៥. ពោធិរាជកុមារសុត្តវណ្ណនា

៣២៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ពោធិរាជកុមារសុត្តំ. តត្ថ កោកនទោតិ កោកនទំ វុច្ចតិ បទុមំ. សោ ច មង្គលបាសាទោ ឱលោកនកបទុមំ ទស្សេត្វា កតោ, តស្មា កោកនទោតិ សង្ខំ លភិ.

៣២៥. យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរាតិ ឯត្ថ បច្ឆិមសោបានកឡេវរន្តិ បឋមំ សោបានផលកំ វុត្តំ. អទ្ទសា ខោតិ ឱលោកនត្ថំយេវ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ អទ្ទស. ភគវា តុណ្ហី អហោសីតិ ‘‘កិស្ស នុ ខោ អត្ថាយ រាជកុមារេន អយំ មហាសក្ការោ កតោ’’តិ អាវជ្ជន្តោ បុត្តបត្ថនាយ កតភាវំ អញ្ញាសិ. សោ ហិ រាជកុមារោ អបុត្តកោ, សុតញ្ចានេន អហោសិ – ‘‘ពុទ្ធានំ កិរ អធិការំ កត្វា មនសា ឥច្ឆិតំ លភន្តី’’តិ. សោ – ‘‘សចាហំ បុត្តំ លភិស្សាមិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ មម ចេលប្បដិកំ អក្កមិស្សតិ. នោ ចេ លភិស្សាមិ, ន អក្កមិស្សតី’’តិ បត្ថនំ កត្វា សន្ថរាបេសិ. អថ ភគវា ‘‘និព្ពត្តិស្សតិ នុ ខោ ឯតស្ស បុត្តោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ន និព្ពត្តិស្សតី’’តិ អទ្ទស.

បុព្ពេ កិរ សោ ឯកស្មិំ ទីបេ វសមានោ សមច្ឆន្ទេន សកុណបោតកេ ខាទិ. សចស្ស មាតុគាមោ អញ្ញោវ ភវេយ្យ, បុត្តំ លភេយ្យ. ឧភោហិ បន សមានច្ឆន្ទេហិ ហុត្វា បាបកម្មំ កតំ, តេនស្ស បុត្តោ ន និព្ពត្តិស្សតីតិ អញ្ញាសិ. ទុស្សេ បន អក្កន្តេ – ‘‘ពុទ្ធានំ អធិការំ កត្វា បត្ថិតបត្ថិតំ លភន្តីតិ លោកេ អនុស្សវោ, មយា ច មហាអភិនីហារោ កតោ, ន ច បុត្តំ លភាមិ, តុច្ឆំ ឥទំ វចន’’ន្តិ មិច្ឆាគហណំ គណ្ហេយ្យ. តិត្ថិយាបិ – ‘‘នត្ថិ សមណានំ អកត្តព្ពំ នាម, ចេលប្បដិកំ មទ្ទន្តា អាហិណ្ឌន្តី’’តិ ឧជ្ឈាយេយ្យុំ. ឯតរហិ ច អក្កមន្តេសុ ពហូ ភិក្ខូ បរចិត្តវិទុនោ, តេ ភព្ពំ ជានិត្វា អក្កមិស្សន្តិ, អភព្ពំ ជានិត្វា ន អក្កមិស្សន្តិ. អនាគតេ បន ឧបនិស្សយោ មន្ទោ ភវិស្សតិ, អនាគតំ ន ជានិស្សន្តិ. តេសុ អក្កមន្តេសុ សចេ បត្ថិតំ ឥជ្ឈិស្សតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ឥជ្ឈិស្សតិ, – ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អភិនីហារំ កត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ លភន្តិ, តំ ឥទានិ ន លភន្តិ. តេយេវ មញ្ញេ ភិក្ខូ បដិបត្តិបូរកា អហេសុំ, ឥមេ បដិបត្តិំ បូរេតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ ភវិស្សន្តីតិ ឥមេហិ ការណេហិ ភគវា អក្កមិតុំ អនិច្ឆន្តោ តុណ្ហី អហោសិ. សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ចេលប្បដិកា អក្កមិតព្ពា’’តិ (ចូឡវ. ២៦៨). មង្គលត្ថាយ បញ្ញត្តំ អនក្កមន្តេសុ បន អក្កមនត្ថាយ អនុបញ្ញត្តិំ ឋបេសិ – ‘‘គិហី, ភិក្ខវេ, មង្គលិកា, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិហីនំ មង្គលត្ថាយា’’តិ (ចូឡវ. ២៦៨).

៣២៦. បច្ឆិមំ ជនតំ តថាគតោ អនុកម្បតីតិ ឥទំ ថេរោ វុត្តេសុ ការណេសុ តតិយំ ការណំ សន្ធាយាហ. ន ខោ សុខេន សុខន្តិ កស្មា អាហ? កាមសុខល្លិកានុយោគសញ្ញី ហុត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ន អក្កមិ, តស្មា អហម្បិ សត្ថារា សមានច្ឆន្ទោ ភវិស្សាមីតិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ.

៣២៧. សោ ខោ អហន្តិអាទិ ‘‘យាវ រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ’’តិ តាវ មហាសច្ចកេ (ម. និ. ១.៣៦៤ អាទយោ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. តតោ បរំ យាវ បញ្ចវគ្គិយានំ អាសវក្ខយា បាសរាសិសុត្តេ (ម. និ. ១.២៧២ អាទយោ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

៣៤៣. អង្កុសគយ្ហេ សិប្បេតិ អង្កុសគហណសិប្បេ. កុសលោ អហន្តិ ឆេកោ អហំ. កស្ស បនាយំ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហីតិ? បិតុ សន្តិកេ, បិតាបិស្ស បិតុ សន្តិកេវ ឧគ្គណ្ហិ. កោសម្ពិយំ កិរ បរន្តបរាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. រាជមហេសី គរុភារា អាកាសតលេ រញ្ញា សទ្ធិំ ពាលាតបំ តប្បមានា រត្តកម្ពលំ បារុបិត្វា និសិន្នា ហោតិ, ឯកោ ហត្ថិលិង្គសកុណោ ‘‘មំសបេសី’’តិ មញ្ញមានោ គហេត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. សា ‘‘ឆឌ្ឌេយ្យ ម’’ន្តិ ភយេន និស្សទ្ទា អហោសិ, សោ តំ បព្ពតបាទេ រុក្ខវិដបេ ឋបេសិ. សា បាណិស្សរំ ករោន្តី មហាសទ្ទមកាសិ. សកុណោ បលាយិ, តស្សា តត្ថេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. តិយាមរត្តិំ ទេវេ វស្សន្តេ កម្ពលំ បារុបិត្វា និសីទិ. តតោ ច អវិទូរេ តាបសោ វសតិ. សោ តស្សា សទ្ទេន អរុណេ ឧគ្គតេ រុក្ខមូលំ អាគតោ ជាតិំ បុច្ឆិត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា ឱតារេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា យាគុំ បាយេសិ. ទារកស្ស មេឃឧតុញ្ច បព្ពតឧតុញ្ច គហេត្វា ជាតត្តា ឧទេនោតិ នាមំ អកាសិ. តាបសោ ផលាផលានិ អាហរិត្វា ទ្វេបិ ជនេ បោសេសិ.

សា ឯកទិវសំ តាបសស្ស អាគមនវេលាយ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ឥត្ថិកុត្តំ ទស្សេត្វា តាបសំ សីលភេទំ អាបាទេសិ. តេសំ ឯកតោ វសន្តានំ កាលេ គច្ឆន្តេ បរន្តបរាជា កាលំ អកាសិ. តាបសោ រត្តិភាគេ នក្ខត្តំ ឱលោកេត្វា រញ្ញោ មតភាវំ ញត្វា – ‘‘តុយ្ហំ រាជា មតោ, បុត្តោ តេ កិំ ឥធ វសិតុំ ឥច្ឆតិ, ឧទាហុ បេត្តិកេ រជ្ជេ ឆត្តំ ឧស្សាបេតុ’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា បុត្តស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ឆត្តំ ឧស្សាបេតុកាមតញ្ចស្ស ញត្វា តាបសស្ស អារោចេសិ. តាបសោ ច ហត្ថិគន្ថសិប្បំ ជានាតិ, កុតោនេន លទ្ធំ? សក្កស្ស សន្តិកា. បុព្ពេ កិរស្ស សក្កោ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ‘‘កេន កិលមថា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ហត្ថិបរិស្សយោ អត្ថី’’តិ អារោចេសិ. តស្ស សក្កោ ហត្ថិគន្ថញ្ចេវ វីណកញ្ច ទត្វា ‘‘បលាបេតុកាមតាយ សតិ ឥមំ តន្តិំ វាទេត្វា ឥមំ សិលោកំ វទេយ្យាថ, បក្កោសិតុកាមតាយ សតិ ឥមំ សិលោកំ វទេយ្យាថា’’តិ អាហ. តាបសោ តំ សិប្បំ កុមារស្ស អទាសិ. សោ ឯកំ វដរុក្ខំ អភិរុហិត្វា ហត្ថីសុ អាគតេសុ តន្តិំ វាទេត្វា សិលោកំ វទតិ, ហត្ថី ភីតា បលាយិំសុ.

សោ សិប្បស្ស អានុភាវំ ញត្វា បុនទិវសេ បក្កោសនសិប្បំ បយោជេសិ. ជេដ្ឋកហត្ថី អាគន្ត្វា ខន្ធំ ឧបនាមេសិ. សោ តស្ស ខន្ធគតោ យុទ្ធសមត្ថេ តរុណហត្ថី ឧច្ចិនិត្វា កម្ពលញ្ច មុទ្ទិកញ្ច គហេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា និក្ខន្តោ អនុបុព្ពេន តំ តំ គាមំ បវិសិត្វា – ‘‘អហំ រញ្ញោ បុត្តោ, សម្បត្តិំ អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ ជនសង្គហំ កត្វា នគរំ បរិវារេត្វា – ‘‘អហំ រញ្ញោ បុត្តោ, មយ្ហំ ឆត្តំ ទេថា’’តិ អសទ្ទហន្តានំ កម្ពលញ្ច មុទ្ទិកញ្ច ទស្សេត្វា ឆត្តំ ឧស្សាបេសិ. សោ ហត្ថិវិត្តកោ ហុត្វា ‘‘អសុកដ្ឋានេ សុន្ទរោ ហត្ថី អត្ថី’’តិ វុត្តេ គន្ត្វា គណ្ហាតិ. ចណ្ឌបជ្ជោតោ ‘‘តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ កដ្ឋហត្ថិំ បយោជេត្វា តស្ស អន្តោ យោធេ និសីទាបេត្វា តំ ហត្ថិំ គហណត្ថាយ អាគតំ គណ្ហិត្វា តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ គហណត្ថាយ ធីតរំ ឧយ្យោជេសិ. សោ តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេត្វា តំ គហេត្វា អត្តនោ នគរំយេវ អគមាសិ. តស្សា កុច្ឆិយំ ឧប្បន្នោ អយំ ពោធិរាជកុមារោ អត្តនោ បិតុ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិ.

៣៤៤. បធានិយង្គានីតិ បធានំ វុច្ចតិ បទហនភាវោ, បធានមស្ស អត្ថីតិ បធានិយោ. បធានិយស្ស ភិក្ខុនោ អង្គានីតិ បធានិយង្គានិ. សទ្ធោតិ សទ្ធាយ សមន្នាគតោ. សា បនេសា អាគមនសទ្ធា អធិគមសទ្ធា ឱកប្បនសទ្ធា បសាទសទ្ធាតិ ចតុព្ពិធា. តត្ថ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ សទ្ធា អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អាគតត្តា អាគមនសទ្ធា នាម. អរិយសាវកានំ បដិវេធេន អធិគតត្តា អធិគមសទ្ធា នាម. ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោតិ វុត្តេ អចលភាវេន ឱកប្បនំ ឱកប្បនសទ្ធា នាម. បសាទុប្បត្តិ បសាទសទ្ធា នាម, ឥធ បន ឱកប្បនសទ្ធា អធិប្បេតា. ពោធិន្តិ ចតុមគ្គញាណំ. តំ សុប្បដិវិទ្ធំ តថាគតេនាតិ សទ្ទហតិ, ទេសនាសីសមេវ ចេតំ, ឥមិនា បន អង្គេន តីសុបិ រតនេសុ សទ្ធា អធិប្បេតា. យស្ស ហិ ពុទ្ធាទីសុ បសាទោ ពលវា, តស្ស បធានំ វីរិយំ ឥជ្ឈតិ.

អប្បាពាធោតិ អរោគោ. អប្បាតង្កោតិ និទ្ទុក្ខោ. សមវេបាកិនិយាតិ សមវិបាចនិយា. គហណិយាតិ កម្មជតេជោធាតុយា. នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយាតិ អតិសីតគហណិកោ ហិ សីតភីរូ ហោតិ, អច្ចុណ្ហគហណិកោ ឧណ្ហភីរូ, តេសំ បធានំ ន ឥជ្ឈតិ. មជ្ឈិមគហណិកស្ស ឥជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘មជ្ឈិមាយ បធានក្ខមាយា’’តិ. យថាភូតំ អត្តានំ អាវិកត្តាតិ យថាភូតំ អត្តនោ អគុណំ បកាសេតា. ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ ឧទយញ្ច អត្ថញ្ច គន្តុំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ សមត្ថាយ, ឯតេន បញ្ញាសលក្ខណបរិគ្គាហិកំ ឧទយព្ពយញាណំ វុត្តំ. អរិយាយាតិ បរិសុទ្ធាយ. និព្ពេធិកាយាតិ អនិព្ពិទ្ធបុព្ពេ លោភក្ខន្ធាទយោ និព្ពិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយ. សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនិយាតិ តទង្គវសេន កិលេសានំ បហីនត្តា យំ ទុក្ខំ ខីយតិ, តស្ស ទុក្ខស្ស ខយគាមិនិយា. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ វិបស្សនាបញ្ញាវ កថិតា. ទុប្បញ្ញស្ស ហិ បធានំ ន ឥជ្ឈតិ. ឥមានិ ច បញ្ច បធានិយង្គានិ លោកិយានេវ វេទិតព្ពានិ.

៣៤៥. សាយមនុសិដ្ឋោ បាតោ វិសេសំ អធិគមិស្សតីតិ អត្ថង្គតេ សូរិយេ អនុសិដ្ឋោ អរុណុគ្គមនេ វិសេសំ អធិគមិស្សតិ. បាតមនុសិដ្ឋោ សាយន្តិ អរុណុគ្គមនេ អនុសិដ្ឋោ សូរិយត្ថង្គមនវេលាយំ. អយញ្ច បន ទេសនា នេយ្យបុគ្គលវសេន វុត្តា. ទន្ធបញ្ញោ ហិ នេយ្យបុគ្គលោ សត្តហិ ទិវសេហិ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តិក្ខបញ្ញោ ឯកទិវសេន, សេសទិវសេ មជ្ឈិមបញ្ញាវសេន វេទិតព្ពំ. អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ អហោ ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតាតិ យស្មា ពុទ្ធធម្មានំ ឧឡារតាយ ធម្មស្ស ច ស្វាក្ខាតតាយ បាតោ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា សាយំ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តស្មា បសំសន្តោ ឯវមាហ. យត្រ ហិ នាមាតិ វិម្ហយត្ថេ និបាតោ.

៣៤៦. កុច្ឆិមតីតិ អាបន្នសត្តា. យោ មេ អយំ, ភន្តេ, កុច្ឆិគតោតិ កិំ បនេវំ សរណំ គហិតំ ហោតីតិ. ន ហោតិ. អចិត្តកសរណគមនំ នាម នត្ថិ, អារក្ខោ បនស្ស បច្ចុបដ្ឋិតោវ ហោតិ. អថ នំ យទា មហល្លកកាលេ មាតាបិតរោ, – ‘‘តាត, កុច្ឆិគតមេវ តំ សរណំ គណ្ហាបយិម្ហា’’តិ សារេន្តិ, សោ ច សល្លក្ខេត្វា ‘‘អហំ សរណំ គតោ ឧបាសកោ’’តិ សតិំ ឧប្បាទេតិ, តទា សរណំ គហិតំ នាម ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ពោធិរាជកុមារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.