន្តិ ធនហេតុ ធនបច្ចយា. តំ តំ ធនំ រក្ខន្តស្ស ច រាជាទីនំ វសេន ធនបរិក្ខយំ បាបុណន្តស្ស កស្សចិ ឧប្បជ្ជមានសោកាទយោ សន្ធាយ ឯវមាហ. ឯវំ វុត្តេ សេដ្ឋិ គហបតិ – ‘‘អហំ ឥមំ ឧប្បព្ពាជេស្សាមីតិ អានេសិំ, សោ ទានិ មេ ធម្មកថំ កាតុំ អារទ្ធោ, អយំ ន មេ វចនំ ករិស្សតី’’តិ ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា អស្ស ឱរោធានំ ទ្វារំ វិវរាបេត្វា – ‘‘អយំ វោ សាមិកោ, គច្ឆថ យំ កិញ្ចិ កត្វា នំ គណ្ហិតុំ វាយមថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សុវយេ ឋិតា នាដកិត្ថិយោ និក្ខមិត្វា ថេរំ បរិវារយិំសុ, តាសុ ទ្វេ ជេដ្ឋកិត្ថិយោ សន្ធាយ បុរាណទុតិយិកាតិអាទិ វុត្តំ. បច្ចេកំ បាទេសុ គហេត្វាតិ ឯកេកម្ហិ បាទេ នំ គហេត្វា.

កីទិសា នាម តា អយ្យបុត្ត អច្ឆរាយោតិ កស្មា ឯវមាហំសុ? តទា កិរ សម្ពហុលេ ខត្តិយកុមារេបិ ព្រាហ្មណកុមារេបិ សេដ្ឋិបុត្តេបិ មហាសម្បត្តិយោ បហាយ បព្ពជន្តេ ទិស្វា បព្ពជ្ជាគុណំ អជានន្តា កថំ សមុដ្ឋាបេន្តិ ‘‘កស្មា ឯតេ បព្ពជន្តី’’តិ. អថញ្ញេ វទន្តិ ‘‘ទេវច្ឆរាទេវនាដកានំ ការណា’’តិ. សា កថា វិត្ថារិកា អហោសិ. តំ គហេត្វា សព្ពា ឯវមាហំសុ. អថ ថេរោ បដិក្ខិបន្តោ ន ខោ មយំ ភគិនីតិអាទិមាហ. សមុទាចរតីតិ វោហរតិ វទតិ. តត្ថេវ មុច្ឆិតា បបតិំសូតិ តំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរន្តំ ទិស្វា ‘‘មយំ អជ្ជ អាគមិស្សតិ, អជ្ជ អាគមិស្សតី’’តិ ទ្វាទស វស្សានិ ពហិ ន និក្ខន្តា, ឯតំ និស្សាយ នោ ទារកា ន លទ្ធា, យេសំ អានុភាវេន ជីវេយ្យាម, ឥតោ ចម្ហា បរិហីនា អញ្ញតោ ច. អយំ លោកោ នាម អត្តនោវ ចិន្តេសិ, តស្មា តាបិ ‘‘ឥទានិ មយំ អនាថា ជាតា’’តិ អត្តនោវ ចិន្តយមានា – ‘‘អនត្ថិកោ ទានិ អម្ហេហិ អយំ, សោ អម្ហេ បជាបតិយោ សមានា អត្តនា សទ្ធិំ ឯកមាតុកុច្ឆិយា សយិតទារិកា វិយ មញ្ញតី’’តិ សមុប្បន្នពលវសោកា ហុត្វា តស្មិំយេវ បទេសេ មុច្ឆិតា បបតិំសុ, បតិតាតិ អត្ថោ.

មា នោ វិហេឋេថាតិ មា អម្ហេ ធនំ ទស្សេត្វា មាតុគាមេ ច ឧយ្យោជេត្វា វិហេឋយិត្ថ, វិហេសា ហេសា បព្ពជិតានន្តិ. កស្មា ឯវមាហ? មាតាបិតូនំ អនុគ្គហេន. សោ កិរ សេដ្ឋិ – ‘‘បព្ពជិតលិង្គំ នាម កិលិដ្ឋំ, បព្ពជ្ជាវេសំ ហារេត្វា ន្ហាយិត្វា តយោ ជនា ឯកតោ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ មញ្ញមានោ ថេរស្ស ភិក្ខំ ន ទេតិ. ថេរោ – ‘‘មាទិសស្ស ខីណាសវស្ស អាហារន្តរាយំ កត្វា ឯតេ ពហុំ អបុញ្ញំ បសវេយ្យុ’’ន្តិ តេសំ អនុគ្គហេន ឯវមាហ.

៣០២. គាថា អភាសីតិ គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ បស្សាតិ សន្តិកេ ឋិតជនំ សន្ធាយ វទតិ. ចិត្តន្តិ ចិត្តវិចិត្តំ. ពិម្ពន្តិ អត្តភាវំ. អរុកាយន្តិ នវន្នំ វណមុខានំ វសេន វណកាយំ. សមុស្សិតន្តិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ នវហិ ន្ហារុសតេហិ ពន្ធិត្វា នវហិ មំសបេសិសតេហិ លិម្បិត្វា សមន្តតោ ឧស្សិតំ. អាតុរន្តិ ជរាតុរតាយ រោគាតុរតាយ កិលេសាតុរតាយ ច និច្ចាតុរំ. ពហុសង្កប្បន្តិ បរេសំ ឧប្បន្នបត្ថនាសង្កប្បេហិ ពហុសង្កប្បំ. ឥត្ថីនញ្ហិ កាយេ បុរិសានំ សង្កប្បា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ កាយេ ឥត្ថីនំ. សុសានេ ឆឌ្ឌិតកឡេវរភូតម្បិ ចេតំ កាកកុលលាទយោ បត្ថយន្តិយេវាតិ ពហុសង្កប្បោ នាម ហោតិ. យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតីតិ យស្ស កាយស្ស មាយាមរីចិផេណបិណ្ឌ ឧទកបុប្ផុឡាទីនំ វិយ ឯកំសេនេវ ឋិតិ នាម នត្ថិ, ភិជ្ជនធម្មតាវ និយតា.

តចេន ឱនទ្ធន្តិ អល្លមនុស្សចម្មេន ឱនទ្ធំ. សហ វត្ថេភិ សោភតីតិ គន្ធាទីហិ មណិកុណ្ឌលេហិ ច ចិត្តកតម្បិ រូបំ វត្ថេហិ សហេវ សោភតិ, វិនា វត្ថេហិ ជេគុច្ឆំ ហោតិ អនោលោកនក្ខមំ.

អលត្តកកតាតិ អលត្តកេន រញ្ជិតា. ចុណ្ណកមក្ខិតន្តិ សាសបកក្កេន មុខបីឡកាទីនិ នីហរិត្វា លោណមត្តិកាយ ទុដ្ឋលោហិតំ វិលិយាបេត្វា តិលបិដ្ឋេន លោហិតំ បសាទេត្វា ហលិទ្ទិយា វណ្ណំ សម្បាទេត្វា ចុណ្ណកគណ្ឌិកាយ មុខំ បហរន្តិ, តេនេស អតិវិយ វិរោចតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

អដ្ឋាបទកតាតិ រសោទកេន មក្ខិត្វា នលាដបរិយន្តេ អាវត្តនបរិវត្តេ កត្វា អដ្ឋបទករចនាយ រចិតា. អញ្ជនីតិ អញ្ជននាឡិកា.

ឱទហីតិ ឋបេសិ. បាសន្តិ វាករាជាលំ. នាសទាតិ ន ឃដ្ដយិ. និវាបន្តិ និវាបសុត្តេ វុត្តនិវាបតិណសទិសភោជនំ. កន្ទន្តេតិ វិរវមានេ បរិទេវមានេ. ឥមាយ ហិ គាថាយ ថេរោ មាតាបិតរោ មិគលុទ្ទកេ វិយ កត្វា ទស្សេសិ, អវសេសញាតកេ មិគលុទ្ទកបរិសំ វិយ, ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វាករាជាលំ វិយ, អត្តនា ភុត្តភោជនំ និវាបតិណំ វិយ, អត្តានំ មហាមិគំ វិយ កត្វា ទស្សេសិ. យថា ហិ មហាមិគោ យាវទត្ថំ និវាបតិណំ ខាទិត្វា បានីយំ បិវិត្វា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ទិសំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥមំ នាម ឋានំ គតស្ស សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ មិគលុទ្ទកានំ បរិទេវន្តានំយេវ វាករំ អឃដ្ដយមានោវ ឧប្បតិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃនច្ឆាយស្ស ឆត្តស្ស វិយ គុម្ពស្ស ហេដ្ឋា មន្ទមន្ទេន វាតេន ពីជយមានោ អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ ថេរោ ឥមា គាថា ភាសិត្វា អាកាសេនេវ គន្ត្វា មិគចីរេ បច្ចុបដ្ឋាសិ.

កស្មា បន ថេរោ អាកាសេន គតោតិ. បិតា កិរស្ស សេដ្ឋិ សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អគ្គឡំ ទាបេត្វា មល្លេ អាណាបេសិ – ‘‘សចេ និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, ហត្ថបាទេសុ នំ គហេត្វា កាសាយានិ ហរិត្វា គិហិវេសំ គណ្ហាបេថា’’តិ. តស្មា ថេរោ – ‘‘ឯតេ មាទិសំ មហាខីណាសវំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គហេត្វា អបុញ្ញំ បសវេយ្យុំ, តំ នេសំ មា អហោសី’’តិ ចិន្តេត្វា អាកាសេន អគមាសិ. បរសមុទ្ទវាសិត្ថេរានំ បន – ‘‘ឋិតកោវ ឥមា គាថា ភាសិត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរេ បច្ចុបដ្ឋាសី’’តិ អយំ វាចនាមគ្គោយេវ.

៣០៣. មិគវោតិ តស្ស ឧយ្យានបាលស្ស នាមំ. សោធេន្តោតិ ឧយ្យានមគ្គំ សមំ ការេត្វា អន្តោឧយ្យានេ តច្ឆិតព្ពយុត្តដ្ឋានានិ តច្ឆាបេន្តោ សម្មជ្ជិតព្ពយុត្តានិ ឋានានិ សម្មជ្ជាបេន្តោ វាលុកាឱកិរណ-បុប្ផវិកិរណ-បុណ្ណឃដដ្ឋបន-កទលិក្ខន្ធឋបនាទីនិ ច ករោន្តោតិ អត្ថោ. យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមីតិ អម្ហាកំ រាជា សទា ឥមស្ស កុលបុត្តស្ស វណ្ណំ កថេសិ, បស្សិតុកាមោ ឯតំ, អាគតភាវំ បនស្ស ន ជានាតិ, មហា ខោ បនាយំ បណ្ណាការោ, គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមិ.

កិត្តយមានោ អហោសីតិ សោ កិរ រាជា ថេរំ អនុស្សរិត្វា ពលមជ្ឈេបិ នាដកមជ្ឈេបិ – ‘‘ទុក្ករំ កតំ កុលបុត្តេន តាវ មហន្តំ សម្បត្តិំ បហាយ បព្ពជិត្វា បុននិវត្តិត្វា អនបលោកេន្តេនា’’តិ គុណំ កថេសិ, តំ គហេត្វា អយំ ឯវមាហ. វិស្សជ្ជេថាតិ វត្វាតិ ឱរោធមហាមត្តពលកាយាទីសុ យស្ស យំ អនុច្ឆវិកំ, តស្ស តំ ទាបេត្វាតិ អត្ថោ. ឧស្សដាយ ឧស្សដាយាតិ ឧស្សិតាយ ឧស្សិតាយ, មហាមត្តមហារដ្ឋិកាទីនំ វសេន ឧគ្គតុគ្គតមេវ បរិសំ គហេត្វា ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ. ឥធ ភវំ រដ្ឋបាលោ ហត្ថត្ថរេ និសីទតូតិ ហត្ថត្ថរោ តនុកោ ពហលបុប្ផាទិគុណំ កត្វា អត្ថតោ អភិលក្ខិតោ ហោតិ, តាទិសេ អនាបុច្ឆិត្វា និសីទិតុំ ន យុត្តន្តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ.

៣០៤. បារិជុញ្ញានីតិ បារិជុញ្ញភាវា បរិក្ខយា. ជិណ្ណោតិ ជរាជិណ្ណោ. វុឌ្ឍោតិ វយោវុឌ្ឍោ. មហល្លកោតិ ជាតិមហល្លកោ. អទ្ធគតោតិ អទ្ធានំ អតិក្កន្តោ. វយោអនុប្បត្តោតិ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ. បព្ពជតីតិ ធុរវិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា, – ‘‘ភន្តេ, មយា ទហរកាលេ ពហុំ កុសលំ កតំ, ឥទានិ មហល្លកោម្ហិ, មហល្លកស្ស ចេសា បព្ពជ្ជា នាម, ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា អប្បហរិតំ កត្វា ជីវិស្សាមិ, បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ,’’តិ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេន្តោ យាចតិ, ថេរា អនុកម្បាយ បព្ពាជេន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទុតិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

អប្បាពាធោតិ អរោគោ. អប្បាតង្កោតិ និទ្ទុក្ខោ. សមវេបាកិនិយាតិ សមវិបាចនិយា. គហណិយាតិ កម្មជតេជោធាតុយា. តត្ថ យស្ស ភុត្តភុត្តោ អាហារោ ជីរតិ, យស្ស វា បន បុដភត្តំ វិយ តថេវ តិដ្ឋតិ, ឧភោបេតេ ន សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតា. យស្ស បន ភុត្តកាលេ ភត្តច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតេវ, អយំ សមវេបាកិនិយា សមន្នាគតោ. នាតិសីតាយ នច្ចុណ្ហាយាតិ តេនេវ ការណេន នាតិសីតាយ នច្ចុណ្ហាយ. អនុបុព្ពេនាតិ រាជានោ វា ហរន្តីតិអាទិនា អនុក្កមេន. ទុតិយវារេ រាជភយចោរភយឆាតកភយាទិនា អនុក្កមេន.

៣០៥. ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ធម្មនិទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា. ឧបនិយ្យតីតិ ជរាមរណសន្តិកំ គច្ឆតិ, អាយុក្ខយេន វា តត្ថ និយ្យតិ. អទ្ធុវោតិ ធុវដ្ឋានវិរហិតោ. អតាណោតិ តាយិតុំ សមត្ថេន វិរហិតោ. អនភិស្សរោតិ អសរណោ អភិសរិត្វា អភិគន្ត្វា អស្សាសេតុំ សមត្ថេន វិរហិតោ. អស្សកោតិ និស្សកោ សកភណ្ឌវិរហិតោ. សព្ពំ បហាយ គមនីយន្តិ សកភណ្ឌន្តិ សល្លក្ខិតំ សព្ពំ បហាយ លោកេន គន្តព្ពំ. តណ្ហាទាសោតិ តណ្ហាយ ទាសោ.

៣០៦. ហត្ថិស្មិន្តិ ហត្ថិសិប្បេ. កតាវីតិ កតករណីយោ, សិក្ខិតសិក្ខោ បគុណសិប្បោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឩរុពលីតិ ឩរុពលសម្បន្នោ. យស្ស ហិ ផលកញ្ច អាវុធញ្ច គហេត្វា បរសេនំ បវិសិត្វា អភិន្នំ ភិន្ទតោ ភិន្នំ សន្ធារយតោ បរហត្ថគតំ រជ្ជំ អាហរិតុំ ឩរុពលំ អត្ថិ, អយំ ឩរុពលី នាម. ពាហុពលីតិ ពាហុពលសម្បន្នោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. អលមត្តោតិ សមត្ថអត្តភាវោ.

បរិយោធាយ វត្តិស្សន្តីតិ ឧប្បន្នំ ឧប្បទ្ទវំ ឱធាយ អវត្ថរិត្វា វត្តិស្សន្តីតិ សល្លក្ខេត្វា គហិតា.

សំវិជ្ជតិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណន្តិ ឥទំ សោ រាជា ឧបរិ ធម្មុទ្ទេសស្ស ការណំ អាហរន្តោ អាហ.

អថាបរំ ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘បស្សាមិ លោកេ’’តិអាទិនា នយេន ចតុន្នំ ធម្មុទ្ទេសានំ អនុគីតិំ អវោច.

៣០៧. តត្ថ ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តីតិ ឯកំ លភិត្វា ទ្វេ បត្ថយន្តិ, ទ្វេ លភិត្វា ចត្តារោតិ ឯវំ ឧត្តរុត្តរិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេ បត្ថយន្តិយេវ.

បសយ្ហាតិ សបត្តគណំ អភិភវិត្វា. សសាគរន្តន្តិ សទ្ធិំ សាគរន្តេន. ឱរំ សមុទ្ទស្សាតិ យំ សមុទ្ទស្ស ឱរតោ សករដ្ឋំ, តេន អតិត្តរូបោតិ អត្ថោ. ន ហត្ថីតិ ន ហិ អត្ថិ.

អហោ វតា នោតិ អហោ វត នុ, អយមេវ វា បាឋោ. អមរាតិ ចាហូតិ អមរំ ឥតិ ច អាហុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ មតំ ញាតី បរិវារេត្វា កន្ទន្តិ, តំ – ‘‘អហោ វត អម្ហាកំ ភាតា មតោ, បុត្តោ មតោ’’តិអាទីនិបិ វទន្តិ.

ផុសន្តិ ផស្សន្តិ មរណផស្សំ ផុសន្តិ. តថេវ ផុដ្ឋោតិ យថា ពាលោ, ធីរោបិ តថេវ មរណផស្សេន ផុដ្ឋោ, អផុដ្ឋោ នាម នត្ថិ, អយំ បន វិសេសោ. ពាលោ ច ពាល្យា វធិតោវ សេតីតិ ពាលោ ពាលភាវេន មរណផស្សំ អាគម្ម វធិតោវ សេតិ អភិហតោវ សយតិ. អកតំ វត មេ កល្យាណន្តិអាទិវិប្បដិសារវសេន ចលតិ វេធតិ វិប្ផន្ទតិ. ធីរោ ច ន វេធតីតិ ធីរោ សុគតិនិមិត្តំ បស្សន្តោ ន វេធតិ ន ចលតិ.

យាយ វោសានំ ឥធាធិគច្ឆតីតិ យាយ បញ្ញាយ ឥមស្មិំ លោកេ សព្ពកិច្ចវោសានំ អរហត្តំ អធិគច្ឆតិ, សាវ ធនតោ ឧត្តមតរា. អព្យោសិតត្តាតិ អបរិយោសិតត្តា, អរហត្តបត្តិយា, អភាវេនាតិ អត្ថោ. ភវាភវេសូតិ ហីនប្បណីតេសុ ភវេសុ.

ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកន្តិ តេសុ បាបំ ករោន្តេសុ យោ កោចិ សត្តោ បរម្បរាយ សំសារំ អាបជ្ជិត្វា គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ ឧបេតិ. តស្សប្បបញ្ញោតិ តស្ស តាទិសស្ស អប្បបញ្ញស្ស អញ្ញោ អប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ.

សកម្មុនា ហញ្ញតីតិ អត្តនា កតកម្មវសេន ‘‘កសាហិបិ តាលេតី’’តិអាទីហិ កម្មការណាហិ ហញ្ញតិ. បេច្ច បរម្ហិ លោកេតិ ឥតោ គន្ត្វា បរម្ហិ អបាយលោកេ.

វិរូបរូបេនាតិ វិវិធរូបេន, នានាសភាវេនាតិ អត្ថោ. កាមគុណេសូតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេសុ សព្ពកាមគុណេសុ អាទីនវំ ទិស្វា. ទហរាតិ អន្តមសោ កលលមត្តភាវំ ឧបាទាយ តរុណា. វុឌ្ឍាតិ វស្សសតាតិក្កន្តា. អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោតិ អវិរុទ្ធំ អទ្វជ្ឈគាមិំ ឯកន្តនិយ្យានិកំ សាមញ្ញមេវ ‘‘សេយ្យោ, ឧត្តរិតរញ្ច បណីតតរញ្ចា’’តិ ឧបធារេត្វា បព្ពជិតោស្មិ មហារាជាតិ. តស្មា យំ ត្វំ វទសិ – ‘‘កិំ ទិស្វា វា សុត្វា វា’’តិ, ឥទំ ទិស្វា ច សុត្វា ច បព្ពជិតោស្មីតិ មំ ធារេហីតិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មឃទេវសុត្តវណ្ណនា

៣០៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ មឃទេវសុត្តំ. តត្ថ មឃទេវអម្ពវនេតិ បុព្ពេ មឃទេវោ នាម រាជា តំ អម្ពវនំ រោបេសិ. តេសុ រុក្ខេសុ បលុជ្ជមានេសុ អបរភាគេ អញ្ញេបិ រាជានោ រោបេសុំយេវ. តំ បន បឋមវោហារវសេន មឃទេវម្ពវនន្តេវ សង្ខំ គតំ. សិតំ បាត្វាកាសីតិ សាយន្ហសមយេ វិហារចារិកំ ចរមានោ រមណីយំ ភូមិភាគំ ទិស្វា – ‘‘វសិតបុព្ពំ នុ ខោ មេ ឥមស្មិំ ឱកាសេ’’តិ អាវជ្ជន្តោ – ‘‘បុព្ពេ អហំ មឃទេវោ នាម រាជា ហុត្វា ឥមំ អម្ពវនំ រោបេសិំ, ឯត្ថេវ បព្ពជិត្វា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិំ. តំ ខោ បនេតំ ការណំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អបាកដំ, បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ អគ្គគ្គទន្តេ ទស្សេន្តោ សិតំ បាតុ អកាសិ.

ធម្មោ អស្ស អត្ថីតិ ធម្មិកោ. ធម្មេន រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា. ធម្មេ ឋិតោតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មេ ឋិតោ. ធម្មំ ចរតីតិ សមំ ចរតិ. តត្រ ព្រាហ្មណគហបតិកេសូតិ យោបិ សោ បុព្ពរាជូហិ ព្រាហ្មណានំ ទិន្នបរិហារោ, តំ អហាបេត្វា បកតិនិយាមេនេវ អទាសិ, តថា គហបតិកានំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បក្ខស្សាតិ ឥមិនា បាដិហារិកបក្ខោបិ សង្គហិតោ. អដ្ឋមីឧបោសថស្ស ហិ បច្ចុគ្គមនានុគ្គមនវសេន សត្តមិយញ្ច នវមិយញ្ច, ចាតុទ្ទសបន្នរសានំ បច្ចុគ្គមនានុគ្គមនវសេន តេរសិយញ្ច បាដិបទេ ចាតិ ឥមេ ទិវសា បាដិហារិកបក្ខាតិ វេទិតព្ពា. តេសុបិ ឧបោសថំ ឧបវសិ.

៣០៩. ទេវទូតាតិ ទេវោតិ មច្ចុ, តស្ស ទូតាតិ ទេវទូតា. សិរស្មិញ្ហិ បលិតេសុ បាតុភូតេសុ មច្ចុរាជស្ស សន្តិកេ ឋិតោ វិយ ហោតិ, តស្មា បលិតានិ មច្ចុទេវស្ស ទូតាតិ វុច្ចន្តិ. ទេវា វិយ ទូតាតិបិ ទេវទូតា. យថា ហិ អលង្កតបដិយត្តាយ ទេវតាយ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘អសុកទិវសេ មរិស្សតី’’តិ វុត្តេ តំ តថេវ ហោតិ, ឯវំ សិរស្មិំ បលិតេសុ បាតុភូតេសុ ទេវតាព្យាករណសទិសមេវ ហោតិ. តស្មា បលិតានិ ទេវសទិសា ទូតាតិ វុច្ចន្តិ. វិសុទ្ធិទេវានំ ទូតាតិបិ ទេវទូតា. សព្ពពោធិសត្តា ហិ ជិណ្ណព្យាធិតមតបព្ពជិតេ ទិស្វាវ សំវេគមាបជ្ជិត្វា និក្ខម្ម បព្ពជន្តិ. យថាហ –

‘‘ជិណ្ណញ្ច ទិស្វា ទុខិតញ្ច ព្យាធិតំ,

មតញ្ច ទិស្វា គតមាយុសង្ខយំ;

កាសាយវត្ថំ បព្ពជិតញ្ច ទិស្វា,

តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជា’’តិ.

ឥមិនា បរិយាយេន បលិតានិ វិសុទ្ធិទេវានំ ទូតត្តា ទេវទូតាតិ វុច្ចន្តិ.

កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វាតិ សតសហស្សុដ្ឋានកំ ជេដ្ឋកគាមំ ទត្វា. កស្មា អទាសិ? សំវិគ្គមានសត្តា. តស្ស ហិ អញ្ជលិស្មិំ ឋបិតានិ បលិតានិ ទិស្វាវ សំវេគោ ឧប្បជ្ជតិ. អញ្ញានិ ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ អាយុ អត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ មច្ចុរាជស្ស សន្តិកេ ឋិតំ វិយ អត្តានំ មញ្ញមានោ សំវិគ្គោ បព្ពជ្ជំ រោចេតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘សិរេ ទិស្វាន បលិតំ, មឃទេវោ ទិសម្បតិ;

សំវេគំ អលភី ធីរោ, បព្ពជ្ជំ សមរោចយី’’តិ.

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘ឧត្តមង្គរុហា មយ្ហំ, ឥមេ ជាតា វយោហរា;

បាតុភូតា ទេវទូតា, បព្ពជ្ជាសមយោ មមា’’តិ.

បុរិសយុគេតិ វំសសម្ភវេ បុរិសេ. កេសមស្សុំ ឱហារេត្វាតិ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជន្តាបិ ហិ បឋមំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា បព្ពជន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ វឌ្ឍិតេ កេសេ ពន្ធិត្វា ជដាកលាបធរា ហុត្វា វិចរន្តិ. ពោធិសត្តោបិ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. បព្ពជិតោ បន អនេសនំ អននុយុញ្ជិត្វា រាជគេហតោ អាហដភិក្ខាយ យាបេន្តោ ព្រហ្មវិហារំ ភាវេសិ. តស្មា សោ មេត្តាសហគតេនាតិអាទិ វុត្តំ.

កុមារកីឡិតំ កីឡីតិ អង្កេន អង្កំ បរិហរិយមានោ កីឡិ. មាលាកលាបំ វិយ ហិ នំ ឧក្ខិបិត្វាវ វិចរិំសុ. រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តោ…បេ… បព្ពជីតិ ឥមស្ស បព្ពជិតទិវសេ បញ្ច មង្គលានិ អហេសុំ. មឃទេវរញ្ញោ មតកភត្តំ, តស្ស រញ្ញោ បព្ពជិតមង្គលំ, តស្ស បុត្តស្ស ឆត្តុស្សាបនមង្គលំ, តស្ស បុត្តស្ស ឧបរជ្ជមង្គលំ, តស្ស បុត្តស្ស នាមករណមង្គលន្តិ ឯកស្មិំយេវ សមយេ បញ្ច មង្គលានិ អហេសុំ, សកលជម្ពុទីបតលេ ឧន្នង្គលមហោសិ.

៣១១. បុត្តបបុត្តកាតិ បុត្តា ច បុត្តបុត្តា ចាតិ ឯវំ បវត្តា តស្ស បរម្បរា. បច្ឆិមកោ អហោសីតិ បព្ពជ្ជាបច្ឆិមកោ អហោសិ. ពោធិសត្តោ កិរ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ – ‘‘បវត្តតិ នុ ខោ តំ មយា មនុស្សលោកេ និហតំ កល្យាណវត្ត’’ន្តិ អាវជ្ជន្តោ អទ្ទស – ‘‘ឯត្តកំ អទ្ធានំ បវត្តតិ, ឥទានិ ន បវត្តិស្សតី’’តិ. ន ខោ បនាហំ មយ្ហំ បវេណិយា ឧច្ឆិជ្ជិតុំ ទស្សាមីតិ អត្តនោ វំសេ ជាតរញ្ញោយេវ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អត្តនោ វំសស្ស នេមិំ ឃដេន្តោ វិយ និព្ពត្តោ, តេនេវស្ស និមីតិ នាមំ អហោសិ. ឥតិ សោ បព្ពជិតរាជូនំ សព្ពបច្ឆិមកោ ហុត្វា បព្ពជិតោតិ បព្ពជ្ជាបច្ឆិមកោ អហោសិ. គុណេហិ បន អតិរេកតរោ. តស្ស ហិ សព្ពរាជូហិ អតិរេកតរា ទ្វេ គុណា អហេសុំ. ចតូសុ ទ្វារេសុ សតសហស្សំ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ទេវសិកំ ទានំ អទាសិ, អនុបោសថិកស្ស ច ទស្សនំ និវារេសិ. អនុបោសថិកេសុ ហិ រាជានំ បស្សិស្សាមាតិ គតេសុ ទោវារិកោ បុច្ឆតិ ‘‘តុម្ហេ ឧបោសថិកា នោ វា’’តិ. យេ អនុបោសថិកា ហោន្តិ, តេ និវារេតិ ‘‘អនុបោសថិកានំ រាជា ទស្សនំ ន ទេតី’’តិ. ‘‘មយំ ជនបទវាសិនោ កាលេ ភោជនំ កុហិំ លភិស្សាមា’’តិបិ តត្ថ វចនោកាសោ នត្ថិ. ចតូសុ ហិ ទ្វារេសុ រាជង្គណេ ច អនេកានិ ភត្តចាដិសហស្សានិ បដិយត្តានេវ ហោន្តិ. តស្មា មហាជនោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានេ មស្សុំ ការេត្វា ន្ហាយិត្វា វត្ថានិ បរិវត្តេត្វា យថារុចិតំ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ រញ្ញោ គេហទ្វារំ គច្ឆតិ. ទោវារិកេន ‘‘ឧបោសថិកា តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិតបុច្ឆិតា ‘‘អាម អាមា’’តិ វទន្តិ. តេន ហិ អាគច្ឆថាតិ បវេសេត្វា រញ្ញោ ទស្សេតិ. ឥតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ គុណេហិ អតិរេកតរោ អហោសិ.

៣១២. ទេវានំ តាវតិំសានន្តិ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តទេវានំ. តេ កិរ ទេវា វិទេហរដ្ឋេ មិថិលនគរវាសិនោ រញ្ញោ ឱវាទេ ឋត្វា បញ្ច សីលានិ រក្ខិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តត្ថ និព្ពត្តា រញ្ញោ គុណកថំ កថេន្តិ. តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ទេវានំ តាវតិំសាន’’ន្តិ.

និសិន្នោ ហោតីតិ បាសាទវរស្ស ឧបរិគតោ ទានញ្ច សីលញ្ច ឧបបរិក្ខមានោ និសិន្នោ ហោតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ទានំ នុ ខោ មហន្តំ ឧទាហុ សីលំ, យទិ ទានំ មហន្តំ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា ទានមេវ ទស្សាមិ. អថ សីលំ, សីលមេវ បូរិស្សាមី’’តិ. តស្ស ‘‘ឥទំ មហន្តំ ឥទំ មហន្ត’’ន្តិ និច្ឆិតុំ អសក្កោន្តស្សេវ សក្កោ គន្ត្វា បុរតោ បាតុរហោសិ. តេន វុត្តំ អថ ខោ, អានន្ទ,…បេ… សម្មុខេ បាតុរហោសីតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘រញ្ញោ កង្ខា ឧប្បន្នា, តស្ស កង្ខច្ឆេទនត្ថំ បញ្ហញ្ច កថេស្សាមិ, ឥធាគមនត្ថាយ បដិញ្ញញ្ច គណ្ហិស្សាមី’’តិ. តស្មា គន្ត្វា សម្មុខេ បាតុរហោសិ. រាជា អទិដ្ឋបុព្ពំ រូបំ ទិស្វា ភីតោ អហោសិ លោមហដ្ឋជាតោ. អថ នំ សក្កោ – ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, វិស្សត្ថោ បញ្ហំ បុច្ឆ, កង្ខំ តេ បដិវិនោទេស្សាមី’’តិ អាហ.

រាជា –

‘‘បុច្ឆាមិ តំ មហារាជ, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ទានំ វា ព្រហ្មចរិយំ វា, កតមំ សុ មហប្ផល’’ន្តិ. –

បញ្ហំ បុច្ឆិ. សក្កោ – ‘‘ទានំ នាម កិំ, សីលមេវ គុណវិសិដ្ឋតាយ មហន្តំ. អហញ្ហិ បុព្ពេ, មហារាជ, ទសវស្សសហស្សានិ ទសន្នំ ជដិលសហស្សានំ ទានំ ទត្វា បេត្តិវិសយតោ ន មុត្តោ, សីលវន្តា បន មយ្ហំ ទានំ ភុញ្ជិត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អវោច –

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតិ.

ន ហេតេ សុលភា កាយា, យាចយោគេន កេនចិ;

យេ កាយេ ឧបបជ្ជន្តិ, អនាគារា តបស្សិនោ’’តិ. (ជា. ២.២២.៤២៩-៤៣០);

ឯវំ រញ្ញោ កង្ខំ វិនោទេត្វា ទេវលោកគមនាយ បដិញ្ញាគហណត្ថំ លាភា តេ មហារាជាតិអាទិមាហ. តត្ថ អវិកម្បមានោតិ អភាយមានោ. អធិវាសេសីតិ អហំ មហាជនំ កុសលំ សមាទបេមិ, បុញ្ញវន្តានំ បន វសនដ្ឋានំ ទិស្វា អាគតេន មនុស្សបថេ សុខំ កថេតុំ ហោតីតិ អធិវាសេសិ.

៣១៣. ឯវំ ភទ្ទន្តវាតិ ឯវំ ហោតុ ភទ្ទកំ តវ វចនន្តិ វត្វា. យោជេត្វាតិ ឯកស្មិំយេវ យុគេ សហស្សអស្សាជានីយេ យោជេត្វា. តេសំ បន បាដិយេក្កំ យោជនកិច្ចំ នត្ថិ, មនំ អាគម្ម យុត្តាយេវ ហោន្តិ. សោ បន ទិព្ពរថោ ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ ហោតិ, នទ្ធិតោ បដ្ឋាយ រថសីសំ បញ្ញាសយោជនានិ, អក្ខពន្ធោ បណ្ណាសយោជនានិ, អក្ខពន្ធតោ បដ្ឋាយ បច្ឆាភាគោ បណ្ណាសយោជនានិ, សព្ពោ សត្តវណ្ណរតនមយោ. ទេវលោកោ នាម ឧទ្ធំ, មនុស្សលោកោ អធោ, តស្មា ហេដ្ឋាមុខំ រថំ បេសេសីតិ ន សល្លក្ខេតព្ពំ. យថា បន បកតិមគ្គំ បេសេតិ, ឯវមេវ មនុស្សានំ សាយមាសភត្តេ និដ្ឋិតេ ចន្ទេន សទ្ធិំ យុគនទ្ធំ កត្វា បេសេសិ, យមកចន្ទា ឧដ្ឋិតា វិយ អហេសុំ. មហាជនោ ទិស្វា ‘‘យមកចន្ទា ឧគ្គតា’’តិ អាហ. អាគច្ឆន្តេ អាគច្ឆន្តេ ន យមកចន្ទា, ឯកំ វិមានំ, ន វិមានំ, ឯកោ រថោតិ. រថោបិ អាគច្ឆន្តោ អាគច្ឆន្តោ បកតិរថប្បមាណោវ, អស្សាបិ បកតិអស្សប្បមាណាវ អហេសុំ. ឯវំ រថំ អាហរិត្វា រញ្ញោ បាសាទំ បទក្ខិណំ កត្វា បាចីនសីហបញ្ជរដ្ឋានេ រថំ និវត្តេត្វា អាគតមគ្គាភិមុខំ កត្វា សីហបញ្ជរេ ឋត្វាវ អារោហនសជ្ជំ ឋបេសិ.

អភិរុហ មហារាជាតិ រាជា – ‘‘ទិព្ពយានំ មេ លទ្ធ’’ន្តិ ន តាវទេវ អភិរុហិ, នាគរានំ បន ឱវាទំ អទាសិ ‘‘បស្សថ តាតា, យំ មេ សក្កេន ទេវរញ្ញា ទិព្ពរថោ បេសិតោ, សោ ច ខោ ន ជាតិគោត្តំ វា កុលប្បទេសំ វា បដិច្ច បេសិតោ, មយ្ហំ បន សីលាចារគុណេ បសីទិត្វា បេសិតោ. សចេ តុម្ហេបិ សីលំ រក្ខិស្សថ, តុម្ហាកម្បិ បេសេស្សតិ, ឯវំ រក្ខិតុំ យុត្តំ នាមេតំ សីលំ. នាហំ ទេវលោកំ គន្ត្វា ចិរាយិស្សាមិ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ មហាជនំ ឱវទិត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា រថំ អភិរុហិ. តតោ មាតលិ សង្គាហកោ ‘‘អហម្បិ មហារាជស្ស មមានុច្ឆវិកំ ករិស្សាមី’’តិ អាកាសម្ហិ ទ្វេ មគ្គេ ទស្សេត្វា អបិច មហារាជាតិអាទិមាហ.

តត្ថ កតមេនាតិ, មហារាជ, ឥមេសុ មគ្គេសុ ឯកោ និរយំ គច្ឆតិ, ឯកោ ទេវលោកំ, តេសុ តំ កតមេន នេមិ. យេនាតិ យេន មគ្គេន គន្ត្វា យត្ថ បាបកម្មន្តា បាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទិយន្តិ, តំ ឋានំ សក្កា ហោតិ បស្សិតុន្តិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ជាតកេបិ –

‘‘កេន តំ នេមិ មគ្គេន, រាជសេដ្ឋ ទិសម្បតិ;

យេន វា បាបកម្មន្តា, បុញ្ញកម្មា ច យេ នរា’’តិ. (ជា. ២.២២.៤៥០) –

គាថាយ អយមេវត្ថោ. តេនេវាហ –

‘‘និរយេ តាវ បស្សាមិ, អាវាសេ បាបកម្មិនំ;

ឋានានិ លុទ្ទកម្មានំ, ទុស្សីលានញ្ច យា គតី’’តិ. (ជា. ២.២២.៤៥១);

ឧភយេនេវ មំ មាតលិ នេហីតិ មាតលិ ទ្វីហិ មគ្គេហិ មំ នេហិ, អហំ និរយំ បស្សិតុកាមោ ទេវលោកម្បីតិ. បឋមំ កតមេន នេមីតិ. បឋមំ និរយមគ្គេន នេហីតិ. តតោ មាតលិ អត្តនោ អានុភាវេន រាជានំ បញ្ចទស មហានិរយេ ទស្សេសិ. វិត្ថារកថា បនេត្ថ –

‘‘ទស្សេសិ មាតលិ រញ្ញោ, ទុគ្គំ វេតរណិំ នទិំ;

កុថិតំ ខារសំយុត្តំ, តត្តំ អគ្គិសិខូបម’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.៤៥២) –

ជាតកេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. និរយំ ទស្សេត្វា រថំ និវត្តេត្វា ទេវលោកាភិមុខំ គន្ត្វា ពីរណីទេវធីតាយ សោណទិន្នទេវបុត្តស្ស គណទេវបុត្តានញ្ច វិមានានិ ទស្សេន្តោ ទេវលោកំ នេសិ. តត្រាបិ វិត្ថារកថា –

‘‘យទិ តេ សុតា ពីរណី ជីវលោកេ,

អាមាយទាសី អហុ ព្រាហ្មណស្ស;

សា បត្តកាលេ អតិថិំ វិទិត្វា,

មាតាវ បុត្តំ សកិមាភិនន្ទី;

សំយមា សំវិភាគា ច,

សា វិមានស្មិ មោទតី’’តិ. (ជា. ២.២២.៥០៧) –

ជាតកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឯវំ គច្ឆតោ បន តស្ស រថនេមិ វដ្ដិយា ចិត្តកូដទ្វារកោដ្ឋកស្ស ឧម្មារេ បហតមត្តេវ ទេវនគរេ កោលាហលំ អហោសិ. សក្កំ ទេវរាជានំ ឯកកំយេវ ឱហាយ ទេវសង្ឃោ មហាសត្តំ បច្ចុគ្គមនមកាសិ, តំ ទេវតានំ អាទរំ ទិស្វា សក្កោ ចិត្តំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ – ‘‘អភិរម, មហារាជ, ទេវេសុ ទេវានុភាវេនា’’តិ អាហ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ រាជា អជ្ជ អាគន្ត្វា ឯកទិវសេនេវ ទេវគណំ អត្តនោ អភិមុខមកាសិ. សចេ ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ វសិស្សតិ, ន មំ ទេវា ឱលោកេស្សន្តី’’តិ. សោ ឧសូយមានោ, ‘‘មហារាជ, តុយ្ហំ ឥមស្មិំ ទេវលោកេ វសិតុំ បុញ្ញំ នត្ថិ, អញ្ញេសំ បុញ្ញេន វសាហី’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឯវមាហ. ពោធិសត្តោ – ‘‘នាសក្ខិ ជរសក្កោ មនំ សន្ធារេតុំ, បរំ និស្សាយ លទ្ធំ ខោ បន យាចិត្វា លទ្ធភណ្ឌកំ វិយ ហោតី’’តិ បដិក្ខិបន្តោ អលំ មារិសាតិអាទិមាហ. ជាតកេបិ វុត្តំ –

‘‘យថា យាចិតកំ យានំ, យថា យាចិតកំ ធនំ;

ឯវំសម្បទមេវេ តំ, យំ បរតោ ទានបច្ចយា;

ន ចាហមេតមិច្ឆាមិ, យំ បរតោ ទានបច្ចយា’’តិ. (ជា. ២.២២.៥៨៥-៥៨៦) –

សព្ពំ វត្តព្ពំ. ពោធិសត្តោ បន មនុស្សត្តភាវេន កតិវារេ ទេវលោកំ គតោតិ. ចត្តារោ – មន្ធាតុរាជកាលេ សាធិនរាជកាលេ គុត្តិលវីណាវាទកកាលេ និមិមហារាជកាលេតិ. សោ មន្ធាតុកាលេ ទេវលោកេ អសង្ខ្យេយ្យំ កាលំ វសិ, តស្មិញ្ហិ វសមានេយេវ ឆត្តិំស សក្កា ចវិំសុ. សាធិនរាជកាលេ សត្តាហំ វសិ, មនុស្សគណនាយ សត្ត វស្សសតានិ ហោន្តិ. គុត្តិលវីណាវាទកកាលេ ច និមិរាជកាលេ ច មុហុត្តមត្តំ វសិ, មនុស្សគណនាយ សត្ត ទិវសានិ ហោន្តិ.

៣១៤. តត្ថេវ មិថិលំ បដិនេសីតិ បដិនេត្វា បកតិសិរិគព្ភេយេវ បតិដ្ឋាបេសិ.

៣១៥. កឡារជនកោតិ តស្ស នាមំ. កឡារទន្តតាយ បន កឡារជនកោតិ វុត្តោ. ន សោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជីតិ ឯត្តកមត្តមេវ ន អកាសិ, សេសំ សព្ពំ បាកតិកមេវ អហោសិ.

៣១៦. សមុច្ឆេទោ ហោតីតិ ឯត្ថ កល្យាណវត្តំ កោ សមុច្ឆិន្ទតិ, កេន សមុច្ឆិន្នំ, កោ បវត្តេតិ, កេន បវត្តិតំ នាម ហោតីតិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សីលវា ភិក្ខុ ‘‘ន សក្កា មយា អរហត្តំ លទ្ធុ’’ន្តិ វីរិយំ អករោន្តោ សមុច្ឆិន្ទតិ. ទុស្សីលេន សមុច្ឆិន្នំ នាម ហោតិ. សត្ត សេខា បវត្តេន្តិ. ខីណាសវេន បវត្តិតំ នាម ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មឃទេវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មធុរសុត្តវណ្ណនា

៣១៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ មធុរសុត្តំ. តត្ថ មហាកច្ចានោតិ គិហិកាលេ ឧជ្ជេនិករញ្ញោ បុរោហិតបុត្តោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ សុវណ្ណវណ្ណោ ច. មធុរាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. គុន្ទាវនេតិ កណ្ហកគុន្ទាវនេ. អវន្តិបុត្តោតិ អវន្តិរដ្ឋេ រញ្ញោ ធីតាយ បុត្តោ. វុទ្ធោ ចេវ អរហា ចាតិ ទហរំ អរហន្តម្បិ ន តថា សម្ភាវេន្តិ យថា មហល្លកំ, ថេរោ បន វុទ្ធោ ចេវ អហោសិ អរហា ច. ព្រាហ្មណា, ភោ កច្ចានាតិ សោ កិរ រាជា ព្រាហ្មណលទ្ធិកោ, តស្មា ឯវមាហ. ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោតិអាទីសុ ជាតិគោត្តាទីនំ បញ្ញាបនដ្ឋានេ ព្រាហ្មណាវ សេដ្ឋាតិ ទស្សេតិ. ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោតិ ឥតរេ តយោ វណ្ណា ហីនា លាមកាតិ វទតិ. សុក្កោតិ បណ្ឌរោ. កណ្ហោតិ កាឡកោ. សុជ្ឈន្តីតិ ជាតិគោត្តាទិបញ្ញាបនដ្ឋានេសុ សុជ្ឈន្តិ. ព្រហ្មុនោ បុត្តាតិ មហាព្រហ្មុនោ បុត្តា. ឱរសា មុខតោ ជាតាតិ ឧរេ វសិត្វា មុខតោ និក្ខន្តា, ឧរេ កត្វា សំវទ្ធិតាតិ វា ឱរសា. ព្រហ្មជាតិ ព្រហ្មតោ និព្ពត្តា. ព្រហ្មនិម្មិតាតិ ព្រហ្មុនា និម្មិតា. ព្រហ្មទាយាទាតិ ព្រហ្មុនោ ទាយាទា. ឃោសោយេវ ខោ ឯសោតិ វោហារមត្តមេវេតំ.

៣១៨. ឥជ្ឈេយ្យាតិ សមិជ្ឈេយ្យ, យត្តកានិ ធនាទីនិ បត្ថេយ្យ, តត្តកេហិស្ស មនោរថោ បូរេយ្យាតិ អត្ថោ. ខត្តិយោបិស្សាស្សាតិ ខត្តិយោបិ អស្ស ឥស្សរិយសម្បត្តស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី អស្ស. នេសំ ឯត្ថ កិញ្ចីតិ ន ឯតេសំ ឯត្ថ កិញ្ចិ.

៣២២. អាសនេន វា និមន្តេយ្យាមាតិ និសិន្នាសនំ បប្ផោដេត្វា ឥធ និសីទាតិ វទេយ្យាម. អភិនិមន្តេយ្យាមបិ នន្តិ អភិហរិត្វា តំ និមន្តេយ្យាម. តត្ថ ទុវិធោ អភិហារោ វាចាយ ចេវ កាយេន ច. ‘‘តុម្ហាកំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ មមំ ចីវរាទីហិ វទេយ្យាថ យេនត្ថោ’’តិ វទន្តោ ហិ វាចាយ អភិហរិត្វា និមន្តេតិ នាម. ចីវរាទិវេកល្លំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ តានិ ទេន្តោ បន កាយេន អភិហរិត្វា និមន្តេតិ នាម. តទុភយម្បិ សន្ធាយ ‘‘អភិនិមន្តេយ្យាមបិ ន’’ន្តិ អាហ. រក្ខាវរណគុត្តិន្តិ រក្ខាសង្ខាតញ្ចេវ អាវរណសង្ខាតញ្ច គុត្តិំ. យា បនេសា អាវុធហត្ថេ បុរិសេ ឋបេន្តេន រក្ខា, សា ធម្មិកា នាម សំវិហិតា ន ហោតិ. យថា បន អវេលាយ កដ្ឋហារិកាបណ្ណហារិកាទយោ វិហារំ ន បវិសន្តិ, មិគលុទ្ទកាទយោ វិហារសីមាយ មិគេ វា មច្ឆេ វា ន គណ្ហន្តិ, ឯវំ សំវិទហន្តេន ធម្មិកា នាម សំវិហិតា ហោតិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ធម្មិក’’ន្តិ.

ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ ចតុន្នម្បិ វណ្ណានំ បព្ពជិតានំ បព្ពជិតសក្ការេន សមេ សមានេ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មធុរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ពោធិរាជកុមារសុត្តវណ្ណនា

៣២៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ពោធិរាជកុមារសុត្តំ. តត្ថ កោកនទោតិ កោកនទំ វុច្ចតិ បទុមំ. សោ ច មង្គលបាសាទោ ឱលោកនកបទុមំ ទស្សេត្វា កតោ, តស្មា កោកនទោតិ សង្ខំ លភិ.

៣២៥. យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរាតិ ឯត្ថ បច្ឆិមសោបានកឡេវរន្តិ បឋមំ សោបានផលកំ វុត្តំ. អទ្ទសា ខោតិ ឱលោកនត្ថំយេវ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ អទ្ទស. ភគវា តុណ្ហី អហោសីតិ ‘‘កិស្ស នុ ខោ អត្ថាយ រាជកុមារេន អយំ មហាសក្ការោ កតោ’’តិ អាវជ្ជន្តោ បុត្តបត្ថនាយ កតភាវំ អញ្ញាសិ. សោ ហិ រាជកុមារោ អបុត្តកោ, សុតញ្ចានេន អហោសិ – ‘‘ពុទ្ធានំ កិរ អធិការំ កត្វា មនសា ឥច្ឆិតំ លភន្តី’’តិ. សោ – ‘‘សចាហំ បុត្តំ លភិស្សាមិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ មម ចេលប្បដិកំ អក្កមិស្សតិ. នោ ចេ លភិស្សាមិ, ន អក្កមិស្សតី’’តិ បត្ថនំ កត្វា សន្ថរាបេសិ. អថ ភគវា ‘‘និព្ពត្តិស្សតិ នុ ខោ ឯតស្ស បុត្តោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ន និព្ពត្តិស្សតី’’តិ អទ្ទស.

បុព្ពេ កិរ សោ ឯកស្មិំ ទីបេ វសមានោ សមច្ឆន្ទេន សកុណបោតកេ ខាទិ. សចស្ស មាតុគាមោ អញ្ញោវ ភវេយ្យ, បុត្តំ លភេយ្យ. ឧភោហិ បន សមានច្ឆន្ទេហិ ហុត្វា បាបកម្មំ កតំ, តេនស្ស បុត្តោ ន និព្ពត្តិស្សតីតិ អញ្ញាសិ. ទុស្សេ បន អក្កន្តេ – ‘‘ពុទ្ធានំ អធិការំ កត្វា បត្ថិតបត្ថិតំ លភន្តីតិ លោកេ អនុស្សវោ, មយា ច មហាអភិនីហារោ កតោ, ន ច បុត្តំ លភាមិ, តុច្ឆំ ឥទំ វចន’’ន្តិ មិច្ឆាគហណំ គណ្ហេយ្យ. តិត្ថិយាបិ – ‘‘នត្ថិ សមណានំ អកត្តព្ពំ នាម, ចេលប្បដិកំ មទ្ទន្តា អាហិណ្ឌន្តី’’តិ ឧជ្ឈាយេយ្យុំ. ឯតរហិ ច អក្កមន្តេសុ ពហូ ភិក្ខូ បរចិត្តវិទុនោ, តេ ភព្ពំ ជានិត្វា អក្កមិស្សន្តិ, អភព្ពំ ជានិត្វា ន អក្កមិស្សន្តិ. អនាគតេ បន ឧបនិស្សយោ មន្ទោ ភវិស្សតិ, អនាគតំ ន ជានិស្សន្តិ. តេសុ អក្កមន្តេសុ សចេ បត្ថិតំ ឥជ្ឈិស្សតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ឥជ្ឈិស្សតិ, – ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អភិនីហារំ កត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ លភន្តិ, តំ ឥទានិ ន លភន្តិ. តេយេវ មញ្ញេ ភិក្ខូ បដិបត្តិបូរកា អហេសុំ, ឥមេ បដិបត្តិំ បូរេតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ ភវិស្សន្តីតិ ឥមេហិ ការណេហិ ភគវា អក្កមិតុំ អនិច្ឆន្តោ តុណ្ហី អហោសិ. សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ចេលប្បដិកា អក្កមិតព្ពា’’តិ (ចូឡវ. ២៦៨). មង្គលត្ថាយ បញ្ញត្តំ អនក្កមន្តេសុ បន អក្កមនត្ថាយ អនុបញ្ញត្តិំ ឋបេសិ – ‘‘គិហី, ភិក្ខវេ, មង្គលិកា, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិហីនំ មង្គលត្ថាយា’’តិ (ចូឡវ. ២៦៨).

៣២៦. បច្ឆិមំ ជនតំ តថាគតោ អនុកម្បតីតិ ឥទំ ថេរោ វុត្តេសុ ការណេសុ តតិយំ ការណំ សន្ធាយាហ. ន ខោ សុខេន សុខន្តិ កស្មា អាហ? កាមសុខល្លិកានុយោគសញ្ញី ហុត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ន អក្កមិ, តស្មា អហម្បិ សត្ថារា សមានច្ឆន្ទោ ភវិស្សាមីតិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ.

៣២៧. សោ ខោ អហន្តិអាទិ ‘‘យាវ រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ’’តិ តាវ មហាសច្ចកេ (ម. និ. ១.៣៦៤ អាទយោ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. តតោ បរំ យាវ បញ្ចវគ្គិយានំ អាសវក្ខយា បាសរាសិសុត្តេ (ម. និ. ១.២៧២ អាទយោ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

៣៤៣. អង្កុសគយ្ហេ សិប្បេតិ អង្កុសគហណសិប្បេ. កុសលោ អហន្តិ ឆេកោ អហំ. កស្ស បនាយំ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហីតិ? បិតុ សន្តិកេ, បិតាបិស្ស បិតុ សន្តិកេវ ឧគ្គណ្ហិ. កោសម្ពិយំ កិរ បរន្តបរាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. រាជមហេសី គរុភារា អាកាសតលេ រញ្ញា សទ្ធិំ ពាលាតបំ តប្បមានា រត្តកម្ពលំ បារុបិត្វា និសិន្នា ហោតិ, ឯកោ ហត្ថិលិង្គសកុណោ ‘‘មំសបេសី’’តិ មញ្ញមានោ គហេត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. សា ‘‘ឆឌ្ឌេយ្យ ម’’ន្តិ ភយេន និស្សទ្ទា អហោសិ, សោ តំ បព្ពតបាទេ រុក្ខវិដបេ ឋបេសិ. សា បាណិស្សរំ ករោន្តី មហាសទ្ទមកាសិ. សកុណោ បលាយិ, តស្សា តត្ថេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. តិយាមរត្តិំ ទេវេ វស្សន្តេ កម្ពលំ បារុបិត្វា និសីទិ. តតោ ច អវិទូរេ តាបសោ វសតិ. សោ តស្សា សទ្ទេន អរុណេ ឧគ្គតេ រុក្ខមូលំ អាគតោ ជាតិំ បុច្ឆិត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា ឱតារេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា យាគុំ បាយេសិ. ទារកស្ស មេឃឧតុញ្ច បព្ពតឧតុញ្ច គហេត្វា ជាតត្តា ឧទេនោតិ នាមំ អកាសិ. តាបសោ ផលាផលានិ អាហរិត្វា ទ្វេបិ ជនេ បោសេសិ.

សា ឯកទិវសំ តាបសស្ស អាគមនវេលាយ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ឥត្ថិកុត្តំ ទស្សេត្វា តាបសំ សីលភេទំ អាបាទេសិ. តេសំ ឯកតោ វសន្តានំ កាលេ គច្ឆន្តេ បរន្តបរាជា កាលំ អកាសិ. តាបសោ រត្តិភាគេ នក្ខត្តំ ឱលោកេត្វា រញ្ញោ មតភាវំ ញត្វា – ‘‘តុយ្ហំ រាជា មតោ, បុត្តោ តេ កិំ ឥធ វសិតុំ ឥច្ឆតិ, ឧទាហុ បេត្តិកេ រជ្ជេ ឆត្តំ ឧស្សាបេតុ’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា បុត្តស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ឆត្តំ ឧស្សាបេតុកាមតញ្ចស្ស ញត្វា តាបសស្ស អារោចេសិ. តាបសោ ច ហត្ថិគន្ថសិប្បំ ជានាតិ, កុតោនេន លទ្ធំ? សក្កស្ស សន្តិកា. បុព្ពេ កិរស្ស សក្កោ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ‘‘កេន កិលមថា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ហត្ថិបរិស្សយោ អត្ថី’’តិ អារោចេសិ. តស្ស សក្កោ ហត្ថិគន្ថញ្ចេវ វីណកញ្ច ទត្វា ‘‘បលាបេតុកាមតាយ សតិ ឥមំ តន្តិំ វាទេត្វា ឥមំ សិលោកំ វទេយ្យាថ, បក្កោសិតុកាមតាយ សតិ ឥមំ សិលោកំ វទេយ្យាថា’’តិ អាហ. តាបសោ តំ សិប្បំ កុមារស្ស អទាសិ. សោ ឯកំ វដរុក្ខំ អភិរុហិត្វា ហត្ថីសុ អាគតេសុ តន្តិំ វាទេត្វា សិលោកំ វទតិ, ហត្ថី ភីតា បលាយិំសុ.