២. រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនា

២៩៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ រដ្ឋបាលសុត្តំ. តត្ថ ថុល្លកោដ្ឋិកន្តិ ថុល្លកោដ្ឋំ បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារំ. សោ កិរ ជនបទោ និច្ចសស្សោ សទា ពីជភណ្ឌំ និក្ខមតិ, ខលភណ្ឌំ បវិសតិ. តេន តស្មិំ និគមេ កោដ្ឋា និច្ចបូរាវ ហោន្តិ. តស្មា សោ ថុល្លកោដ្ឋិកន្តេវ សង្ខំ គតោ.

២៩៤. រដ្ឋបាលោតិ កស្មា រដ្ឋបាលោ? ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ បាលេតុំ សមត្ថោតិ រដ្ឋបាលោ. កទា បនស្សេតំ នាមំ ឧប្បន្នន្តិ. បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ. ឥតោ ហិ បុព្ពេ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ វស្សសតសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ លោកហិតាយ ចារិកំ ចរិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘នគរំ ហំសវតី នាម, អានន្ទោ នាម ខត្តិយោ;

សុជាតា នាម ជនិកា, បទុមុត្តរស្ស សត្ថុនោ’’តិ. (ពុ. វំ. ១២.១៩);

បទុមុត្តរេ បន អនុប្បន្នេ ឯវ ហំសវតិយា ទ្វេ កុដុម្ពិកា សទ្ធា បសន្នា កបណទ្ធិកយាចកាទីនំ ទានំ បដ្ឋបយិំសុ. តទា បព្ពតវាសិនោ បញ្ចសតា តាបសា ហំសវតិំ អនុប្បត្តា. តេ ទ្វេបិ ជនា តាបសគណំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. តាបសា កិញ្ចិកាលំ វសិត្វា បព្ពតបាទមេវ គតា. ទ្វេ សង្ឃត្ថេរា ឱហីយិំសុ. តទា តេសំ តេ យាវជីវំ ឧបដ្ឋានំ អកំសុ. តាបសេសុ ភុញ្ជិត្វា អនុមោទនំ ករោន្តេសុ ឯកោ សក្កភវនស្ស វណ្ណំ កថេសិ, ឯកោ ភូមិន្ធរនាគរាជភវនស្ស.

កុដុម្ពិកេសុ ឯកោ សក្កភវនំ បត្ថនំ កត្វា សក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, ឯកោ នាគភវនេ បាលិតនាគរាជា នាម. តំ សក្កោ អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ទិស្វា នាគយោនិយំ អភិរមសីតិ បុច្ឆិ. សោ នាភិរមាមីតិ អាហ. តេន ហិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ទានំ ទត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ បត្ថនំ ករោហិ, ឧភោ សុខំ វសិស្សាមាតិ. នាគរាជា សត្ថារំ និមន្តេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារស្ស ភគវតោ សត្តាហំ មហាទានំ ទទមានោ បទុមុត្តរស្ស ទសពលស្ស បុត្តំ ឧបរេវតំ នាម សាមណេរំ ទិស្វា សត្តមេ ទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទិព្ពវត្ថានិ ទត្វា សាមណេរស្ស ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. ភគវា អនាគតំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស នាម ពុទ្ធស្ស បុត្តោ រាហុលកុមារោ ភវិស្សតី’’តិ ទិស្វា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ តេ បត្ថនា’’តិ កថេសិ. នាគរាជា តមត្ថំ សក្កស្ស កថេសិ. សក្កោ តស្ស វចនំ សុត្វា តថេវ សត្តាហំ ទានំ ទត្វា ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ បាលេតុំ សមត្ថកុលេ និព្ពត្តិត្វា សទ្ធាបព្ពជិតំ រដ្ឋបាលំ នាម កុលបុត្តំ ទិស្វា – ‘‘អហម្បិ អនាគតេ លោកស្មិំ តុម្ហាទិសេ ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេ ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ បាលេតុំ សមត្ថកុលេ និព្ពត្តិត្វា អយំ កុលបុត្តោ វិយ សទ្ធាបព្ពជិតោ រដ្ឋបាលោ នាម ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនមកាសិ. សត្ថា សមិជ្ឈនកភាវំ ញត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សរាជិកំ ចាតុវណ្ណំ, បោសេតុំ យំ បហោស្សតិ;

រដ្ឋបាលកុលំ នាម, តត្ថ ជាយិស្សតេ អយ’’ន្តិ. –

ឯវំ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ តស្សេតំ នាមំ ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯតទហោសីតិ កិំ អហោសិ? យថា យថា ខោតិអាទិ. តត្រាយំ សង្ខេបកថា – អហំ ខោ យេន យេន ការណេន ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ ឯវំ ហោតិ – ‘‘យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកទិវសម្បិ អខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ចរិតព្ពំ, ឯកទិវសម្បិ ច កិលេសមលេន អមលីនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ, សង្ខលិខិតំ វិលិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ កត្វា ចរិតព្ពំ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្តបរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ, យំនូនាហំ កេសញ្ច មស្សុញ្ច ឱហារេត្វា កាសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ.

អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ រដ្ឋបាលោ អនុដ្ឋិតេសុ តេសុ ន ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. កស្មា? តត្ថស្ស ពហូ ញាតិសាលោហិតា មិត្តាមច្ចា សន្តិ, តេ – ‘‘ត្វំ មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ, ន លព្ភា តយា បព្ពជិតុ’’ន្តិ ពាហាយម្បិ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យុំ, តតោ បព្ពជ្ជាយ អន្តរាយោ ភវិស្សតីតិ សហេវ បរិសាយ ឧដ្ឋហិត្វា ថោកំ គន្ត្វា បុន កេនចិ សរីរកិច្ចលេសេន និវត្តិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ. ភគវា បន យស្មា រាហុលកុមារស្ស បព្ពជិតតោ បភុតិ មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតំ បុត្តំ ន បព្ពាជេតិ, តស្មា នំ បុច្ឆិ អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ, រដ្ឋបាល, មាតាបិតូហិ…បេ… បព្ពជ្ជាយាតិ.

២៩៥. អម្មតាតាតិ ឯត្ថ អម្មាតិ មាតរំ អាលបតិ, តាតាតិ បិតរំ. ឯកបុត្តកោតិ ឯកោវ បុត្តកោ, អញ្ញោ កោចិ ជេដ្ឋោ វា កនិដ្ឋោ វា នត្ថិ. ឯត្ថ ច ឯកបុត្តោតិ វត្តព្ពេ អនុកម្បាវសេន ឯកបុត្តកោតិ វុត្តំ. បិយោតិ បីតិជនកោ. មនាបោតិ មនវឌ្ឍនកោ. សុខេធិតោតិ សុខេន ឯធិតោ, សុខសំវឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. សុខបរិភតោតិ សុខេន បរិភតោ, ជាតកាលតោ បភុតិ ធាតីហិ អង្កតោ អង្កំ អាហរិត្វា ធារិយមានោ អស្សករថកាទីហិ ពាលកីឡនកេហិ កីឡយមានោ សាទុរសភោជនំ ភោជយមានោ សុខេន បរិហដោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសីតិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល អប្បមត្តកម្បិ កលភាគំ ទុក្ខស្ស ន ជានាសិ ន សរសីតិ អត្ថោ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាមាតិ សចេបិ តវ អម្ហេសុ ជីវមានេសុ មរណំ ភវេយ្យ, តេន តេ មរណេនបិ មយំ អកាមកា អនិច្ឆកា ន អត្តនោ រុចិយា វិនា ភវិស្សាម, តយា វិយោគំ បាបុណិស្សាមាតិ អត្ថោ. កិំ បន មយំ តន្តិ ឯវំ សន្តេ កិំ បន កិំ នាម តំ ការណំ, យេន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម. អថ វា កិំ បន មយំ តន្តិ កេន បន ការណេន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាមាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៩៦. តត្ថេវាតិ យត្ថ នំ ឋិតំ មាតាបិតរោ នានុជានិំសុ, តត្ថេវ ឋានេ. អនន្តរហិតាយាតិ កេនចិ អត្ថរណេន អនត្ថតាយ. បរិចារេហីតិ គន្ធព្ពនដនាដកាទីនិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា តត្ថ សហាយកេហិ សទ្ធិំ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានិ ចារេហិ សញ្ចារេហិ, ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា បរិចារេហីតិ គន្ធព្ពនដនាដកាទីនិ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សហាយកេហិ សទ្ធិំ លឡ ឧបលឡ រម, កីឡស្សូតិបិ វុត្តំ ហោតិ. កាមេ បរិភុញ្ជន្តោតិ អត្តនោ បុត្តទារេហិ សទ្ធិំ ភោគេ ភុញ្ជន្តោ. បុញ្ញានិ ករោន្តោតិ ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច អារព្ភ ទានប្បទានាទីនិ សុគតិមគ្គសំសោធកានិ កុសលកម្មានិ ករោន្តោ. តុណ្ហី អហោសីតិ កថានុប្បពន្ធវិច្ឆេទនត្ថំ និរាលាបសល្លាបោ អហោសិ.

អថស្ស មាតាបិតរោ តិក្ខត្តុំ វត្វា បដិវចនម្បិ អលភមានា សហាយកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯស វោ សហាយកោ បព្ពជិតុកាមោ, និវារេថ ន’’ន្តិ អាហំសុ. តេបិ តំ ឧបសង្កមិត្វា តិក្ខត្តុំ អវោចុំ, តេសម្បិ តុណ្ហី អហោសិ. តេន វុត្តំ – អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា…បេ… តុណ្ហី អហោសីតិ. អថស្ស សហាយកានំ តិក្ខត្តុំ វត្វា ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ អយំ បព្ពជ្ជំ អលភមានោ មរិស្សតិ, ន កោចិ គុណោ លព្ភតិ. បព្ពជិតំ បន នំ មាតាបិតរោបិ កាលេន កាលំ បស្សិស្សន្តិ, មយម្បិ បស្សិស្សាម, បព្ពជ្ជាបិ ច នាមេសា ភារិយា, ទិវសេ ទិវសេ មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ, ឯកសេយ្យំ ឯកភត្តំ ព្រហ្មចរិយំ អតិទុក្ករំ, អយញ្ច សុខុមាលោ នាគរិកជាតិយោ, សោ តំ ចរិតុំ អសក្កោន្តោ បុន ឥធេវ អាគមិស្សតិ, ហន្ទស្ស មាតាបិតរោ អនុជានាបេស្សាមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. មាតាបិតរោបិ នំ ‘‘បព្ពជិតេន ច បន តេ មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ ឥមំ កតិកំ កត្វា អនុជានិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ…បេ… អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ…បេ… ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ. តត្ថ ឧទ្ទស្សេតព្ពាតិ ឧទ្ធំ ទស្សេតព្ពា, យថា តំ កាលេន កាលំ បស្សន្តិ, ឯវំ អាគន្ត្វា អត្តានំ ទស្សេតព្ពា.

២៩៩. ពលំ គហេត្វាតិ សប្បាយភោជនានិ ភុញ្ជន្តោ ឧច្ឆាទនាទីហិ ច កាយំ បរិហរន្តោ កាយពលំ ជនេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា អស្សុមុខំ ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, ភគវាតិ. ភគវា សមីបេ ឋិតំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ ភិក្ខុ រដ្ឋបាលំ បព្ពាជេហិ ចេវ ឧបសម្បាទេហិ ចា’’តិ. សាធុ, ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ជិនទត្តិយំ សទ្ធិវិហារិកំ លទ្ធា បព្ពាជេសិ ចេវ ឧបសម្បាទេសិ ច. តេន វុត្តំ – ‘‘អលត្ថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

បហិតត្តោ វិហរន្តោតិ ទ្វាទស សំវច្ឆរានិ ឯវំ វិហរន្តោ. នេយ្យបុគ្គលោ ហិ អយមាយស្មា, តស្មា បុញ្ញវា អភិនីហារសម្បន្នោបិ សមានោ ‘‘អជ្ជ អជ្ជេវ អរហត្ត’’ន្តិ សមណធម្មំ ករោន្តោបិ ទ្វាទសមេ វស្សេ អរហត្តំ បាបុណិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ មយ្ហំ មាតាបិតរោ បព្ពជ្ជំ អនុជានមានា – ‘‘តយា កាលេន កាលំ អាគន្ត្វា អម្ហាកំ ទស្សនំ ទាតព្ព’’ន្តិ វត្វា អនុជានិំសុ, ទុក្ករការិកា ខោ បន មាតាបិតរោ, អហញ្ច យេនជ្ឈាសយេន បព្ពជិតោ, សោ មេ មត្ថកំ បត្តោ, ឥទានិ ភគវន្តំ អាបុច្ឆិត្វា អត្តានំ មាតាបិតូនំ ទស្សេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា អាបុច្ឆិតុកាមោ ឧបសង្កមិ. មនសាកាសីតិ ‘‘កិំ នុ ខោ រដ្ឋបាលេ គតេ កោចិ ឧបទ្ទវោ ភវិស្សតី’’តិ មនសិ អកាសិ. តតោ ‘‘ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘សក្ខិស្សតិ នុ ខោ រដ្ឋបាលោ តំ មទ្ទិតុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ តស្ស អរហត្តសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘សក្ខិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. តេន វុត្តំ – យថា ភគវា អញ្ញាសិ…បេ… កាលំ មញ្ញសីតិ.

មិគចីរេតិ ឯវំនាមកេ ឧយ្យានេ. តញ្ហិ រញ្ញា – ‘‘អកាលេ សម្បត្តបព្ពជិតានំ ទិន្នមេវ ឥទំ, យថាសុខំ បរិភុញ្ជន្តូ’’តិ ឯវមនុញ្ញាតមេវ អហោសិ, តស្មា ថេរោ – ‘‘មម អាគតភាវំ មាតាបិតូនំ អារោចេស្សាមិ, តេ មេ បាទធោវនឧណ្ហោទកបាទមក្ខនតេលាទីនិ បេសិស្សន្តី’’តិ ចិត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា ឧយ្យានមេវ បាវិសិ. បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ ទុតិយទិវសេ បាវិសិ.

មជ្ឈិមាយាតិ សត្តទ្វារកោដ្ឋកស្ស ឃរស្ស មជ្ឈិមេ ទ្វារកោដ្ឋកេ. ឧល្លិខាបេតីតិ កប្បកេន កេសេ បហរាបេតិ. ឯតទវោចាតិ – ‘‘ឥមេ សមណកា អម្ហាកំ បិយបុត្តកំ បព្ពាជេត្វា ចោរានំ ហត្ថេ និក្ខិបិត្វា វិយ ឯកទិវសម្បិ ន ទស្សាបេន្តិ, ឯវំ ផរុសការកា ឯតេ បុន ឥមំ ឋានំ ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ, ឯត្តោវ និកឌ្ឍិតព្ពា ឯតេ’’តិ ចិន្តេត្វា ឯតំ ‘‘ឥមេហិ មុណ្ឌកេហី’’តិអាទិវចនំ អវោច. ញាតិទាសីតិ ញាតកានំ ទាសី. អាភិទោសិកន្តិ បារិវាសិកំ ឯករត្តាតិក្កន្តំ បូតិភូតំ. តត្ថាយំ បទត្ថោ – បូតិភាវទោសេន អភិភូតោតិ អភិទោសោ, អភិទោសោវ អាភិទោសិកោ. ឯករត្តាតិក្កន្តស្សេវ នាមសញ្ញា ឯសា យទិទំ អាភិទោសិកោតិ, តំ អាភិទោសិកំ. កុម្មាសន្តិ យវកុម្មាសំ. ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតីតិ យស្មា អន្តមសោ ទាសកម្មការានំ គោរូបានម្បិ អបរិភោគារហោ, តស្មា នំ កចវរំ វិយ ពហិ ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតិ. សចេតន្តិ សចេ ឯតំ. ភគិនីតិ អរិយវោហារេន អត្តនោ ធាតិំ ញាតិទាសិំ អាលបតិ. ឆឌ្ឌនីយធម្មន្តិ ឆឌ្ឌេតព្ពសភាវំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ភគិនិ ឯតំ សចេ ពហិ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ, ឥធ មេ បត្តេ អាកិរាហី’’តិ. កិំ បន ឯវំ វត្តុំ លព្ភតិ, វិញ្ញត្តិ វា បយុត្តវាចា វា ន ហោតីតិ. ន ហោតិ. កស្មា? និស្សដ្ឋបរិគ្គហត្តា. យញ្ហិ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ និស្សដ្ឋបរិគ្គហំ, យត្ថ សាមិកា អនាលយា ហោន្តិ, តំ សព្ពំ ‘‘ទេថ អាហរថ អាកិរថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. តេនេវ ហិ អយមាយស្មា អគ្គអរិយវំសិកោ សមានោបិ ឯវមាហ.

ហត្ថានន្តិ ភិក្ខាគហណត្ថំ បត្តំ ឧបនាមយតោ មណិពន្ធតោ បភុតិ ទ្វិន្នម្បិ ហត្ថានំ. បាទានន្តិ និវាសនន្តតោ បដ្ឋាយ ទ្វិន្នម្បិ បាទានំ. សរស្សាតិ សចេ តំ ភគិនីតិ វាចំ និច្ឆារយតោ សរស្ស ច. និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ ហត្ថបិដ្ឋិអាទីនិ ឱលោកយមានា – ‘‘បុត្តស្ស មេ រដ្ឋបាលស្ស វិយ សុវណ្ណកច្ឆបបិដ្ឋិសទិសា ឥមា ហត្ថបាទបិដ្ឋិយោ, ហរិតាលវដ្ដិយោ វិយ សុវដ្ដិតា អង្គុលិយោ, មធុរោ សរោ’’តិ គិហិកាលេ សល្លក្ខិតបុព្ពំ អាការំ អគ្គហេសិ សញ្ជានិ សល្លក្ខេសិ. តស្ស ហាយស្មតោ ទ្វាទសវស្សានិ អរញ្ញាវាសញ្ចេវ បិណ្ឌិយាលោបភោជនញ្ច បរិភុញ្ជន្តស្ស អញ្ញាទិសោ សរីរវណ្ណោ អហោសិ, តេន នំ សា ញាតិទាសី ទិស្វាវ ន សញ្ជានិ, និមិត្តំ បន អគ្គហេសីតិ.

៣០០. រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោចាតិ ថេរស្ស អង្គបច្ចង្គានិ សណ្ឋាបេត្វា ថញ្ញំ បាយេត្វា សំវឌ្ឍិតធាតីបិ សមានា បព្ពជិត្វា មហាខីណាសវភាវប្បត្តេន សាមិបុត្តេន សទ្ធិំ – ‘‘ត្វំ នុ ខោ, មេ ភន្តេ, បុត្តោ រដ្ឋបាលោ’’តិអាទិវចនំ វត្តុំ អវិសហន្តី វេគេន ឃរំ បវិសិត្វា រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោច. យគ្ឃេតិ អារោចនត្ថេ និបាតោ. សចេ ជេ សច្ចន្តិ ឯត្ថ ជេតិ អាលបនេ និបាតោ. ឯវញ្ហិ តស្មិំ ទេសេ ទាសិជនំ អាលបន្តិ, តស្មា ‘‘ត្វញ្ហិ, ភោតិ ទាសិ, សចេ សច្ចំ ភណសី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? មហាកុលេ ឥត្ថិយោ ពហិ និក្ខមន្តា គរហំ បាបុណន្តិ, ឥទញ្ច អច្ចាយិកកិច្ចំ, សេដ្ឋិស្ស នំ អារោចេស្សាមីតិ ចិន្តេតិ. តស្មា ឧបសង្កមិ. អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ តស្មិំ កិរ ទេសេ ទានបតីនំ ឃរេសុ សាលា ហោន្តិ, អាសនានិ ចេត្ថ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ឧបដ្ឋាបិតំ ឧទកកញ្ជិយំ. តត្ថ បព្ពជិតា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ. សចេ ឥច្ឆន្តិ, ទានបតីនម្បិ សន្តកំ គណ្ហន្តិ. តស្មា តម្បិ អញ្ញតរស្ស កុលស្ស ឦទិសាយ សាលាយ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បព្ពជិតា កបណមនុស្សា វិយ អសារុប្បេ ឋានេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តីតិ.

អត្ថិ នាម តាតាតិ ឯត្ថ អត្ថីតិ វិជ្ជមានត្ថេ, នាមាតិ បុច្ឆនត្ថេ មញ្ញនត្ថេ វា និបាតោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថិ នុ ខោ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ធនំ, ននុ មយំ និទ្ធនាតិ វត្តព្ពា, យេសំ នោ ត្វំ ឦទិសេ ឋានេ និសីទិត្វា អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ. តថា អត្ថិ នុ ខោ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ជីវិតំ, ននុ មយំ មតាតិ វត្តព្ពា, យេសំ នោ ត្វំ ឦទិសេ ឋានេ និសីទិត្វា អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ. តថា អត្ថិ មញ្ញេ, តាត រដ្ឋបាល, តវ អព្ភន្តរេ សាសនំ និស្សាយ បដិលទ្ធោ សមណគុណោ, យំ ត្វំ សុភោជនរសសំវឌ្ឍិតោបិ ឥមំ ជិគុច្ឆនេយ្យំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អមតមិវ និព្ពិការោ បរិភុញ្ជិស្សសីតិ. សោ បន គហបតិ ទុក្ខាភិតុន្នតាយ ឯតមត្ថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា វត្តុមសក្កោន្តោ – ‘‘អត្ថិ នាម, តាត រដ្ឋបាល, អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ ឯត្តកមេវ អវច. អក្ខរចិន្តកា បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ វទន្តិ – អនោកប្បនាមរិសនត្ថវសេនេតំ អត្ថិសទ្ទេ ឧបបទេ ‘‘បរិភុញ្ជិស្សសី’’តិ អនាគតវចនំ កតំ. តស្សាយមត្ថោ – ‘‘អត្ថិ នាម…បេ… បរិភុញ្ជិស្សសិ, ឥទំ បច្ចក្ខម្បិ អហំ ន សទ្ទហាមិ ន មរិសយាមី’’តិ. ឥទំ ឯត្តកំ វចនំ គហបតិ ថេរស្ស បត្តមុខវដ្ដិយំ គហេត្វា ឋិតកោវ កថេសិ. ថេរោបិ បិតរិ បត្តមុខវដ្ដិយំ គហេត្វា ឋិតេយេវ តំ បូតិកុម្មាសំ បរិភុញ្ជិ សុនខវន្តសទិសំ បូតិកុក្កុដណ្ឌមិវ ភិន្នដ្ឋានេ បូតិកំ វាយន្តំ. បុថុជ្ជនេន កិរ តថារូបំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន សក្កា. ថេរោ បន អរិយិទ្ធិយំ ឋត្វា ទិព្ពោជំ អមតរសំ បរិភុញ្ជមានោ វិយ បរិភុញ្ជិត្វា ធមករណេន ឧទកំ គហេត្វា បត្តញ្ច មុខញ្ច ហត្ថបាទេ ច ធោវិត្វា កុតោ នោ គហបតីតិអាទិមាហ.

តត្ថ កុតោ នោតិ កុតោ នុ. នេវ ទានន្តិ ទេយ្យធម្មវសេន នេវ ទានំ អលត្ថម្ហ. ន បច្ចក្ខានន្តិ ‘‘កិំ, តាត រដ្ឋបាល, កច្ចិ តេ ខមនីយំ, កច្ចិសិ អប្បកិលមថេន អាគតោ, ន តាវ តាត គេហេ ភត្តំ សម្បាទិយតី’’តិ ឯវំ បដិសន្ថារវសេន បច្ចក្ខានម្បិ ន អលត្ថម្ហ. កស្មា បន ថេរោ ឯវមាហ? បិតុ អនុគ្គហេន. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘យថា ឯស មំ វទតិ, អញ្ញេបិ បព្ពជិតេ ឯវំ វទតិ មញ្ញេ. ពុទ្ធសាសនេ ច បត្តន្តរេ បទុមំ វិយ ភស្មាឆន្នោ អគ្គិ វិយ ផេគ្គុបដិច្ឆន្នោ ចន្ទនសារោ វិយ សុត្តិកាបដិច្ឆន្នំ មុត្តរតនំ វិយ វលាហកបដិច្ឆន្នោ ចន្ទិមា វិយ មាទិសានំ បដិច្ឆន្នគុណានំ ភិក្ខូនំ អន្តោ នត្ថិ, តេសុបិ ន ឯវរូបំ វចនំ បវត្តេស្សតិ, សំវរេ ឋស្សតី’’តិ អនុគ្គហេន ឯវមាហ.

ឯហិ តាតាតិ តាត តុយ្ហំ ឃរំ មា ហោតុ, ឯហិ ឃរំ គមិស្សាមាតិ វទតិ. អលន្តិ ថេរោ ឧក្កដ្ឋឯកាសនិកតាយ បដិក្ខិបន្តោ ឯវមាហ. អធិវាសេសីតិ ថេរោ បន បកតិយា ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោ ស្វាតនាយភិក្ខំ នាម នាធិវាសេតិ, មាតុ អនុគ្គហេន បន អធិវាសេសិ. មាតុ កិរស្ស ថេរំ អនុស្សរិត្វា មហាសោកោ ឧប្បជ្ជិ, រោទនេនេវ បក្កក្ខិ វិយ ជាតា, តស្មា ថេរោ ‘‘សចាហំ តំ អបស្សិត្វា គមិស្សាមិ, ហទយម្បិស្សា ផាលេយ្យា’’តិ អនុគ្គហេន អធិវាសេសិ. ការាបេត្វាតិ ឯកំ ហិរញ្ញស្ស, ឯកំ សុវណ្ណស្សាតិ ទ្វេ បុញ្ជេ ការាបេត្វា. កីវមហន្តា បន បុញ្ជា អហេសុន្តិ. យថា ឱរតោ ឋិតោ បុរិសោ បារតោ ឋិតំ មជ្ឈិមប្បមាណំ បុរិសំ ន បស្សតិ, ឯវំមហន្តា.

៣០១. ឥទំ តេ តាតាតិ កហាបណបុញ្ជញ្ច សុវណ្ណបុញ្ជញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ. មត្តិកន្តិ មាតិតោ អាគតំ, ឥទំ តេ មាតាមហិយា មាតុ ឥមំ គេហំ អាគច្ឆន្តិយា គន្ធមាលាទីនំ អត្ថាយ ទិន្នំ ធនន្តិ អត្ថោ. អញ្ញំ បេត្តិកំ អញ្ញំ បិតាមហន្តិ យំ បន តេ បិតុ ច បិតាមហានញ្ច សន្តកំ, តំ អញ្ញំយេវ, និហិតញ្ច បយុត្តញ្ច អតិវិយ ពហុ. ឯត្ថ ច ‘‘បិតាមហ’’ន្តិ តទ្ធិតលោបំ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បេតាមហ’’ន្តិ វា បាឋោ. សក្កា តតោនិទានន្តិ ធនហេតុ ធនបច្ចយា. តំ តំ ធនំ រក្ខន្តស្ស ច រាជាទីនំ វសេន ធនបរិក្ខយំ បាបុណន្តស្ស កស្សចិ ឧប្បជ្ជមានសោកាទយោ សន្ធាយ ឯវមាហ. ឯវំ វុត្តេ សេដ្ឋិ គហបតិ – ‘‘អហំ ឥមំ ឧប្បព្ពាជេស្សាមីតិ អានេសិំ, សោ ទានិ មេ ធម្មកថំ កាតុំ អារទ្ធោ, អយំ ន មេ វចនំ ករិស្សតី’’តិ ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា អស្ស ឱរោធានំ ទ្វារំ វិវរាបេត្វា – ‘‘អយំ វោ សាមិកោ, គច្ឆថ យំ កិញ្ចិ កត្វា នំ គណ្ហិតុំ វាយមថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សុវយេ ឋិតា នាដកិត្ថិយោ និក្ខមិត្វា ថេរំ បរិវារយិំសុ, តាសុ ទ្វេ ជេដ្ឋកិត្ថិយោ សន្ធាយ បុរាណទុតិយិកាតិអាទិ វុត្តំ. បច្ចេកំ បាទេសុ គហេត្វាតិ ឯកេកម្ហិ បាទេ នំ គហេត្វា.

កីទិសា នាម តា អយ្យបុត្ត អច្ឆរាយោតិ កស្មា ឯវមាហំសុ? តទា កិរ សម្ពហុលេ ខត្តិយកុមារេបិ ព្រាហ្មណកុមារេបិ សេដ្ឋិបុត្តេបិ មហាសម្បត្តិយោ បហាយ បព្ពជន្តេ ទិស្វា បព្ពជ្ជាគុណំ អជានន្តា កថំ សមុដ្ឋាបេន្តិ ‘‘កស្មា ឯតេ បព្ពជន្តី’’តិ. អថញ្ញេ វទន្តិ ‘‘ទេវច្ឆរាទេវនាដកានំ ការណា’’តិ. សា កថា វិត្ថារិកា អហោសិ. តំ គហេត្វា សព្ពា ឯវមាហំសុ. អថ ថេរោ បដិក្ខិបន្តោ ន ខោ មយំ ភគិនីតិអាទិមាហ. សមុទាចរតីតិ វោហរតិ វទតិ. តត្ថេវ មុច្ឆិតា បបតិំសូតិ តំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរន្តំ ទិស្វា ‘‘មយំ អជ្ជ អាគមិស្សតិ, អជ្ជ អាគមិស្សតី’’តិ ទ្វាទស វស្សានិ ពហិ ន និក្ខន្តា, ឯតំ និស្សាយ នោ ទារកា ន លទ្ធា, យេសំ អានុភាវេន ជីវេយ្យាម, ឥតោ ចម្ហា បរិហីនា អញ្ញតោ ច. អយំ លោកោ នាម អត្តនោវ ចិន្តេសិ, តស្មា តាបិ ‘‘ឥទានិ មយំ អនាថា ជាតា’’តិ អត្តនោវ ចិន្តយមានា – ‘‘អនត្ថិកោ ទានិ អម្ហេហិ អយំ, សោ អម្ហេ បជាបតិយោ សមានា អត្តនា សទ្ធិំ ឯកមាតុកុច្ឆិយា សយិតទារិកា វិយ មញ្ញតី’’តិ សមុប្បន្នពលវសោកា ហុត្វា តស្មិំយេវ បទេសេ មុច្ឆិតា បបតិំសុ, បតិតាតិ អត្ថោ.

មា នោ វិហេឋេថាតិ មា អម្ហេ ធនំ ទស្សេត្វា មាតុគាមេ ច ឧយ្យោជេត្វា វិហេឋយិត្ថ, វិហេសា ហេសា បព្ពជិតានន្តិ. កស្មា ឯវមាហ? មាតាបិតូនំ អនុគ្គហេន. សោ កិរ សេដ្ឋិ – ‘‘បព្ពជិតលិង្គំ នាម កិលិដ្ឋំ, បព្ពជ្ជាវេសំ ហារេត្វា ន្ហាយិត្វា តយោ ជនា ឯកតោ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ មញ្ញមានោ ថេរស្ស ភិក្ខំ ន ទេតិ. ថេរោ – ‘‘មាទិសស្ស ខីណាសវស្ស អាហារន្តរាយំ កត្វា ឯតេ ពហុំ អបុញ្ញំ បសវេយ្យុ’’ន្តិ តេសំ អនុគ្គហេន ឯវមាហ.

៣០២. គាថា អភាសីតិ គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ បស្សាតិ សន្តិកេ ឋិតជនំ សន្ធាយ វទតិ. ចិត្តន្តិ ចិត្តវិចិត្តំ. ពិម្ពន្តិ អត្តភាវំ. អរុកាយន្តិ នវន្នំ វណមុខានំ វសេន វណកាយំ. សមុស្សិតន្តិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ នវហិ ន្ហារុសតេហិ ពន្ធិត្វា នវហិ មំសបេសិសតេហិ លិម្បិត្វា សមន្តតោ ឧស្សិតំ. អាតុរន្តិ ជរាតុរតាយ រោគាតុរតាយ កិលេសាតុរតាយ ច និច្ចាតុរំ. ពហុសង្កប្បន្តិ បរេសំ ឧប្បន្នបត្ថនាសង្កប្បេហិ ពហុសង្កប្បំ. ឥត្ថីនញ្ហិ កាយេ បុរិសានំ សង្កប្បា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ កាយេ ឥត្ថីនំ. សុសានេ ឆឌ្ឌិតកឡេវរភូតម្បិ ចេតំ កាកកុលលាទយោ បត្ថយន្តិយេវាតិ ពហុសង្កប្បោ នាម ហោតិ. យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតីតិ យស្ស កាយស្ស មាយាមរីចិផេណបិណ្ឌ ឧទកបុប្ផុឡាទីនំ វិយ ឯកំសេនេវ ឋិតិ នាម នត្ថិ, ភិជ្ជនធម្មតាវ និយតា.

តចេន ឱនទ្ធន្តិ អល្លមនុស្សចម្មេន ឱនទ្ធំ. សហ វត្ថេភិ សោភតីតិ គន្ធាទីហិ មណិកុណ្ឌលេហិ ច ចិត្តកតម្បិ រូបំ វត្ថេហិ សហេវ សោភតិ, វិនា វត្ថេហិ ជេគុច្ឆំ ហោតិ អនោលោកនក្ខមំ.

អលត្តកកតាតិ អលត្តកេន រញ្ជិតា. ចុណ្ណកមក្ខិតន្តិ សាសបកក្កេន មុខបីឡកាទីនិ នីហរិត្វា លោណមត្តិកាយ ទុដ្ឋលោហិតំ វិលិយាបេត្វា តិលបិដ្ឋេន លោហិតំ បសាទេត្វា ហលិទ្ទិយា វណ្ណំ សម្បាទេត្វា ចុណ្ណកគណ្ឌិកាយ មុខំ បហរន្តិ, តេនេស អតិវិយ វិរោចតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

អដ្ឋាបទកតាតិ រសោទកេន មក្ខិត្វា នលាដបរិយន្តេ អាវត្តនបរិវត្តេ កត្វា អដ្ឋបទករចនាយ រចិតា. អញ្ជនីតិ អញ្ជននាឡិកា.

ឱទហីតិ ឋបេសិ. បាសន្តិ វាករាជាលំ. នាសទាតិ ន ឃដ្ដយិ. និវាបន្តិ និវាបសុត្តេ វុត្តនិវាបតិណសទិសភោជនំ. កន្ទន្តេតិ វិរវមានេ បរិទេវមានេ. ឥមាយ ហិ គាថាយ ថេរោ មាតាបិតរោ មិគលុទ្ទកេ វិយ កត្វា ទស្សេសិ, អវសេសញាតកេ មិគលុទ្ទកបរិសំ វិយ, ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វាករាជាលំ វិយ, អត្តនា ភុត្តភោជនំ និវាបតិណំ វិយ, អត្តានំ មហាមិគំ វិយ កត្វា ទស្សេសិ. យថា ហិ មហាមិគោ យាវទត្ថំ និវាបតិណំ ខាទិត្វា បានីយំ បិវិត្វា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ទិសំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥមំ នាម ឋានំ គតស្ស សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ មិគលុទ្ទកានំ បរិទេវន្តានំយេវ វាករំ អឃដ្ដយមានោវ ឧប្បតិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃនច្ឆាយស្ស ឆត្តស្ស វិយ គុម្ពស្ស ហេដ្ឋា មន្ទមន្ទេន វាតេន ពីជយមានោ អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ ថេរោ ឥមា គាថា ភាសិត្វា អាកាសេនេវ គន្ត្វា មិគចីរេ បច្ចុបដ្ឋាសិ.

កស្មា បន ថេរោ អាកាសេន គតោតិ. បិតា កិរស្ស សេដ្ឋិ សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អគ្គឡំ ទាបេត្វា មល្លេ អាណាបេសិ – ‘‘សចេ និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, ហត្ថបាទេសុ នំ គហេត្វា កាសាយានិ ហរិត្វា គិហិវេសំ គណ្ហាបេថា’’តិ. តស្មា ថេរោ – ‘‘ឯតេ មាទិសំ មហាខីណាសវំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គហេត្វា អបុញ្ញំ បសវេយ្យុំ, តំ នេសំ មា អហោសី’’តិ ចិន្តេត្វា អាកាសេន អគមាសិ. បរសមុទ្ទវាសិត្ថេរានំ បន – ‘‘ឋិតកោវ ឥមា គាថា ភាសិត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរេ បច្ចុបដ្ឋាសី’’តិ អយំ វាចនាមគ្គោយេវ.

៣០៣. មិគវោតិ តស្ស ឧយ្យានបាលស្ស នាមំ. សោធេន្តោតិ ឧយ្យានមគ្គំ សមំ ការេត្វា អន្តោឧយ្យានេ តច្ឆិតព្ពយុត្តដ្ឋានានិ តច្ឆាបេន្តោ សម្មជ្ជិតព្ពយុត្តានិ ឋានានិ សម្មជ្ជាបេន្តោ វាលុកាឱកិរណ-បុប្ផវិកិរណ-បុណ្ណឃដដ្ឋបន-កទលិក្ខន្ធឋបនាទីនិ ច ករោន្តោតិ អត្ថោ. យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមីតិ អម្ហាកំ រាជា សទា ឥមស្ស កុលបុត្តស្ស វណ្ណំ កថេសិ, បស្សិតុកាមោ ឯតំ, អាគតភាវំ បនស្ស ន ជានាតិ, មហា ខោ បនាយំ បណ្ណាការោ, គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមិ.

កិត្តយមានោ អហោសីតិ សោ កិរ រាជា ថេរំ អនុស្សរិត្វា ពលមជ្ឈេបិ នាដកមជ្ឈេបិ – ‘‘ទុក្ករំ កតំ កុលបុត្តេន តាវ មហន្តំ សម្បត្តិំ បហាយ បព្ពជិត្វា បុននិវត្តិត្វា អនបលោកេន្តេនា’’តិ គុណំ កថេសិ, តំ គហេត្វា អយំ ឯវមាហ. វិស្សជ្ជេថាតិ វត្វាតិ ឱរោធមហាមត្តពលកាយាទីសុ យស្ស យំ អនុច្ឆវិកំ, តស្ស តំ ទាបេត្វាតិ អត្ថោ. ឧស្សដាយ ឧស្សដាយាតិ ឧស្សិតាយ ឧស្សិតាយ, មហាមត្តមហារដ្ឋិកាទីនំ វសេន ឧគ្គតុគ្គតមេវ បរិសំ គហេត្វា ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ. ឥធ ភវំ រដ្ឋបាលោ ហត្ថត្ថរេ និសីទតូតិ ហត្ថត្ថរោ តនុកោ ពហលបុប្ផាទិគុណំ កត្វា អត្ថតោ អភិលក្ខិតោ ហោតិ, តាទិសេ អនាបុច្ឆិត្វា និសីទិតុំ ន យុត្តន្តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ.

៣០៤. បារិជុញ្ញានីតិ បារិជុញ្ញភាវា បរិក្ខយា. ជិណ្ណោតិ ជរាជិណ្ណោ. វុឌ្ឍោតិ វយោវុឌ្ឍោ. មហល្លកោតិ ជាតិមហល្លកោ. អទ្ធគតោតិ អទ្ធានំ អតិក្កន្តោ. វយោអនុប្បត្តោតិ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ. បព្ពជតីតិ ធុរវិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូ វន្ទិត្វា, – ‘‘ភន្តេ, មយា ទហរកាលេ ពហុំ កុសលំ កតំ, ឥទានិ មហល្លកោម្ហិ, មហល្លកស្ស ចេសា បព្ពជ្ជា នាម, ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា អប្បហរិតំ កត្វា ជីវិស្សាមិ, បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ,’’តិ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេន្តោ យាចតិ, ថេរា អនុកម្បាយ បព្ពាជេន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទុតិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

អប្បាពាធោតិ អរោគោ. អប្បាតង្កោតិ និទ្ទុក្ខោ. សមវេបាកិនិយាតិ សមវិបាចនិយា. គហណិយាតិ កម្មជតេជោធាតុយា. តត្ថ យស្ស ភុត្តភុត្តោ អាហារោ ជីរតិ, យស្ស វា បន បុដភត្តំ វិយ តថេវ តិដ្ឋតិ, ឧភោបេតេ ន សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតា. យស្ស បន ភុត្តកាលេ ភត្តច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតេវ, អយំ សមវេបាកិនិយា សមន្នាគតោ. នាតិសីតាយ នច្ចុណ្ហាយាតិ តេនេវ ការណេន នាតិសីតាយ នច្ចុណ្ហាយ. អនុបុព្ពេនាតិ រាជានោ វា ហរន្តីតិអាទិនា អនុក្កមេន. ទុតិយវារេ រាជភយចោរភយឆាតកភយាទិនា អនុក្កមេន.

៣០៥. ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ធម្មនិទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា. ឧបនិយ្យតីតិ ជរាមរណសន្តិកំ គច្ឆតិ, អាយុក្ខយេន វា តត្ថ និយ្យតិ. អទ្ធុវោតិ ធុវដ្ឋានវិរហិតោ. អតាណោតិ តាយិតុំ សមត្ថេន វិរហិតោ. អនភិស្សរោតិ អសរណោ អភិសរិត្វា អភិគន្ត្វា អស្សាសេតុំ សមត្ថេន វិរហិតោ. អស្សកោតិ និស្សកោ សកភណ្ឌវិរហិតោ. សព្ពំ បហាយ គមនីយន្តិ សកភណ្ឌន្តិ សល្លក្ខិតំ សព្ពំ បហាយ លោកេន គន្តព្ពំ. តណ្ហាទាសោតិ តណ្ហាយ ទាសោ.

៣០៦. ហត្ថិស្មិន្តិ ហត្ថិសិប្បេ. កតាវីតិ កតករណីយោ, សិក្ខិតសិក្ខោ បគុណសិប្បោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឩរុពលីតិ ឩរុពលសម្បន្នោ. យស្ស ហិ ផលកញ្ច អាវុធញ្ច គហេត្វា បរសេនំ បវិសិត្វា អភិន្នំ ភិន្ទតោ ភិន្នំ សន្ធារយតោ បរហត្ថគតំ រជ្ជំ អាហរិតុំ ឩរុពលំ អត្ថិ, អយំ ឩរុពលី នាម. ពាហុពលីតិ ពាហុពលសម្បន្នោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. អលមត្តោតិ សមត្ថអត្តភាវោ.

បរិយោធាយ វត្តិស្សន្តីតិ ឧប្បន្នំ ឧប្បទ្ទវំ ឱធាយ អវត្ថរិត្វា វត្តិស្សន្តីតិ សល្លក្ខេត្វា គហិតា.

សំវិជ្ជតិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណន្តិ ឥទំ សោ រាជា ឧបរិ ធម្មុទ្ទេសស្ស ការណំ អាហរន្តោ អាហ.

អថាបរំ ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘បស្សាមិ លោកេ’’តិអាទិនា នយេន ចតុន្នំ ធម្មុទ្ទេសានំ អនុគីតិំ អវោច.

៣០៧. តត្ថ ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តីតិ ឯកំ លភិត្វា ទ្វេ បត្ថយន្តិ, ទ្វេ លភិត្វា ចត្តារោតិ ឯវំ ឧត្តរុត្តរិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេ បត្ថយន្តិយេវ.

បសយ្ហាតិ សបត្តគណំ អភិភវិត្វា. សសាគរន្តន្តិ សទ្ធិំ សាគរន្តេន. ឱរំ សមុទ្ទស្សាតិ យំ សមុទ្ទស្ស ឱរតោ សករដ្ឋំ, តេន អតិត្តរូបោតិ អត្ថោ. ន ហត្ថីតិ ន ហិ អត្ថិ.

អហោ វតា នោតិ អហោ វត នុ, អយមេវ វា បាឋោ. អមរាតិ ចាហូតិ អមរំ ឥតិ ច អាហុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ មតំ ញាតី បរិវារេត្វា កន្ទន្តិ, តំ – ‘‘អហោ វត អម្ហាកំ ភាតា មតោ, បុត្តោ មតោ’’តិអាទីនិបិ វទន្តិ.

ផុសន្តិ ផស្សន្តិ មរណផស្សំ ផុសន្តិ. តថេវ ផុដ្ឋោតិ យថា ពាលោ, ធីរោបិ តថេវ មរណផស្សេន ផុដ្ឋោ, អផុដ្ឋោ នាម នត្ថិ, អយំ បន វិសេសោ. ពាលោ ច ពាល្យា វធិតោវ សេតីតិ ពាលោ ពាលភាវេន មរណផស្សំ អាគម្ម វធិតោវ សេតិ អភិហតោវ សយតិ. អកតំ វត មេ កល្យាណន្តិអាទិវិប្បដិសារវសេន ចលតិ វេធតិ វិប្ផន្ទតិ. ធីរោ ច ន វេធតីតិ ធីរោ សុគតិនិមិត្តំ បស្សន្តោ ន វេធតិ ន ចលតិ.

យាយ វោសានំ ឥធាធិគច្ឆតីតិ យាយ បញ្ញាយ ឥមស្មិំ លោកេ សព្ពកិច្ចវោសានំ អរហត្តំ អធិគច្ឆតិ, សាវ ធនតោ ឧត្តមតរា. អព្យោសិតត្តាតិ អបរិយោសិតត្តា, អរហត្តបត្តិយា, អភាវេនាតិ អត្ថោ. ភវាភវេសូតិ ហីនប្បណីតេសុ ភវេសុ.

ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកន្តិ តេសុ បាបំ ករោន្តេសុ យោ កោចិ សត្តោ បរម្បរាយ សំសារំ អាបជ្ជិត្វា គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ ឧបេតិ. តស្សប្បបញ្ញោតិ តស្ស តាទិសស្ស អប្បបញ្ញស្ស អញ្ញោ អប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ.

សកម្មុនា ហញ្ញតីតិ អត្តនា កតកម្មវសេន ‘‘កសាហិបិ តាលេតី’’តិអាទីហិ កម្មការណាហិ ហញ្ញតិ. បេច្ច បរម្ហិ លោកេតិ ឥតោ គន្ត្វា បរម្ហិ អបាយលោកេ.

វិរូបរូបេនាតិ វិវិធរូបេន, នានាសភាវេនាតិ អត្ថោ. កាមគុណេសូតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេសុ សព្ពកាមគុណេសុ អាទីនវំ ទិស្វា. ទហរាតិ អន្តមសោ កលលមត្តភាវំ ឧបាទាយ តរុណា. វុឌ្ឍាតិ វស្សសតាតិក្កន្តា. អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោតិ អវិរុទ្ធំ អទ្វជ្ឈគាមិំ ឯកន្តនិយ្យានិកំ សាមញ្ញមេវ ‘‘សេយ្យោ, ឧត្តរិតរញ្ច បណីតតរញ្ចា’’តិ ឧបធារេត្វា បព្ពជិតោស្មិ មហារាជាតិ. តស្មា យំ ត្វំ វទសិ – ‘‘កិំ ទិស្វា វា សុត្វា វា’’តិ, ឥទំ ទិស្វា ច សុត្វា ច បព្ពជិតោស្មីតិ មំ ធារេហីតិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.