៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. ព្រហ្មាយុសុត្តវណ្ណនា

៣៨៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ព្រហ្មាយុសុត្តំ. តត្ថ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ មហតា, សង្ខ្យាមហត្តេនបិ. សោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃេ គុណេហិបិ មហា អហោសិ អប្បិច្ឆតាទិគុណសមន្នាគតត្តា, សង្ខ្យាយបិ មហា បញ្ចសតសង្ខ្យត្តា. ភិក្ខូនំ សង្ឃេន ភិក្ខុសង្ឃេន, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ខាតេន សមណគណេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធិន្តិ ឯកតោ. បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហីតិ បញ្ច មត្តា ឯតេសន្តិ បញ្ចមត្តានិ. មត្តាតិ បមាណំ វុច្ចតិ, តស្មា យថា ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ វុត្តេ ភោជនេ មត្តំ ជានាតិ បមាណំ ជានាតីតិ អត្ថោ ហោតិ, ឯវមិធាបិ តេសំ ភិក្ខុសតានំ បញ្ចមត្តា បញ្ចបមាណន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខូនំ សតានិ ភិក្ខុសតានិ. តេហិ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ.

វីសវស្សសតិកោតិ វីសាធិកវស្សសតិកោ. តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទានំ. ឱដ្ឋបហតករណវសេន បារំ គតោតិ បារគូ. សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ, និឃណ្ឌូតិ នាមនិឃណ្ដុរុក្ខាទីនំ វេវចនប្បកាសកំ សត្ថំ. កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការាយ សត្ថំ. សហ អក្ខរប្បភេទេន សក្ខរប្បភេទានំ. អក្ខរប្បភេទោតិ សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ ឦទិសវចនប្បដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ. បទញ្ច តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ អធីយតិ បវេទេតិ ចាតិ បទកោ វេយ្យាករណោ. លោកាយតំ វុច្ចតិ វិតណ្ឌវាទសត្ថំ. មហាបុរិសលក្ខណន្តិ មហាបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ លក្ខណទីបកំ ទ្វាទសសហស្សគន្ថប្បមាណំ សត្ថំ, យត្ថ សោឡសសហស្សគាថាបរិមាណាយ ពុទ្ធមន្តា នាម អហេសុំ, យេសំ វសេន ‘‘ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតា ពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥមិនា ទ្វេ អគ្គសាវកា, អសីតិមហាសាវកា, ពុទ្ធមាតា, ពុទ្ធបិតា, អគ្គុបដ្ឋាកោ, អគ្គុបដ្ឋាយិកា, រាជា ចក្កវត្តី’’តិ អយំ វិសេសោ ញាយតិ. អនវយោតិ ឥមេសុ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនូនោ បរិបូរការី, អវយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវយោ នាម យោ តានិ អត្ថតោ ច គន្ថតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. អស្សោសិ ខោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សាលេយ្យកសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៣៩ អាទយោ) វុត្តមេវ.

៣៨៤. អយំ តាតាតិ អយំ មហល្លកតាយ គន្តុំ អសក្កោន្តោ មាណវំ អាមន្តេត្វា ឯវមាហ. អបិច ឯស ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ‘អហំ ពុទ្ធោ អហំ ពុទ្ធោ’តិ ឧគ្គតស្ស នាមំ គហេត្វា ពហូ ជនា វិចរន្តិ, តស្មា ន មេ អនុស្សវមត្តេនេវ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តំ. ឯកច្ចញ្ហិ ឧបសង្កមន្តស្ស អបក្កមនម្បិ គរុ ហោតិ, អនត្ថោបិ ឧប្បជ្ជតិ. យំនូនាហំ មម អន្តេវាសិកំ បេសេត្វា ‘ពុទ្ធោ វា នោ វា’តិ ជានិត្វា ឧបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ តស្មា មាណវំ អាមន្តេត្វា ‘‘អយំ តាតា’’តិអាទិមាហ. តំ ភវន្តន្តិ តស្ស ភវតោ. តថា សន្តំយេវាតិ តថា សតោយេវ. ឥទញ្ហិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ. យថា កថំ បនាហំ, ភោតិ ឯត្ថ កថំ បនាហំ, ភោ, តំ ភវន្តំ គោតមំ ជានិស្សាមិ, យថា សក្កា សោ ញាតុំ, តថា មេ អាចិក្ខាតិ អត្ថោ. យថាតិ វា និបាតមត្តមេវេតំ. កថន្តិ អយំ អាការបុច្ឆា, កេនាការេនាហំ ភវន្តំ គោតមំ ជានិស្សាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ វុត្តេ កិរ នំ ឧបជ្ឈាយោ – ‘‘កិំ ត្វំ, តាត, បថវិយំ ឋិតោ បថវិំ ន បស្សាមីតិ វិយ ចន្ទិមសូរិយានំ ឱភាសេ ឋិតោ ចន្ទិមសូរិយេ ន បស្សាមីតិ វិយ វទសី’’តិអាទីនិ វត្វា ជាននាការំ ទស្សេន្តោ អាគតានិ ខោ តាតាតិអាទិមាហ. តត្ថ មន្តេសូតិ វេទេសុ. តថាគតោ កិរ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ បដិកច្ចេវ សុទ្ធាវាសា ទេវា វេទេសុ លក្ខណានិ បក្ខិបិត្វា ‘‘ពុទ្ធមន្តា នាម ឯតេ’’តិ ព្រាហ្មណវេសេន វេទេ វាចេន្តិ ‘‘តទនុសារេន មហេសក្ខា សត្តា តថាគតំ ជានិស្សន្តី’’តិ. តេន បុព្ពេ វេទេសុ មហាបុរិសលក្ខណានិ អាគច្ឆន្តិ. បរិនិព្ពុតេ បន តថាគតេ អនុក្កមេន អន្តរធាយន្តិ, តេន ឯតរហិ នត្ថិ. មហាបុរិសស្សាតិ បណិធិសមាទានញាណករុណាទិគុណមហតោ បុរិសស្ស. ទ្វេយេវ គតិយោតិ ទ្វេ ឯវ និដ្ឋា. កាមញ្ចាយំ គតិសទ្ទោ – ‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥៣) ភវភេទេ វត្តតិ, ‘‘គតិ មិគានំ បវន’’ន្តិអាទីសុ (បរិ. ៣៣៩) និវាសដ្ឋានេ, ‘‘ឯវំ អធិមត្តគតិមន្តោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៦១) បញ្ញាយ, ‘‘គតិគត’’ន្តិអាទីសុ វិសដភាវេ, ឥធ បន និដ្ឋាយំ វត្តតីតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ យេហិ សមន្នាគតោ រាជា ហោតិ, ន តេហេវ ពុទ្ធោ ហោតិ, ជាតិសាមញ្ញតោ បន តានិយេវ តានីតិ វុច្ចន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យេហិ សមន្នាគតស្សា’’តិ. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតីតិ យទិ អគារេ វសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី. ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ សង្គហវត្ថូហិ ច លោកំ រញ្ជនតោ រាជា. ចក្ករតនំ វត្តេតិ, ចតូហិ សម្បត្តិចក្កេហិ វត្តេតិ, តេហិ ច បរំ វត្តេតិ, បរហិតាយ ច ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចក្កវត្តី. ឯត្ថ ច រាជាតិ សាមញ្ញំ, ចក្កវត្តីតិ វិសេសនំ. ធម្មេន ចរតីតិ ធម្មិកោ, ញាយេន សមេន វត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មេន រជ្ជំ លភិត្វា រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា. បរហិតធម្មករណេន វា ធម្មិកោ, អត្តហិតធម្មករណេន ធម្មរាជា. ចតុរន្តាយ ឥស្សរោតិ ចាតុរន្តោ, ចតុសមុទ្ទន្តាយ ចតុព្ពិធទីបភូសិតាយ ច បថវិយា ឥស្សរោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តំ កោបាទិបច្ចត្ថិកេ ពហិទ្ធា ច សព្ពរាជានោ វិជេសីតិ វិជិតាវី. ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោតិ ជនបទេ ថាវរភាវំ ធុវភាវំ បត្តោ, ន សក្កា កេនចិ ចាលេតុំ, ជនបទោ វា តម្ហិ ថាវរិយប្បត្តោ អនុស្សុក្កោ សកម្មនិរតោ អចលោ អសម្បវេធីតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស តានិ កតមានីតិ អត្ថោ. ចក្ករតនន្តិអាទីសុ ចក្កញ្ច តំ រតិជននត្ថេន រតនញ្ចាតិ ចក្ករតនំ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ.

ឥមេសុ បន រតនេសុ អយំ ចក្កវត្តិរាជា ចក្ករតនេន អជិតំ ជិនាតិ, ហត្ថិអស្សរតនេហិ វិជិតេ យថាសុខំ អនុវិចរតិ, បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ, សេសេហិ ឧបភោគសុខមនុភវតិ. បឋមេន ចស្ស ឧស្សាហសត្តិយោគោ, ហត្ថិអស្សគហបតិរតនេហិ បភុសត្តិយោគោ, បច្ឆិមេន មន្តសត្តិយោគោ សុបរិបុណ្ណោ ហោតិ, ឥត្ថិមណិរតនេហិ តិវិធសត្តិយោគផលំ. សោ ឥត្ថិមណិរតនេហិ ភោគសុខមនុភវតិ, សេសេហិ ឥស្សរិយសុខំ. វិសេសតោ ចស្ស បុរិមានិ តីណិ អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ, មជ្ឈិមានិ អលោភកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន, បច្ឆិមមេកំ អមោហកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ពោជ្ឈង្គសំយុត្តេ រតនសុត្តស្ស (សំ. និ. ៥.២២២-២២៣) ឧបទេសតោ គហេតព្ពោ. អបិច ពាលបណ្ឌិតសុត្តេបិ (ម. និ. ៣.២៥៥) ឥមេសំ រតនានំ ឧប្បត្តិក្កមេន សទ្ធិំ វណ្ណនា អាគមិស្សតិ.

បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ. សូរាតិ អភីរុកជាតិកា. វីរង្គរូបាតិ ទេវបុត្តសទិសកាយា, ឯវំ តាវ ឯកេ វណ្ណយន្តិ, អយំ បនេត្ថ សភាវោ – វីរាតិ ឧត្តមសូរា វុច្ចន្តិ. វីរានំ អង្គំ វីរង្គំ, វីរការណំ វីរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វីរង្គំ រូបំ ឯតេសន្តិ វីរង្គរូបា, វីរិយមយសរីរា វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរសេនប្បមទ្ទនាតិ សចេ បដិមុខំ តិដ្ឋេយ្យ បរសេនា, តំ មទ្ទិតុំ សមត្ថាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មេនាតិ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា បញ្ចសីលធម្មេន.

អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោតិ ឯត្ថ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិអវិជ្ជាទុច្ចរិតឆទនេហិ សត្តហិ បដិច្ឆន្នេ កិលេសន្ធការលោកេ តំ ឆទនំ វិវដ្ដេត្វា សមន្តតោ សញ្ជាតាលោកោ ហុត្វា ឋិតោតិ វិវដ្ដច្ឆទោ. តត្ថ បឋមេន បទេន បូជារហតា, ទុតិយេន តស្សា ហេតុ យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ, តតិយេន ពុទ្ធត្តហេតុភូតា វិវដ្ដច្ឆទតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា វិវដ្ដោ ច វិច្ឆទោ ចាតិ វិវដ្ដច្ឆទោ, វដ្ដរហិតោ ឆទនរហិតោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន អរហំ វដ្ដាភាវេន, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឆទនាភាវេនាតិ ឯវំ បុរិមបទទ្វយស្សេវ ហេតុទ្វយំ វុត្តំ ហោតិ. ទុតិយវេសារជ្ជេន ចេត្ថ បុរិមសិទ្ធិ, បឋមេន ទុតិយសិទ្ធិ, តតិយចតុត្ថេហិ តតិយសិទ្ធិ ហោតិ. បុរិមញ្ច ធម្មចក្ខុំ, ទុតិយំ ពុទ្ធចក្ខុំ, តតិយំ សមន្តចក្ខុំ សាធេតីតិបិ វេទិតព្ពំ. ត្វំ មន្តានំ បដិគ្គហេតាតិ ឥមិនាស្ស សូរភាវំ ជនេតិ.

៣៨៥. សោបិ តាយ អាចរិយកថាយ លក្ខណេសុ វិគតសម្មោហោ ឯកោភាសជាតោ វិយ ពុទ្ធមន្តេ សម្បស្សមានោ ឯវំ, ភោតិ អាហ. តស្សត្ថោ – យថា, ភោ, មំ ត្វំ វទសិ, ឯវំ ករិស្សាមីតិ. សមន្នេសីតិ គវេសិ, ឯកំ ទ្វេតិ វា គណយន្តោ សមានយិ. អទ្ទសា ខោតិ កថំ អទ្ទស? ពុទ្ធានញ្ហិ និសិន្នានំ វា និបន្នានំ វា កោចិ លក្ខណំ បរិយេសិតុំ ន សក្កោតិ, ឋិតានំ បន ចង្កមន្តានំ វា សក្កោតិ. តស្មា លក្ខណបរិយេសនត្ថំ អាគតំ ទិស្វា ពុទ្ធា ឧដ្ឋាយាសនា តិដ្ឋន្តិ វា ចង្កមំ វា អធិដ្ឋហន្តិ. ឥតិ លក្ខណទស្សនានុរូបេ ឥរិយាបថេ វត្តមានស្ស អទ្ទស. យេភុយ្យេនាតិ បាយេន, ពហុកានិ អទ្ទស, អប្បានិ ន អទ្ទសាតិ អត្ថោ. តតោ យានិ ន អទ្ទស, តេសំ ទីបនត្ថំ វុត្តំ ឋបេត្វា ទ្វេតិ. កង្ខតីតិ ‘‘អហោ វត បស្សេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ ឧប្បាទេតិ. វិចិកិច្ឆតីតិ តតោ តតោ តានិ វិចិនន្តោ កិច្ឆតិ ន សក្កោតិ ទដ្ឋុំ. នាធិមុច្ចតីតិ តាយ វិចិកិច្ឆាយ សន្និដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. ន សម្បសីទតីតិ តតោ ‘‘បរិបុណ្ណលក្ខណោ អយ’’ន្តិ ភគវតិ បសាទំ នាបជ្ជតិ. កង្ខាយ វា ទុព្ពលា វិមតិ វុត្តា, វិចិកិច្ឆាយ មជ្ឈិមា, អនធិមុច្ចនតាយ ពលវតី, អសម្បសាទេន តេហិ តីហិ ធម្មេហិ ចិត្តស្ស កាលុស្សិយភាវោ. កោសោហិតេតិ វត្ថិកោសេន បដិច្ឆន្នេ. វត្ថគុយ្ហេតិ អង្គជាតេ. ភគវតោ ហិ វារណស្សេវ កោសោហិតវត្ថគុយ្ហំ សុវណ្ណវណ្ណំ បទុមគព្ភសមានំ, តំ សោ វត្ថបដិច្ឆន្នត្តា, អន្តោមុខគតាយ ច ជិវ្ហាយ បហូតភាវំ អសល្លក្ខេន្តោ តេសុ ទ្វីសុ លក្ខណេសុ កង្ខី អហោសិ វិចិកិច្ឆី.

អថ ខោ ភគវាតិ អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥមស្ស ឯតានិ ទ្វេ លក្ខណានិ ន ទស្សេស្សាមិ, និក្កង្ខោ ន ភវិស្សតិ. ឯតស្ស កង្ខាយ សតិ អាចរិយោបិស្ស និក្កង្ខោ ន ភវិស្សតិ, អថ មំ ទស្សនាយ ន អាគមិស្សតិ, អនាគតោ ធម្មំ ន សោស្សតិ, ធម្មំ អសុណន្តោ តីណិ សាមញ្ញផលានិ ន សច្ឆិករិស្សតិ. ឯតស្មិំ បន និក្កង្ខេ អាចរិយោបិស្ស និក្កង្ខោ មំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា តីណិ សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករិស្សតិ. ឯតទត្ថំយេវ ច មយា បារមិយោ បូរិតា. ទស្សេស្សាមិស្ស តានិ លក្ខណានី’’តិ.

តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារមកាសិ. កថំរូបំ? កិមេត្ថ អញ្ញេន វត្តព្ពំ? វុត្តមេតំ នាគសេនត្ថេរេនេវ មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន –

អាហ ច ទុក្ករំ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា កតន្តិ. កិំ មហារាជាតិ? មហាជនេន ហិរិករណោកាសំ ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណស្ស ច អន្តេវាសិឧត្តរស្ស ច ពាវរិយស្ស អន្តេវាសីនំ សោឡសព្រាហ្មណានញ្ច សេលស្ស ច ព្រាហ្មណស្ស អន្តេវាសីនំ តិសតមាណវានញ្ច ទស្សេសិ, ភន្តេតិ. ន, មហារាជ, ភគវា គុយ្ហំ ទស្សេតិ, ឆាយំ ភគវា ទស្សេតិ, ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា និវាសននិវត្ថំ កាយពន្ធនពទ្ធំ ចីវរបារុតំ ឆាយារូបកមត្តំ ទស្សេសិ មហារាជាតិ. ឆាយំ ទិដ្ឋេ សតិ ទិដ្ឋោយេវ. ននុ, ភន្តេតិ? តិដ្ឋតេតំ, មហារាជ, ហទយរូបំ ទិស្វា ពុជ្ឈនកសត្តោ ភវេយ្យ, ហទយមំសំ នីហរិត្វា ទស្សេយ្យ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ. កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនាតិ.

និន្នាមេត្វាតិ នីហរិត្វា. អនុមសីតិ កថិនសូចិំ វិយ កត្វា អនុមជ្ជិ. តថា ករណេន ចេត្ថ មុទុភាវោ, កណ្ណសោតានុមសនេន ទីឃភាវោ, នាសិកសោតានុមសនេន តនុភាវោ, នលាដច្ឆាទនេន បុថុលភាវោ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឧភោបិ កណ្ណសោតានីតិអាទីសុ ចេត្ថ ពុទ្ធានំ កណ្ណសោតេសុ មលំ វា ជល្លិកា វា នត្ថិ, ធោវិត្វា ឋបិតរជតបនាឡិកា វិយ ហោន្តិ, តថា នាសិកសោតេសុ, តានិបិ ហិ សុបរិកម្មកតកញ្ចនបនាឡិកា វិយ ច មណិបនាឡិកា វិយ ច ហោន្តិ. តស្មា ជិវ្ហំ នីហរិត្វា កថិនសូចិំ វិយ កត្វា មុខបរិយន្តេ ឧបសំហរន្តោ ទក្ខិណកណ្ណសោតំ បវេសេត្វា តតោ នីហរិត្វា វាមកណ្ណសោតំ បវេសេសិ, តតោ នីហរិត្វា ទក្ខិណនាសិកសោតំ បវេសេត្វា តតោ នីហរិត្វា វាមនាសិកសោតំ បវេសេសិ, តតោ នីហរិត្វា បុថុលភាវំ ទស្សេន្តោ រត្តវលាហកេន អឌ្ឍចន្ទំ វិយ ច សុវណ្ណបត្តំ វិយ ច រត្តកម្ពលបដលេន វិជ្ជុជោតសទិសាយ ជិវ្ហាយ កេវលកប្បំ នលាដមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេសិ.

យំនូនាហន្តិ កស្មា ចិន្តេសិ? អហញ្ហិ មហាបុរិសលក្ខណានិ សមន្នេសិត្វា គតោ ‘‘ទិដ្ឋានិ តេ, តាត, មហាបុរិសលក្ខណានី’’តិ អាចរិយេន បុច្ឆិតោ ‘‘អាម, អាចរិយា’’តិ វត្តុំ សក្ខិស្សាមិ. សចេ បន មំ ‘‘កិរិយាករណមស្ស កីទិស’’ន្តិ បុច្ឆិស្សតិ, តំ វត្តុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ន ជានាមីតិ វុត្តេ បន អាចរិយោ កុជ្ឈិស្សតិ ‘‘ននុ ត្វំ មយា សព្ពម្បេតំ ជាននត្ថាយ បេសិតោ, កស្មា អជានិត្វា អាគតោសី’’តិ, តស្មា យន្នូនាហន្តិ ចិន្តេត្វា អនុពន្ធិ. ភគវា ន្ហានដ្ឋានំ មុខធោវនដ្ឋានំ សរីរបដិជគ្គនដ្ឋានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំ ឱរោធេហិ សទ្ធិំ បរិវារេត្វា និសិន្នដ្ឋានន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ ឋានានិ ឋបេត្វា សេសដ្ឋានេសុ អន្តមសោ ឯកគន្ធកុដិយម្បិ ឱកាសមកាសិ.

គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ – ‘‘អយំ កិរ ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណស្ស មាណវោ ឧត្តរោ នាម ‘ពុទ្ធោ វា នោ វា’តិ តថាគតស្ស ពុទ្ធភាវំ វីមំសន្តោ ចរតិ, ពុទ្ធវីមំសកោ នាមាយ’’ន្តិ បាកដោ ជាតោ. យម្ហិ យម្ហិ ឋានេ ពុទ្ធា វសន្តិ, បញ្ច កិច្ចានិ កតានេវ ហោន្តិ, តានិ ហេដ្ឋា ទស្សិតានេវ. តត្ថ បច្ឆាភត្តំ អលង្កតធម្មាសនេ និសីទិត្វា ទន្តខចិតំ ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេន្តេ ភគវតិ ឧត្តរោបិ អវិទូរេ និសីទតិ. ធម្មស្សវនបរិយោសានេ សទ្ធា មនុស្សា ស្វាតនាយ ភគវន្តំ និមន្តេត្វា មាណវម្បិ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទន្តិ – ‘‘តាត, អម្ហេហិ ភគវា និមន្តិតោ, ត្វម្បិ ភគវតា សទ្ធិំ អាគន្ត្វា អម្ហាកំ គេហេ ភត្តំ គណ្ហេយ្យាសី’’តិ. បុនទិវសេ តថាគតោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គាមំ បវិសតិ, ឧត្តរោបិ បទវារេ បទវារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ បទានុបទិកោ អនុពន្ធតិ. កុលគេហំ បវិដ្ឋកាលេ ទក្ខិណោទកគ្គហណំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ ឱលោកេន្តោ និសីទតិ. ភត្តកិច្ចាវសានេ តថាគតស្ស បត្តំ ភូមិយំ ឋបេត្វា និសិន្នកាលេ មាណវកស្ស បាតរាសភត្តំ សជ្ជេន្តិ. សោ ឯកមន្តេ និសិន្នោ ភុញ្ជិត្វា បុន អាគន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ឋត្វា ភត្តានុមោទនំ សុត្វា ភគវតា សទ្ធិំយេវ វិហារំ គច្ឆតិ.

តត្ថ ភគវា ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានំ អាគមេន្តោ គន្ធមណ្ឌលមាឡេ និសីទតិ. ភិក្ខូហិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា អាគម្ម វន្ទិត្វា កាលេ អារោចិតេ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសតិ, មាណវោបិ ភគវតា សទ្ធិំយេវ គច្ឆតិ. ភគវា បរិវារេត្វា អាគតំ ភិក្ខុសង្ឃំ គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋិតោ ឱវទិត្វា ឧយ្យោជេត្វា គន្ធកុដិំ បវិសតិ, មាណវោបិ បវិសតិ. ភគវា ខុទ្ទកមញ្ចេ អប្បមត្តកំ កាលំ និសីទតិ, មាណវោបិ អវិទូរេ ឱលោកេន្តោ និសីទតិ. ភគវា មុហុត្តំ និសីទិត្វា សីសោក្កមនំ ទស្សេតិ, – ‘‘ភោតោ គោតមស្ស វិហារវេលា ភវិស្សតី’’តិ មាណវោ គន្ធកុដិទ្វារំ បិទហន្តោ និក្ខមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទតិ. មនុស្សា បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា ភុត្តបាតរាសា សមាទិន្នឧបោសថង្គា សុទ្ធុត្តរាសង្គា មាលាគន្ធាទិហត្ថា ធម្មំ សុណិស្សាមាតិ វិហារំ អាគច្ឆន្តិ, ចក្កវត្តិនោ ខន្ធាវារដ្ឋានំ វិយ ហោតិ.

ភគវា មុហុត្តំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា វុដ្ឋាយ បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ មហាជនស្ស អាគតភាវំ ញត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម មហាជនបរិវុតោ គន្ធមណ្ឌលមាឡំ គន្ត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនគតោ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេតិ. មាណវោបិ អវិទូរេ និសីទិត្វា – ‘‘កិំ នុ ខោ សមណោ គោតមោ គេហស្សិតវសេន បរិសំ ឧស្សាទេន្តោ វា អបសាទេន្តោ វា ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ នោ’’តិ អក្ខរក្ខរំ បទំ បទំ បរិគ្គណ្ហាតិ. ភគវា តថាវិធំ កថំ អកថេត្វាវ កាលំ ញត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. មាណវោ ឥមិនា និយាមេន បរិគ្គណ្ហន្តោ សត្ត មាសេ ឯកតោ វិចរិត្វា ភគវតោ កាយទ្វារាទីសុ អណុមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ ន អទ្ទស. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ ពុទ្ធភូតស្ស មនុស្សភូតោ មាណវោ ន បស្សេយ្យ, យស្ស ពោធិសត្តភូតស្ស ឆព្ពស្សានិ បធានភូមិយំ អមនុស្សភូតោ មារោ ទេវបុត្តោ គេហស្សិតវិតក្កមត្តម្បិ អទិស្វា ពុទ្ធភូតំ ឯកសំវច្ឆរំ អនុពន្ធិត្វា កិញ្ចិ អបស្សន្តោ –

‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨) –

អាទិគាថាយោ វត្វា បក្កាមិ. តតោ មាណវោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ភវន្តំ គោតមំ សត្ត មាសេ អនុពន្ធមានោ កិញ្ចិ វជ្ជំ ន បស្សាមិ. សចេ បនាហំ អញ្ញេបិ សត្ត មាសេ សត្ត វា វស្សានិ វស្សសតំ វា វស្សសហស្សំ វា អនុពន្ធេយ្យំ, នេវស្ស វជ្ជំ បស្សេយ្យំ. អាចរិយោ ខោ បនស្ស មេ មហល្លកោ, យោគក្ខេមំ នាម ន សក្កា ជានិតុំ. សមណស្ស គោតមស្ស សភាវគុណេនេវ ពុទ្ធភាវំ វត្វា មយ្ហំ អាចរិយស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ អាបុច្ឆិត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ វន្ទិត្វា និក្ខមិ.

អាចរិយស្ស សន្តិកញ្ច បន គន្ត្វា – ‘‘កច្ចិ, តាត ឧត្តរ, តំ ភវន្តំ គោតមំ តថាសន្តំយេវ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ បុច្ឆិតោ, ‘‘អាចរិយ, កិំ វទេសិ? ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ, ភវគ្គំ អតិនីចំ, តស្ស ហិ, ភោតោ គោតមស្ស អាកាសំ វិយ អបរិយន្តោ គុណគណោ. តថាសន្តំយេវ, ភោ, តំ ភវន្តំ គោតម’’ន្តិអាទីនិ វត្វា យថាទិដ្ឋានិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ បដិបាដិយា អាចិក្ខិត្វា កិរិយសមាចារំ អាចិក្ខិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ឧត្តរោ មាណវោ…បេ… ឯទិសោ ច ឯទិសោ ច ភវំ គោតមោ តតោ ច ភិយ្យោ’’តិ.

៣៨៦. តត្ថ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោតិ យថា ហិ អញ្ញេសំ ភូមិយំ បាទំ ឋបេន្តានំ អគ្គតលំ វា បណ្ហិ វា បស្សំ វា បឋមំ ផុសតិ, វេមជ្ឈំ វា បន ឆិទ្ទំ ហោតិ, ឧក្ខិបន្តានម្បិ អគ្គតលាទីសុ ឯកកោដ្ឋាសោវ បឋមំ ឧដ្ឋហតិ, ន ឯវំ តស្ស. តស្ស បន សុវណ្ណបាទុកតលំ វិយ ឯកប្បហារេនេវ សកលំ បាទតលំ ភូមិំ ផុសតិ, ភូមិតោ ឧដ្ឋហតិ. តស្មា ‘‘សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ’’តិ វទតិ.

តត្រិទំ ភគវតោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ – សចេបិ ហិ ភគវា អនេកសតបោរិសំ នរកំ អក្កមិស្សាមីតិ បាទំ នីហរតិ, តាវទេវ និន្នដ្ឋានំ វាតបូរិតំ វិយ កម្មារភស្តំ ឧន្នមិត្វា បថវីសមំ ហោតិ, ឧន្នតដ្ឋានម្បិ អន្តោ បវិសតិ. ទូរេ អក្កមិស្សាមីតិ អភិនីហរន្តស្ស សិនេរុប្បមាណោបិ បព្ពតោ សេទិតវេត្តង្កុរោ វិយ នមិត្វា បាទសមីបំ អាគច្ឆតិ. តថា ហិស្ស យមកបាដិហារិយំ កត្វា យុគន្ធរបព្ពតំ អក្កមិស្សាមីតិ បាទេ អភិនីហរតោ បព្ពតោ នមិត្វា បាទសមីបំ អាគតោ, សោ តំ អក្កមិត្វា ទុតិយបាទេន តាវតិំសភវនំ អក្កមិ. ន ហិ ចក្កលក្ខណេន បតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋានំ វិសមំ ភវិតុំ សក្កោតិ. ខាណុ វា កណ្ឌកោ វា សក្ខរកថលា វា ឧច្ចារបស្សាវោ វា ខេឡសិង្ឃាណិកាទីនិ វា បុរិមតរាវ អបគច្ឆន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ច បថវិំ បវិសន្តិ. តថាគតស្ស ហិ សីលតេជេន បញ្ញាតេជេន ធម្មតេជេន ទសន្នំ បារមីនំ អានុភាវេន អយំ មហាបថវី សមា មុទុ បុប្ផាភិកិណ្ណា ហោតិ. តត្រ តថាគតោ សមំ បាទំ និក្ខិបតិ, សមំ ឧទ្ធរតិ, សព្ពាវន្តេហិ បាទតលេហិ ភូមិំ ផុសតិ.

ចក្កានីតិ ទ្វីសុ បាទេសុ ទ្វេ ចក្កានិ. តេសំ អរា ច នេមិ ច នាភិ ច បាឡិយំ វុត្តាវ. សព្ពាការបរិបូរានីតិ ឥមិនា បន អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ – តេសំ កិរ ចក្កានំ បាទតលស្ស មជ្ឈេ នាភិ ទិស្សតិ, នាភិបរិច្ឆិន្នា វដ្ដលេខា ទិស្សតិ, នាភិមុខបរិក្ខេបបដ្ដោ ទិស្សតិ, បនាឡិមុខំ ទិស្សតិ, អរា ទិស្សន្តិ, អរេសុ វដ្ដលេខា ទិស្សន្តិ, នេមី ទិស្សន្តិ, នេមិមណិកា ទិស្សន្តិ. ឥទំ តាវ បាឡិអាគតមេវ.

សម្ពហុលវារោ បន អនាគតោ, សោ ឯវំ ទដ្ឋព្ពោ – សត្តិ សិរិ វច្ឆោ នន្ទិ សោវត្តិកោ វដំសកោ វឌ្ឍមានកំ មច្ឆយុគលំ ភទ្ទបីឋំ អង្កុសំ តោមរោ បាសាទោ តោរណំ សេតច្ឆត្តំ ខគ្គោ តាលវណ្ដំ មោរហត្ថកោ វាឡពីជនី ឧណ្ហីសំ បត្តោ មណិ កុសុមទាមំ នីលុប្បលំ រត្តុប្បលំ សេតុប្បលំ បទុមំ បុណ្ឌរីកំ បុណ្ណឃដោ បុណ្ណបាតិ សមុទ្ទោ ចក្កវាឡោ ហិមវា សិនេរុ ចន្ទិមសូរិយា នក្ខត្តានិ ចត្តារោ មហាទីបា ទ្វេបរិត្តទីបសហស្សានិ, អន្តមសោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ បរិសំ ឧបាទាយ សព្ពោ ចក្កលក្ខណស្សេវ បរិវារោ.

អាយតបណ្ហីតិ ទីឃបណ្ហិ, បរិបុណ្ណបណ្ហីតិ អត្ថោ. យថា ហិ អញ្ញេសំ អគ្គបាទោ ទីឃោ ហោតិ, បណ្ហិមត្ថកេ ជង្ឃា បតិដ្ឋាតិ, បណ្ហិ តច្ឆេត្វា ឋបិតា វិយ ហោតិ, ន ឯវំ តថាគតស្ស. តថាគតស្ស បន ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អគ្គបាទោ ហោតិ, តតិយេ កោដ្ឋាសេ ជង្ឃា បតិដ្ឋាតិ, ចតុត្ថេ កោដ្ឋាសេ អារគ្គេន វដ្ដេត្វា ឋបិតា វិយ រត្តកម្ពលេ គេណ្ឌុកសទិសា បណ្ហិ ហោតិ.

ទីឃង្គុលីតិ យថា អញ្ញេសំ កាចិ អង្គុលិ ទីឃា ហោតិ, កាចិ រស្សា, ន ឯវំ តថាគតស្ស. តថាគតស្ស បន មក្កដស្សេវ ទីឃហត្ថបាទង្គុលិយោ មូលេ ថូលា អនុបុព្ពេន គន្ត្វា អគ្គេ តនុកា និយ្យាសតេលេន មទ្ទិត្វា វដ្ដិតហរិតាលវដ្ដិសទិសា ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទីឃង្គុលី’’តិ.

មុទុតលុនហត្ថបាទោតិ សប្បិមណ្ឌេ ឱសាទេត្វា ឋបិតំ សតវារវិហតកប្បាសបដលំ វិយ មុទូ, ជាតមត្តកុមារស្ស វិយ ច និច្ចកាលំ តលុនា ច ហត្ថបាទា អស្សាតិ មុទុតលុនហត្ថបាទោ.

ជាលហត្ថបាទោតិ ន ចម្មេន បដិពទ្ធអង្គុលន្តរោ. ឯទិសោ ហិ ផណហត្ថកោ បុរិសទោសេន ឧបហតោ បព្ពជ្ជម្បិ ន លភតិ. តថាគតស្ស បន ចតស្សោ ហត្ថង្គុលិយោ បញ្ចបិ បាទង្គុលិយោ ឯកប្បមាណា ហោន្តិ, តាសំ ឯកប្បមាណត្តាយ យវលក្ខណំ អញ្ញមញ្ញំ បដិវិជ្ឈិត្វា តិដ្ឋតិ. អថស្ស ហត្ថបាទា កុសលេន វឌ្ឍកិនា យោជិតជាលវាតបានសទិសា ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ជាលហត្ថបាទោ’’តិ.

ឧទ្ធំ បតិដ្ឋិតគោប្ផកត្តា ឧស្សង្ខា បាទា អស្សាតិ ឧស្សង្ខបាទោ. អញ្ញេសញ្ហិ បិដ្ឋិបាទេ គោប្ផកា ហោន្តិ. តេន តេសំ បាទា អាណិពទ្ធា វិយ ថទ្ធា ហោន្តិ, ន យថាសុខំ បរិវត្តន្តិ, គច្ឆន្តានំ បាទតលានិ ន ទិស្សន្តិ. តថាគតស្ស បន អភិរុហិត្វា ឧបរិ គោប្ផកា បតិដ្ឋហន្តិ. តេនស្ស នាភិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិមកាយោ នាវាយ ឋបិតសុវណ្ណបដិមា វិយ និច្ចលោ ហោតិ, អធោកាយោវ ឥញ្ជតិ. សុខេន បាទា បរិវត្តន្តិ. បុរតោបិ បច្ឆតោបិ ឧភយបស្សេសុបិ ឋត្វា បស្សន្តានំ បាទតលានិ បញ្ញាយន្តិ, ន ហត្ថីនំ វិយ បច្ឆតោយេវ.

ឯណិជង្ឃោតិ ឯណិមិគសទិសជង្ឃោ មំសុស្សទេន បរិបុណ្ណជង្ឃោ, ន ឯកតោ ពទ្ធបិណ្ឌិកមំសោ, សមន្តតោ សមសណ្ឋិតេន មំសេន បរិក្ខិត្តាហិ សុវដ្ដិតាហិ សាលិគព្ភសទិសាហិ ជង្ឃាហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

អនោនមន្តោតិ អនមន្តោ. ឯតេនស្ស អខុជ្ជអវាមនភាវោ ទីបិតោ. អវសេសជនា ហិ ខុជ្ជា វា ហោន្តិ វាមនា វា, ខុជ្ជានំ ឧបរិមកាយោ អបរិបុណ្ណោ ហោតិ, វាមនានំ ហេដ្ឋិមកាយោ. តេ អបរិបុណ្ណកាយត្តា ន សក្កោន្តិ អនោនមន្តា ជណ្ណុកានិ បរិមជ្ជិតុំ. តថាគតោ បន បរិបុណ្ណឧភយកាយត្តា សក្កោតិ.

ឧសភវារណាទីនំ វិយ សុវណ្ណបទុមកណ្ណិកសទិសេ កោសេ ឱហិតំ បដិច្ឆន្នំ វត្ថគុយ្ហំ អស្សាតិ កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ. វត្ថគុយ្ហន្តិ វត្ថេន គូហិតព្ពំ អង្គជាតំ វុច្ចតិ.

សុវណ្ណវណ្ណោតិ ជាតិហិង្គុលកេន មជ្ជិត្វា ទីបិទាឋាយ ឃំសិត្វា គេរុកបរិកម្មំ កត្វា ឋបិតឃនសុវណ្ណរូបកសទិសោតិ អត្ថោ. ឯតេនស្ស ឃនសិនិទ្ធសណ្ហសរីរតំ ទស្សេត្វា ឆវិវណ្ណទស្សនត្ថំ កញ្ចនសន្និភត្តចោតិ វុត្តំ, បុរិមស្ស វា វេវចនមេវ ឯតំ.

រជោជល្លន្តិ រជោ វា មលំ វា. ន ឧបលិម្បតីតិ ន លគ្គតិ, បទុមបលាសតោ ឧទកពិន្ទុ វិយ វិវដ្ដតិ. ហត្ថធោវនបាទធោវនាទីនិ បន ឧតុគ្គហណត្ថាយ ចេវ ទាយកានំ បុញ្ញផលត្ថាយ ច ពុទ្ធា ករោន្តិ, វត្តសីសេនាបិ ច ករោន្តិយេវ. សេនាសនំ បវិសន្តេន ហិ ភិក្ខុនា បាទេ ធោវិត្វា បវិសិតព្ពន្តិ វុត្តមេតំ.

ឧទ្ធគ្គលោមោតិ អាវដ្ដបរិយោសានេ ឧទ្ធគ្គានិ ហុត្វា មុខសោភំ ឧល្លោកយមានានិ វិយ ឋិតានិ លោមានិ អស្សាតិ ឧទ្ធគ្គលោមោ.

ព្រហ្មុជុគត្តោតិ ព្រហ្មា វិយ ឧជុគត្តោ, ឧជុមេវ ឧគ្គតទីឃសរីរោ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា ខន្ធេ កដិយំ ជាណូសូតិ តីសុ ឋានេសុ នមន្តិ. តេ កដិយំ នមន្តា បច្ឆតោ នមន្តិ, ឥតរេសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ បុរតោ. ទីឃសរីរា បនេកេ បស្សវង្កា ហោន្តិ, ឯកេ មុខំ ឧន្នាមេត្វា នក្ខត្តានិ គណយន្តា វិយ ចរន្តិ, ឯកេ អប្បមំសលោហិតា សូលសទិសា ហោន្តិ, បវេធមានា គច្ឆន្តិ. តថាគតោ បន ឧជុមេវ ឧគ្គន្ត្វា ទីឃប្បមាណោ ទេវនគរេ ឧស្សិតសុវណ្ណតោរណំ វិយ ហោតិ.

សត្តុស្សទោតិ ទ្វេ ហត្ថបិដ្ឋិយោ ទ្វេ បាទបិដ្ឋិយោ ទ្វេ អំសកូដានិ ខន្ធោតិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ បរិបុណ្ណមំសុស្សទោ អស្សាតិ សត្តុស្សទោ. អញ្ញេសំ បន ហត្ថបាទបិដ្ឋីសុ ន្ហារុជាលា បញ្ញាយន្តិ, អំសកូដខន្ធេសុ អដ្ឋិកោដិយោ, តេ មនុស្សបេតា វិយ ខាយន្តិ, ន តថាគតោ. តថាគតោ បន សត្តសុ ឋានេសុ បរិបុណ្ណមំសុស្សទត្តា និគូឡ្ហន្ហារុជាលេហិ ហត្ថបិដ្ឋាទីហិ វដ្ដេត្វា ឋបិតសុវណ្ណវណ្ណាលិង្គសទិសេន ខន្ធេន សិលារូបកំ វិយ ចិត្តកម្មរូបកំ វិយ ច ខាយតិ.

សីហស្ស បុព្ពទ្ធំ វិយ កាយោ អស្សាតិ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ. សីហស្ស ហិ បុរត្ថិមកាយោវ បរិបុណ្ណោ ហោតិ, បច្ឆិមកាយោ អបរិបុណ្ណោ. តថាគតស្ស បន សីហស្ស បុព្ពទ្ធកាយោវ សព្ពោ កាយោ បរិបុណ្ណោ. សោបិ សីហស្សេវ ន តត្ថ តត្ថ វិនតុន្នតាទិវសេន ទុស្សណ្ឋិតវិសណ្ឋិតោ, ទីឃយុត្តឋានេ បន ទីឃោ, រស្សកិសថូលអនុវដ្ដិតយុត្តដ្ឋានេសុ តថាវិធោវ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘មនាបិយេ ច ខោ, ភិក្ខវេ, កម្មវិបាកេ បច្ចុបដ្ឋិតេ យេហិ អង្គេហិ ទីឃេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ ទីឃានិ សណ្ឋហន្តិ. យេហិ អង្គេហិ រស្សេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ រស្សានិ សណ្ឋហន្តិ. យេហិ អង្គេហិ ថូលេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ ថូលានិ សណ្ឋហន្តិ. យេហិ អង្គេហិ កិសេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ កិសានិ សណ្ឋហន្តិ. យេហិ អង្គេហិ វដ្ដេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ វដ្ដានិ សណ្ឋហន្តី’’តិ.

ឥតិ នានាចិត្តេន បុញ្ញចិត្តេន ចិត្តិតោ ទសហិ បារមីហិ សជ្ជិតោ តថាគតស្ស អត្តភាវោ, តស្ស លោកេ សព្ពសិប្បិនោ វា ឥទ្ធិមន្តោ វា បដិរូបកម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ.

ចិតន្តរំសោតិ អន្តរំសំ វុច្ចតិ ទ្វិន្នំ កោដ្ដានមន្តរំ, តំ ចិតំ បរិបុណ្ណមស្សាតិ ចិតន្តរំសោ. អញ្ញេសញ្ហិ តំ ឋានំ និន្នំ ហោតិ, ទ្វេ បិដ្ឋិកោដ្ដា បាដិយេក្កំ បញ្ញាយន្តិ. តថាគតស្ស បន កដិតោ បដ្ឋាយ មំសបដលំ យាវ ខន្ធា ឧគ្គម្ម សមុស្សិតសុវណ្ណផលកំ វិយ បិដ្ឋិំ ឆាទេត្វា បតិដ្ឋិតំ.

និគ្រោធបរិមណ្ឌលោតិ និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ. យថា បណ្ណាសហត្ថតាយ វា សតហត្ថតាយ វា សមក្ខន្ធសាខោ និគ្រោធោ ទីឃតោបិ វិត្ថារតោបិ ឯកប្បមាណោវ ហោតិ, ឯវំ កាយតោបិ ព្យាមតោបិ ឯកប្បមាណោ. យថា អញ្ញេសំ កាយោ វា ទីឃោ ហោតិ ព្យាមោ វា, ន ឯវំ វិសមប្បមាណោតិ អត្ថោ. តេនេវ ‘‘យាវតក្វស្ស កាយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យាវតកោ អស្សាតិ យាវតក្វស្ស.

សមវដ្ដក្ខន្ធោតិ សមវដ្ដិតក្ខន្ធោ. យថា ឯកេ កោញ្ចា វិយ ពកា វិយ វរាហា វិយ ច ទីឃគលា វង្កគលា បុថុលគលា ច ហោន្តិ, កថនកាលេ សិរាជាលំ បញ្ញាយតិ, មន្ទោ សរោ និក្ខមតិ, ន ឯវំ តស្ស. តថាគតស្ស បន សុវដ្ដិតសុវណ្ណាលិង្គសទិសោ ខន្ធោ ហោតិ, កថនកាលេ សិរាជាលំ ន បញ្ញាយតិ, មេឃស្ស វិយ គជ្ជតោ សរោ មហា ហោតិ.

រសគ្គសគ្គីតិ ឯត្ថ រសំ គសន្តីតិ រសគ្គសា, រសហរណីនមេតំ អធិវចនំ, តា អគ្គា អស្សាតិ រសគ្គសគ្គី. តថាគតស្ស ហិ សត្ត រសហរណិសហស្សានិ ឧទ្ធគ្គានិ ហុត្វា គីវាយមេវ បដិមុក្កានិ. តិលផលមត្តោបិ អាហារោ ជិវ្ហគ្គេ ឋបិតោ សព្ពំ កាយំ អនុផរតិ, តេនេវ មហាបធានំ បទហន្តស្ស ឯកតណ្ឌុលាទីហិបិ កាឡាយយូសបសតេនាបិ កាយស្ស យាបនំ អហោសិ. អញ្ញេសំ បន តថា អភាវា ន សកលកាយំ ឱជា ផរតិ, តេន តេ ពហ្វាពាធា ហោន្តិ. ឥទំ លក្ខណំ អប្បាពាធតាសង្ខាតស្ស និស្សន្ទផលស្ស វសេន បាកដំ ហោតិ.

សីហស្សេវ ហនុ អស្សាតិ សីហហនុ. តត្ថ សីហស្ស ហេដ្ឋិមហនុមេវ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, ន ឧបរិមំ. តថាគតស្ស បន សីហស្ស ហេដ្ឋិមំ វិយ ទ្វេបិ បរិបុណ្ណានិ ទ្វាទសិយំ បក្ខស្ស ចន្ទសទិសានិ ហោន្តិ.

ចត្តាលីសទន្តោតិអាទីសុ ឧបរិមហនុកេ បតិដ្ឋិតា វីសតិ, ហេដ្ឋិមេ វីសតីតិ ចត្តាលីស ទន្តា អស្សាតិ ចត្តាលីសទន្តោ. អញ្ញេសញ្ហិ បរិបុណ្ណទន្តានម្បិ ទ្វត្តិំស ទន្តា ហោន្តិ, តថាគតស្ស ចត្តាលីសំ.

អញ្ញេសញ្ច កេចិ ទន្តា ឧច្ចា កេចិ នីចាតិ វិសមា ហោន្តិ, តថាគតស្ស បន អយបដ្ដឆិន្នសង្ខបដលំ វិយ សមា.

អញ្ញេសំ កុម្ភីលានំ វិយ ទន្តា វិរឡា ហោន្តិ, មច្ឆមំសាទីនិ ខាទន្តានំ ទន្តន្តរំ បូរតិ. តថាគតស្ស បន កនកលតាយ សមុស្សាបិតវជិរបន្តិ វិយ អវិរឡា តុលិកាយ ទស្សិតបរិច្ឆេទា វិយ ទន្តា ហោន្តិ.

សុសុក្កទាឋោតិ អញ្ញេសញ្ច បូតិទន្តា ឧដ្ឋហន្តិ, តេន កាចិ ទាឋា កាឡាបិ វិវណ្ណាបិ ហោន្តិ. តថាគតោ សុសុក្កទាឋោ ឱសធិតារកម្បិ អតិក្កម្ម វិរោចមានាយ បភាយ សមន្នាគតទាឋោ, តេន វុត្តំ ‘‘សុសុក្កទាឋោ’’តិ.

បហូតជិវ្ហោតិ អញ្ញេសំ ជិវ្ហា ថូលាបិ ហោតិ កិសាបិ រស្សាបិ ថទ្ធាបិ វិសមាបិ, តថាគតស្ស បន មុទុ ទីឃា បុថុលា វណ្ណសម្បន្នា ហោតិ. សោ តំ លក្ខណំ បរិយេសិតុំ អាគតានំ កង្ខាវិនោទនត្ថំ មុទុកត្តា តំ ជិវ្ហំ កថិនសូចិំ វិយ វដ្ដេត្វា ឧភោ នាសិកសោតានិ បរាមសតិ, ទីឃត្តា ឧភោ កណ្ណសោតានិ បរាមសតិ, បុថុលត្តា កេសន្តបរិយោសានំ កេវលម្បិ នលាដំ បដិច្ឆាទេតិ. ឯវំ តស្សា មុទុទីឃបុថុលភាវំ បកាសេន្តោ កង្ខំ វិនោទេតិ. ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នំ ជិវ្ហំ សន្ធាយ ‘‘បហូតជិវ្ហោ’’តិ វុត្តំ.

ព្រហ្មស្សរោតិ អញ្ញេ ឆិន្នស្សរាបិ ភិន្នស្សរាបិ កាកស្សរាបិ ហោន្តិ, តថាគតោ បន មហាព្រហ្មុនោ សរសទិសេន សរេន សមន្នាគតោ. មហាព្រហ្មុនោ ហិ បិត្តសេម្ហេហិ អបលិពុទ្ធត្តា សរោ វិសុទ្ធោ ហោតិ. តថាគតេនាបិ កតកម្មំ វត្ថុំ សោធេតិ, វត្ថុស្ស សុទ្ធត្តា នាភិតោ បដ្ឋាយ សមុដ្ឋហន្តោ សរោ វិសុទ្ធោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោវ សមុដ្ឋាតិ. ករវិកោ វិយ ភណតីតិ ករវិកភាណី, មត្តករវិករុតមញ្ជុឃោសោតិ អត្ថោ.

តត្រិទំ ករវិករុតស្ស មញ្ជុតាយ – ករវិកសកុណេ កិរ មធុររសំ អម្ពបក្កំ មុខតុណ្ឌកេន បហរិត្វា បគ្ឃរិតំ រសំ សាយិត្វា បក្ខេន តាលំ ទត្វា វិកូជមានេ ចតុប្បទាទីនិ មត្តានិ វិយ លឡិតុំ អារភន្តិ. គោចរប្បសុតាបិ ចតុប្បទា មុខគតានិបិ តិណានិ ឆឌ្ឌេត្វា តំ សទ្ទំ សុណន្តិ, វាឡមិគា ខុទ្ទកមិគេ អនុពន្ធមានា ឧក្ខិត្តបាទំ អនុក្ខិបិត្វាវ តិដ្ឋន្តិ, អនុពទ្ធមិគាបិ មរណភយំ ហិត្វាបិ តិដ្ឋន្តិ, អាកាសេ បក្ខន្ទបក្ខិនោបិ បក្ខេ បសារេត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឧទកេ មច្ឆាបិ កណ្ណបដលំ អប្ផោដេន្តា តំ សទ្ទំ សុណមានាវ តិដ្ឋន្តិ. ឯវំ មញ្ជុរុតា ករវិកា.

អសន្ធិមិត្តាបិ ធម្មាសោកស្ស ទេវី – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធសទ្ទេន សទិសោ កស្សចិ សទ្ទោ’’តិ សង្ឃំ បុច្ឆិ. អត្ថិ ករវិកសកុណស្សាតិ. កុហិំ, ភន្តេ, សកុណាតិ? ហិមវន្តេតិ. សា រាជានំ អាហ, – ‘‘ទេវ, ករវិកសកុណំ ទដ្ឋុកាមា’’តិ. រាជា ‘‘ឥមស្មិំ បញ្ជរេ និសីទិត្វា ករវិកោ អាគច្ឆតូ’’តិ សុវណ្ណបញ្ជរំ វិស្សជ្ជេសិ. បញ្ជរោ គន្ត្វា ឯកស្ស ករវិកស្ស បុរតោ អដ្ឋាសិ. សោ ‘‘រាជាណាយ អាគតោ បញ្ជរោ, ន សក្កា អគន្តុ’’ន្តិ តត្ថ និសីទិ. បញ្ជរោ អាគន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោវ អដ្ឋាសិ. ករវិកំ សទ្ទំ ការាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ រាជា ‘‘កថំ ភណេ ឥមេ សទ្ទំ ករោន្តី’’តិ អាហ? ញាតកេ ទិស្វា ទេវាតិ. អថ នំ រាជា អាទាសេហិ បរិក្ខិបាបេសិ. សោ អត្តនោវ ឆាយំ ទិស្វា ‘‘ញាតកា មេ អាគតា’’តិ មញ្ញមានោ បក្ខេន តាឡំ ទត្វា មញ្ជុស្សរេន មណិវំសំ ធមមានោ វិយ វិរវិ. សកលនគរេ មនុស្សា មត្តា វិយ លឡិំសុ. អសន្ធិមិត្តា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្ស តាវ តិរច្ឆានស្ស ឯវំ មធុរោ សទ្ទោ, កីទិសោ នុ ខោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសិរិប្បត្តស្ស ភគវតោ អហោសី’’តិ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តំ បីតិំ អវិជហិត្វា សត្តហិ ជង្ឃសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. ឯវំ មធុរោ ករវិកសទ្ទោ. តតោ សតភាគេន សហស្សភាគេន ច មធុរតរោ តថាគតស្ស សទ្ទោ, លោកេ បន ករវិកតោ អញ្ញស្ស មធុររស្ស អភាវតោ ‘‘ករវិកភាណី’’តិ វុត្តំ.

អភិនីលនេត្តោតិ ន សកលនីលនេត្តោវ, នីលយុត្តដ្ឋានេ បនស្ស ឧមាបុប្ផសទិសេន អតិវិសុទ្ធេន នីលវណ្ណេន សមន្នាគតានិ អក្ខីនិ ហោន្តិ. បីតយុត្តដ្ឋានេ កណិការបុប្ផសទិសេន បីតវណ្ណេន, លោហិតយុត្តដ្ឋានេ ពន្ធុជីវកបុប្ផសទិសេន លោហិតវណ្ណេន, សេតយុត្តដ្ឋានេ ឱសធិតារកសទិសេន សេតវណ្ណេន, កាឡយុត្តដ្ឋានេ អទ្ទារិដ្ឋកសទិសេន កាឡវណ្ណេន សមន្នាគតានិ សុវណ្ណវិមានេ ឧគ្ឃាដិតមណិសីហបញ្ជរសទិសានិ ខាយន្តិ.

គោបខុមោតិ ឯត្ថ បខុមន្តិ សកលំ ចក្ខុភណ្ឌំ អធិប្បេតំ. តំ កាឡវច្ឆកស្ស ពហលធាតុកំ ហោតិ, រត្តវច្ឆកស្ស វិប្បសន្នំ, តំមុហុត្តជាតរត្តវច្ឆសទិសចក្ខុភណ្ឌោតិ អត្ថោ. អញ្ញេសញ្ហិ អក្ខិភណ្ឌា អបរិបុណ្ណា ហោន្តិ, ហត្ថិមូសិកកាកាទីនំ អក្ខិសទិសេហិ វិនិគ្គតេហិ គម្ភីរេហិបិ អក្ខីហិ សមន្នាគតា ហោន្តិ. តថាគតស្ស បន ធោវិត្វា មជ្ជិត្វា ឋបិតមណិគុឡិកា វិយ មុទុសិនិទ្ធនីលសុខុមបខុមាចិតានិ អក្ខីនិ.

ឧណ្ណាតិ ឧណ្ណលោមំ. ភមុកន្តរេតិ ទ្វិន្នំ ភមុកានំ វេមជ្ឈេ នាសិកមត្ថកេយេវ ជាតា. ឧគ្គន្ត្វា បន នលាដមជ្ឈជាតា. ឱទាតាតិ បរិសុទ្ធា ឱសធិតារកវណ្ណា. មុទូតិ សប្បិមណ្ឌេ ឱសាទេត្វា ឋបិតសតវារវិហតកប្បាសបដលសទិសា. តូលសន្និភាតិ សិម្ពលិតូលលតាតូលសមានា, អយមស្សា ឱទាតតាយ ឧបមា. សា បនេសា កោដិយំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិយមានា ឧបឌ្ឍពាហុប្បមាណា ហោតិ, វិស្សដ្ឋា ទក្ខិណាវដ្ដវសេន អាវដ្ដិត្វា ឧទ្ធគ្គា ហុត្វា សន្តិដ្ឋតិ, សុវណ្ណផលកមជ្ឈេ ឋបិតរជតបុប្ផុឡកា វិយ សុវណ្ណឃដតោ និក្ខមមានា ខីរធារា វិយ អរុណប្បភារញ្ជិតេ គមនតលេ ឱសធិតារកា វិយ ច អតិមនោហរាយ សិរិយា វិរោចតិ.

ឧណ្ហីសសីសោតិ ឥទំ បរិបុណ្ណនលាដតញ្ចេវ បរិបុណ្ណសីសតញ្ចាតិ ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច វុត្តំ. តថាគតស្ស ហិ ទក្ខិណកណ្ណចូឡិកតោ បដ្ឋាយ មំសបដលំ ឧដ្ឋហិត្វា សកលំ នលាដំ ឆាទយមានំ បូរយមានំ គន្ត្វា វាមកណ្ណចូឡិកាយ បតិដ្ឋិតំ, រញ្ញោ ពទ្ធឧណ្ហីសបដ្ដោ វិយ វិរោចតិ. បច្ឆិមភវិកពោធិសត្តានំ កិរ ឥមំ លក្ខណំ វិទិត្វា រាជូនំ ឧណ្ហីសបដ្ដំ អកំសុ, អយំ តាវ ឯកោ អត្ថោ. អញ្ញេ បន ជនា អបរិបុណ្ណសីសា ហោន្តិ, កេចិ កប្បសីសា, កេចិ ផលសីសា, កេចិ អដ្ឋិសីសា, កេចិ តុម្ពសីសា, កេចិ បព្ភារសីសា. តថាគតស្ស បន អារគ្គេន វដ្ដេត្វា ឋបិតំ វិយ សុបរិបុណ្ណំ ឧទកបុប្ផុឡសទិសំ សីសំ ហោតិ. តត្ថ បុរិមនយេន ឧណ្ហីសវេឋិតសីសោ វិយាតិ ឧណ្ហីសសីសោ. ទុតិយនយេន ឧណ្ហីសំ វិយ សព្ពត្ថ បរិមណ្ឌលសីសោតិ ឧណ្ហីសសីសោ.

ឥមានិ បន មហាបុរិសលក្ខណានិ កម្មំ កម្មសរិក្ខកំ លក្ខណំ លក្ខណានិសំសន្តិ ឥមេ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ឯកេកស្មិំ លក្ខណេ ទស្សេត្វា កថិតានិ សុកថិតានិ ហោន្តិ. តស្មា ភគវតា លក្ខណសុត្តេ (ទី. និ. ៣.២០០-២០២) វុត្តានិ ឥមានិ កម្មាទីនិ ទស្សេត្វា កថេតព្ពានិ. សុត្តវសេន វិនិច្ឆិតុំ អសក្កោន្តេន សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ តស្សេវ សុត្តស្ស វណ្ណនាយ វុត្តនយេន គហេតព្ពានិ.

ឥមេហិ ខោ, ភោ, សោ ភវំ គោតមោតិ, ភោ អាចរិយ, ឥមេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ សោ ភវំ គោតមោ សមន្នាគតោ ទេវនគរេ សមុស្សិតរតនវិចិត្តំ សុវណ្ណតោរណំ វិយ យោជនសតុព្ពេធោ សព្ពបាលិផុល្លោ បារិច្ឆត្តកោ វិយ សេលន្តរម្ហិ សុបុប្ផិតសាលរុក្ខោ វិយ តារាគណបដិមណ្ឌិតគគនតលមិវ ច អត្តនោ សិរិវិភវេន លោកំ អាលោកំ កុរុមានោ វិយ ចរតីតិ ឥមត្ថម្បិ ទីបេត្វា កិរិយាចារំ អាចិក្ខិតុំ គច្ឆន្តោ ខោ បនាតិអាទិមាហ.

៣៨៧. ទក្ខិណេនាតិ ពុទ្ធានញ្ហិ ឋត្វា វា និសីទិត្វា វា និបជ្ជិត្វា វា គមនំ អភិនីហរន្តានំ ទក្ខិណបាទោវ បុរតោ ហោតិ. សតតបាដិហារិយំ កិរេតំ. នាតិទូរេ បាទំ ឧទ្ធរតីតិ តំ ទក្ខិណបាទំ ន អតិទូរេ ឋបេស្សាមីតិ ឧទ្ធរតិ. អតិទូរញ្ហិ អភិហរិយមានេ ទក្ខិណបាទេន វាមបាទោ អាកឌ្ឍិយមានោ គច្ឆេយ្យ, ទក្ខិណបាទោបិ ទូរំ គន្តុំ ន សក្កុណេយ្យ, អាសន្នេយេវ បតិដ្ឋហេយ្យ, ឯវំ សតិ បទវិច្ឆេទោ នាម ហោតិ. ទក្ខិណបាទេ បន បមាណេនេវ ឧទ្ធតេ វាមបាទោបិ បមាណេនេវ ឧទ្ធរិយតិ, បមាណេន ឧទ្ធតោ បតិដ្ឋហន្តោបិ បមាណេយេវ បតិដ្ឋាតិ. ឯវមនេន តថាគតស្ស ទក្ខិណបាទកិច្ចំ វាមបាទេន និយមិតំ, វាមបាទកិច្ចំ ទក្ខិណបាទេន និយមិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

នាតិសីឃន្តិ ទិវា វិហារភត្តត្ថាយ គច្ឆន្តោ ភិក្ខុ វិយ ន អតិសីឃំ គច្ឆតិ. នាតិសណិកន្តិ យថា បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ ឱកាសំ ន លភតិ, ឯវំ ន អតិសណិកំ គច្ឆតិ. អទ្ទុវេន អទ្ទុវន្តិ ជណ្ណុកេន ជណ្ណុកំ, ន សត្ថិំ ឧន្នាមេតីតិ គម្ភីរេ ឧទកេ គច្ឆន្តោ វិយ ន ឩរុំ ឧន្នាមេតិ. ន ឱនាមេតីតិ រុក្ខសាខាឆេទនទណ្ឌង្កុសបាទោ វិយ ន បច្ឆតោ ឱសក្កាបេតិ. ន សន្នាមេតីតិ ឱពទ្ធានាពទ្ធដ្ឋានេហិ បាទំ កោដ្ដេន្តោ វិយ ន ថទ្ធំ ករោតិ. ន វិនាមេតីតិ យន្តរូបកំ កីឡាបេន្តោ វិយ ន ឥតោ ចិតោ ច ចាលេតិ. អធរកាយោវាតិ ហេដ្ឋិមកាយោវ ឥញ្ជតិ, ឧបរិមកាយោ នាវាយ ឋបិតសុវណ្ណបដិមា វិយ និច្ចលោ ហោតិ. ទូរេ ឋត្វា ឱលោកេន្តោ ហិ ពុទ្ធានំ ឋិតភាវំ វា គមនភាវំ វា ន ជានាតិ. កាយពលេនាតិ ពាហា ខិបន្តោ សរីរតោ សេទេហិ មុច្ចន្តេហិ ន កាយពលេន គច្ឆតិ. សព្ពកាយេនេវាតិ គីវំ អបរិវត្តេត្វា រាហុលោវាទេ វុត្តនាគាបលោកិតវសេនេវ អបលោកេតិ.

ន ឧទ្ធន្តិអាទីសុ នក្ខត្តានិ គណេន្តោ វិយ ន ឧទ្ធំ ឧល្លោកេតិ, នដ្ឋំ កាកណិកំ វា មាសកំ វា បរិយេសន្តោ វិយ ន អធោ ឱលោកេតិ, ន ហត្ថិអស្សាទយោ បស្សន្តោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិបេក្ខមានោ គច្ឆតិ. យុគមត្តន្តិ នវវិទត្ថិមត្តេ ចក្ខូនិ ឋបេត្វា គច្ឆន្តោ យុគមត្តំ បេក្ខតិ នាម, ភគវាបិ យុគេ យុត្តោ សុទន្តអាជានីយោ វិយ ឯត្តកំ បស្សន្តោ គច្ឆតិ. តតោ ចស្ស ឧត្តរីតិ យុគមត្តតោ បរំ ន បស្សតីតិ ន វត្តព្ពោ. ន ហិ កុដ្ដំ វា កវាដំ វា គច្ឆោ វា លតា វា អាវរិតុំ សក្កោតិ, អថ ខ្វស្ស អនាវរណញាណស្ស អនេកានិ ចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានេវ ហោន្តិ. អន្តរឃរន្តិ ហេដ្ឋា មហាសកុលុទាយិសុត្តេ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អន្តរឃរំ, ឥធ ឃរឧម្មារតោ បដ្ឋាយ វេទិតព្ពំ. ន កាយន្តិអាទិ បកតិឥរិយបថេនេវ បវិសតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ នីចឃរកំ បវិសន្តេបិ ហិ តថាគតេ ឆទនំ វា ឧគ្គច្ឆតិ, បថវី វា ឱគច្ឆតិ, ភគវា បន បកតិគមនេនេវ គច្ឆតិ. នាតិទូរេតិ អតិទូរេ បរិវត្តន្តេន ហិ ឯកំ ទ្វេ បទវារេ បិដ្ឋិភាគេន គន្ត្វា និសីទិតព្ពំ ហោតិ. នាច្ចាសន្នេតិ អច្ចាសន្នេ បរិវត្តន្តេន ឯកំ ទ្វេ បទវារេ បុរតោ គន្ត្វា និសីទិតព្ពំ ហោតិ. តស្មា យស្មិំ បទវារេ ឋិតេន បុរតោ វា បច្ឆតោ វា អគន្ត្វា និសីទិតព្ពំ ហោតិ, តត្ថ បរិវត្តតិ.

បាណិនាតិ កដិវាតាពាធិកោ វិយ ន អាសនំ ហត្ថេហិ គហេត្វា និសីទតិ. បក្ខិបតីតិ យោ កិញ្ចិ កម្មំ កត្វា កីឡន្តោ ឋិតកោវ បតតិ, យោបិ ឱរិមំ អង្គំ និស្សាយ និសិន្នោ ឃំសន្តោ យាវ បារិមង្គា គច្ឆតិ, បារិមង្គំ វា និស្សាយ និសិន្នោ តថេវ យាវ ឱរិមង្គា អាគច្ឆតិ, សព្ពោ សោ អាសនេ កាយំ បក្ខិបតិ នាម. ភគវា បន ឯវំ អកត្វា អាសនស្ស មជ្ឈេ ឱលម្ពកំ ធារេន្តោ វិយ តូលបិចុំ ឋបេន្តោ វិយ សណិកំ និសីទតិ. ហត្ថកុក្កុច្ចន្តិ បត្តមុខវដ្ដិយំ ឧទកពិន្ទុឋបនំ មក្ខិកពីជនិយា បណ្ណច្ឆេទនផាលនាទិ ហត្ថេន អសំយតករណំ. បាទកុក្កុច្ចន្តិ បាទេន ភូមិឃំសនាទិ អសំយតករណំ.

ន ឆម្ភតីតិ ន ភាយតិ. ន កម្បតីតិ ន ឱសីទតិ. ន វេធតីតិ ន ចលតិ. ន បរិតស្សតីតិ ភយបរិតស្សនាយបិ តណ្ហាបរិតស្សនាយបិ ន បរិតស្សតិ. ឯកច្ចោ ហិ ធម្មកថាទីនំ អត្ថាយ អាគន្ត្វា មនុស្សេសុ វន្ទិត្វា ឋិតេសុ ‘‘សក្ខិស្សាមិ នុ ខោ តេសំ ចិត្តំ គណ្ហន្តោ ធម្មំ វា កថេតុំ, បញ្ហំ វា បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជេតុំ, ភត្តានុមោទនំ វា កាតុ’’ន្តិ ភយបរិតស្សនាយ បរិតស្សតិ. ឯកច្ចោ ‘‘មនាបា នុ ខោ មេ យាគុ អាគច្ឆិស្សតិ, មនាបំ អន្តរខជ្ជក’’ន្តិ វា តណ្ហាបរិតស្សនាយ បរិតស្សតិ. តទុភយម្បិ តស្ស នត្ថីតិ ន បរិតស្សតិ. វិវេកាវដ្ដោតិ វិវេកេ និព្ពានេ អាវដ្ដមានសោ ហុត្វា. វិវេកវត្តោតិបិ បាឋោ, វិវេកវត្តយុត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. វិវេកវត្តំ នាម កតភត្តកិច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ទិវាវិហារេ សមថវិបស្សនាវសេន មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទនំ. ឯវំ និសិន្នស្ស ហិ ឥរិយាបថោ ឧបសន្តោ ហោតិ.

ន បត្តំ ឧន្នាមេតីតិអាទីសុ ឯកច្ចោ បត្តមុខវដ្ដិយា ឧទកទានំ អាហរន្តោ វិយ បត្តំ ឧន្នាមេតិ, ឯកោ បាទបិដ្ឋិយំ ឋបេន្តោ វិយ ឱនាមេតិ, ឯកោ ពទ្ធំ កត្វា គណ្ហាតិ, ឯកោ ឥតោ ចិតោ ច ផន្ទាបេតិ, ឯវំ អកត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា ឦសកំ នាមេត្វា ឧទកំ បដិគ្គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. ន សម្បរិវត្តកន្តិ បរិវត្តេត្វា បឋមមេវ បត្តបិដ្ឋិំ ន ធោវតិ. នាតិទូរេតិ យថា និសិន្នាសនតោ ទូរេ បតតិ, ន ឯវំ ឆឌ្ឌេតិ. នាច្ចាសន្នេតិ បាទមូលេយេវ ន ឆឌ្ឌេតិ. វិច្ឆឌ្ឌយមានោតិ វិកិរន្តោ, យថា បដិគ្គាហកោ តេមតិ, ន ឯវំ ឆឌ្ឌេតិ.

នាតិថោកន្តិ យថា ឯកច្ចោ បាបិច្ឆោ អប្បិច្ឆតំ ទស្សេន្តោ មុដ្ឋិមត្តមេវ គណ្ហាតិ, ន ឯវំ. អតិពហុន្តិ យាបនមត្តតោ អតិរេកំ. ព្យញ្ជនមត្តាយាតិ ព្យញ្ជនស្ស មត្តា នាម ឱទនតោ ចតុត្ថោ ភាគោ. ឯកច្ចោ ហិ ភត្តេ មនាបេ ភត្តំ ពហុំ គណ្ហាតិ, ព្យញ្ជនេ មនាបេ ព្យញ្ជនំ ពហុំ. សត្ថា បន តថា ន គណ្ហាតិ. ន ច ព្យញ្ជនេនាតិ អមនាបញ្ហិ ព្យញ្ជនំ ឋបេត្វា ភត្តមេវ ភុញ្ជន្តោ, ភត្តំ វា ឋបេត្វា ព្យញ្ជនមេវ ខាទន្តោ ព្យញ្ជនេន អាលោបំ អតិនាមេតិ នាម. សត្ថា ឯកន្តរិកំ ព្យញ្ជនំ គណ្ហាតិ, ភត្តម្បិ ព្យញ្ជនម្បិ ឯកតោវ និដ្ឋន្តិ. ទ្វត្តិក្ខត្តុន្តិ តថាគតស្ស ហិ បុថុជិវ្ហាយ ទន្តានំ ឧបនីតភោជនំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ទន្តេហិ ផុដ្ឋមត្តមេវ សណ្ហករណីយបិដ្ឋវិលេបនំ វិយ ហោតិ, តស្មា ឯវមាហ. ន មុខេ អវសិដ្ឋាតិ បោក្ខរបត្តេ បតិតឧទកពិន្ទុ វិយ វិនិវត្តិត្វា បរគលមេវ យាតិ, តស្មា អវសិដ្ឋា ន ហោតិ. រសបដិសំវេទីតិ មធុរតិត្តកទុកាទិរសំ ជានាតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ អន្តមសោ បានីយេបិ ទិព្ពោជា បក្ខិត្តាវ ហោតិ, តេន នេសំ សព្ពត្ថេវ រសោ បាកដោ ហោតិ, រសគេធោ បន នត្ថិ.

អដ្ឋង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បនស្ស វិនិច្ឆយោ អាគតោតិ សព្ពាសវសុត្តេ វុត្តមេតំ. ហត្ថេសុ ធោតេសូតិ សត្ថា កិំ ករោតិ? បឋមំ បត្តស្ស គហណដ្ឋានំ ធោវតិ. តត្ថ បត្តំ គហេត្វា សុខុមជាលហត្ថំ បេសេត្វា ទ្វេ វារេ សញ្ចារេតិ. ឯត្តាវតា បោក្ខរបត្តេ បតិតឧទកំ វិយ វិនិវត្តិត្វា គច្ឆតិ. ន ច អនត្ថិកោតិ យថា ឯកច្ចោ បត្តំ អាធារកេ ឋបេត្វា បត្តេ ឧទកំ ន បុញ្ឆតិ, រជេ បតន្តេ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ន ឯវំ ករោតិ. ន ច អតិវេលានុរក្ខីតិ យថា ឯកច្ចោ បមាណាតិក្កន្តំ អារក្ខំ ឋបេតិ, ភុញ្ជិត្វា វា បត្តេ ឧទកំ បុញ្ឆិត្វា ចីវរភោគន្តរំ បវេសេត្វា បត្តំ ឧទរេន អក្កមិត្វា គណ្ហាតិ, ន ឯវំ ករោតិ.

ន ច អនុមោទនស្សាតិ យោ ហិ ភុត្តមត្តោវ ទារកេសុ ភត្តត្ថាយ រោទន្តេសុ ឆាតជ្ឈត្តេសុ មនុស្សេសុ ភុញ្ជិត្វា អនាគតេស្វេវ អនុមោទនំ អារភតិ, តតោ សព្ពកម្មានិ ឆឌ្ឌេត្វា ឯកច្ចេ អាគច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ អនាគតាវ ហោន្តិ, អយំ កាលំ អតិនាមេតិ. យោបិ មនុស្សេសុ អាគន្ត្វា អនុមោទនត្ថាយ វន្ទិត្វា និសិន្នេសុ អនុមោទនំ អកត្វាវ ‘‘កថំ តិស្ស, កថំ ផុស្ស, កថំ សុមន, កថំ តិស្សេ, កថំ ផុស្សេ, កថំ សុមនេ, កច្ចិត្ថ អរោគា, សស្សំ សម្បន្ន’’ន្តិអាទិំ បាដិយេក្កំ កថំ សមុដ្ឋាបេតិ, អយំ អនុមោទនស្ស កាលំ អតិនាមេតិ, មនុស្សានំ បន ឱកាសំ ញត្វា អាយាចិតកាលេ ករោន្តោ នាតិនាមេតិ នាម, សត្ថា តថា ករោតិ.

ន តំ ភត្តន្តិ កិំ ភត្តំ នាមេតំ ឧត្តណ្ឌុលំ អតិកិលិន្នន្តិអាទីនិ វត្វា ន គរហតិ. ន អញ្ញំ ភត្តន្តិ ស្វាតនាយ វា បុនទិវសាយ វា ភត្តំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ ហិ អនុមោទនំ ករោន្តោ អញ្ញំ ភត្តំ បដិកង្ខតិ. យោ វា – ‘‘យាវ មាតុគាមានំ ភត្តំ បច្ចតិ, តាវ អនុមោទនំ ករិស្សាមិ, អថ មេ អនុមោទនាវសានេ អត្តនោ បក្កភត្តតោបិ ថោកំ ទស្សន្តី’’តិ អនុមោទនំ វឌ្ឍេតិ, អយម្បិ បដិកង្ខតិ នាម. សត្ថា ន ឯវំ ករោតិ. ន ច មុច្ចិតុកាមោតិ ឯកច្ចោ ហិ បដិសំមុញ្ចិត្វា គច្ឆតិ, វេគេន អនុពន្ធិតព្ពោ ហោតិ. សត្ថា បន ន ឯវំ គច្ឆតិ, បរិសាយ មជ្ឈេ ឋិតោវ គច្ឆតិ. អច្ចុក្កដ្ឋន្តិ យោ ហិ យាវ ហនុកដ្ឋិតោ ឧក្ខិបិត្វា បារុបតិ, តស្ស អច្ចុក្កដ្ឋំ នាម ហោតិ. យោ យាវ គោប្ផកា ឱតារេត្វាវ បារុបតិ, តស្ស អច្ចុក្កដ្ឋំ ហោតិ. យោបិ ឧភតោ ឧក្ខិបិត្វា ឧទរំ វិវរិត្វា យាតិ, តស្សបិ អច្ចុក្កដ្ឋំ ហោតិ. យោ ឯកំសំ កត្វា ថនំ វិវរិត្វា យាតិ, តស្សបិ អច្ចុក្កដ្ឋំ. សត្ថា តំ សព្ពំ ន ករោតិ.

អល្លីនន្តិ យថា អញ្ញេសំ សេទេន តិន្តំ អល្លីយតិ, ន ឯវំ សត្ថុ. អបកដ្ឋន្តិ ខលិសាដកោ វិយ កាយតោ មុច្ចិត្វាបិ ន តិដ្ឋតិ. វាតោតិ វេរម្ភវាតោបិ ឧដ្ឋហិត្វា ចាលេតុំ ន សក្កោតិ. បាទមណ្ឌនានុយោគន្តិ ឥដ្ឋកាយ ឃំសនាទីហិ បាទសោភានុយោគំ. បក្ខាលេត្វាតិ បាទេនេវ បាទំ ធោវិត្វា. សោ នេវ អត្តព្យាពាធាយាតិអាទីនិ ន បុព្ពេនិវាសចេតោបរិយញាណានំ អត្ថិតាយ វទតិ, ឥរិយាបថសន្តតំ បន ទិស្វា អនុមានេន វទតិ. ធម្មន្តិ បរិយត្តិធម្មំ. ន ឧស្សាទេតីតិ កិំ មហារដ្ឋិក, កិំ មហាកុដុម្ពិកាតិអាទីនិ វត្វា គេហស្សិតវសេន ន ឧស្សាទេតិ. ន អបសាទេតីតិ ‘‘កិំ, ឧបាសក, កថំ តេ វិហារមគ្គោ ញាតោ? កិំ ភយេន នាគច្ឆសិ? ន ហិ ភិក្ខូ កិញ្ចិ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តិ, មា ភាយី’’តិ វា ‘‘កិំ តុយ្ហំ ឯវំ មច្ឆរិយជីវិតំ នាមា’’តិ វា អាទីនិ វត្វា គេហស្សិតបេមេន ន អបសាទេតិ.

វិស្សដ្ឋោតិ សិនិទ្ធោ អបលិពុទ្ធោ. វិញ្ញេយ្យោតិ វិញ្ញាបនីយោ បាកដោ, វិស្សដ្ឋត្តាយេវ ចេស វិញ្ញេយ្យោ ហោតិ. មញ្ជូតិ មធុរោ. សវនីយោតិ សោតសុខោ, មធុរត្តាយេវ ចេស សវនីយោ ហោតិ. ពិន្ទូតិ សម្បិណ្ឌិតោ. អវិសារីតិ អវិសដោ, ពិន្ទុត្តាយេវ ចេស អវិសារី ហោតិ. គម្ភីរោតិ គម្ភីរសមុដ្ឋិតោ. និន្នាទីតិ និន្នាទវា, គម្ភីរត្តាយេវ ចេស និន្នាទី ហោតិ. យថាបរិសន្តិ ចក្កវាឡបរិយន្តម្បិ ឯកាពទ្ធបរិសំ វិញ្ញាបេតិ. ពហិទ្ធាតិ អង្គុលិមត្តម្បិ បរិសតោ ពហិទ្ធា ន គច្ឆតិ. តស្មា? សោ ឯវរូបោ មធុរស្សរោ អការណា មា នស្សីតិ. ឥតិ ភគវតោ ឃោសោ បរិសាយ មត្ថកេនេវ ចរតិ.

អវលោកយមានាតិ សិរស្មិំ អញ្ជលិំ ឋបេត្វា ភគវន្តំ ឱលោកេន្តាវ បច្ចោសក្កិត្វា ទស្សនវិជហនដ្ឋានេ វន្ទិត្វា គច្ឆន្តិ. អវិជហិតត្តាតិ យោ ហិ កថំ សុត្វា វុដ្ឋិតោ អញ្ញំ ទិដ្ឋសុតាទិកំ កថំ កថេន្តោ គច្ឆតិ, ឯស សភាវេន វិជហតិ នាម. យោ បន សុតធម្មកថាយ វណ្ណំ កថេន្តោវ គច្ឆតិ, អយំ ន វិជហតិ នាម, ឯវំ អវិជហន្តភាវេន បក្កមន្តិ. គច្ឆន្តន្តិ រជ្ជុយន្តវសេន រតនសត្តុព្ពេធំ សុវណ្ណគ្ឃិកំ វិយ គច្ឆន្តំ. អទ្ទសាម ឋិតន្តិ សមុស្សិតកញ្ចនបព្ពតំ វិយ ឋិតំ អទ្ទសាម. តតោ ច ភិយ្យោតិ វិត្ថារេត្វា គុណេ កថេតុំ អសក្កោន្តោ អវសេសេ គុណេ សំខិបិត្វា កលាបំ វិយ សុត្តកពទ្ធំ វិយ ច កត្វា វិស្សជ្ជេន្តោ ឯវមាហ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – មយា កថិតគុណេហិ អកថិតាវ ពហុតរា. មហាបថវិមហាសមុទ្ទាទយោ វិយ ហិ តស្ស ភោតោ អនន្តា អប្បមេយ្យា គុណា អាកាសមិវ វិត្ថារិតាតិ.

៣៩០. អប្បដិសំវិទិតោតិ អវិញ្ញាតអាគមនោ. បព្ពជិតេ ឧបសង្កមន្តេន ហិ ចីវរបរិកម្មាទិសមយេ វា ឯកំ និវាសេត្វា សរីរភញ្ជនសមយេ វា ឧបសង្កមិត្វា តតោវ បដិនិវត្តិតព្ពំ ហោតិ, បដិសន្ថារមត្តម្បិ ន ជាយតិ. បុរេតរំ បន ឱកាសេ ការិតេ ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខុ វិវិត្តេ ឋានេ និសីទតិ, តំ អាគន្ត្វា បស្សន្តា ទស្សនេនបិ បសីទន្តិ, បដិសន្ថារោ ជាយតិ, បញ្ហព្យាករណំ វា ធម្មកថា វា លព្ភតិ. តស្មា បណ្ឌិតា ឱកាសំ ការេន្តិ. សោ ច នេសំ អញ្ញតរោ, តេនស្ស ឯតទហោសិ. ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោតិ អត្តនោ ឧគ្គតភាវំ អកថេត្វា កស្មា ឯវមាហ? ពុទ្ធា នាម អនុទ្ទយសម្បន្នា ហោន្តិ, មហល្លកភាវំ ញត្វា សីឃំ ឱកាសំ ករិស្សតីតិ ឯវមាហ.

៣៩១. ឱរមិយ ឱកាសមកាសីតិ វេគេន ឧដ្ឋាយ ទ្វិធា ភិជ្ជិត្វា ឱកាសមកាសិ.

យេ មេតិ យេ មយា. នារីសមានសវ្ហយាតិ នារីសមាននាមំ ឥត្ថិលិង្គំ, តេន អវ្ហាតព្ពាតិ នារីសមានសវ្ហយា, ឥត្ថិលិង្គេន វត្តព្ពាតិ វោហារកុសលតាយ ឯវំ វទតិ. បហូតជិវ្ហោតិ បុថុលជិវ្ហោ. និន្នាមយេតន្តិ នីហរ ឯតំ.

៣៩៣. កេវលីតិ សកលគុណសម្បន្នោ.

៣៩៤. បច្ចភាសីតិ ឯកប្បហារេន បុច្ឆិតេ អដ្ឋ បញ្ហេ ព្យាករោន្តោ បតិអភាសិ. យោ វេទីតិ យោ វិទតិ ជានាតិ, យស្ស បុព្ពេនិវាសោ បាកដោ. សគ្គាបាយញ្ច បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ កថិតំ. ជាតិក្ខយំ បត្តោតិ អរហត្តំ បត្តោ. អភិញ្ញា វោសិតោតិ តំ អរហត្តំ អភិជានិត្វា វោសិតោ វោសានប្បត្តោ. មុនីតិ អរហត្តញាណមោនេយ្យេន សមន្នាគតោ.

វិសុទ្ធន្តិ បណ្ឌរំ. មុត្តំ រាគេហីតិ កិលេសរាគេហិ មុត្តំ. បហីនជាតិមរណោតិ ជាតិក្ខយប្បត្តត្តា បហីនជាតិកោ, ជាតិបហានេនេវ បហីនមរណោ. ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ យំ ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលី សកលភាវោ, តេន សមន្នាគតោ, សកលចតុមគ្គព្រហ្មចរិយវាសោតិ អត្ថោ. បារគូ សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ លោកិយលោកុត្តរធម្មានំ អភិញ្ញាយ បារំ គតោ, សព្ពធម្មេ អភិជានិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. បារគូតិ វា ឯត្តាវតា បរិញ្ញាបារគូ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ, បហានបារគូ សព្ពកិលេសានំ, ភាវនាបារគូ ចតុន្នំ មគ្គានំ, សច្ឆិកិរិយាបារគូ និរោធស្ស, សមាបត្តិបារគូ សព្ពសមាបត្តីនន្តិ អយមត្ថោ វុត្តោ. បុន សព្ពធម្មានន្តិ ឥមិនា អភិញ្ញាបារគូ វុត្តោតិ. ពុទ្ធោ តាទី បវុច្ចតីតិ តាទិសោ ឆហិ អាការេហិ បារំ គតោ សព្ពាការេន ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ បវុច្ចតីតិ.

កិំ បន ឯត្តាវតា សព្ពេ បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា ហោន្តីតិ? អាម វិស្សជ្ជិតា, ចិត្តំ វិសុទ្ធំ ជានាតិ, មុត្តំ រាគេហីតិ ឥមិនា តាវ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោតិ បឋមបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. បារគូតិ ឥមិនា វេទេហិ គតត្តា វេទគូតិ ទុតិយបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. បុព្ពេនិវាសន្តិអាទីហិ ឥមាសំ តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ អត្ថិតាយ តេវិជ្ជោតិ តតិយបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. មុត្តំ រាគេហិ សព្ពសោតិ ឥមិនាវ និស្សដត្តា បាបធម្មានំ សោត្តិយោតិ ចតុត្ថបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. ជាតិក្ខយំ បត្តោតិ ឥមិនា បន អរហត្តស្សេវ វុត្តត្តា បញ្ចមបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. វោសិតោតិ ច ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ ច ឥមេហិ ឆដ្ឋបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. អភិញ្ញា វោសិតោ មុនីតិ ឥមិនា សត្តមបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. បារគូ សព្ពធម្មានំ, ពុទ្ធោ តាទី បវុច្ចតីតិ ឥមិនា អដ្ឋមបញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ.

៣៩៥. ទានកថន្តិអាទីនិ ហេដ្ឋា សុត្តេ វិត្ថារិតានេវ. បច្ចបាទីតិ បដិបជ្ជិ. ធម្មស្សានុធម្មន្តិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ធម្មោ នាម អរហត្តមគ្គោ, អនុធម្មោ នាម ហេដ្ឋិមា តយោ មគ្គា តីណិ ច សាមញ្ញផលានិ, តានិ បដិបាដិយា បដិលភីតិ អត្ថោ. ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសីតិ មញ្ច ធម្មការណា ន កិលមេសិ, ន បុនប្បុនំ កថាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ បន បទេន ទេសនាយ អរហត្តេនេវ កូដំ គហិតន្តិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ព្រហ្មាយុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សេលសុត្តវណ្ណនា

៣៩៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ សេលសុត្តំ. តត្ថ អង្គុត្តរាបេសូតិអាទិ បោតលិយសុត្តេ វិត្ថារិតមេវ. អឌ្ឍតេឡសេហីតិ អឌ្ឍេន តេឡសេហិ, ទ្វាទសហិ សតេហិ បញ្ញាសាយ ច ភិក្ខូហិ សទ្ធិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេ បន សាវកសន្និបាតេ សន្និបតិតា ភិក្ខូយេវ សព្ពេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិតា ខីណាសវា. កេណិយោតិ តស្ស នាមំ, ជដិលោតិ តាបសោ. សោ កិរ ព្រាហ្មណមហាសាលោ, ធនរក្ខណត្ថាយ បន តាបសបព្ពជ្ជំ សមាទាយ រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា តត្ថ អស្សមំ ការេត្វា វសតិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ វណិជ្ជំ បយោជេត្វា កុលសហស្សស្ស និស្សយោ ហុត្វា, អស្សមេបិ ចស្ស ឯកោ តាលរុក្ខោ ទិវសេ ទិវសេ ឯកំ សោវណ្ណមយំ តាលផលំ មុញ្ចតីតិ វទន្តិ. សោ ទិវា កាសាយានិ ធារេតិ, ជដា ច ពន្ធតិ, រត្តិំ កាមសម្បត្តិំ អនុភវតិ. ធម្មិយា កថាយាតិ បានកានិសំសបដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ. អយញ្ហិ កេណិយោ តុច្ឆហត្ថោ ភគវតោ ទស្សនាយ គន្តុំ លជ្ជាយមានោ – ‘‘វិកាលភោជនា វិរតានម្បិ បានកំ កប្បតី’’តិ ចិន្តេត្វា សុសង្ខតពទរបានំ បញ្ចហិ កាជសតេហិ គាហាបេត្វា អគមាសិ. ឯវំ គតភាវោ ចស្ស – ‘‘អថ ខោ កេណិយស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ កិំ នុ ខោ អហំ សមណស្ស គោតមស្ស ហរាបេយ្យ’’ន្តិ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០០) បាឡិអារុឡ្ហោយេវ.

ទុតិយម្បិ ខោ ភគវាតិ កស្មា បុនប្បុនំ បដិក្ខិបិ? តិត្ថិយានំ បដិក្ខេបបសន្នតាយ, អការណមេតំ, នត្ថិ ពុទ្ធានំ បច្ចយហេតុ ឯវរូបំ កោហញ្ញំ. អយំ បន អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានិ ទិស្វា ឯត្តកានំយេវ ភិក្ខំ បដិយាទេស្សតិ, ស្វេវ សេលោ តីហិ បុរិសសតេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សតិ. អយុត្តំ ខោ បន នវកេ អញ្ញតោ បេសេត្វា ឥមេហេវ សទ្ធិំ គន្តុំ, ឥមេ វា អញ្ញតោ បេសេត្វា នវកេហិ សទ្ធិំ គន្តុំ. អថាបិ សព្ពេ គហេត្វា គមិស្សាមិ, ភិក្ខាហារោ នប្បហោស្សតិ. តតោ ភិក្ខូសុ បិណ្ឌាយ ចរន្តេសុ មនុស្សា ឧជ្ឈាយិស្សន្តិ – ‘‘ចិរស្សាបិ កេណិយោ សមណំ គោតមំ និមន្តេត្វា យាបនមត្តំ ទាតុំ នាសក្ខី’’តិ, សយម្បិ វិប្បដិសារី ភវិស្សតិ. បដិក្ខេបេ បន កតេ ‘‘សមណោ គោតមោ បុនប្បុនំ ‘ត្វញ្ច ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ’តិ ព្រាហ្មណានំ នាមំ គណ្ហាតី’’តិ ចិន្តេត្វា ព្រាហ្មណេបិ និមន្តេតុកាមោ ភវិស្សតិ, តតោ ព្រាហ្មណេ បាដិយេក្កំ និមន្តេស្សតិ, តេ តេន និមន្តិតា ភិក្ខូ ហុត្វា ភុញ្ជិស្សន្តិ. ឯវមស្ស សទ្ធា អនុរក្ខិតា ភវិស្សតីតិ បុនប្បុនំ បដិក្ខិបិ. កិញ្ចាបិ ខោ, ភោតិ ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ, – ‘‘ភោ គោតម, កិំ ជាតំ យទិ អហំ ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ, អធិវាសេតុ ភវំ គោតមោ, អហំ ព្រាហ្មណានម្បិ ទាតុំ សក្កោមិ តុម្ហាកម្បី’’តិ.

កាយវេយ្យាវដិកន្តិ កាយវេយ្យាវច្ចំ. មណ្ឌលមាឡន្តិ ទុស្សមណ្ឌបំ.

៣៩៧. អាវាហោតិ កញ្ញាគហណំ. វិវាហោតិ កញ្ញាទានំ. សោ មេ និមន្តិតោតិ សោ មយា និមន្តិតោ. អថ ព្រាហ្មណោ បរិបក្កោបនិស្សយត្តា ពុទ្ធសទ្ទំ សុត្វាវ អមតេនេវាភិសិត្តោ បសាទំ អាវិករោន្តោ ពុទ្ធោតិ, ភោ កេណិយ, វទេសីតិ អាហ. កេណិយោ យថាភូតំ អាចិក្ខន្តោ ពុទ្ធោតិ, ភោ សេល, វទាមីតិ អាហ. តតោ នំ បុនបិ ទឡ្ហីករណត្ថំ បុច្ឆិ, ឥតរោបិ តថេវ អារោចេសិ.

៣៩៨. អថស្ស កប្បសតសហស្សេហិបិ ពុទ្ធសទ្ទស្សេវ ទុល្លភភាវំ សម្បស្សតោ. ឯតទហោសីតិ. ឯតំ ‘‘ឃោសោបិ ខោ’’តិអាទិ អហោសិ. នីលវនរាជីតិ នីលវណ្ណរុក្ខបន្តិ. បទេ បទន្តិ បទប្បមាណេ បទំ. អច្ចាសន្នេ ហិ អតិទូរេ វា បាទេ និក្ខិបមានេ សទ្ទោ ឧដ្ឋាតិ, តំ បដិសេធេន្តោ ឯវមាហ. សីហាវ ឯកចរាតិ គណវាសី សីហោ សីហបោតកាទីហិ សទ្ធិំ បមាទំ អាបជ្ជតិ, ឯកចរោ អប្បមត្តោ ហោតិ. ឥតិ អប្បមាទវិហារំ ទស្សេន្តោ ឯកចរសីហេន ឱបម្មំ ករោតិ. មា មេ ភោន្តោតិ អាចារំ សិក្ខាបេន្តោ អាហ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សចេ តុម្ហេ កថាវារំ អលភិត្វា មម កថាយ អន្តរេ កថំ បវេសេស្សថ, ‘‘អន្តេវាសិកេ សិក្ខាបេតុំ នាសក្ខី’’តិ មយ្ហំ គរហា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្មា ឱកាសំ បស្សិត្វា មន្តេយ្យាថាតិ. នោ ច ខោ នំ ជានាមីតិ វិបស្សីបិ ពោធិសត្តោ ចតុរាសីតិសហស្សត្ថេរបព្ពជិតបរិវារោ សត្ត មាសានិ ពោធិសត្តចារិកំ ចរិ, ពុទ្ធុប្បាទកាលោ វិយ អហោសិ. អម្ហាកម្បិ ពោធិសត្តោ ឆព្ពស្សានិ ពោធិសត្តចារិកំ ចរិ. ឯវំ បរិបុណ្ណសរីរលក្ខណេហិ សមន្នាគតាបិ ពុទ្ធា ន ហោន្តិ. តស្មា ព្រាហ្មណោ ‘‘នោ ច ខោ នំ ជានាមី’’តិ អាហ.

៣៩៩. បរិបុណ្ណកាយោតិ លក្ខណេហិ បរិបុណ្ណតាយ អហីនង្គតាយ ច បរិបុណ្ណសរីរោ. សុរុចីតិ សុន្ទរសរីរប្បភោ. សុជាតោតិ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា សណ្ឋានសម្បត្តិយា ច សុនិព្ពត្តោ. ចារុទស្សនោតិ សុចិរម្បិ បស្សន្តានំ អតិត្តិជនកោ មនោហរទស្សនោ. សុវណ្ណវណ្ណោតិ សុវណ្ណសទិសវណ្ណោ. សុសុក្កទាឋោតិ សុដ្ឋុ សុក្កទាឋោ. មហាបុរិសលក្ខណាតិ បឋមំ វុត្តព្យញ្ជនានេវ វចនន្តរេន និគមេន្តោ អាហ.

ឥទានិ តេសុ លក្ខណេសុ អត្តនោ ចិត្តរុចិតានិ គហេត្វា ថោមេន្តោ បសន្ននេត្តោតិអាទិមាហ. ភគវា ហិ បញ្ចវណ្ណបសាទសម្បត្តិយា បសន្ននេត្តោ, បុណ្ណចន្ទសទិសមុខតាយ សុមុខោ, អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា ព្រហា, ព្រហ្មុជុគត្តតាយ ឧជុ, ជុតិមន្តតាយ បតាបវា. យម្បិ ចេត្ថ បុព្ពេ វុត្តំ, តំ ‘‘មជ្ឈេ សមណសង្ឃស្សា’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន ថោមយតា បុន វុត្តំ. ឯទិសោ ហិ ឯវំ វិរោចតិ. ឧត្តរគាថាយបិ ឯសេវ នយោ. ឧត្តមវណ្ណីនោតិ ឧត្តមវណ្ណសម្បន្នស្ស. រថេសភោតិ ឧត្តមសារថិ. ជម្ពុសណ្ឌស្សាតិ ជម្ពុទីបស្ស. បាកដេន ឥស្សរិយំ ឥស្សរោ ហោតិ.

ខត្តិយាតិ ជាតិខត្តិយា. ភោគីតិ ភោគិយា. រាជានោតិ យេ កេចិ រជ្ជំ ការេន្តា. រាជាភិរាជាតិ រាជូនំ បូជនីយោ, អធិរាជា ហុត្វា, ចក្កវត្តីតិ អធិប្បាយោ. មនុជិន្ទោតិ មនុស្សាធិបតិ បរមិស្សរោ ហុត្វា.

ឯវំ វុត្តេ ភគវា – ‘‘យេ តេ ភវន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេ សកវណ្ណេ ភញ្ញមានេ អត្តានំ បាតុករោន្តី’’តិ ឥមំ សេលស្ស មនោរថំ បូរេន្តោ រាជាហមស្មីតិអាទិមាហ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យំ មំ ត្វំ សេល ‘‘រាជា អរហសិ ភវិតុ’’ន្តិ យាចសិ, ឯត្ថ អប្បោស្សុក្កោ ហោតិ រាជាហមស្មិ. សតិ ច រាជត្តេ យថា អញ្ញោ រាជា យោជនសតំ វា អនុសាសតិ យោជនសហស្សំ វា, ចក្កវត្តី ហុត្វាបិ ចតុទីបបរិយន្តមត្តំ វា, នាហមេវំ បរិច្ឆិន្នវិសយោ, អហញ្ហិ ធម្មរាជា អនុត្តរោ ភវគ្គតោ អវីចិបរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អប្បមាណលោកធាតុយោ អនុសាសាមិ. យាវតា ហិ អបទទ្វិបទាទិភេទា សត្តា, អហំ តេសំ អគ្គោ. ន ហិ មេ កោចិ សីលេន វា…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនេន វា បដិភាគោ អត្ថិ, ស្វាហំ ឯវំ ធម្មរាជា អនុត្តរោ អនុត្តរេនេវ ចតុសតិបដ្ឋានាទិភេទេន ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ. ឥទំ បជហថ, ឥទំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរថាតិ អាណាចក្កំ, ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិអាទិនា បរិយត្តិធម្មេន ធម្មចក្កមេវ វា. ចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ យំ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ ហោតិ សមណេន វា…បេ… កេនចិ វា លោកស្មិន្តិ.

ឯវំ អត្តានំ អាវិករោន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សជាតោ សេលោ បុន ទឡ្ហីករណត្ថំ សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសីតិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ កោ នុ សេនាបតីតិ រញ្ញោ ភោតោ ធម្មេន បវត្តិតស្ស ចក្កស្ស អនុបវត្តកោ សេនាបតិ កោ នូតិ បុច្ឆិ.

តេន ច សមយេន ភគវតោ ទក្ខិណបស្សេ អាយស្មា សារិបុត្តោ និសិន្នោ ហោតិ សុវណ្ណបុញ្ជោ វិយ សិរិយា សោភមានោ, តំ ទស្សេន្តោ ភគវា មយា បវត្តិតន្តិ គាថមាហ. តត្ថ អនុជាតោ តថាគតន្តិ តថាគតំ ហេតុំ អនុជាតោ, តថាគតេន ហេតុនា ជាតោតិ អត្ថោ. អបិច អវជាតោ អនុជាតោ អតិជាតោតិ តយោ វុត្តា. តេសុ អវជាតោ ទុស្សីលោ, សោ តថាគតស្ស បុត្តោ នាម ន ហោតិ. អតិជាតោ នាម បិតរា ឧត្តរិតរោ, តាទិសោបិ តថាគតស្ស បុត្តោ នត្ថិ. តថាគតស្ស បន ឯកោ អនុជាតោវ បុត្តោ ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

ឯវំ ‘‘កោ នុ សេនាបតី’’តិ បញ្ហំ ព្យាករិត្វា យំ សេលោ អាហ ‘‘សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសី’’តិ, តត្រ នំ និក្កង្ខំ កាតុកាមោ ‘‘នាហំ បដិញ្ញាមត្តេនេវ បដិជានាមិ, អបិចាហំ ឥមិនា ការណេន ពុទ្ធោ’’តិ ញាបេតុំ អភិញ្ញេយ្យន្តិ គាថមាហ. តត្រ អភិញ្ញេយ្យន្តិ វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ច. ភាវេតព្ពំ មគ្គសច្ចំ. បហាតព្ពំ សមុទយសច្ចំ. ហេតុវចនេន បន ផលសិទ្ធិតោ តេសំ ផលានិ និរោធសច្ចទុក្ខសច្ចានិបិ វុត្តានេវ ហោន្តិ. ឯវំ សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ បរិញ្ញាតព្ពំ បរិញ្ញាតន្តិ ឥទម្បេត្ថ សង្គហិតន្តិ ចតុសច្ចភាវនាផលញ្ច វិមុត្តិញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘ពុជ្ឈិតព្ពំ ពុជ្ឈិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោស្មី’’តិ យុត្តហេតុនា ពុទ្ធភាវំ សាធេតិ.

ឯវំ និប្បរិយាយេន អត្តានំ អាវិកត្វា អត្តនិ កង្ខាវិតរណត្ថំ ព្រាហ្មណំ អតិចារិយមានោ វិនយស្សូតិ គាថត្តយមាហ. តត្ថ សល្លកត្តោតិ រាគាទិសល្លកន្តនោ. អនុត្តរោតិ យថា ពាហិរវេជ្ជេន វូបសមិតរោគោ ឥមស្មិញ្ញេវត្តភាវេ កុប្បតិ, ន ឯវំ. មយា វូបសមិតស្ស បន រោគស្ស ភវន្តរេបិ ឧប្បត្តិ នត្ថិ, តស្មា អហំ អនុត្តរោតិ អត្ថោ. ព្រហ្មភូតោតិ សេដ្ឋភូតោ. អតិតុលោតិ តុលំ អតីតោ, និរុបមោតិ អត្ថោ. មារសេនប្បមទ្ទនោតិ កាមា តេ បឋមា សេនាតិ ឯវំ អាគតាយ មារសេនាយ បមទ្ទនោ. សព្ពាមិត្តេតិ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារសង្ខាតេ សព្ពបច្ចត្ថិកេ. វសីកត្វាតិ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា. អកុតោភយោតិ កុតោចិ អភយោ.

ឯវំ វុត្តេ សេលោ ព្រាហ្មណោ តាវទេវ ភគវតិ សញ្ជាតបសាទោ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ ហុត្វា ឥមំ ភោន្តោតិ គាថត្តយមាហ. តត្ថ កណ្ហាភិជាតិកោតិ ចណ្ឌាលាទិនីចកុលេ ជាតោ. តតោ តេបិ មាណវកា បព្ពជ្ជាបេក្ខា ហុត្វា ឯវញ្ចេ រុច្ចតិ, ភោតោតិ គាថមាហំសុ. អថ សេលោ តេសុ មាណវកេសុ តុដ្ឋចិត្តោ តេ ច ទស្សេន្តោ បព្ពជ្ជំ យាចន្តោ ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ គាថមាហ.

តតោ ភគវា យស្មា សេលោ អតីតេ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សាសនេ តេសំយេវ តិណ្ណំ បុរិសសតានំ គណសេដ្ឋោ ហុត្វា តេហិ សទ្ធិំ បរិវេណំ ការេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា តេន កម្មេន ទេវមនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវមានោ បច្ឆិមេ ភវេ តេសំយេវ អាចរិយោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, តញ្ច តេសំ កម្មំ វិមុត្តិបរិបាកាយ បរិបក្កំ ឯហិភិក្ខុភាវស្ស ច ឧបនិស្សយភូតំ, តស្មា តេ សព្ពេវ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជំ បព្ពាជេន្តោ ស្វាក្ខាតន្តិ គាថមាហ. តត្ថ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ សយមេវ ទដ្ឋព្ពំ បច្ចក្ខំ. អកាលិកន្តិ មគ្គានន្តរផលុប្បត្តិយា ន កាលន្តរំ បត្តព្ពផលំ. យត្ថ អមោឃាតិ យស្មិំ មគ្គព្រហ្មចរិយេ អប្បមត្តស្ស សិក្ខត្តយបូរណេន សិក្ខតោ បព្ពជ្ជា អមោឃា ហោតិ, សផលាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច វត្វា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច. តេ សព្ពេ បត្តចីវរធរា ហុត្វា អាកាសេនាគន្ត្វា វស្សសតិកត្ថេរា វិយ សុវិនីតា ភគវន្តំ អភិវាទយិំសុ. ឯវមិមំ តេសំ ឯហិភិក្ខុភាវំ សន្ធាយ ‘‘អលត្ថ ខោ សេលោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤០០. ឥមាហីតិ ឥមាហិ កេណិយស្ស ចិត្តានុកូលាហិ គាថាហិ. តត្ថ អគ្គិបរិចរិយំ វិនា ព្រាហ្មណានំ យញ្ញាភាវតោ ‘‘អគ្គិហុត្តមុខា យញ្ញា’’តិ វុត្តំ. អគ្គិហុត្តសេដ្ឋា អគ្គិជុហនប្បធានាតិ អត្ថោ. វេទេ សជ្ឈាយន្តេហិ បឋមំ សជ្ឈាយិតព្ពតោ, សាវិត្តី, ‘‘ឆន្ទសោ មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. មនុស្សានំ សេដ្ឋតោ រាជា ‘‘មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. នទីនំ អាធារតោ បដិសរណតោ ច សាគរោ ‘‘មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ចន្ទយោគវសេន ‘‘អជ្ជ កត្តិកា អជ្ជ រោហិណី’’តិ សញ្ញាណតោ អាលោកករណតោ សោម្មភាវតោ ច ‘‘នក្ខត្តានំ មុខំ ចន្ទោ’’តិ វុត្តំ. តបន្តានំ អគ្គត្តា អាទិច្ចោ ‘‘តបតំ មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ទក្ខិណេយ្យានំ បន អគ្គត្តា វិសេសេន តស្មិំ សមយេ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ សន្ធាយ ‘‘បុញ្ញំ អាកង្ខមានានំ, សង្ឃោ ឯវ យជតំ មុខ’’ន្តិ វុត្តំ. តេន សង្ឃោ បុញ្ញស្ស អាយមុខន្តិ ទស្សេតិ.

យំ តំ សរណន្តិ អញ្ញំ ព្យាករណគាថមាហ. តស្សត្ថោ – បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា ភគវា យស្មា មយំ ឥតោ អដ្ឋមេ ទិវសេ តំ សរណំ អាគតម្ហា, តស្មា អត្តនា តវ សាសនេ អនុត្តរេន ទមថេន ទន្តាម្ហា, អហោ តេ សរណស្ស អានុភាវោតិ.

តតោ បរំ ភគវន្តំ ទ្វីហិ គាថាហិ ថោមេត្វា តតិយាយ វន្ទនំ យាចន្តោ ភិក្ខវោ តិសតា ឥមេតិអាទិមាហាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សេលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អស្សលាយនសុត្តវណ្ណនា

៤០១. ឯវំ មេ សុតន្តិ អស្សលាយនសុត្តំ. តត្ថ នានាវេរជ្ជកានន្តិ អង្គមគធាទីហិ នានប្បការេហិ វេរជ្ជេហិ អាគតានំ, តេសុ វា រដ្ឋេសុ ជាតសំវឌ្ឍានន្តិបិ អត្ថោ. កេនចិទេវាតិ យញ្ញុបាសនាទិនា អនិយមិតកិច្ចេន. ចាតុវណ្ណិន្តិ ចតុវណ្ណសាធារណំ. មយំ បន ន្ហានសុទ្ធិយា ភាវនាសុទ្ធិយាបិ ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តីតិ វទាម, អយុត្តម្បិ សមណោ គោតមោ ករោតីតិ មញ្ញមានា ឯវំ ចិន្តយិំសុ. វុត្តសិរោតិ វាបិតសិរោ.

ធម្មវាទីតិ សភាវវាទី. ទុប្បដិមន្តិយាតិ អម្ហាទិសេហិ អធម្មវាទីហិ ទុក្ខេន បដិមន្តិតព្ពា ហោន្តិ. ធម្មវាទិនោ នាម បរាជយោ ន សក្កា កាតុន្តិ ទស្សេតិ. បរិព្ពាជកន្តិ បព្ពជ្ជាវិធានំ, តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា សព្ពបច្ឆា បព្ពជន្តា យេហិ មន្តេហិ បព្ពជន្តិ, បព្ពជិតា ច យេ មន្តេ បរិហរន្តិ, យំ វា អាចារំ អាចរន្តិ, តំ សព្ពំ ភោតា ចរិតំ សិក្ខិតំ. តស្មា តុយ្ហំ បរាជយោ នត្ថិ, ជយោវ ភវិស្សតីតិ មញ្ញន្តា ឯវមាហំសុ.

៤០២. ទិស្សន្តិ ខោ បនាតិអាទិ តេសំ លទ្ធិភិន្ទនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ព្រាហ្មណិយោតិ ព្រាហ្មណានំ បុត្តបដិលាភត្ថាយ អាវាហវិវាហវសេន កុលា អានីតា ព្រាហ្មណិយោ ទិស្សន្តិ. តា ខោ បនេតា អបរេន សមយេន ឧតុនិយោបិ ហោន្តិ, សញ្ជាតបុប្ផាតិ អត្ថោ. គព្ភិនិយោតិ សញ្ជាតគព្ភា. វិជាយមានាតិ បុត្តធីតរោ ជនយមានា. បាយមានាតិ ទារកេ ថញ្ញំ បាយន្តិយោ. យោនិជាវ សមានាតិ ព្រាហ្មណីនំ បស្សាវមគ្គេន ជាតា សមានា. ឯវមាហំសូតិ ឯវំ វទន្តិ. កថំ? ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទាតិ. យទិ បន នេសំ សច្ចវចនំ សិយា, ព្រាហ្មណីនំ កុច្ឆិ មហាព្រហ្មុនោ ឧរោ ភវេយ្យ, ព្រាហ្មណីនំ បស្សាវមគ្គោ មហាព្រហ្មុនោ មុខំ ភវេយ្យ, ឯត្តាវតា ‘‘មយំ មហាព្រហ្មុនោ ឧរេ វសិត្វា មុខតោ និក្ខន្តា’’តិ វត្តុំ មា លភន្តូតិ អយំ មុខតោ ជាតច្ឆេទកវាទោ វុត្តោ.

៤០៣. អយ្យោ ហុត្វា ទាសោ ហោតិ, ទាសោ ហុត្វា អយ្យោ ហោតីតិ ព្រាហ្មណោ សភរិយោ វណិជ្ជំ បយោជេន្តោ យោនករដ្ឋំ វា កម្ពោជរដ្ឋំ វា គន្ត្វា កាលំ ករោតិ, តស្ស គេហេ វយប្បត្តេ បុត្តេ អសតិ ព្រាហ្មណី ទាសេន វា កម្មករេន វា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេតិ. ឯកស្មិំ ទារកេ ជាតេ សោ បុរិសោ ទាសោវ ហោតិ, តស្ស ជាតទារកោ បន ទាយជ្ជសាមិកោ ហោតិ. មាតិតោ សុទ្ធោ បិតិតោ អសុទ្ធោ សោ វណិជ្ជំ បយោជេន្តោ មជ្ឈិមបទេសំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណទារិកំ គហេត្វា តស្សា កុច្ឆិស្មិំ បុត្តំ បដិលភតិ, សោបិ មាតិតោវ សុទ្ធោ ហោតិ បិតិតោ អសុទ្ធោ. ឯវំ ព្រាហ្មណសមយស្មិញ្ញេវ ជាតិសម្ភេទោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថមេតំ វុត្តំ. កិំ ពលំ, កោ អស្សាសោតិ យត្ថ តុម្ហេ ទាសា ហោន្តា សព្ពេវ ទាសា ហោថ, អយ្យា ហោន្តា សព្ពេវ អយ្យា ហោថ, ឯត្ថ វោ កោ ថាមោ, កោ អវស្សយោ, យំ ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោតិ វទថាតិ ទីបេតិ.

៤០៤. ខត្តិយោវ នុ ខោតិអាទយោ សុត្តច្ឆេទកវាទា នាម ហោន្តិ.

៤០៨. ឥទានិ ចាតុវណ្ណិសុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ ឥធ រាជាតិអាទិមាហ. សាបានទោណិយាតិ សុនខានំ បិវនទោណិយា. អគ្គិករណីយន្តិ សីតវិនោទនអន្ធការវិធមនភត្តបចនាទិ អគ្គិកិច្ចំ. ឯត្ថ អស្សលាយនាតិ ឯត្ថ សព្ពស្មិំ អគ្គិកិច្ចំ ករោន្តេ.

៤០៩. ឥទានិ យទេតំ ព្រាហ្មណា ចាតុវណ្ណិសុទ្ធីតិ វទន្តិ, ឯត្ថ ចាតុវណ្ណាតិ និយមោ នត្ថិ. បញ្ចមោ ហិ បាទសិកវណ្ណោបិ អត្ថីតិ សំខិត្តេន តេសំ វាទេ ទោសទស្សនត្ថំ ឥធ ខត្តិយកុមារោតិអាទិមាហ. តត្រ អមុត្រ ច បនេសានន្តិ អមុស្មិញ្ច បន បុរិមនយេ ឯតេសំ មាណវកានំ កិញ្ចិ នានាករណំ ន បស្សាមីតិ វទតិ. នានាករណំ បន តេសម្បិ អត្ថិយេវ. ខត្តិយកុមារស្ស ហិ ព្រាហ្មណកញ្ញាយ ឧប្បន្នោ ខត្តិយបាទសិកោ នាម, ឥតរោ ព្រាហ្មណបាទសិកោ នាម, ឯតេ ហីនជាតិមាណវកា.

ឯវំ បញ្ចមស្ស វណ្ណស្ស អត្ថិតាយ ចាតុវណ្ណិសុទ្ធីតិ ឯតេសំ វាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បុន ចាតុវណ្ណិសុទ្ធិយំ ឱវទន្តោ តំ កិំ មញ្ញសីតិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ធេតិ មតកភត្តេ. ថាលិបាកេតិ បណ្ណាការភត្តេ. យញ្ញេតិ យញ្ញភត្តេ. បាហុនេតិ អាគន្តុកានំ កតភត្តេ. កិំ ហីតិ កិំ មហប្ផលំ ភវិស្សតិ, នោ ភវិស្សតីតិ ទីបេតិ.

៤១០. ភូតបុព្ពន្តិ អស្សលាយន បុព្ពេ មយិ ជាតិយា ហីនតរេ តុម្ហេ សេដ្ឋតរា សមានាបិ មយា ជាតិវាទេ បញ្ហំ បុដ្ឋា សម្បាទេតុំ ន សក្ខិត្ថ, ឥទានិ តុម្ហេ ហីនតរា ហុត្វា មយា សេដ្ឋតរេន ពុទ្ធានំ សកេ ជាតិវាទបញ្ហំ បុដ្ឋា កិំ សម្បាទេស្សថ? ន ឯត្ថ ចិន្តា កាតព្ពាតិ មាណវំ ឧបត្ថម្ភេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អសិតោតិ កាឡកោ. ទេវលោតិ តស្ស នាមំ, អយមេវ ភគវា តេន សមយេន. បដលិយោតិ គណង្គណុបាហនា. បត្ថណ្ឌិលេតិ បណ្ណសាលបរិវេណេ. កោ នុ ខោតិ កហំ នុ ខោ. គាមណ្ឌលរូបោ វិយាតិ គាមទារករូបោ វិយ. សោ ខ្វាហំ, ភោ, ហោមីតិ សោ អហំ, ភោ, អសិតទេវលោ ហោមីតិ វទតិ. តទា កិរ មហាសត្តោ កោណ្ឌទមកោ ហុត្វា វិចរតិ. អភិវាទេតុំ ឧបក្កមិំសូតិ វន្ទិតុំ ឧបក្កមំ អកំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ច វស្សសតិកតាបសោបិ តទហុជាតំ ព្រាហ្មណកុមារំ អវន្ទន្តោ កោណ្ឌិតោ ហោតិ.

៤១១. ជនិកា មាតាតិ យាយ តុម្ហេ ជនិតា, សា វោ ជនិកា មាតា. ជនិកាមាតូតិ ជនិកាយ មាតុ. យោ ជនកោតិ យោ ជនកោ បិតា. ‘‘យោ ជនិកោ បិតាតេវ’’ វា បាឋោ.

អសិតេនាតិ បញ្ចាភិញ្ញេន អសិតេន ទេវលេន ឥសិនា ឥមំ គន្ធព្ពបញ្ហំ បុដ្ឋា ន សម្បាយិស្សន្តិ. យេសន្តិ យេសំ សត្តន្នំ ឥសីនំ. ន បុណ្ណោ ទព្ពិគាហោតិ តេសំ សត្តន្នំ ឥសីនំ ទព្ពិំ គហេត្វា បណ្ណំ បចិត្វា ទាយកោ បុណ្ណោ នាម ឯកោ អហោសិ, សោ ទព្ពិគហណសិប្បំ ជានាតិ. ត្វំ សាចរិយកោ តេសំ បុណ្ណោបិ ន ហោតិ, តេន ញាតំ ទព្ពិគហណសិប្បមត្តម្បិ ន ជានាសីតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អយំ បន អស្សលាយនោ សទ្ធោ អហោសិ បសន្នោ, អត្តនោ អន្តោនិវេសនេយេវ ចេតិយំ ការេសិ. យាវជ្ជទិវសា អស្សលាយនវំសេ ជាតា និវេសនំ ការេត្វា អន្តោនិវេសនេ ចេតិយំ ករោន្តេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អស្សលាយនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឃោដមុខសុត្តវណ្ណនា

៤១២. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឃោដមុខសុត្តំ. តត្ថ ខេមិយម្ពវនេតិ ឯវំនាមកេ អម្ពវនេ. ធម្មិកោ បរិព្ពជោតិ ធម្មិកា បព្ពជ្ជា. អទស្សនាតិ តុម្ហាទិសានំ វា បណ្ឌិតានំ អទស្សនេន. យោ វា បនេត្ថ ធម្មោតិ យោ វា បន ឯត្ថ ធម្មោ សភាវោ, តស្សេវ វា អទស្សនេន. ឥមិនា ‘‘អម្ហាកំ កថា អប្បមាណំ, ធម្មោវ បមាណ’’ន្តិ ទស្សេតិ. តតោ ថេរោ ‘‘នវឧបោសថាគារេ វិយ ពហុនា កម្មេន ឥធ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ចង្កមា ឱរុយ្ហ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា និសីទិ. តំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តេតិអាទិ វុត្តំ.

៤១៣. ចត្តារោមេ ព្រាហ្មណាតិ ថេរស្ស កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ‘ធម្មិកំ បព្ពជ្ជំ ឧបគតោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា នត្ថី’តិ វទតិ. ឥមស្ស ចត្តារោ បុគ្គលេ ទ្វេ ច បរិសា ទស្សេត្វា ‘ចតុត្ថំ បុគ្គលំ កតរាយ បរិសាយ ពហុលំ បស្សសី’តិ បុច្ឆិស្សាមិ, ជានមានោ ‘អនាគារិយបរិសាយ’ន្តិ វក្ខតិ. ឯវមេតំ សកមុខេនេវ ‘ធម្មិកោ បរិព្ពជោ អត្ថី’តិ វទាបេស្សាមី’’តិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

៤១៤. តត្ថ សារត្តរត្តាតិ សុដ្ឋុ រត្តរត្តា. សានុគ្គហា វាចា ភាសិតា សការណា វាចា ភាសិតា. វុត្តញ្ហេតំ មយា ‘‘អម្ហាកំ កថា អប្បមាណំ, ធម្មោវ បមាណ’’ន្តិ.

៤២១. កិំ បន តេតិ គិហិ នាម កប្បិយម្បិ អកប្បិយម្បិ វទេយ្យាតិ វិវេចនត្ថំ បុច្ឆិ. ការាបេសីតិ មាបេសិ. ការាបេត្វា ច បន កាលំ កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តោ. ឯតស្ស កិរ ជាននសិប្បេ មាតរម្បិ បិតរម្បិ ឃាតេត្វា អត្តាវ ឃាតេតព្ពោតិ អាគច្ឆតិ. ឯតំ សិប្បំ ជានន្តោ ឋបេត្វា ឯតំ អញ្ញោ សគ្គេ និព្ពត្តោ នាម នត្ថិ, ឯស បន ថេរំ ឧបនិស្សាយ បុញ្ញំ កត្វា តត្ថ និព្ពត្តិត្វា ច បន ‘‘កេនាហំ កម្មេន ឥធ និព្ពត្តោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា យថាភូតំ ញត្វា ឯកទិវសំ ជិណ្ណាយ ភោជនសាលាយ បដិសង្ខរណត្ថំ សង្ឃេ សន្និបតិតេ មនុស្សវេសេន អាគន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិមត្ថំ, ភន្តេ, សង្ឃោ សន្និបតិតោ’’តិ? ភោជនសាលាយ បដិសង្ខរណត្ថន្តិ. កេនេសា ការិតាតិ? ឃោដមុខេនាតិ. ឥទានិ សោ កុហិន្តិ? កាលង្កតោតិ. អត្ថិ បនស្ស កោចិ ញាតកោតិ? អត្ថិ ឯកា ភគិនីតិ. បក្កោសាបេថ នន្តិ. ភិក្ខូ បក្កោសាបេសុំ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘អហំ, តវ ភាតា, ឃោដមុខោ នាម ឥមំ សាលំ ការេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តោ, អសុកេ ច អសុកេ ច ឋានេ មយា ឋបិតំ ធនំ អត្ថិ, តំ គហេត្វា ឥមញ្ច ភោជនសាលំ ការេហិ, ទារកេ ច បោសេហី’’តិ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ វន្ទិត្វា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា ទេវលោកមេវ អគមាសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឃោដមុខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចង្កីសុត្តវណ្ណនា

៤២២. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចង្កីសុត្តំ. តត្ថ ទេវវនេ សាលវនេតិ តស្មិំ កិរ ទេវតានំ ពលិកម្មំ ករីយតិ, តេន តំ ទេវវនន្តិបិ សាលវនន្តិបិ វុច្ចតិ. ឱបាសាទំ អជ្ឈាវសតីតិ ឱបាសាទនាមកេ ព្រាហ្មណគាមេ វសតិ, អភិភវិត្វា វា អាវសតិ, តស្ស សាមី ហុត្វា យាយ មរិយាទាយ តត្ថ វសិតព្ពំ, តាយ មរិយាទាយ វសតិ. ឧបសគ្គវសេន បនេត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ, តថស្ស អនុប្បយោគត្តាវ សេសបទេសុ. តត្ថ លក្ខណំ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពំ. សត្តុស្សទន្តិ សត្តេហិ ឧស្សទំ ឧស្សន្នំ, ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ បោសាវនិយហត្ថិអស្សមោរមិគាទិអនេកសត្តសមាកិណ្ណញ្ចាតិ អត្ថោ. យស្មា បន សោ គាមោ ពហិ អាវិជ្ឈិត្វា ជាតេន ហត្ថិអស្សាទីនំ ឃាសតិណេន ចេវ គេហច្ឆទនតិណេន ច សម្បន្នោ, តថា ទារុកដ្ឋេហិ ចេវ គេហសម្ភារកដ្ឋេហិ ច, យស្មា ចស្ស អព្ភន្តរេ វដ្ដចតុរស្សាទិសណ្ឋានា ពហូ បោក្ខរណិយោ, ជលជកុសុមវិចិត្តានិ ច ពហិ អនេកានិ តឡាកានិ វា ឧទកស្ស និច្ចភរិតានេវ ហោន្តិ, តស្មា សតិណកដ្ឋោទកន្តិ វុត្តំ.

សហ ធញ្ញេន សធញ្ញំ, បុព្ពណ្ណាបរណ្ណាទិភេទំ ពហុធញ្ញសន្និចយន្តិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា យស្មិំ គាមេ ព្រាហ្មណោ សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រាជលីលាយ វសតិ. តស្ស សមិទ្ធិសម្បត្តិ ទីបិតា ហោតិ. រាជតោ លទ្ធំ ភោគ្គំ រាជភោគ្គំ. កេន ទិន្នន្តិ ចេ, រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ. រាជទាយន្តិ រញ្ញោ ទាយភូតំ, ទាយជ្ជន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មទេយ្យន្តិ សេដ្ឋទេយ្យំ, ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រាជសង្ខេបេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អថ វា រាជភោគ្គន្តិ សព្ពំ ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តេន តិត្ថបព្ពតាទីសុ សុង្កំ គណ្ហន្តេន សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រញ្ញា ហុត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. តត្ថ រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយន្តិ. ឯត្ថ រញ្ញា ទិន្នត្តា រាជទាយំ, ទាយករាជទីបនត្ថំ បនស្ស ‘‘រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ វុត្តំ. ព្រហ្មទេយ្យន្តិ សេដ្ឋទេយ្យំ, យថា ទិន្នំ ន បុន គហេតព្ពំ ហោតិ និស្សដ្ឋបរិច្ចត្តំ, ឯវំ ទិន្នន្តិ អត្ថោ.

៤២៣. ពហូ ពហូ ហុត្វា សំហតាតិ សង្ឃា. ឯកេកិស្សា ទិសាយ សង្ឃោ តេសំ អត្ថីតិ សង្ឃី. បុព្ពេ គាមស្ស អន្តោ អគណា ពហិ និក្ខមិត្វា គណា សម្បន្នាតិ គណីភូតា. ឧត្តរេនមុខាតិ ឧត្តរទិសាភិមុខា. ខត្តំ អាមន្តេសីតិ ខត្តា វុច្ចតិ បុច្ឆិតបញ្ហព្យាករណសមត្ថោ មហាមត្តោ, តំ អាមន្តេសិ. អាគមេន្តូតិ មុហុត្តំ បដិមានេន្តុ, អច្ឆន្តូតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤២៤. នានាវេរជ្ជកានន្តិ នានាវិធេសុ រជ្ជេសុ អញ្ញេសុ កាសិកោសលាទីសុ ជាតា វា និវសន្តិ វា, តតោ វា អាគតាតិ នានាវេរជ្ជកា, តេសំ នានាវេរជ្ជកានំ. កេនចិទេវាតិ អនិយមិតេន យញ្ញុបាសនាទិនា កេនចិ កិច្ចេន. តេ តស្ស គមនំ សុត្វា ចិន្តេសុំ – ‘‘អយំ, ចង្កី, ឧគ្គតព្រាហ្មណោ, យេភុយ្យេន ច អញ្ញេ ព្រាហ្មណា សមណំ គោតមំ សរណំ គតា, អយមេវ ន គតោ. ស្វាយំ សចេ តត្ថ គមិស្សតិ, អទ្ធា សមណស្ស គោតមស្ស អាវដ្ដនិយា មាយាយ អាវដ្ដិតោ សរណំ គមិស្សតិ. តតោ ឯតស្សាបិ គេហទ្វារេ ព្រាហ្មណានំ អសន្និបាតោ ភវិស្សតិ. ហន្ទស្ស គមនន្តរាយំ ករោមា’’តិ សម្មន្តយិត្វា តត្ថ អគមំសុ. តំ សន្ធាយ ‘‘អថ ខោ តេ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឧភតោតិ ទ្វីហិ បក្ខេហិ. មាតិតោ ច បិតិតោ ចាតិ, ភោតោ មាតា ព្រាហ្មណី, មាតុមាតា ព្រាហ្មណី, តស្សាបិ មាតា ព្រាហ្មណី. បិតា ព្រាហ្មណោ, បិតុបិតា ព្រាហ្មណោ, តស្សបិ បិតា ព្រាហ្មណោតិ. ឯវំ ភវំ ឧភតោ សុជាតោ, មាតិតោ ច បិតិតោ ច. សំសុទ្ធគហណិកោតិ សំសុទ្ធា តេ មាតុ គហណី, សំសុទ្ធា តេ មាតុ កុច្ឆីតិ អត្ថោ. យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ ឯត្ថ បិតុ បិតា បិតាមហោ, បិតាមហស្ស យុគំ បិតាមហយុគំ. យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតិ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បិតាមហោវ បិតាមហយុគំ. តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បុរិសោ, តាវ សំសុទ្ធគហណិកោ. អថ វា អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេនាតិ ទស្សេតិ. អក្ខិត្តោតិ អបនេថ ឯតំ, កិំ ឥមិនាតិ ឯវំ អក្ខិត្តោ អនវក្ខិត្តោ. អនុបក្កុដ្ឋោតិ ន ឧបកុដ្ឋោ, ន អក្កោសំ វា និន្ទំ វា បត្តបុព្ពោ. កេន ការណេនាតិ. ជាតិវាទេន, ឥតិបិ ហីនជាតិកោ ឯសោតិ ឯវរូបេន វចនេនាតិ អត្ថោ. ឥមិនាបង្គេនាតិ ឥមិនាបិ ការណេន.

អឌ្ឍោតិ ឥស្សរោ. មហទ្ធនោតិ មហតា ធនេន សមន្នាគតោ. ភោតោ ហិ គេហេ បថវិយំ បំសុវាលិកា វិយ ពហុ ធនំ, សមណោ បន គោតមោ អធនោ ភិក្ខាយ ឧទរំ បូរេត្វា យាបេតីតិ ទស្សេន្តិ. មហាភោគោតិ បញ្ចកាមគុណវសេន មហាឧបភោគោ. ឯវំ យំ យំ គុណំ វទន្តិ, តស្ស តស្ស បដិបក្ខវសេន ភគវតោ អគុណំយេវ ទស្សេមាតិ មញ្ញមានា វទន្តិ.

អភិរូបោតិ អញ្ញេហិ មនុស្សេហិ អធិករូបោ. ទស្សនីយោតិ ទិវសម្បិ បស្សន្តានំ អតិត្តិករណតោ ទស្សនយោគ្គោ, ទស្សនេនេវ ចិត្តបសាទជននតោ បាសាទិកោ. បោក្ខរតា វុច្ចតិ សុន្ទរភាវោ, វណ្ណស្ស បោក្ខរតា វណ្ណបោក្ខរតា, តាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ, វណ្ណសម្បត្តិយាតិ អត្ថោ. បោរាណា បន បោក្ខរន្តិ សរីរំ វទន្តិ, វណ្ណំ វណ្ណមេវ. តេសំ មតេន វណ្ណោ ច បោក្ខរញ្ច វណ្ណបោក្ខរានិ, តេសំ ភាវោ វណ្ណបោក្ខរតា. ឥតិ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ ឧត្តមបរិសុទ្ធេន វណ្ណេន ចេវ សរីរសណ្ឋានសម្បត្តិយា ចាតិ អត្ថោ. ព្រហ្មវណ្ណីតិ សេដ្ឋវណ្ណី, បរិសុទ្ធវណ្ណេសុបិ សេដ្ឋេន សុវណ្ណវណ្ណេនេវ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ព្រហ្មវច្ឆសីតិ មហាព្រហ្មុនោ សរីរសទិសេន សរីរេន សមន្នាគតោ. អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយាតិ ភោតោ សរីរេ ទស្សនស្ស ឱកាសោ ន ខុទ្ទកោ មហា. សព្ពានេវ តេ អង្គបច្ចង្គានិ ទស្សនីយានេវ, តានិ ចាបិ មហន្តានេវាតិ ទីបេតិ.

សីលមស្ស អត្ថីតិ សីលវា. វុទ្ធំ វឌ្ឍិតំ សីលមស្សាតិ វុទ្ធសីលី. វុទ្ធសីលេនាតិ វុទ្ធេន វឌ្ឍិតេន សីលេន. សមន្នាគតោតិ យុត្តោ, ឥទំ វុទ្ធសីលីបទស្សេវ វេវចនំ. សព្ពមេតំ បញ្ចសីលមត្តមេវ សន្ធាយ វទន្តិ.

កាល្យាណវាចោតិអាទីសុ កល្យាណា សុន្ទរា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា វាចា អស្សាតិ កល្យាណវាចោ. កល្យាណំ មធុរំ វាក្ករណំ អស្សាតិ កល្យាណវាក្ករណោ. វាក្ករណន្តិ ឧទាហរណឃោសោ. គុណបរិបុណ្ណភាវេន បុរេ ភវាតិ បោរី. បុរេ វា ភវត្តា បោរី. នាគរិកិត្ថិយា សុខុមាលត្តនេន សទិសាតិបិ បោរី. តាយ បោរិយា. វិស្សដ្ឋាយាតិ អបលិពុទ្ធាយ, សន្ទិដ្ឋវិលម្ពិតាទិទោសរហិតាយ. អនេលគលាយាតិ ឯលគលេន វិរហិតាយ. ឯកច្ចស្ស ហិ កថេន្តស្ស ឯលំ គលតិ, លាលា វា បគ្ឃរតិ, ខេឡផុសិតានិ វា និក្ខមន្តិ, តស្ស វាចា ឯលគលា នាម ហោតិ. តព្ពិបរិតាយាតិ អត្ថោ. អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិអាទិមជ្ឈបរិយោសានំ បាកដំ កត្វា ភាសិតត្ថស្ស វិញ្ញាបនសមត្ថាយ. សេសមេត្ថ ព្រាហ្មណវណ្ណេ ឧត្តានមេវ.

៤២៥. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ តេហិ ព្រាហ្មណេហិ វុត្តេ, ចង្កី, ‘‘ឥមេ ព្រាហ្មណា អត្តនោ វណ្ណេ វុច្ចមានេ អតុស្សនកសត្តោ នាម នត្ថិ, វណ្ណមស្ស ភណិត្វា និវារេស្សាមាតិ ជាតិអាទីហិ មម វណ្ណំ វទន្តិ, ន ខោ បន មេ យុត្តំ អត្តនោ វណ្ណេ រជ្ជិតុំ. ហន្ទាហំ ឯតេសំ វាទំ ភិន្ទិត្វា សមណស្ស គោតមស្ស មហន្តភាវំ ញាបេត្វា ឯតេសំ តត្ថ គមនំ ករោមី’’តិ ចិន្តេត្វា តេន ហិ, ភោ, មមាបិ សុណាថាតិអាទិមាហ. តត្ថ យេបិ ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិអាទយោ អត្តនោ គុណេហិ សទិសា គុណា, តេបិ ‘‘កោ ចាហំ, កេ ច សមណស្ស គោតមស្ស ជាតិសម្បត្តិអាទយោ គុណា’’តិ អត្តនោ គុណេហិ ឧត្តរិតរេយេវ មញ្ញមានោ, ឥតរេ បន ឯកន្តេនេវ ភគវតោ មហន្តភាវទីបនត្ថំ បកាសេតិ. មយមេវ អរហាមាតិ ឯវំ និយមេន្តោ ចេត្ថ ឥទំ ទីបេតិ – យទិ គុណមហន្តតាយ ឧបសង្កមិតព្ពោ នាម ហោតិ, យថា សិនេរុំ ឧបនិធាយ សាសបោ, មហាសមុទ្ទំ ឧបនិធាយ គោបទកំ, សត្តសុ មហាសរេសុ ឧទកំ ឧបនិធាយ ឧស្សាវពិន្ទុ បរិត្តោ លាមកោ, ឯវមេវំ សមណស្ស គោតមស្ស ជាតិសម្បត្តិអាទយោ គុណេ ឧបនិធាយ អម្ហាកំ គុណា បរិត្តា លាមកា, តស្មា មយមេវ អរហាម តំ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុន្តិ.

ភូមិគតញ្ច វេហាសដ្ឋញ្ចាតិ ឯត្ថ រាជង្គណេ ចេវ ឧយ្យានេ ច សុធាមដ្ឋា បោក្ខរណិយោ សត្តរតនបូរិំ កត្វា ភូមិយំ ឋបិតំ ធនំ ភូមិគតំ នាម, បាសាទនិយូហាទយោ បន បូរេត្វា ឋបិតំ វេហាសដ្ឋំ នាម. ឯវំ តាវ កុលបរិយាយេន អាគតំ. តថាគតស្ស បន ជាតទិវសេយេវ សង្ខោ ឯលោ ឧប្បលោ បុណ្ឌរីកោតិ ចត្តារោ និធយោ ឧបគតា. តេសុ សង្ខោ គាវុតិកោ, ឯលោ អឌ្ឍយោជនិកោ, ឧប្បលោ តិគាវុតិកោ បុណ្ឌរីកោ យោជនិកោតិ. តេសុបិ គហិតគហិតដ្ឋានំ បូរតិយេវ. ឥតិ ភគវា បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឱហាយ បព្ពជិតោតិ វេទិតព្ពោ. ទហរោ វាតិអាទីនិ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតានេវ.

អខុទ្ទាវកាសោតិ ឯត្ថ ភគវតិ អបរិមាណោយេវ ទស្សនាវកាសោតិ វេទិតព្ពោ. តត្រិទំ វត្ថុំ – រាជគហេ កិរ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ ‘‘សមណស្ស កិរ គោតមស្ស បមាណំ គហេតុំ ន សក្កា’’តិ សុត្វា ភគវតោ បិណ្ឌាយ បវិសនកាលេ សដ្ឋិហត្ថំ វេឡុំ គហេត្វា នគរទ្វារស្ស ពហិ ឋត្វា សម្បត្តេ ភគវតិ វេឡុំ គហេត្វា សមីបេ អដ្ឋាសិ, វេឡុ ភគវតោ ជាណុមត្តំ បាបុណិ. បុនទិវសេ ទ្វេ វេឡូ ឃដេត្វា សមីបេ អដ្ឋាសិ, ភគវា ទ្វិន្នំ វេឡូនំ ឧបរិ ទ្វិវេណុមត្តមេវ បញ្ញាយមានោ, ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ ករោសី’’តិ អាហ? តុម្ហាកំ បមាណំ គណ្ហាមីតិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, សចេបិ ត្វំ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេត្វា ឋិតវេឡុំ ឃដេត្វា អាគមិស្សសិ, នេវ មេ បមាណំ គហេតុំ សក្ខិស្សសិ. ន ហិ មយា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច តថា បារមិយោ បូរិតា, យថា មេ បរោ បមាណំ គណ្ហេយ្យ, អតុលោ ព្រាហ្មណ, តថាគតោ អប្បមេយ្យោ’’តិ វត្វា ធម្មបទេ គាថមាហ. គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតំ បិវិំសុ.

អបរម្បិ វត្ថុ – រាហុ កិរ អសុរិន្ទោ ចត្តារិ យោជនសហស្សានិ អដ្ឋ ច យោជនសតានិ ឧច្ចោ, ពាហន្តរមស្ស ទ្វាទសយោជនសតានិ, ហត្ថតលបាទតលានំ បុថុលតា តីណិ យោជនសតានិ, អង្គុលិបព្ពានិ បណ្ណាសយោជនានិ, ភមុកន្តរំ បណ្ណាសយោជនំ, នលាដំ តិយោជនសតំ, សីសំ នវយោជនសតំ. សោ – ‘‘អហំ ឧច្ចោស្មិ, សត្ថារំ ឱនមិត្វា ឱលោកេតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ ន គច្ឆតិ. សោ ឯកទិវសំ ភគវតោ វណ្ណំ សុត្វា ‘‘យថា កថញ្ច ឱលោកេស្សាមី’’តិ អាគតោ. ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ កតរេន ទស្សេមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឋិតកោ នាម នីចោបិ ឧច្ចោ វិយ បញ្ញាយតិ, និបន្នោវស្ស អត្តានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ, ‘‘អានន្ទ, គន្ធកុដិបរិវេណេ មញ្ចកំ បញ្ញាបេហី’’តិ វត្វា តត្ថ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. រាហុ អាគន្ត្វា និបន្នំ ភគវន្តំ គីវំ ឧន្នាមេត្វា នភមជ្ឈេ បុណ្ណចន្ទំ វិយ ឧល្លោកេតិ. កិមិទំ អសុរិន្ទាតិ ច វុត្តេ, ភគវា ឱនមិត្វា ឱលោកេតុំ ន សក្ខិស្សាមីតិ ន គច្ឆិន្តិ. ន មយា អសុរិន្ទ អធោមុខេន បារមិយោ បូរិតា, ឧទ្ធគ្គំ មេ កត្វា ទានំ ទិន្នន្តិ. តំទិវសំ រាហុ សរណំ អគមាសិ. ឯវំ ភគវា អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ.

ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន សីលវា. តំ បន សីលំ អរិយំ ឧត្តមំ បរិសុទ្ធំ, តេនាហ អរិយសីលីតិ. តទេវ អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ, តេនាហ កុសលសីលីតិ. កុសលេន សីលេនាតិ ឥទមស្ស វេវចនំ. ពហូនំ អាចរិយបាចរិយោតិ ភគវតោ ឯកេកាយ ធម្មទេសនាយ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អបរិមាណាបិ ទេវមនុស្សា មគ្គផលាមតំ បិវន្តិ. តស្មា ពហូនំ អាចរិយោ, សាវកវិនេយ្យានំ បាចរិយោតិ.

ខីណកាមរាគោតិ ឯត្ថ កាមំ ភគវតោ សព្ពេបិ កិលេសា ខីណា, ព្រាហ្មណោ បន តេ ន ជានាតិ, អត្តនោ ជាននដ្ឋានេយេវ គុណំ កថេតិ. វិគតចាបល្លោតិ ‘‘បត្តមណ្ឌនា ចីវរមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនា ឥមស្ស វា បូតិកាយស្ស…បេ… កេលនា បដិកេលនា’’តិ ឯវំ វុត្តចាបល្យវិរហិតោ.

អបាបបុរេក្ខារោតិ អបាបេ នវលោកុត្តរធម្មេ បុរតោ កត្វា វិចរតិ. ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយាតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានមហាកស្សបាទិភេទាយ ព្រាហ្មណបជាយ. (អវិរុទ្ធោ ហិ សោ) ឯតិស្សាយ បជាយ បុរេក្ខារោ. អយញ្ហិ បជា សមណំ គោតមំ បុរតោ កត្វា ចរតីតិ អត្ថោ. អបិច អបាបបុរេក្ខារោតិ ន បាបុបុរេក្ខារោ, ន បាបំ បុរតោ កត្វា ចរតិ, បាបំ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. កស្ស? ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយ អត្តនា សទ្ធិំ បដិវិរុទ្ធាយបិ ព្រាហ្មណបជាយ អវិរុទ្ធោ ហិតសុខត្ថិកោយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តិរោរដ្ឋាតិ បររដ្ឋតោ. តិរោជនបទាតិ បរជនបទតោ. សំបុច្ឆិតុំ អាគច្ឆន្តីតិ ខត្តិយបណ្ឌិតាទយោ ចេវ ព្រាហ្មណគន្ធព្ពាទយោ ច បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា បុច្ឆិស្សាមាតិ អាគច្ឆន្តិ. តត្ថ កេចិ បុច្ឆាយ វា ទោសំ វិស្សជ្ជនសម្បដិច្ឆនេ វា អសមត្ថតំ សល្លក្ខេត្វា អបុច្ឆិត្វាវ តុណ្ហី និសីទន្តិ, កេចិ បុច្ឆន្តិ, កេសញ្ចិ ភគវា បុច្ឆាយ ឧស្សាហំ ជនេត្វា វិស្សជ្ជេតិ. ឯវំ សព្ពេសម្បិ តេសំ វិមតិយោ តីរំ បត្វា មហាសមុទ្ទស្ស ឩមិយោ វិយ ភគវន្តំ បត្វាវ ភិជ្ជន្តិ. សេសមេត្ថ តថាគតស្ស វណ្ណេ ឧត្តានមេវ.

អតិថី នោ តេ ហោន្តីតិ តេ អម្ហាកំ អាគន្តុកា នវកា បាហុនកា ហោន្តីតិ អត្ថោ. បរិយាបុណាមីតិ ជានាមិ. អបរិមាណវណ្ណោតិ តថារូបេនេវ សព្ពញ្ញុនាបិ អប្បមេយ្យវណ្ណោ, បគេវ មាទិសេនាតិ ទស្សេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.