៦. អង្គុលិមាលសុត្តវណ្ណនា

៣៤៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អង្គុលិមាលសុត្តំ. តត្ថ អង្គុលីនំ មាលំ ធារេតីតិ កស្មា ធារេតិ? អាចរិយវចនេន. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អយំ កិរ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតស្ស មន្តាណិយា នាម ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. ព្រាហ្មណិយា រត្តិភាគេ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. តស្ស មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនកាលេ សកលនគរេ អាវុធានិ បជ្ជលិំសុ, រញ្ញោ មង្គលសកុន្តោបិ សិរិសយនេ ឋបិតា អសិលដ្ឋិបិ បជ្ជលិ. ព្រាហ្មណោ និក្ខមិត្វា នក្ខត្តំ ឱលោកេន្តោ ចោរនក្ខត្តេន ជាតោតិ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា សុខសេយ្យភាវំ បុច្ឆិ.

រាជា ‘‘កុតោ, មេ អាចរិយ, សុខសេយ្យា? មយ្ហំ មង្គលាវុធំ បជ្ជលិ, រជ្ជស្ស វា ជីវិតស្ស វា អន្តរាយោ ភវិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ. មា ភាយិ, មហារាជ, មយ្ហំ ឃរេ កុមារោ ជាតោ, តស្សានុភាវេន ន កេវលំ តុយ្ហំ និវេសនេ, សកលនគរេបិ អាវុធានិ បជ្ជលិតានីតិ. កិំ ភវិស្សតិ អាចរិយាតិ? ចោរោ ភវិស្សតិ មហារាជាតិ. កិំ ឯកចោរកោ, ឧទាហុ រជ្ជទូសកោ ចោរោតិ? ឯកចោរកោ ទេវាតិ. ឯវំ វត្វា ច បន រញ្ញោ មនំ គណ្ហិតុកាមោ អាហ – ‘‘មារេថ នំ ទេវា’’តិ. ឯកចោរកោ សមានោ កិំ ករិស្សតិ? ករីសសហស្សខេត្តេ ឯកសាលិសីសំ វិយ ហោតិ, បដិជគ្គថ នន្តិ. តស្ស នាមគ្គហណំ គណ្ហន្តា សយនេ ឋបិតមង្គលអសិលដ្ឋិ, ឆទនេ ឋបិតា សរា, កប្បាសបិចុម្ហិ ឋបិតំ តាលវណ្ដករណសត្ថកន្តិ ឯតេ បជ្ជលន្តា កិញ្ចិ ន ហិំសិំសុ, តស្មា អហិំសកោតិ នាមំ អកំសុ. តំ សិប្បុគ្គហណកាលេ តក្កសីលំ បេសយិំសុ.

សោ ធម្មន្តេវាសិកោ ហុត្វា សិប្បំ បដ្ឋបេសិ. វត្តសម្បន្នោ កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី អហោសិ. សេសអន្តេវាសិកា ពាហិរកា អហេសុំ. តេ – ‘‘អហិំសកមាណវកស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ ន បញ្ញាយាម, កថំ នំ ភិន្ទេយ្យាមា’’តិ? និសីទិត្វា មន្តយន្តា – ‘‘សព្ពេហិ អតិរេកបញ្ញត្តា ទុប្បញ្ញោតិ. ន សក្កា វត្តុំ, វត្តសម្បន្នត្តា ទុព្ពត្តោតិ. ន សក្កា វត្តុំ, ជាតិសម្បន្នត្តា ទុជ្ជាតោតិ ន សក្កា វត្តុំ, កិន្តិ ករិស្សាមា’’តិ? តតោ ឯកំ ខរមន្តំ មន្តយិំសុ ‘‘អាចរិយស្ស អន្តរំ កត្វា នំ ភិន្ទិស្សាមា’’តិ តយោ រាសី ហុត្វា បឋមំ ឯកច្ចេ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. កិំ តាតាតិ? ឥមស្មិំ គេហេ ឯកា កថា សុយ្យតីតិ. កិំ តាតាតិ? អហិំសកមាណវោ តុម្ហាកំ អន្តរេ ទុព្ភតីតិ មញ្ញាមាតិ. អាចរិយោ សន្តជ្ជេត្វា – ‘‘គច្ឆថ វសលា, មា មេ បុត្តំ មយ្ហំ អន្តរេ បរិភិន្ទថា’’តិ និដ្ឋុភិ. តតោ ឥតរេ, អថ ឥតរេហិ តយោបិ កោដ្ឋាសា អាគន្ត្វា តថេវ វត្វា – ‘‘អម្ហាកំ អសទ្ទហន្តា ឧបបរិក្ខិត្វា ជានាថា’’តិ អាហំសុ.

អាចរិយោ សិនេហេន វទន្តេ ទិស្វា ‘‘អត្ថិ មញ្ញេ សន្ថវោ’’តិ បរិភិជ្ជិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឃាតេមិ ន’’ន្តិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ឃាតេស្សាមិ ‘ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អត្តនោ សន្តិកំ សិប្បុគ្គហណត្ថំ អាគតេ មាណវកេ ទោសំ ឧប្បាទេត្វា ជីវិតា វោរោបេតី’តិ. បុន កោចិ សិប្បុគ្គហណត្ថំ ន អាគមិស្សតិ, ឯវំ មេ លាភោ បរិហាយិស្សតិ, អថ នំ សិប្បស្ស បរិយោសានុបចារោតិ វត្វា ជង្ឃសហស្សំ ឃាតេហីតិ វក្ខាមិ. អវស្សំ ឯត្ថ ឯកោ ឧដ្ឋាយ តំ ឃាតេស្សតី’’តិ.

អថ នំ អាហ – ‘‘ឯហិ តាត ជង្ឃសហស្សំ ឃាតេហិ, ឯវំ តេ សិប្បស្ស ឧបចារោ កតោ ភវិស្សតី’’តិ. មយំ អហិំសកកុលេ ជាតា, ន សក្កា អាចរិយាតិ. អលទ្ធុបចារំ សិប្បំ ផលំ ន ទេតិ តាតាតិ. សោ បញ្ចាវុធំ គហេត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា អដវិំ បវិដ្ឋោ. អដវិំ បវិសនដ្ឋានេបិ អដវិមជ្ឈេបិ អដវិតោ និក្ខមនដ្ឋានេបិ ឋត្វា មនុស្សេ ឃាតេតិ. វត្ថំ វា វេឋនំ វា ន គណ្ហាតិ. ឯកោ ទ្វេតិ គណិតមត្តមេវ ករោន្តោ គច្ឆតិ, គណនម្បិ ន ឧគ្គណ្ហាតិ. បកតិយាបិ បញ្ញវា ឯស, បាណាតិបាតិនោ បន ចិត្តំ ន បតិដ្ឋាតិ, តស្មា អនុក្កមេន គណនម្បិ ន សល្លក្ខេសិ, ឯកេកំ អង្គុលិំ ឆិន្ទិត្វា ឋបេតិ. ឋបិតដ្ឋានេ អង្គុលិយោ វិនស្សន្តិ, តតោ វិជ្ឈិត្វា អង្គុលីនំ មាលំ កត្វា ធារេសិ, តេនេវ ចស្ស អង្គុលិមាលោតិ សង្ខា ឧទបាទិ. សោ សព្ពំ អរញ្ញំ និស្សញ្ចារមកាសិ, ទារុអាទីនំ អត្ថាយ អរញ្ញំ គន្តុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ.

រត្តិភាគេ អន្តោគាមម្បិ អាគន្ត្វា បាទេន បហរិត្វា ទ្វារំ ឧគ្ឃាតេតិ. តតោ សយិតេយេវ មារេត្វា ឯកោ ឯកោតិ គហេត្វា គច្ឆតិ. គាមោ ឱសរិត្វា និគមេ អដ្ឋាសិ, និគមោ នគរេ. មនុស្សា តិយោជនតោ បដ្ឋាយ ឃរានិ បហាយ ទារកេ ហត្ថេសុ គហេត្វា អាគម្ម សាវត្ថិំ បរិវារេត្វា ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា រាជង្គណេ សន្និបតិត្វា – ‘‘ចោរោ, តេ ទេវ, វិជិតេ អង្គុលិមាលោ នាមា’’តិអាទីនិ វទន្តា កន្ទន្តិ. ភគ្គវោ ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ព្រាហ្មណិំ អាហ – ភោតិ អង្គុលិមាលោ នាម ចោរោ ឧប្បន្នោ, សោ ន អញ្ញោ, តវ បុត្តោ អហិំសកកុមារោ. ឥទានិ រាជា តំ គណ្ហិតុំ និក្ខមិស្សតិ, កិំ កត្តព្ពន្តិ? គច្ឆ សាមិ, បុត្តំ មេ គហេត្វា ឯហីតិ. នាហំ ភទ្ទេ ឧស្សហាមិ, ចតូសុ ហិ ជនេសុ វិស្សាសោ នាម នត្ថិ, ចោរោ មេ បុរាណសហាយោតិ អវិស្សាសនីយោ, សាខា មេ បុរាណសន្ថតាតិ អវិស្សាសនីយា, រាជា មំ បូជេតីតិ អវិស្សាសនីយោ, ឥត្ថី មេ វសំ គតាតិ អវិស្សាសនីយាតិ. មាតុ ហទយំ បន មុទុកំ ហោតិ. តស្មា អហំ បន គន្ត្វា មយ្ហំ បុត្តំ អានេស្សាមីតិ និក្ខន្តា.

តំទិវសញ្ច ភគវា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ អង្គុលិមាលំ ទិស្វា – ‘‘មយិ គតេ ឯតស្ស សោត្ថិ ភវិស្សតិ. អគាមកេ អរញ្ញេ ឋិតោ ចតុប្បទិកំ គាថំ សុត្វា មម សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឆ អភិញ្ញា សច្ឆិករិស្សតិ. សចេ ន គមិស្សាមិ, មាតរិ អបរជ្ឈិត្វា អនុទ្ធរណីយោ ភវិស្សតិ, ករិស្សាមិស្ស សង្គហ’’ន្តិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា កតភត្តកិច្ចោ តំ សង្គណ្ហិតុកាមោ វិហារា និក្ខមិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៣៤៨. សង្ករិត្វា សង្ករិត្វាតិ សង្កេតំ កត្វា វគ្គវគ្គា ហុត្វា. ហត្ថត្ថំ គច្ឆន្តីតិ ហត្ថេ អត្ថំ វិនាសំ គច្ឆន្តិ. កិំ បន តេ ភគវន្តំ សញ្ជានិត្វា ឯវំ វទន្តិ អសញ្ជានិត្វាតិ? អសញ្ជានិត្វា. អញ្ញាតកវេសេន ហិ ភគវា ឯកកោវ អគមាសិ. ចោរោបិ តស្មិំ សមយេ ទីឃរត្តំ ទុព្ភោជនេន ច ទុក្ខសេយ្យាយ ច ឧក្កណ្ឋិតោ ហោតិ. កិត្តកា បនានេន មនុស្សា មារិតាតិ? ឯកេនូនសហស្សំ. សោ បន ឥទានិ ឯកំ លភិត្វា សហស្សំ បូរេស្សតីតិ សញ្ញី ហុត្វា យមេវ បឋមំ បស្សាមិ, តំ ឃាតេត្វា គណនំ បូរេត្វា សិប្បស្ស ឧបចារំ កត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា ន្ហាយិត្វា វត្ថានិ បរិវត្តេត្វា មាតាបិតរោ បស្សិស្សាមីតិ អដវិមជ្ឈតោ អដវិមុខំ អាគន្ត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោវ ភគវន្តំ អទ្ទស. ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អទ្ទសា ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសីតិ មហាបថវិំ ឧម្មិយោ ឧដ្ឋបេន្តោ វិយ សំហរិត្វា អបរភាគេ អក្កមតិ, ឱរភាគេ វលិយោ និក្ខមន្តិ, អង្គុលិមាលោ សរក្ខេបមត្តំ មុញ្ចិត្វា គច្ឆតិ. ភគវា បុរតោ មហន្តំ អង្គណំ ទស្សេត្វា សយំ មជ្ឈេ ហោតិ, ចោរោ អន្តេ. សោ ‘‘ឥទានិ នំ បាបុណិត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ សព្ពថាមេន ធាវតិ. ភគវា អង្គណស្ស បារិមន្តេ ហោតិ, ចោរោ មជ្ឈេ. សោ ‘‘ឯត្ថ នំ បាបុណិត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ វេគេន ធាវតិ. ភគវា តស្ស បុរតោ មាតិកំ វា ថលំ វា ទស្សេតិ, ឯតេនុបាយេន តីណិ យោជនានិ គហេត្វា អគមាសិ. ចោរោ កិលមិ, មុខេ ខេឡោ សុស្សិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចិំសុ. អថស្ស ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ’’តិ ឯតទហោសិ. មិគម្បីតិ មិគំ កស្មា គណ្ហាតិ? ឆាតសមយេ អាហារត្ថំ. សោ កិរ ឯកំ គុម្ពំ ឃដ្ដេត្វា មិគេ ឧដ្ឋាបេតិ. តតោ ចិត្តរុចិយំ មិគំ អនុពន្ធន្តោ គណ្ហិត្វា បចិត្វា ខាទតិ. បុច្ឆេយ្យន្តិ យេន ការណេនាយំ គច្ឆន្តោវ ឋិតោ នាម, អហញ្ច ឋិតោវ អដ្ឋិតោ នាម, យំនូនាហំ ឥមំ សមណំ តំ ការណំ បុច្ឆេយ្យន្តិ អត្ថោ.

៣៤៩. និធាយាតិ យោ វិហិំសនត្ថំ ភូតេសុ ទណ្ឌោ បវត្តយិតព្ពោ សិយា, តំ និធាយ អបនេត្វា មេត្តាយ ខន្តិយា បដិសង្ខាយ អវិហិំសាយ សារណីយធម្មេសុ ច ឋិតោ អហន្តិ អត្ថោ. តុវមដ្ឋិតោសីតិ បាណេសុ អសញ្ញតត្តា ឯត្តកានិ បាណសហស្សានិ ឃាតេន្តស្ស តវ មេត្តា វា ខន្តិ វា បដិសង្ខា វា អវិហិំសា វា សារណីយធម្មោ វា នត្ថិ, តស្មា តុវំ អដ្ឋិតោសិ, ឥទានិ ឥរិយាបថេន ឋិតោបិ និរយេ ធាវិស្សសិ, តិរច្ឆានយោនិយំ បេត្តិវិសយេ អសុរកាយេ វា ធាវិស្សសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តតោ ចោរោ – ‘‘មហា អយំ សីហនាទោ, មហន្តំ គជ្ជិតំ, ន ឥទំ អញ្ញស្ស ភវិស្សតិ, មហាមាយាយ បុត្តស្ស សិទ្ធត្ថស្ស សមណរញ្ញោ ឯតំ គជ្ជិតំ, ទិដ្ឋោ វតម្ហិ មញ្ញេ តិខិណចក្ខុនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន, សង្គហករណត្ថំ មេ ភគវា អាគតោ’’តិ ចិន្តេត្វា ចិរស្សំ វត មេតិអាទិមាហ. តត្ថ មហិតោតិ ទេវមនុស្សាទីហិ ចតុបច្ចយបូជាយ បូជិតោ. បច្ចុបាទីតិ ចិរស្សំ កាលស្ស អច្ចយេន មយ្ហំ សង្គហត្ថាយ ឥមំ មហាវនំ បដិបជ្ជិ. បហាយ បាបន្តិ បជហិត្វា បាបំ.

ឥត្វេវាតិ ឯវំ វត្វាយេវ. អាវុធន្តិ បញ្ចាវុធំ. សោព្ភេតិ សមន្តតោ ឆិន្នេ. បបាតេតិ ឯកតោ ឆិន្នេ. នរកេតិ ផលិតដ្ឋានេ. ឥធ បន តីហិបិ ឥមេហិ បទេហិ អរញ្ញមេវ វុត្តំ. អកិរីតិ ខិបិ ឆឌ្ឌេសិ.

តមេហិ ភិក្ខូតិ តទា អវោចាតិ ភគវតោ ឥមំ បព្ពាជេន្តោ កុហិំ សត្ថកំ លភិស្សាមិ, កុហិំ បត្តចីវរន្តិ បរិយេសនកិច្ចំ នត្ថិ, កម្មំ បន ឱលោកេសិ. អថស្ស បុព្ពេ សីលវន្តានំ អដ្ឋបរិក្ខារភណ្ឌកស្ស ទិន្នភាវំ ញត្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា – ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. សោ សហ វចនេនេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ បដិលភិ. តាវទេវស្ស គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ, សមណលិង្គំ បាតុរហោសិ.

‘‘តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, វាសិ សូចិ ច ពន្ធនំ;

បរិស្សាវនេន អដ្ឋេតេ, យុត្តយោគស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តា អដ្ឋ បរិក្ខារា សរីរបដិពទ្ធាវ ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. ឯសេវ តស្ស អហុ ភិក្ខុភាវោតិ ឯស ឯហិភិក្ខុភាវោ តស្ស ឧបសម្បន្នភិក្ខុភាវោ អហោសិ, ន ហិ ឯហិភិក្ខូនំ វិសុំ ឧបសម្បទា នាម អត្ថិ.

៣៥០. បច្ឆាសមណេនាតិ ភណ្ឌគ្គាហកេន បច្ឆាសមណេន, តេនេវ អត្តនោ បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា តំ បច្ឆាសមណំ កត្វា គតោតិ អត្ថោ. មាតាបិស្ស អដ្ឋឧសភមត្តេន ឋានេន អន្តរិតា, – ‘‘តាត, អហិំសក កត្ថ ឋិតោសិ, កត្ថ និសិន្នោសិ, កុហិំ គតោសិ? មយា សទ្ធិំ ន កថេសិ តាតា’’តិ វទន្តី អាហិណ្ឌិត្វា អបស្សមានា ឯត្តោវ គតា.

បញ្ចមត្តេហិ អស្សសតេហីតិ សចេ ចោរស្ស បរាជយោ ភវិស្សតិ, អនុពន្ធិត្វា នំ គណ្ហិស្សាមិ. សចេ មយ្ហំ បរាជយោ ភវិស្សតិ, វេគេន បលាយិស្សាមីតិ សល្លហុកេន ពលេន និក្ខមិ. យេន អារាមោតិ កស្មា អារាមំ អគមាសិ? សោ កិរ ចោរស្ស ភាយតិ, ចិត្តេន គន្តុកាមោ ន គច្ឆតិ, គរហាភយេន និក្ខមិ. តេនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធំ វន្ទិត្វា និសីទិស្សាមិ, សោ បុច្ឆិស្សតិ ‘កស្មា ពលំ គហេត្វា និក្ខន្តោសី’តិ. អថាហំ អារោចេស្សាមិ, ភគវា ហិ មំ ន កេវលំ សម្បរាយិកេនេវ អត្ថេន សង្គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋធម្មិកេនបិ សង្គណ្ហាតិយេវ. សោ សចេ មយ្ហំ ជយោ ភវិស្សតិ, អធិវាសេស្សតិ. សចេ បរាជយោ ភវិស្សតិ ‘កិំ តេ, មហារាជ, ឯកំ ចោរំ អារព្ភ គមនេនា’តិ វក្ខតិ. តតោ មំ ជនោ ឯវំ សញ្ជានិស្សតិ – ‘រាជា ចោរំ គហេតុំ និក្ខន្តោ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន បន និវត្តិតោ’តិ’’ គរហមោក្ខំ សម្បស្សមានោ អគមាសិ.

កុតោ បនស្សាតិ កស្មា អាហ? អបិ នាម ភគវា តស្ស ឧបនិស្សយំ ឱលោកេត្វា តំ អានេត្វា បព្ពាជេយ្យាតិ ភគវតោ បរិគណ្ហនត្ថំ អាហ. រញ្ញោតិ ន កេវលំ រញ្ញោយេវ ភយំ អហោសិ, អវសេសោបិ មហាជនោ ភីតោ ផលកាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេវ បលាយិត្វា នគរំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ អដ្ដាលកេ អារុយ្ហ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឯវញ្ច អវោច – ‘‘អង្គុលិមាលោ ‘រាជា មយ្ហំ សន្តិកំ អាគច្ឆតី’តិ ញត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា ជេតវនេ និសិន្នោ, រាជា តេន គហិតោ, មយំ បន បលាយិត្វា មុត្តា’’តិ. នត្ថិ តេ ឥតោ ភយន្តិ អយញ្ហិ ឥទានិ កុន្ថកិបិល្លិកំ ជីវិតា ន វោរោបេតិ, នត្ថិ តេ ឥមស្ស សន្តិកា ភយន្តិ អត្ថោ.

កថំ គោត្តោតិ? កស្មា បុច្ឆតិ? បព្ពជិតំ ទារុណកម្មេន ឧប្បន្ននាមំ គហេត្វា វោហរិតុំ ន យុត្តំ, មាតាបិតូនំ គោត្តវសេន នំ សមុទាចរិស្សាមីតិ មញ្ញមានោ បុច្ឆិ. បរិក្ខារានន្តិ ឯតេសំ អត្ថាយ អហំ ឧស្សុក្កំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. កថេន្តោយេវ ច ឧទរេ ពទ្ធសាដកំ មុញ្ចិត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ ឋបេសិ.

៣៥១. អារញ្ញិកោតិអាទីនិ ចត្តារិ ធុតង្គានិ បាឡិយំ អាគតានិ. ថេរេន បន តេរសបិ សមាទិន្នានេវ អហេសុំ, តស្មា អលន្តិ អាហ. យញ្ហិ មយំ, ភន្តេតិ កិំ សន្ធាយ វទតិ? ‘‘ហត្ថិម្បិ ធាវន្តំ អនុពន្ធិត្វា គណ្ហាមី’’តិ អាគតដ្ឋានេ រញ្ញា បេសិតហត្ថាទយោ សោ ឯវំ អគ្គហេសិ. រាជាបិ – ‘‘ហត្ថីហិយេវ នំ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហថ, អស្សេហេវ, រថេហេវា’’តិ ឯវំ អនេកវារំ ពហូ ហត្ថាទយោ បេសេសិ. ឯវំ គតេសុ បន តេសុ – ‘‘អហំ អរេ អង្គុលិមាលោ’’តិ តស្មិំ ឧដ្ឋាយ សទ្ទំ ករោន្តេ ឯកោបិ អាវុធំ បរិវត្តេតុំ នាសក្ខិ, សព្ពេវ កោដ្ដេត្វា មារេសិ. ហត្ថី អរញ្ញហត្ថី, អស្សា អរញ្ញអស្សា, រថាបិ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តីតិ ឥទំ សន្ធាយ រាជា ឯវំ វទតិ.

បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ ន ឥទំ បឋមំ បាវិសិ. ឥត្ថិទស្សនទិវសំ សន្ធាយ បនេតំ វុត្តំ. ទេវសិកម្បិ បនេស បវិសតេវ, មនុស្សា ច នំ ទិស្វា ឧត្តសន្តិបិ បលាយន្តិបិ ទ្វារម្បិ ថកេន្តិ, ឯកច្ចេ អង្គុលិមាលោតិ សុត្វាវ បលាយិត្វា អរញ្ញំ វា បវិសន្តិ, ឃរំ វា បវិសិត្វា ទ្វារំ ថកេន្តិ. បលាយិតុំ អសក្កោន្តា បិដ្ឋិំ ទត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរោ ឧឡុង្គយាគុម្បិ កដច្ឆុភិក្ខម្បិ ន លភតិ, បិណ្ឌបាតេន កិលមតិ. ពហិ អលភន្តោ នគរំ សព្ពសាធារណន្តិ នគរំ បវិសតិ. យេន ទ្វារេន បវិសតិ, តត្ថ អង្គុលិមាលោ អាគតោតិ កូដសហស្សានំ ភិជ្ជនការណំ ហោតិ. ឯតទហោសីតិ ការុញ្ញប្បត្តិយា អហោសិ. ឯកេន ឩនមនុស្សសហស្សំ ឃាតេន្តស្ស ឯកទិវសម្បិ ការុញ្ញំ នាហោសិ, គព្ភមូឡ្ហាយ ឥត្ថិយា ទស្សនមត្តេនេវ កថំ ឧប្បន្នន្តិ? បព្ពជ្ជាពលេន, បព្ពជ្ជាពលញ្ហិ ឯតំ.

តេន ហីតិ យស្មា តេ ការុញ្ញំ ឧប្បន្នំ, តស្មាតិ អត្ថោ. អរិយាយ ជាតិយាតិ, អង្គុលិមាល, ឯតំ ត្វំ មា គណ្ហិ, នេសា តវ ជាតិ. គិហិកាលោ ឯស, គិហី នាម បាណម្បិ ហនន្តិ, អទិន្នាទានាទីនិបិ ករោន្តិ. ឥទានិ បន តេ អរិយា នាម ជាតិ. តស្មា ត្វំ ‘‘យតោ អហំ, ភគិនិ, ជាតោ’’តិ សចេ ឯវំ វត្តុំ កុក្កុច្ចាយសិ, តេន ហិ ‘‘អរិយាយ ជាតិយា’’តិ ឯវំ វិសេសេត្វា វទាហីតិ ឧយ្យោជេសិ.

តំ ឥត្ថិំ ឯតទវោចាតិ ឥត្ថីនំ គព្ភវុដ្ឋានដ្ឋានំ នាម ន សក្កា បុរិសេន ឧបសង្កមិតុំ. ថេរោ កិំ ករោសីតិ? អង្គុលិមាលត្ថេរោ សច្ចកិរិយំ កត្វា សោត្ថិករណត្ថាយ អាគតោតិ អារោចាបេសិ. តតោ តេ សាណិយា បរិក្ខិបិត្វា ថេរស្ស ពហិសាណិយំ បីឋកំ បញ្ញាបេសុំ. ថេរោ តត្ថ និសីទិត្វា – ‘‘យតោ អហំ ភគិនិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ’’តិ សច្ចកិរិយំ អកាសិ, សហ សច្ចវចនេនេវ ធមករណតោ មុត្តឧទកំ វិយ ទារកោ និក្ខមិ. មាតាបុត្តានំ សោត្ថិ អហោសិ. ឥមញ្ច បន បរិត្តំ ន កិញ្ចិ បរិស្សយំ ន មទ្ទតិ, មហាបរិត្តំ នាមេតន្តិ វុត្តំ. ថេរេន និសីទិត្វា សច្ចកិរិយកតដ្ឋានេ បីឋកំ អកំសុ. គព្ភមូឡ្ហំ តិរច្ឆានគតិត្ថិម្បិ អានេត្វា តត្ថ និសជ្ជាបេន្តិ, តាវទេវ សុខេន គព្ភវុដ្ឋានំ ហោតិ. យា ទុព្ពលា ហោតិ ន សក្កា អានេតុំ, តស្សា បីឋកធោវនឧទកំ នេត្វា សីសេ សិញ្ចន្តិ, តង្ខណំយេវ គព្ភវុដ្ឋានំ ហោតិ, អញ្ញម្បិ រោគំ វូបសមេតិ. យាវ កប្បា តិដ្ឋនកបាដិហារិយំ កិរេតំ.

កិំ បន ភគវា ថេរំ វេជ្ជកម្មំ ការាបេសីតិ? ន ការាបេសិ. ថេរញ្ហិ ទិស្វា មនុស្សា ភីតា បលាយន្តិ. ថេរោ ភិក្ខាហារេន កិលមតិ, សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្កោតិ. តស្ស អនុគ្គហេន សច្ចកិរិយំ ការេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥទានិ កិរ អង្គុលិមាលត្ថេរោ មេត្តចិត្តំ បដិលភិត្វា សច្ចកិរិយាយ មនុស្សានំ សោត្ថិភាវំ ករោតីតិ មនុស្សា ថេរំ ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តតោ ភិក្ខាហារេន អកិលមន្តោ សមណធម្មំ កាតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ អនុគ្គហេន សច្ចកិរិយំ ការេសិ. ន ហិ សច្ចកិរិយា វេជ្ជកម្មំ ហោតិ. ថេរស្សាបិ ច ‘‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេ និសិន្នស្ស ចិត្តំ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ ន គច្ឆតិ, អដវិយំ ឋត្វា មនុស្សានំ ឃាតិតដ្ឋានមេវ បាកដំ ហោតិ. ‘‘ទុគ្គតោម្ហិ, ខុទ្ទកបុត្តោម្ហិ, ជីវិតំ មេ ទេហិ សាមីតិ មរណភីតានំ វចនាការោ ច ហត្ថបាទវិការោ ច អាបាថំ អាគច្ឆតិ, សោ វិប្បដិសារី ហុត្វា តតោវ ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ, អថស្ស ភគវា តំ ជាតិំ អព្ពោហារិកំ កត្វាវាយំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតីតិ អរិយាយ ជាតិយា សច្ចកិរិយំ ការេសិ. ឯកោ វូបកដ្ឋោតិអាទិ វត្ថសុត្តេ (ម. និ. ១.៨០) វិត្ថារិតំ.

៣៥២. អញ្ញេនបិ លេឌ្ឌុ ខិត្តោតិ កាកសុនខសូករាទីនំ បដិក្កមាបនត្ថាយ សមន្តា សរក្ខេបមត្តេ ឋានេ យេន កេនចិ ទិសាភាគេន ខិត្តោ អាគន្ត្វា ថេរស្សេវ កាយេ បតតិ. កិត្តកេ ឋានេ ឯវំ ហោតិ? គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បដិនិវត្តេត្វា យាវ គណ្ឋិកបដិមុក្កដ្ឋានំ អាគច្ឆតិ, តាវ ហោតិ. ភិន្នេន សីសេនាតិ មហាចម្មំ ឆិន្ទិត្វា យាវ អដ្ឋិមរិយាទា ភិន្នេន.

ព្រាហ្មណាតិ ខីណាសវភាវំ សន្ធាយ អាហ. យស្ស ខោ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, កម្មស្ស វិបាកេនាតិ ឥទំ សភាគទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មញ្ហិ ករិយមានមេវ តយោ កោដ្ឋាសេ បូរេតិ. សត្តសុ ចិត្តេសុ កុសលា វា អកុសលា វា បឋមជវនចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ នាម ហោតិ. តំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ. តថា អសក្កោន្តំ អហោសិកម្មំ, នាហោសិ កម្មវិបាកោ, ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, នត្ថិ កម្មវិបាកោតិ ឥមស្ស តិកស្ស វសេន អហោសិកម្មំ នាម ហោតិ. អត្ថសាធិកា សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. តំ អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ. តថា អសក្កោន្តំ វុត្តនយេនេវ តំ អហោសិកម្មំ នាម ហោតិ. ឧភិន្នមន្តរេ បញ្ចជវនចេតនា អបរាបរិយវេទនីយកម្មំ នាម ហោតិ. តំ អនាគតេ យទា ឱកាសំ លភតិ, តទា វិបាកំ ទេតិ. សតិ សំសារប្បវត្តិយា អហោសិកម្មំ នាម ន ហោតិ. ថេរស្ស បន ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច អបរាបរិយវេទនីយញ្ចាតិ ឥមានិ ទ្វេ កម្មានិ កម្មក្ខយករេន អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាដិតានិ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ អត្ថិ. តំ អរហត្តប្បត្តស្សាបិ វិបាកំ ទេតិយេវ. តំ សន្ធាយ ភគវា ‘‘យស្ស ខោ ត្វ’’ន្តិអាទិមាហ. តស្មា យស្ស ខោតិ ឯត្ថ យាទិសស្ស ខោ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, កម្មស្ស វិបាកេនាតិ ឯវំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អព្ភា មុត្តោតិ ទេសនាសីសមត្តមេតំ, អព្ភា មហិកា ធូមោ រជោ រាហូតិ ឥមេហិ បន ឧបក្កិលេសេហិ មុត្តោ ចន្ទិមា ឥធ អធិប្បេតោ. យថា ហិ ឯវំ និរុបក្កិលេសោ ចន្ទិមា លោកំ បភាសេតិ, ឯវំ បមាទកិលេសវិមុត្តោ អប្បមត្តោ ភិក្ខុ ឥមំ អត្តនោ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ បភាសេតិ, វិហតកិលេសន្ធការំ ករោតិ.

កុសលេន បិធីយតីតិ មគ្គកុសលេន បិធីយតិ អប្បដិសន្ធិកំ ករីយតិ. យុញ្ជតិ ពុទ្ធសាសនេតិ ពុទ្ធសាសនេ កាយេន វាចាយ មនសា ច យុត្តប្បយុត្តោ វិហរតិ. ឥមា តិស្សោ ថេរស្ស ឧទានគាថា នាម.

ទិសា ហិ មេតិ ឥទំ កិរ ថេរោ អត្តនោ បរិត្តាណាការំ ករោន្តោ អាហ. តត្ថ ទិសា ហិ មេតិ មម សបត្តា. យេ មំ ឯវំ ឧបវទន្តិ – ‘‘យថា មយំ អង្គុលិមាលេន មារិតានំ ញាតកានំ វសេន ទុក្ខំ វេទិយាម, ឯវំ អង្គុលិមាលោបិ វេទិយតូ’’តិ, តេ មយ្ហំ ទិសា ចតុសច្ចធម្មកថំ សុណន្តូតិ អត្ថោ. យុញ្ជន្តូតិ កាយវាចាមនេហិ យុត្តប្បយុត្តា វិហរន្តុ. យេ ធម្មមេវាទបយន្តិ សន្តោតិ យេ សន្តោ សប្បុរិសា ធម្មំយេវ អាទបេន្តិ សមាទបេន្តិ គណ្ហាបេន្តិ, តេ មនុជា មយ្ហំ សបត្តា ភជន្តុ សេវន្តុ បយិរុបាសន្តូតិ អត្ថោ.

អវិរោធប្បសំសីនន្តិ អវិរោធោ វុច្ចតិ មេត្តា, មេត្តាបសំសកានន្តិ អត្ថោ. សុណន្តុ ធម្មំ កាលេនាតិ ខណេ ខណេ ខន្តិមេត្តាបដិសង្ខាសារណីយធម្មំ សុណន្តុ. តញ្ច អនុវិធីយន្តូតិ តញ្ច ធម្មំ អនុករោន្តុ បូរេន្តុ.

ន ហិ ជាតុ សោ មមំ ហិំសេតិ យោ មយ្ហំ ទិសោ, សោ មំ ឯកំសេនេវ ន ហិំសេយ្យ. អញ្ញំ វា បន កិញ្ចិ នន្តិ ន កេវលំ មំ, អញ្ញម្បិ បន កញ្ចិ បុគ្គលំ មា ហិំសន្តុ មា វិហេឋេន្តុ. បប្បុយ្យ បរមំ សន្តិន្តិ បរមំ សន្តិភូតំ និព្ពានំ បាបុណិត្វា. រក្ខេយ្យ តសថាវរេតិ តសា វុច្ចន្តិ សតណ្ហា, ថាវរា និត្តណ្ហា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ និព្ពានំ បាបុណាតិ, សោ សព្ពំ តសថាវរំ រក្ខិតុំ សមត្ថោ ហោតិ. តស្មា មយ្ហម្បិ ទិសា និព្ពានំ បាបុណន្តុ, ឯវំ មំ ឯកំសេនេវ ន ហិំសិស្សន្តីតិ. ឥមា តិស្សោ គាថា អត្តនោ បរិត្តំ កាតុំ អាហ.

ឥទានិ អត្តនោវ បដិបត្តិំ ទីបេន្តោ ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកាតិ អាហ. តត្ថ នេត្តិកាតិ យេ មាតិកំ សោធេត្វា ពន្ធិតព្ពដ្ឋានេ ពន្ធិត្វា ឧទកំ នយន្តិ. ឧសុការាតិ ឧសុការកា. នមយន្តីតិ តេលកញ្ជិកេន មក្ខេត្វា កុក្កុឡេ តាបេត្វា ឧន្នតុន្នតដ្ឋានេ នមេន្តា ឧជុំ ករោន្តិ. តេជនន្តិ កណ្ឌំ. តញ្ហិ ឥស្សាសោ តេជំ ករោតិ, បរញ្ច តជ្ជេតិ, តស្មា តេជនន្តិ វុច្ចតិ. អត្តានំ ទមយន្តីតិ យថា នេត្តិកា ឧជុមគ្គេន ឧទកំ នយន្តិ, ឧសុការា តេជនំ, តច្ឆកា ច ទារុំ ឧជុំ ករោន្តិ, ឯវមេវំ បណ្ឌិតា អត្តានំ ទមេន្តិ ឧជុកំ ករោន្តិ និព្ពិសេវនំ ករោន្តិ.

តាទិនាតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ និព្ពិការេន – ‘‘បញ្ចហាការេហិ ភគវា តាទី, ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី, វន្តាវីតិ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, តន្និទ្ទេសាតិ តាទី’’តិ (មហានិ. ៣៨; ១៩២) ឯវំ តាទិលក្ខណប្បត្តេន សត្ថារា. ភវនេត្តីតិ ភវរជ្ជុ, តណ្ហាយេតំ នាមំ. តាយ ហិ គោណា វិយ គីវាយ រជ្ជុយា, សត្តា ហទយេ ពទ្ធា តំ តំ ភវំ នីយន្តិ, តស្មា ភវនេត្តីតិ វុច្ចតិ. ផុដ្ឋោ កម្មវិបាកេនាតិ មគ្គចេតនាយ ផុដ្ឋោ. យស្មា ហិ មគ្គចេតនាយ កម្មំ បច្ចតិ វិបច្ចតិ ឌយ្ហតិ, បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, តស្មា សា កម្មវិបាកោតិ វុត្តា. តាយ ហិ ផុដ្ឋត្តា ឯស អណណោ និក្កិលេសោ ជាតោ, ន ទុក្ខវេទនាយ អណណោ. ភុញ្ជាមីតិ ចេត្ថ ថេយ្យបរិភោគោ ឥណបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ សាមិបរិភោគោតិ ចត្តារោ បរិភោគា វេទិតព្ពា. តត្ថ ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ នាម. សោ ហិ ចត្តារោ បច្ចយេ ថេនេត្វា ភុញ្ជតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ថេយ្យាយ វោ, ភិក្ខវេ, រដ្ឋបិណ្ឌោ ភុត្តោ’’តិ (បារា. ១៩៥). សីលវតោ បន អបច្ចវេក្ខណបរិភោគោ ឥណបរិភោគោ នាម. សត្តន្នំ សេក្ខានំ បរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ នាម. ខីណាសវស្ស បរិភោគោ សាមិបរិភោគោ នាម. ឥធ កិលេសឥណានំ អភាវំ សន្ធាយ ‘‘អណណោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អនិណោ’’តិបិ បាឋោ. សាមិបរិភោគំ សន្ធាយ ‘‘ភុញ្ជាមិ ភោជន’’ន្តិ វុត្តំ.

កាមរតិសន្ថវន្តិ ទុវិធេសុបិ កាមេសុ តណ្ហារតិសន្ថវំ មា អនុយុញ្ជថ មា ករិត្ថ. នយិទំ ទុម្មន្តិតំ មមាតិ យំ មយា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា បព្ពជិស្សាមីតិ មន្តិតំ, តំ មម មន្តិតំ ន ទុម្មន្តិតំ. សំវិភត្តេសុ ធម្មេសូតិ អហំ សត្ថាតិ ឯវំ លោកេ ឧប្បន្នេហិ យេ ធម្មា សំវិភត្តា, តេសុ ធម្មេសុ យំ សេដ្ឋំ និព្ពានំ, តទេវ អហំ ឧបគមំ ឧបគតោ សម្បត្តោ, តស្មា មយ្ហំ ឥទំ អាគមនំ ស្វាគតំ នាម គតន្តិ. តិស្សោ វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយបញ្ញា. កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ យំ ពុទ្ធស្ស សាសនេ កត្តព្ពកិច្ចំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ មយា កតំ. តីហិ វិជ្ជាហិ នវហិ ច លោកុត្តរធម្មេហិ ទេសនំ មត្ថកំ បាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អង្គុលិមាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.