៧. មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសកុលុទាយិសុត្តំ. តត្ថ មោរនិវាបេតិ តស្មិំ ឋានេ មោរានំ អភយំ ឃោសេត្វា ភោជនំ អទំសុ. តស្មា តំ ឋានំ មោរនិវាបោតិ សង្ខំ គតំ. អន្នភារោតិ ឯកស្ស បរិព្ពាជកស្ស នាមំ. តថា វរធរោតិ. អញ្ញេ ចាតិ ន កេវលំ ឥមេ តយោ, អញ្ញេបិ អភិញ្ញាតា ពហូ បរិព្ពាជកា. អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទីតិ ឥធ អប្បសទ្ទវិនីតោតិ អវត្វាវ ឥទំ វុត្តំ. កស្មា? ន ហិ ភគវា អញ្ញេន វិនីតោតិ.

២៣៨. បុរិមានីតិ ហិយ្យោទិវសំ ឧបាទាយ បុរិមានិ នាម ហោន្តិ, តតោ បរំ បុរិមតរានិ. កុតូហលសាលាយន្តិ កុតូហលសាលា នាម បច្ចេកសាលា នត្ថិ, យត្ថ បន នានាតិត្ថិយា សមណព្រាហ្មណា នានាវិធំ កថំ បវត្តេន្តិ, សា ពហូនំ – ‘‘អយំ កិំ វទតិ, អយំ កិំ វទតី’’តិ កុតូហលុប្បត្តិដ្ឋានតោ ‘‘កុតូហលសាលា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘កោតូហលសាលា’’តិបិ បាឋោ. លាភាតិ យេ ឯវរូបេ សមណព្រាហ្មណេ ទដ្ឋុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ធម្មកថំ វា នេសំ សោតុំ លភន្តិ, តេសំ អង្គមគធានំ ឥមេ លាភាតិ អត្ថោ.

សង្ឃិនោតិអាទីសុ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សង្ឃិនោ. ស្វេវ គណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ គណិនោ. អាចារសិក្ខាបនវសេន តស្ស គណស្ស អាចរិយាតិ គណាចរិយា. ញាតាតិ បញ្ញាតា បាកដា. យថាភុច្ចគុណេហិ ចេវ អយថាភូតគុណេហិ ច សមុគ្គតោ យសោ ឯតេសំ អត្ថីតិ យសស្សិនោ. បូរណាទីនញ្ហិ ‘‘អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ, អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេតី’’តិអាទិនា នយេន យសោ សមុគ្គតោ, តថាគតស្ស ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទីហិ យថាភូតគុណេហិ. តិត្ថករាតិ លទ្ធិករា. សាធុសម្មតាតិ ឥមេ សាធូ សុន្ទរា សប្បុរិសាតិ ឯវំ សម្មតា. ពហុជនស្សាតិ អស្សុតវតោ ចេវ អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស វិភាវិនោ ច បណ្ឌិតជនស្ស. តត្ថ តិត្ថិយា ពាលជនស្ស ឯវំ សម្មតា, តថាគតោ បណ្ឌិតជនស្ស. ឥមិនា នយេន បូរណោ កស្សបោ សង្ឃីតិអាទីសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភគវា បន យស្មា អដ្ឋតិំស អារម្មណានិ វិភជន្តោ ពហូនិ និព្ពានឱតរណតិត្ថានិ អកាសិ, តស្មា ‘‘តិត្ថករោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

កស្មា បនេតេ សព្ពេបិ តត្ថ ឱសដាតិ? ឧបដ្ឋាករក្ខណត្ថញ្ចេវ លាភសក្ការត្ថញ្ច. តេសញ្ហិ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហាកំ ឧបដ្ឋាកា សមណំ គោតមំ សរណំ គច្ឆេយ្យុំ, តេ ច រក្ខិស្សាម. សមណស្ស ច គោតមស្ស ឧបដ្ឋាកេ សក្ការំ ករោន្តេ ទិស្វា អម្ហាកម្បិ ឧបដ្ឋាកា អម្ហាកំ សក្ការំ ករិស្សន្តី’’តិ. តស្មា យត្ថ យត្ថ ភគវា ឱសរតិ, តត្ថ តត្ថ សព្ពេ ឱសរន្តិ.

២៣៩. វាទំ អារោបេត្វាតិ វាទេ ទោសំ អារោបេត្វា. អបក្កន្តាតិ, អបគតា, កេចិ ទិសំ បក្កន្តា, កេចិ គិហិភាវំ បត្តា, កេចិ ឥមំ សាសនំ អាគតា. សហិតំ មេតិ មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ, អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តន្តិ អត្ថោ. អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃរត្តាចិណ្ណវសេន សុប្បគុណំ, តំ មយ្ហំ ឯកវចនេនេវ វិបរាវត្តំ វិបរិវត្តិត្វា ឋិតំ, ន កិញ្ចិ ជាតន្តិ អត្ថោ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ មយា តវ វាទេ ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ទោសមោចនត្ថំ ចរ វិចរ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាតិ អត្ថោ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយំ បហោសិ, ឥទានេវ និព្ពេឋេហិ. ធម្មក្កោសេនាតិ សភាវក្កោសេន.

២៤០. តំ នោ សោស្សាមាតិ តំ អម្ហាកំ ទេសិតំ ធម្មំ សុណិស្សាម. ខុទ្ទមធុន្តិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ កតំ ទណ្ឌកមធុំ. អនេលកន្តិ និទ្ទោសំ អបគតមច្ឆិកណ្ឌកំ. បីឡេយ្យាតិ ទទេយ្យ. បច្ចាសីសមានរូបោតិ បូរេត្វា នុ ខោ នោ ភោជនំ ទស្សតីតិ ភាជនហត្ថោ បច្ចាសីសមានោ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស. សម្បយោជេត្វាតិ អប្បមត្តកំ វិវាទំ កត្វា.

២៤១. ឥតរីតរេនាតិ លាមកលាមកេន. បវិវិត្តោតិ ឥទំ បរិព្ពាជកោ កាយវិវេកមត្តំ សន្ធាយ វទតិ, ភគវា បន តីហិ វិវេកេហិ វិវិត្តោវ.

២៤២. កោសកាហារាបីតិ ទានបតីនំ ឃរេ អគ្គភិក្ខាឋបនត្ថំ ខុទ្ទកសរាវា ហោន្តិ, ទានបតិនោ អគ្គភត្តំ វា តត្ថ ឋបេត្វា ភុញ្ជន្តិ, បព្ពជិតេ សម្បត្តេ តំ ភត្តំ តស្ស ទេន្តិ. តំ សរាវកំ កោសកោតិ វុច្ចតិ. តស្មា យេ ច ឯកេនេវ ភត្តកោសកេន យាបេន្តិ, តេ កោសកាហារាតិ. ពេលុវាហារាតិ ពេលុវមត្តភត្តាហារា. សមតិត្តិកន្តិ ឱដ្ឋវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខាសមំ. ឥមិនា ធម្មេនាតិ ឥមិនា អប្បាហារតាធម្មេន. ឯត្ថ បន សព្ពាការេនេវ ភគវា អនប្បាហារោតិ ន វត្តព្ពោ. បធានភូមិយំ ឆព្ពស្សានិ អប្បាហារោវ អហោសិ, វេរញ្ជាយំ តយោ មាសេ បត្ថោទនេនេវ យាបេសិ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេ តយោ មាសេ ភិសមុឡាលេហេវ យាបេសិ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំ កាលេ អប្បាហារោ អហោសិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ. តស្មា យទិ តេ ឥមិនា ធម្មេន សក្ករេយ្យុំ, មយា ហិ តេ វិសេសតរា. អញ្ញោ ចេវ បន ធម្មោ អត្ថិ, យេន មំ តេ សក្ករោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

បំសុកូលិកាតិ សមាទិន្នបំសុកូលិកង្គា. លូខចីវរធរាតិ សត្ថសុត្តលូខានិ ចីវរានិ ធារយមានា. នន្តកានីតិ អន្តវិរហិតានិ វត្ថខណ្ឌានិ, យទិ ហិ នេសំ អន្តោ ភវេយ្យ, បិលោតិកាតិ សង្ខំ គច្ឆេយ្យុំ. ឧច្ចិនិត្វាតិ ផាលេត្វា ទុព្ពលដ្ឋានំ បហាយ ថិរដ្ឋានមេវ គហេត្វា. អលាពុលោមសានីតិ អលាពុលោមសទិសសុត្តានិ សុខុមានីតិ ទីបេតិ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា ចីវរសន្តោសេន អសន្តុដ្ឋោតិ ន វត្តព្ពោ. អតិមុត្តកសុសានតោ ហិស្ស បុណ្ណទាសិយា បារុបិត្វា បាតិតសាណបំសុកូលំ គហណទិវសេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី អកម្បិ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ កាលេ បំសុកូលំ គណ្ហិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ.

បិណ្ឌបាតិកាតិ អតិរេកលាភំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នបិណ្ឌបាតិកង្គា. សបទានចារិនោតិ លោលុប្បចារំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នសបទានចារា. ឧញ្ឆាសកេ វតេ រតាតិ ឧញ្ឆាចរិយសង្ខាតេ ភិក្ខូនំ បកតិវតេ រតា, ឧច្ចនីចឃរទ្វារដ្ឋាយិនោ ហុត្វា កពរមិស្សកំ ភត្តំ សំហរិត្វា បរិភុញ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អន្តរឃរន្តិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ ឧម្មារតោ បដ្ឋាយ អន្តរឃរំ, ឥធ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អធិប្បេតំ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា បិណ្ឌបាតសន្តោសេន អសន្តុដ្ឋោតិ ន វត្តព្ពោ, អប្បាហារតាយ វុត្តនិយាមេនេវ បន សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ កាលេ និមន្តនំ ន សាទយិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ.

រុក្ខមូលិកាតិ ឆន្នំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នរុក្ខមូលិកង្គា. អព្ភោកាសិកាតិ ឆន្នញ្ច រុក្ខមូលញ្ច បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នអព្ភោកាសិកង្គា. អដ្ឋមាសេតិ ហេមន្តគិម្ហិកេ មាសេ. អន្តោវស្សេ បន ចីវរានុគ្គហត្ថំ ឆន្នំ បវិសន្តិ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា សេនាសនសន្តោសេន អសន្តុដ្ឋោតិ ន វត្តព្ពោ, សេនាសនសន្តោសោ បនស្ស ឆព្ពស្សិកមហាបធានេន ច បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេន ច ទីបេតព្ពោ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ កាលេ ឆន្នំ ន បាវិសិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ.

អារញ្ញិកាតិ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នអារញ្ញិកង្គា. សង្ឃមជ្ឈេ ឱសរន្តីតិ អពទ្ធសីមាយ កថិតំ, ពទ្ធសីមាយំ បន វសន្តា អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ ឧបោសថំ ករោន្តិ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា នោ បវិវិត្តោតិ ន វត្តព្ពោ, ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លិយិតុ’’ន្តិ (បារា. ១៦២; ៥៦៥) ឯវញ្ហិស្ស បវិវេកោ បញ្ញាយតិ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ តថារូបេ កាលេ បដិសល្លិយិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ. មមំ សាវកាតិ មំ សាវកា.

២៤៤. សនិទានន្តិ សប្បច្ចយំ. កិំ បន អប្បច្ចយំ និព្ពានំ ន ទេសេតីតិ. នោ ន ទេសេតិ, សហេតុកំ បន តំ ទេសនំ កត្វា ទេសេតិ, នោ អហេតុកន្តិ. សប្បាដិហារិយន្តិ បុរិមស្សេវេតំ វេវចនំ, សការណន្តិ អត្ថោ. តំ វតាតិ ឯត្ថ វតាតិ និបាតមត្តំ.

២៤៥. អនាគតំ វាទបថន្តិ អជ្ជ ឋបេត្វា ស្វេ វា បុនទិវសេ វា អឌ្ឍមាសេ វា មាសេ វា សំវច្ឆរេ វា តស្ស តស្ស បញ្ហស្ស ឧបរិ អាគមនវាទបថំ. ន ទក្ខតីតិ យថា សច្ចកោ និគណ្ឋោ អត្តនោ និគ្គហណត្ថំ អាគតការណំ វិសេសេត្វា វទន្តោ ន អទ្ទស, ឯវំ ន ទក្ខតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សហធម្មេនាតិ សការណេន. អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេយ្យុន្តិ មម កថាវារំ បច្ឆិន្ទិត្វា អន្តរន្តរេ អត្តនោ កថំ បវេសេយ្យុន្តិ អត្ថោ. ន ខោ បនាហំ, ឧទាយីតិ, ឧទាយិ, អហំ អម្ពដ្ឋសោណទណ្ឌកូដទន្តសច្ចកនិគណ្ឋាទីហិ សទ្ធិំ មហាវាទេ វត្តមានេបិ – ‘‘អហោ វត មេ ឯកសាវកោបិ ឧបមំ វា ការណំ វា អាហរិត្វា ទទេយ្យា’’តិ ឯវំ សាវកេសុ អនុសាសនិំ ន បច្ចាសីសាមិ. មមយេវាតិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សាវកា មមយេវ អនុសាសនិំ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ.

២៤៦. តេសាហំ ចិត្តំ អារាធេមីតិ តេសំ អហំ តស្ស បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន ចិត្តំ គណ្ហាមិ សម្បាទេមិ បរិបូរេមិ, អញ្ញំ បុដ្ឋោ អញ្ញំ ន ព្យាករោមិ, អម្ពំ បុដ្ឋោ លពុជំ វិយ លពុជំ វា បុដ្ឋោ អម្ពំ វិយ. ឯត្ថ ច ‘‘អធិសីលេ សម្ភាវេន្តី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ពុទ្ធសីលំ នាម កថិតំ, ‘‘អភិក្កន្តេ ញាណទស្សនេ សម្ភាវេន្តី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, ‘‘អធិបញ្ញាយ សម្ភាវេន្តី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ឋានុប្បត្តិកបញ្ញា, ‘‘យេន ទុក្ខេនា’’តិ វុត្តដ្ឋានេ សច្ចព្យាករណបញ្ញា. តត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច សច្ចព្យាករណបញ្ញញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បញ្ញា អធិបញ្ញំ ភជតិ.

២៤៧. ឥទានិ តេសំ តេសំ វិសេសាធិគមានំ បដិបទំ អាចិក្ខន្តោ បុន ចបរំ ឧទាយីតិអាទិមាហ. តត្ថ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តាតិ អភិញ្ញាវោសានសង្ខាតញ្ចេវ អភិញ្ញាបារមីសង្ខាតញ្ច អរហត្តំ បត្តា.

សម្មប្បធានេតិ ឧបាយបធានេ. ឆន្ទំ ជនេតីតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទំ ជនេតិ. វាយមតីតិ វាយាមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ វីរិយំ បវត្តេតិ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ ចិត្តំ ឧក្ខិបតិ. បទហតីតិ ឧបាយបធានំ ករោតិ. ភាវនាយ បារិបូរិយាតិ វឌ្ឍិយា បរិបូរណត្ថំ. អបិចេត្ថ – ‘‘យា ឋិតិ, សោ អសម្មោសោ…បេ… យំ វេបុល្លំ, សា ភាវនាបារិបូរី’’តិ (វិភ. ៤០៦) ឯវំ បុរិមំ បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមស្ស អត្ថោតិបិ វេទិតព្ពំ.

ឥមេហិ បន សម្មប្បធានេហិ កិំ កថិតំ? កស្សបសំយុត្តបរិយាយេន សាវកស្ស បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា. វុត្តញ្ហេតំ តត្ថ –

‘‘ចត្តារោមេ, អាវុសោ, សម្មប្បធានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ, អនុប្បន្នា មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតិ. ឧប្បន្នា មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីយមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតិ. អនុប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា អនុប្បជ្ជមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតិ. ឧប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៥).

ឯត្ថ ច បាបកា អកុសលាតិ លោភាទយោ វេទិតព្ពា. អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មាតិ សមថវិបស្សនា ចេវ មគ្គោ ច, ឧប្បន្នា កុសលា នាម សមថវិបស្សនាវ. មគ្គោ បន សកិំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈមានោ អនត្ថាយ សំវត្តនកោ នាម នត្ថិ. សោ ហិ ផលស្ស បច្ចយំ ទត្វាវ និរុជ្ឈតិ. បុរិមស្មិម្បិ វា សមថវិបស្សនាវ គហេតព្ពាតិ វុត្តំ, តំ បន ន យុត្តំ.

តត្ថ ‘‘ឧប្បន្នា សមថវិបស្សនា និរុជ្ឈមានា អនត្ថាយ សំវត្តន្តី’’តិ អត្ថស្ស អាវិភាវត្ថមិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ខីណាសវត្ថេរោ ‘‘មហាចេតិយញ្ច មហាពោធិញ្ច វន្ទិស្សាមី’’តិ សមាបត្តិលាភិនា ភណ្ឌគាហកសាមណេរេន សទ្ធិំ ជនបទតោ មហាវិហារំ អាគន្ត្វា វិហារបរិវេណំ បាវិសិ. សាយន្ហសមយេ មហាភិក្ខុសង្ឃេ ចេតិយំ វន្ទមានេ ចេតិយំ វន្ទនត្ថាយ ន និក្ខមិ. កស្មា? ខីណាសវានញ្ហិ តីសុ រតនេសុ មហន្តំ គារវំ ហោតិ. តស្មា ភិក្ខុសង្ឃេ វន្ទិត្វា បដិក្កមន្តេ មនុស្សានំ សាយមាសភុត្តវេលាយំ សាមណេរម្បិ អជានាបេត្វា ‘‘ចេតិយំ វន្ទិស្សាមី’’តិ ឯកកោវ និក្ខមិ. សាមណេរោ – ‘‘កិំ នុ ខោ ថេរោ អវេលាយ ឯកកោវ គច្ឆតិ, ជានិស្សាមី’’តិ ឧបជ្ឈាយស្ស បទានុបទិកោ និក្ខមិ. ថេរោ អនាវជ្ជនេន តស្ស អាគមនំ អជានន្តោ ទក្ខិណទ្វារេន ចេតិយង្គណំ អារុហិ. សាមណេរោបិ អនុបទំយេវ អារុឡ្ហោ.

មហាថេរោ មហាចេតិយំ ឧល្លោកេត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា ហដ្ឋបហដ្ឋោ ចេតិយំ វន្ទតិ. សាមណេរោ ថេរស្ស វន្ទនាការំ ទិស្វា ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ អតិវិយ បសន្នចិត្តោ វន្ទតិ, កិំ នុ ខោ បុប្ផានិ លភិត្វា បូជំ ករេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរោ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយ សិរសិ អញ្ជលិំ ឋបេត្វា មហាចេតិយំ ឧល្លោកេត្វា ឋិតោ. សាមណេរោ ឧក្កាសិត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេសិ. ថេរោ បរិវត្តេត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘កទា អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. តុម្ហាកំ ចេតិយំ វន្ទនកាលេ, ភន្តេ. អតិវិយ បសន្នា ចេតិយំ វន្ទិត្ថ កិំ នុ ខោ បុប្ផានិ លភិត្វា បូជេយ្យាថាតិ? អាម សាមណេរ ឥមស្មិំ ចេតិយេ វិយ អញ្ញត្រ ឯត្តកំ ធាតូនំ និធានំ នាម នត្ថិ, ឯវរូបំ អសទិសំ មហាថូបំ បុប្ផានិ លភិត្វា កោ ន បូជេយ្យាតិ. តេន ហិ, ភន្តេ, អធិវាសេថ, អាហរិស្សាមីតិ តាវទេវ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា ហិមវន្តំ គន្ត្វា វណ្ណគន្ធសម្បន្នបុប្ផានិ បរិស្សាវនំ បូរេត្វា មហាថេរេ ទក្ខិណមុខតោ បច្ឆិមំ មុខំ អសម្បត្តេយេវ អាគន្ត្វា បុប្ផបរិស្សាវនំ ហត្ថេ ឋបេត្វា ‘‘បូជេថ, ភន្តេ,’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘អតិមន្ទានិ នោ សាមណេរ បុប្ផានី’’តិ អាហ. គច្ឆថ, ភន្តេ, ភគវតោ គុណេ អាវជ្ជិត្វា បូជេថាតិ.

ថេរោ បច្ឆិមមុខនិស្សិតេន សោបាណេន អារុយ្ហ កុច្ឆិវេទិកាភូមិយំ បុប្ផបូជំ កាតុំ អារទ្ធោ. វេទិកាភូមិយំ បរិបុណ្ណានិ បុប្ផានិ បតិត្វា ទុតិយភូមិយំ ជណ្ណុបមាណេន ឱធិនា បូរយិំសុ. តតោ ឱតរិត្វា បាទបិដ្ឋិកបន្តិំ បូជេសិ. សាបិ បរិបូរិ. បរិបុណ្ណភាវំ ញត្វា ហេដ្ឋិមតលេ វិកិរន្តោ អគមាសិ. សព្ពំ ចេតិយង្គណំ បរិបូរិ. តស្មិំ បរិបុណ្ណេ ‘‘សាមណេរ បុប្ផានិ ន ខីយន្តី’’តិ អាហ. បរិស្សាវនំ, ភន្តេ, អធោមុខំ ករោថាតិ. អធោមុខំ កត្វា ចាលេសិ, តទា បុប្ផានិ ខីណានិ. បរិស្សាវនំ សាមណេរស្ស ទត្វា សទ្ធិំ ហត្ថិបាការេន ចេតិយំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា បរិវេណំ គច្ឆន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘យាវ មហិទ្ធិកោ វតាយំ សាមណេរោ, សក្ខិស្សតិ នុ ខោ ឥមំ ឥទ្ធានុភាវំ រក្ខិតុ’’ន្តិ. តតោ ‘‘ន សក្ខិស្សតី’’តិ ទិស្វា សាមណេរមាហ – ‘‘សាមណេរ ត្វំ ឥទានិ មហិទ្ធិកោ, ឯវរូបំ បន ឥទ្ធិំ នាសេត្វា បច្ឆិមកាលេ កាណបេសការិយា ហត្ថេន មទ្ទិតកញ្ជិយំ បិវិស្សសី’’តិ. ទហរកភាវស្ស នាមេស ទោសោយំ, សោ ឧបជ្ឈាយស្ស កថាយំ សំវិជ្ជិត្វា – ‘‘កម្មដ្ឋានំ មេ, ភន្តេ, អាចិក្ខថា’’តិ ន យាចិ, អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ កិំ វទតីតិ តំ បន អសុណន្តោ វិយ អគមាសិ.

ថេរោ មហាចេតិយញ្ច មហាពោធិញ្ច វន្ទិត្វា សាមណេរំ បត្តចីវរំ គាហាបេត្វា អនុបុព្ពេន កុដេឡិតិស្សមហាវិហារំ អគមាសិ. សាមណេរោ ឧបជ្ឈាយស្ស បទានុបទិកោ ហុត្វា ភិក្ខាចារំ ន គច្ឆតិ, ‘‘កតរំ គាមំ បវិសថ, ភន្តេ,’’តិ បុច្ឆិត្វា បន ‘‘ឥទានិ មេ ឧបជ្ឈាយោ គាមទ្វារំ បត្តោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា អត្តនោ ច ឧបជ្ឈាយស្ស ច បត្តចីវរំ គហេត្វា អាកាសេន គន្ត្វា ថេរស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ. ថេរោ សព្ពកាលំ ឱវទតិ – ‘‘សាមណេរ មា ឯវមកាសិ, បុថុជ្ជនិទ្ធិ នាម ចលា អនិពទ្ធា, អសប្បាយំ រូបាទិអារម្មណំ លភិត្វា អប្បមត្តកេនេវ ភិជ្ជតិ, សន្តាយ សមាបត្តិយា បរិហីនាយ ព្រហ្មចរិយវាសោ សន្ថម្ភិតុំ ន សក្កោតី’’តិ. សាមណេរោ ‘‘កិំ កថេតិ មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ សោតុំ ន ឥច្ឆតិ, តថេវ ករោតិ. ថេរោ អនុបុព្ពេន ចេតិយវន្ទនំ ករោន្តោ កម្មុពិន្ទុវិហារំ នាម គតោ. តត្ថ វសន្តេបិ ថេរេ សាមណេរោ តថេវ ករោតិ.

អថេកទិវសំ ឯកា បេសការធីតា អភិរូបា បឋមវយេ ឋិតា កម្មពិន្ទុគាមតោ និក្ខមិត្វា បទុមស្សរំ ឱរុយ្ហ គាយមានា បុប្ផានិ ភញ្ជតិ. តស្មិំ សមយេ សាមណេរោ បទុមស្សរមត្ថកេន គច្ឆតិ, គច្ឆន្តោ បន សិលេសិកាយ កាណមច្ឆិកា វិយ តស្សា គីតសទ្ទេ ពជ្ឈិ. តាវទេវស្ស ឥទ្ធិ អន្តរហិតា, ឆិន្នបក្ខកាកោ វិយ អហោសិ. សន្តសមាបត្តិពលេន បន តត្ថេវ ឧទកបិដ្ឋេ អបតិត្វា សិម្ពលិតូលំ វិយ បតមានំ អនុបុព្ពេន បទុមសរតីរេ អដ្ឋាសិ. សោ វេគេន គន្ត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តចីវរំ ទត្វា និវត្តិ. មហាថេរោ ‘‘បគេវេតំ មយា ទិដ្ឋំ, និវារិយមានោបិ ន និវត្តិស្សតី’’តិ កិញ្ចិ អវត្វា បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

សាមណេរោ គន្ត្វា បទុមសរតីរេ អដ្ឋាសិ តស្សា បច្ចុត្តរណំ អាគមយមានោ. សាបិ សាមណេរំ អាកាសេន គច្ឆន្តញ្ច បុន អាគន្ត្វា ឋិតញ្ច ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឯស មំ និស្សាយ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ ញត្វា ‘‘បដិក្កម សាមណេរា’’តិ អាហ. សោ បដិក្កមិ. ឥតរា បច្ចុត្តរិត្វា សាដកំ និវាសេត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ,’’តិ បុច្ឆិ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. សា ពហូហិ ការណេហិ ឃរាវាសេ អាទីនវំ ព្រហ្មចរិយវាសេ អានិសំសញ្ច ទស្សេត្វា ឱវទមានាបិ តស្ស ឧក្កណ្ឋំ វិនោទេតុំ អសក្កោន្តី – ‘‘អយំ មម ការណា ឯវរូបាយ ឥទ្ធិយា បរិហីនោ, ន ទានិ យុត្តំ បរិច្ចជិតុ’’ន្តិ ឥធេវ តិដ្ឋាតិ វត្វា ឃរំ គន្ត្វា មាតាបិតូនំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តេបិ អាគន្ត្វា នានប្បការំ ឱវទមានា វចនំ អគ្គណ្ហន្តំ អាហំសុ – ‘‘ត្វំ អម្ហេ ឧច្ចកុលាតិ សល្លក្ខេសិ, មយំ បេសការា. សក្ខិស្សសិ បេសការកម្មំ កាតុ’’ន្តិ សាមណេរោ អាហ – ‘‘ឧបាសក គិហិភូតោ នាម បេសការកម្មំ វា ករេយ្យ នឡការកម្មំ វា, កិំ ឥមិនា សាដកមត្តេន លោភំ ករោថា’’តិ. បេសការោ ឧទរេ ពទ្ធសាដកំ ទត្វា ឃរំ នេត្វា ធីតរំ អទាសិ.

សោ បេសការកម្មំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បេសការេហិ សទ្ធិំ សាលាយ កម្មំ ករោតិ. អញ្ញេសំ ឥត្ថិយោ បាតោវ ភត្តំ សម្បាទេត្វា អាហរិំសុ, តស្ស ភរិយា ន តាវ អាគច្ឆតិ. សោ ឥតរេសុ កម្មំ វិស្សជ្ជេត្វា ភុញ្ជមានេសុ តសរំ វដ្ដេន្តោ និសីទិ. សា បច្ឆា អគមាសិ. អថ នំ សោ ‘‘អតិចិរេន អាគតាសី’’តិ តជ្ជេសិ. មាតុគាមោ ច នាម អបិ ចក្កវត្តិរាជានំ អត្តនិ បដិពទ្ធចិត្តំ ញត្វា ទាសំ វិយ សល្លក្ខេតិ. តស្មា សា ឯវមាហ – ‘‘អញ្ញេសំ ឃរេ ទារុបណ្ណលោណាទីនិ សន្និហិតានិ, ពាហិរតោ អាហរិត្វា ទាយកា បេសនតការកាបិ អត្ថិ, អហំ បន ឯកិកាវ, ត្វម្បិ មយ្ហំ ឃរេ ឥទំ អត្ថិ ឥទំ នត្ថីតិ ន ជានាសិ. សចេ ឥច្ឆសិ, ភុញ្ជ, នោ ចេ ឥច្ឆសិ, មា ភុញ្ជា’’តិ. សោ ‘‘ន កេវលញ្ច ឧស្សូរេ ភត្តំ អាហរសិ, វាចាយបិ មំ ឃដ្ដេសី’’តិ កុជ្ឈិត្វា អញ្ញំ បហរណំ អបស្សន្តោ តមេវ តសរទណ្ឌកំ តសរតោ លុញ្ចិត្វា ខិបិ. សា តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ឦសកំ បរិវត្តិ. តសរទណ្ឌកស្ស ច កោដិ នាម តិខិណា ហោតិ, សា តស្សា បរិវត្តមានាយ អក្ខិកោដិយំ បវិសិត្វា អដ្ឋាសិ. សា ឧភោហិ ហត្ថេហិ វេគេន អក្ខិំ អគ្គហេសិ, ភិន្នដ្ឋានតោ លោហិតំ បគ្ឃរតិ. សោ តស្មិំ កាលេ ឧបជ្ឈាយស្ស វចនំ អនុស្សរិ – ‘‘ឥទំ សន្ធាយ មំ ឧបជ្ឈាយោ ‘អនាគតេ កាលេ កាណបេសការិយា ហត្ថេហិ មទ្ទិតកញ្ជិយំ បិវិស្សសី’តិ អាហ, ឥទំ ថេរេន ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ, អហោ ទីឃទស្សី អយ្យោ’’តិ មហាសទ្ទេន រោទិតុំ អារភិ. តមេនំ អញ្ញេ – ‘‘អលំ, អាវុសោ, មា រោទិ, អក្ខិ នាម ភិន្នំ ន សក្កា រោទនេន បដិបាកតិកំ កាតុ’’ន្តិ អាហំសុ. សោ ‘‘នាហមេតមត្ថំ រោទាមិ, អបិច ខោ ឥមំ សន្ធាយ រោទាមី’’តិ សព្ពំ បដិបាដិយា កថេសិ. ឯវំ ឧប្បន្នា សមថវិបស្សនា និរុជ្ឈមានា អនត្ថាយ សំវត្តន្តិ.

អបរម្បិ វត្ថុ – តិំសមត្តា ភិក្ខូ កល្យាណិមហាចេតិយំ វន្ទិត្វា អដវិមគ្គេន មហាមគ្គំ ឱតរមានា អន្តរាមគ្គេ ឈាមខេត្តេ កម្មំ កត្វា អាគច្ឆន្តំ ឯកំ មនុស្សំ អទ្ទសំសុ. តស្ស សរីរំ មសិមក្ខិតំ វិយ អហោសិ. មសិមក្ខិតំយេវ ឯកំ កាសាវំ កច្ឆំ បីឡេត្វា និវត្ថំ, ឱលោកិយមានោ ឈាមខាណុកោ វិយ ខាយតិ. សោ ទិវសភាគេ កម្មំ កត្វា ឧបឌ្ឍជ្ឈាយមានានំ ទារូនំ កលាបំ ឧក្ខិបិត្វា បិដ្ឋិយំ វិប្បកិណ្ណេហិ កេសេហិ កុម្មគ្គេន អាគន្ត្វា ភិក្ខូនំ សម្មុខេ អដ្ឋាសិ. សាមណេរា ទិស្វា អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកយមានា, – ‘‘អាវុសោ, តុយ្ហំ បិតា តុយ្ហំ មហាបិតា តុយ្ហំ មាតុលោ’’តិ ហសមានា គន្ត្វា ‘‘កោនាមោ ត្វំ ឧបាសកា’’តិ នាមំ បុច្ឆិំសុ. សោ នាមំ បុច្ឆិតោ វិប្បដិសារី ហុត្វា ទារុកលាបំ ឆឌ្ឌេត្វា វត្ថំ សំវិធាយ និវាសេត្វា មហាថេរេ វន្ទិត្វា ‘‘តិដ្ឋថ តាវ, ភន្តេ,’’តិ អាហ. មហាថេរា អដ្ឋំសុ.

ទហរសាមណេរា អាគន្ត្វា មហាថេរានំ សម្មុខាបិ បរិហាសំ ករោន្តិ. ឧបាសកោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ មំ បស្សិត្វា បរិហសថ, ឯត្តកេនេវ មត្ថកំ បត្តម្ហាតិ មា សល្លក្ខេថ. អហម្បិ បុព្ពេ តុម្ហាទិសោវ សមណោ អហោសិំ. តុម្ហាកំ បន ចិត្តេកគ្គតាមត្តកម្បិ នត្ថិ, អហំ ឥមស្មិំ សាសនេ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ អហោសិំ, អាកាសំ គហេត្វា បថវិំ ករោមិ, បថវិំ អាកាសំ. ទូរំ គណ្ហិត្វា សន្តិកំ ករោមិ, សន្តិកំ ទូរំ. ចក្កវាឡសតសហស្សំ ខណេន វិនិវិជ្ឈាមិ. ហត្ថេ មេ បស្សថ, ឥទានិ មក្កដហត្ថសទិសា, អហំ ឥមេហេវ ហត្ថេហិ ឥធ និសិន្នោវ ចន្ទិមសូរិយេ បរាមសិំ. ឥមេសំយេវ បាទានំ ចន្ទិមសូរិយេ បាទកថលិកំ កត្វា និសីទិំ. ឯវរូបា មេ ឥទ្ធិ បមាទេន អន្តរហិតា, តុម្ហេ មា បមជ្ជិត្ថ. បមាទេន ហិ ឯវរូបំ ព្យសនំ បាបុណន្តិ. អប្បមត្តា វិហរន្តា ជាតិជរាមរណស្ស អន្តំ ករោន្តិ. តស្មា តុម្ហេ មញ្ញេវ អារម្មណំ ករិត្វា អប្បមត្តា ហោថ, ភន្តេ,’’តិ តជ្ជេត្វា ឱវាទមទាសិ. តេ តស្ស កថេន្តស្សេវ សំវេគំ អាបជ្ជិត្វា វិបស្សមានា តិំសជនា តត្ថេវ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ. ឯវម្បិ ឧប្បន្នា សមថវិបស្សនា និរុជ្ឈមានា អនត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា.

អនុប្បន្នានំ បាបកានន្តិ ចេត្ថ ‘‘អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ន ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧប្បន្នានំ បាបកានន្តិ ឯត្ថ បន ចតុព្ពិធំ ឧប្បន្នំ វត្តមានុប្បន្នំ ភុត្វាវិគតុប្បន្នំ, ឱកាសកតុប្បន្នំ, ភូមិលទ្ធុប្បន្នន្តិ. តត្ថ យេ កិលេសា វិជ្ជមានា ឧប្បាទាទិសមង្គិនោ, ឥទំ វត្តមានុប្បន្នំ នាម. កម្មេ បន ជវិតេ អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា និរុទ្ធវិបាកោ ភុត្វា វិគតំ នាម. កម្មំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធំ ភវិត្វា វិគតំ នាម. តទុភយម្បិ ភុត្វាវិគតុប្បន្នន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. កុសលាកុសលំ កម្មំ អញ្ញស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ, ឯវំ កតេ ឱកាសេ វិបាកោ ឧប្បជ្ជមានោ ឱកាសករណតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ឥទំ ឱកាសកតុប្បន្នំ នាម. បញ្ចក្ខន្ធា បន វិបស្សនាយ ភូមិ នាម. តេ អតីតាទិភេទា ហោន្តិ. តេសុ អនុសយិតកិលេសា បន អតីតា វា អនាគតា វា បច្ចុប្បន្នា វាតិ ន វត្តព្ពា. អតីតខន្ធេសុ អនុសយិតាបិ ហិ អប្បហីនាវ ហោន្តិ, អនាគតខន្ធេសុ, បច្ចុប្បន្នខន្ធេសុ អនុសយិតាបិ អប្បហីនាវ ហោន្តិ. ឥទំ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាម. តេនាហុ បោរាណា – ‘‘តាសុ តាសុ ភូមីសុ អសមុគ្ឃាតិតកិលេសា ភូមិលទ្ធុប្បន្នាតិ សង្ខំ គច្ឆន្តី’’តិ.

អបរម្បិ ចតុព្ពិធំ ឧប្បន្នំ សមុទាចារុប្បន្នំ, អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នំ, អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នន្តិ. តត្ថ សម្បតិ វត្តមានំយេវ សមុទាចារុប្បន្នំ នាម. សកិំ ចក្ខូនិ ឧម្មីលេត្វា អារម្មណេ និមិត្តេ គហិតេ អនុស្សរិតានុស្សរិតក្ខណេ កិលេសា នុប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពា. កស្មា? អារម្មណស្ស អធិគហិតត្តា. យថា កិំ? យថា ខីររុក្ខស្ស កុឋារិយា អាហតាហតដ្ឋានេ ខីរំ ន និក្ខមិស្សតីតិ ន វត្តព្ពំ, ឯវំ. ឥទំ អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នំ នាម. សមាបត្តិយា អវិក្ខម្ភិតា កិលេសា បន ឥមស្មិំ នាម ឋានេ នុប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពា. កស្មា? អវិក្ខម្ភិតត្តា. យថា កិំ? យថា សចេ ខីររុក្ខេ កុឋារិយា អាហនេយ្យុំ, ឥមស្មិំ នាម ឋានេ ខីរំ ន និក្ខមេយ្យាតិ ន វត្តព្ពំ, ឯវំ. ឥទំ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ នាម. មគ្គេន អសមុគ្ឃាតិតកិលេសា បន ភវគ្គេ និព្ពត្តស្សាបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. ឥទំ អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នំ នាម.

ឥមេសុ ឧប្បន្នេសុ វត្តមានុប្បន្នំ ភុត្វាវិគតុប្បន្នំ ឱកាសកតុប្បន្នំ សមុទាចារុប្បន្នន្តិ ចតុព្ពិធំ ឧប្បន្នំ ន មគ្គវជ្ឈំ, ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នំ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នន្តិ ចតុព្ពិធំ មគ្គវជ្ឈំ. មគ្គោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោ ឯតេ កិលេសេ បជហតិ. សោ យេ កិលេសេ បជហតិ, តេ អតីតា វា អនាគតា វា បច្ចុប្បន្នា វាតិ ន វត្តព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ហញ្ចិ អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ ខីណំ ខេបេតិ, និរុទ្ធំ និរោធេតិ, វិគតំ វិគមេតិ អត្ថង្គតំ អត្ថង្គមេតិ. អតីតំ យំ នត្ថិ, តំ បជហតិ. ហញ្ចិ អនាគតេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ អជាតំ បជហតិ, អនិព្ពត្តំ, អនុប្បន្នំ, អបាតុភូតំ បជហតិ. អនាគតំ យំ នត្ថិ, តំ បជហតិ, ហញ្ចិ បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ រត្តោ រាគំ បជហតិ, ទុដ្ឋោ ទោសំ, មូឡ្ហោ មោហំ, វិនិពទ្ធោ មានំ, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិំ, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចំ, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆំ, ថាមគតោ អនុសយំ បជហតិ. កណ្ហសុក្កធម្មា យុគនទ្ធា សមមេវ វត្តន្តិ. សំកិលេសិកា មគ្គភាវនា ហោតិ…បេ… តេន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនា, នត្ថិ ផលសច្ឆិកិរិយា, នត្ថិ កិលេសប្បហានំ, នត្ថិ ធម្មាភិសមយោតិ. អត្ថិ មគ្គភាវនា…បេ… អត្ថិ ធម្មាភិសមយោតិ. យថា កថំ វិយ, សេយ្យថាបិ តរុណោ រុក្ខោ អជាតផលោ…បេ… អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តី’’តិ.

ឥតិ បាឡិយំ អជាតផលរុក្ខោ អាគតោ, ជាតផលរុក្ខេន បន ទីបេតព្ពំ. យថា ហិ សផលោ តរុណម្ពរុក្ខោ, តស្ស ផលានិ មនុស្សា បរិភុញ្ជេយ្យុំ, សេសានិ បាតេត្វា បច្ឆិយោ បូរេយ្យុំ. អថញ្ញោ បុរិសោ តំ ផរសុនា ឆិន្ទេយ្យ, តេនស្ស នេវ អតីតានិ ផលានិ នាសិតានិ ហោន្តិ, ន អនាគតបច្ចុប្បន្នានិ នាសិតានិ. អតីតានិ ហិ មនុស្សេហិ បរិភុត្តានិ, អនាគតានិ អនិព្ពត្តានិ, ន សក្កា នាសេតុំ. យស្មិំ បន សមយេ សោ ឆិន្នោ, តទា ផលានិយេវ នត្ថីតិ បច្ចុប្បន្នានិបិ អនាសិតានិ. សចេ បន រុក្ខោ អច្ឆិន្នោ, អថស្ស បថវីរសញ្ច អាបោរសញ្ច អាគម្ម យានិ ផលានិ និព្ពត្តេយ្យុំ, តានិ នាសិតានិ ហោន្តិ. តានិ ហិ អជាតានេវ ន ជាយន្តិ, អនិព្ពត្តានេវ ន និព្ពត្តន្តិ, អបាតុភូតានេវ ន បាតុភវន្តិ, ឯវមេវ មគ្គោ នាបិ អតីតាទិភេទេ កិលេសេ បជហតិ, នាបិ ន បជហតិ. យេសញ្ហិ កិលេសានំ មគ្គេន ខន្ធេសុ អបរិញ្ញាតេសុ ឧប្បត្តិ សិយា, មគ្គេន ឧប្បជ្ជិត្វា ខន្ធានំ បរិញ្ញាតត្តា តេ កិលេសា អជាតាវ ន ជាយន្តិ, អនិព្ពត្តាវ ន និព្ពត្តន្តិ, អបាតុភូតាវ ន បាតុភវន្តិ, តរុណបុត្តាយ ឥត្ថិយា បុន អវិជាយនត្ថំ, ព្យាធិតានំ រោគវូបសមនត្ថំ បីតភេសជ្ជេហិ ចាបិ អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. ឯវំ មគ្គោ យេ កិលេសេ បជហតិ, តេ អតីតា វា អនាគតា វា បច្ចុប្បន្នា វាតិ ន វត្តព្ពា, ន ច មគ្គោ កិលេសេ ន បជហតិ. យេ បន មគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, តេ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បន្នានំ បាបកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ន កេវលញ្ច មគ្គោ កិលេសេយេវ បជហតិ, កិលេសានំ បន អប្បហីនត្តា យេ ច ឧប្បជ្ជេយ្យុំ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធា, តេបិ បជហតិយេវ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អនមតគ្គេ សំសារេ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ច, ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តី’’តិ (ចូឡនិ. ៦) វិត្ថារោ. ឥតិ មគ្គោ ឧបាទិន្នអនុបាទិន្នតោ វុដ្ឋាតិ. ភវវសេន បន សោតាបត្តិមគ្គោ អបាយភវតោ វុដ្ឋាតិ, សកទាគាមិមគ្គោ សុគតិភវេកទេសតោ, អនាគាមិមគ្គោ សុគតិកាមភវតោ, អរហត្តមគ្គោ រូបារូបភវតោ វុដ្ឋាតិ. សព្ពភវេហិ វុដ្ឋាតិយេវាតិបិ វទន្តិ.

អថ មគ្គក្ខណេ កថំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយ ភាវនា ហោតិ, កថំ វា ឧប្បន្នានំ ឋិតិយាតិ. មគ្គប្បវត្តិយាយេវ. មគ្គោ ហិ បវត្តមានោ បុព្ពេ អនុប្បន្នបុព្ពត្តា អនុប្បន្នោ នាម វុច្ចតិ. អនាគតបុព្ពញ្ហិ ឋានំ អាគន្ត្វា អននុភូតបុព្ពំ វា អារម្មណំ អនុភវិត្វា វត្តារោ ភវន្តិ ‘‘អនាគតដ្ឋានំ អាគតម្ហា, អននុភូតំ អារម្មណំ អនុភវាមា’’តិ. យា ចស្ស បវត្តិ, អយមេវ ឋិតិ នាមាតិ ឋិតិយា ភាវេតីតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

ឥទ្ធិបាទេសុ សង្ខេបកថា ចេតោខិលសុត្តេ (ម. និ. ១.១៨៥ អាទយោ) វុត្តា. ឧបសមមានំ គច្ឆតិ, កិលេសូបសមត្ថំ វា គច្ឆតីតិ ឧបសមគាមី. សម្ពុជ្ឈមានា គច្ឆតិ, មគ្គសម្ពោធត្ថាយ វា គច្ឆតីតិ សម្ពោធគាមី.

វិវេកនិស្សិតាទីនិ សព្ពាសវសំវរេ វុត្តានិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនាយំ ពោធិបក្ខិយកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា.

២៤៨. វិមោក្ខកថាយំ វិមោក្ខេតិ កេនដ្ឋេន វិមោក្ខា, អធិមុច្ចនដ្ឋេន. កោ បនាយំ អធិមុច្ចនដ្ឋោ នាម? បច្ចនីកធម្មេហិ ច សុដ្ឋុ មុច្ចនដ្ឋោ, អារម្មណេ ច អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ មុច្ចនដ្ឋោ, បិតុអង្កេ វិស្សដ្ឋង្គបច្ចង្គស្ស ទារកស្ស សយនំ វិយ អនិគ្គហិតភាវេន និរាសង្កតាយ អារម្មណេ បវត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ បនត្ថោ បច្ឆិមវិមោក្ខេ នត្ថិ, បុរិមេសុ សព្ពេសុ អត្ថិ. រូបី រូបានិ បស្សតីតិ ឯត្ថ អជ្ឈត្តកេសាទីសុ នីលកសិណាទិវសេន ឧប្បាទិតំ រូបជ្ឈានំ រូបំ, តទស្ស អត្ថីតិ រូបី. ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធាបិ នីលកសិណាទីនិ រូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតិ. ឥមិនា អជ្ឈត្ត ពហិទ្ធាវត្ថុកេសុ កសិណេសុ ឧប្បាទិតជ្ឈានស្ស បុគ្គលស្ស ចត្តារិបិ រូបាវចរជ្ឈានានិ ទស្សិតានិ.

អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អជ្ឈត្តំ ន រូបសញ្ញី, អត្តនោ កេសាទីសុ អនុប្បាទិតរូបាវចរជ្ឈានោតិ អត្ថោ. ឥមិនា ពហិទ្ធា បរិកម្មំ កត្វា ពហិទ្ធាវ ឧប្បាទិតជ្ឈានស្ស រូបាវចរជ្ឈានានិ ទស្សិតានិ. សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតីតិ ឥមិនា សុវិសុទ្ធេសុ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ ឈានានិ ទស្សិតានិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អន្តោអប្បនាយំ សុភន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, យោ បន សុវិសុទ្ធំ សុភកសិណំ អារម្មណំ កត្វា វិហរតិ, សោ យស្មា សុភន្តិ អធិមុត្តោ ហោតីតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, តស្មា ឯវំ ទេសនា កតា. បដិសម្ភិទាមគ្គេ បន ‘‘កថំ សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតីតិ វិមោក្ខោ. ឥធ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ…បេ… មេត្តាយ ភាវិតត្តា សត្តា អប្បដិកូលា ហោន្តិ. ករុណាសហគតេន, មុទិតាសហគតេន, ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ…បេ… ឧបេក្ខាយ ភាវិតត្តា សត្តា អប្បដិកូលា ហោន្តិ. ឯវំ សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតីតិ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២១២) វុត្តំ.

សព្ពសោ រូបសញ្ញានន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តមេវ. អយំ អដ្ឋមោ វិមោក្ខោតិ អយំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ សព្ពសោ វិស្សដ្ឋត្តា វិមុត្តត្តា អដ្ឋមោ ឧត្តមោ វិមោក្ខោ នាម.

២៤៩. អភិភាយតនកថាយំ អភិភាយតនានីតិ អភិភវនការណានិ. កិំ អភិភវន្តិ? បច្ចនីកធម្មេបិ អារម្មណានិបិ. តានិ ហិ បដិបក្ខភាវេន បច្ចនីកធម្មេ អភិភវន្តិ, បុគ្គលស្ស ញាណុត្តរិតាយ អារម្មណានិ. អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញីតិអាទីសុ បន អជ្ឈត្តរូបេ បរិកម្មវសេន អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី នាម ហោតិ. អជ្ឈត្តញ្ច នីលបរិកម្មំ ករោន្តោ កេសេ វា បិត្តេ វា អក្ខិតារកាយ វា ករោតិ, បីតបរិកម្មំ ករោន្តោ មេទេ វា ឆវិយា វា ហត្ថតលបាទតលេសុ វា អក្ខីនំ បីតដ្ឋានេ វា ករោតិ, លោហិតបរិកម្មំ ករោន្តោ មំសេ វា លោហិតេ វា ជិវ្ហាយ វា អក្ខីនំ រត្តដ្ឋានេ វា ករោតិ, ឱទាតបរិកម្មំ ករោន្តោ អដ្ឋិម្ហិ វា ទន្តេ វា នខេ វា អក្ខីនំ សេតដ្ឋានេ វា ករោតិ. តំ បន សុនីលំ សុបីតកំ សុលោហិតកំ សុឱទាតំ ន ហោតិ, អសុវិសុទ្ធមេវ ហោតិ.

ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតីតិ យស្សេតំ បរិកម្មំ អជ្ឈត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, និមិត្តំ បន ពហិទ្ធា, សោ ឯវំ អជ្ឈត្តំ បរិកម្មស្ស ពហិទ្ធា ច អប្បនាយ វសេន – ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិ វុច្ចតិ. បរិត្តានីតិ អវឌ្ឍិតានិ. សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ សុវណ្ណានិ វា ហោន្តុ ទុព្ពណ្ណានិ វា, បរិត្តវសេនេវ ឥទមភិភាយតនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តានិ អភិភុយ្យាតិ យថា នាម សម្បន្នគហណិកោ កដច្ឆុមត្តំ ភត្តំ លភិត្វា ‘‘កិមេត្ថ ភុញ្ជិតព្ពំ អត្ថី’’តិ សង្កឌ្ឍិត្វា ឯកកពឡមេវ ករោតិ, ឯវមេវំ ញាណុត្តរិកោ បុគ្គលោ វិសទញាណោ – ‘‘កិមេត្ថ បរិត្តកេ អារម្មណេ សមាបជ្ជិតព្ពំ អត្ថិ, នាយំ មម ភារោ’’តិ តានិ រូបានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ បាបេតីតិ អត្ថោ. ជានាមិ បស្សាមីតិ ឥមិនា បនស្ស អាភោគោ កថិតោ, សោ ច ខោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស, ន អន្តោសមាបត្តិយំ. ឯវំសញ្ញី ហោតីតិ អាភោគសញ្ញាយបិ ឈានសញ្ញាយបិ ឯវំសញ្ញី ហោតិ. អភិភវសញ្ញា ហិស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ អត្ថិ, អាភោគសញ្ញា បន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្សេវ.

អប្បមាណានីតិ វឌ្ឍិតប្បមាណានិ, មហន្តានីតិ អត្ថោ. អភិភុយ្យាតិ ឯត្ថ បន យថា មហគ្ឃសោ បុរិសោ ឯកំ ភត្តវឌ្ឍិតកំ លភិត្វា ‘‘អញ្ញាបិ ហោតុ, អញ្ញាបិ ហោតុ, កិមេសា មយ្ហំ ករិស្សតី’’តិ តំ ន មហន្តតោ បស្សតិ, ឯវមេវ ញាណុត្តរោ បុគ្គលោ វិសទញាណោ ‘‘កិមេត្ថ សមាបជ្ជិតព្ពំ, នយិទំ អប្បមាណំ, ន មយ្ហំ ចិត្តេកគ្គតាករណេ ភារោ អត្ថី’’តិ តានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ បាបេតីតិ អត្ថោ.

អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អលាភិតាយ វា អនត្ថិកតាយ វា អជ្ឈត្តរូបេ បរិកម្មសញ្ញាវិរហិតោ. ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតីតិ យស្ស បរិកម្មម្បិ និមិត្តម្បិ ពហិទ្ធាវ ឧប្បន្នំ, សោ ឯវំ ពហិទ្ធា បរិកម្មស្ស ចេវ អប្បនាយ ច វសេន – ‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិ វុច្ចតិ. សេសមេត្ថ ចតុត្ថាភិភាយតនេ វុត្តនយមេវ. ឥមេសុ បន ចតូសុ បរិត្តំ វិតក្កចរិតវសេន អាគតំ, អប្បមាណំ មោហចរិតវសេន, សុវណ្ណំ ទោសចរិតវសេន, ទុព្ពណ្ណំ រាគចរិតវសេន. ឯតេសញ្ហិ ឯតានិ សប្បាយានិ. សា ច នេសំ សប្បាយតា វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេចរិយនិទ្ទេសេ វុត្តា.

បញ្ចមអភិភាយតនាទីសុ នីលានីតិ សព្ពសង្គាហិកវសេន វុត្តំ. នីលវណ្ណានីតិ វណ្ណវសេន. នីលនិទស្សនានីតិ និទស្សនវសេន. អបញ្ញាយមានវិវរានិ អសម្ភិន្នវណ្ណានិ ឯកនីលានេវ ហុត្វា ទិស្សន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. នីលនិភាសានីតិ ឥទំ បន ឱភាសវសេន វុត្តំ, នីលោភាសានិ នីលបភាយុត្តានីតិ អត្ថោ. ឯតេន នេសំ សុវិសុទ្ធតំ ទស្សេតិ. វិសុទ្ធវណ្ណវសេនេវ ហិ ឥមានិ ចត្តារិ អភិភាយតនានិ វុត្តានិ. ឧមាបុប្ផន្តិ ឯតញ្ហិ បុប្ផំ សិនិទ្ធំ មុទុំ ទិស្សមានម្បិ នីលមេវ ហោតិ. គិរិកណ្ណិកបុប្ផាទីនិ បន ទិស្សមានានិ សេតធាតុកានិ ហោន្តិ. តស្មា ឥទមេវ គហិតំ, ន តានិ. ពារាណសេយ្យកន្តិ ពារាណសិយំ ភវំ. តត្ថ កិរ កប្បាសោបិ មុទុ, សុត្តកន្តិកាយោបិ តន្តវាយាបិ ឆេកា, ឧទកម្បិ សុចិ សិនិទ្ធំ, តស្មា វត្ថំ ឧភតោភាគវិមដ្ឋំ ហោតិ, ទ្វីសុ បស្សេសុ មដ្ឋំ មុទុ សិនិទ្ធំ ខាយតិ. បីតានីតិអាទីសុ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘នីលកសិណំ ឧគ្គណ្ហន្តោ នីលស្មិំ និមិត្តំ គណ្ហាតិ បុប្ផស្មិំ វា វត្ថស្មិំ វា វណ្ណធាតុយា វា’’តិអាទិកំ បនេត្ថ កសិណករណញ្ចេវ បរិកម្មញ្ច អប្បនាវិធានញ្ច សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារតោ វុត្តមេវ.

អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តាតិ ឥតោ បុព្ពេសុ សតិបដ្ឋានាទីសុ តេ ធម្មេ ភាវេត្វា អរហត្តប្បត្តាវ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា នាម ហោន្តិ, ឥមេសុ បន អដ្ឋសុ អភិភាយតនេសុ ចិណ្ណវសីភាវាយេវ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា នាម.

២៥០. កសិណកថាយំ សកលដ្ឋេន កសិណានិ, តទារម្មណានំ ធម្មានំ ខេត្តដ្ឋេន អធិដ្ឋានដ្ឋេន វា អាយតនានិ. ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ គគនតលាភិមុខំ. អធោតិ ហេដ្ឋា ភូមិតលាភិមុខំ. តិរិយន្តិ ខេត្តមណ្ឌលមិវ សមន្តា បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ឯកច្ចោ ហិ ឧទ្ធមេវ កសិណំ វឌ្ឍេតិ, ឯកច្ចោ អធោ, ឯកច្ចោ សមន្តតោ. តេន តេន ការណេន ឯវំ បសារេតិ អាលោកមិវ រូបទស្សនកាមោ. តេន វុត្តំ – ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ ឧទ្ធំអធោតិរិយ’’ន្តិ. អទ្វយន្តិ ទិសាអនុទិសាសុ អទ្វយំ. ឥទំ បន ឯកស្ស អញ្ញភាវានុបគមនត្ថំ វុត្តំ. យថា ហិ ឧទកំ បវិដ្ឋស្ស សព្ពទិសាសុ ឧទកមេវ ហោតិ អនញ្ញំ, ឯវមេវំ បថវីកសិណំ បថវីកសិណមេវ ហោតិ, នត្ថិ តស្ស អញ្ញោ កសិណសម្ភេទោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អប្បមាណន្តិ ឥទំ តស្ស តស្ស ផរណអប្បមាណវសេន វុត្តំ. តញ្ហិ ចេតសា ផរន្តោ សកលមេវ ផរតិ, អយមស្ស អាទិ, ឥទំ មជ្ឈន្តិ បមាណំ គណ្ហាតីតិ. វិញ្ញាណកសិណន្តិ ចេត្ថ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តំ វិញ្ញាណំ. តត្ថ កសិណវសេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសវសេន តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. កម្មដ្ឋានភាវនានយេន បនេតានិ បថវីកសិណាទីនិ វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តានេវ. ឥធាបិ ចិណ្ណវសិភាវេនេវ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. តថា ឥតោ អនន្តរេសុ ចតូសុ ឈានេសុ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ មហាអស្សបុរសុត្តេ វុត្តមេវ.

២៥២. វិបស្សនាញាណេ បន រូបីតិអាទីនមត្ថោ វុត្តោយេវ. ឯត្ថ សិតមេត្ថ បដិពទ្ធន្តិ ឯត្ថ ចាតុមហាភូតិកេ កាយេ និស្សិតញ្ច បដិពទ្ធញ្ច. សុភោតិ សុន្ទរោ. ជាតិមាតិ សុបរិសុទ្ធអាករសមុដ្ឋិតោ. សុបរិកម្មកតោតិ សុដ្ឋុ កតបរិកម្មោ អបនីតបាសាណសក្ខរោ. អច្ឆោតិ តនុច្ឆវិ. វិប្បសន្នោតិ សុដ្ឋុ វិប្បសន្នោ. សព្ពាការសម្បន្នោតិ ធោវន វេធនាទីហិ សព្ពេហិ អាការេហិ សម្បន្នោ. នីលន្តិអាទីហិ វណ្ណសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. តាទិសញ្ហិ អាវុតំ បាកដំ ហោតិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ – មណិ វិយ ហិ ករជកាយោ. អាវុតសុត្តំ វិយ វិបស្សនាញាណំ. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ វិបស្សនាលាភី ភិក្ខុ. ហត្ថេ ករិត្វា បច្ចវេក្ខតោ ‘‘អយំ ខោ មណី’’តិ មណិនោ អាវិភូតកាលោ វិយ វិបស្សនាញាណំ អភិនីហរិត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ ចាតុមហាភូតិកកាយស្ស អាវិភូតកាលោ. ‘‘តត្រិទំ សុត្តំ អាវុត’’ន្តិ សុត្តស្ស អាវិភូតកាលោ វិយ វិបស្សនាញាណំ អភិនីហរិត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ តទារម្មណានំ ផស្សបញ្ចមកានំ វា សព្ពចិត្តចេតសិកានំ វា វិបស្សនាញាណស្សេវ វា អាវិភូតកាលោតិ.

កិំ បនេតំ ញាណស្ស អាវិភូតំ, បុគ្គលស្សាតិ. ញាណស្ស, តស្ស បន អាវិភាវត្តា បុគ្គលស្ស អាវិភូតាវ ហោន្តិ. ឥទញ្ច វិបស្សនាញាណំ មគ្គស្ស អនន្តរំ, ឯវំ សន្តេបិ យស្មា អភិញ្ញាវារេ អារទ្ធេ ឯតស្ស អន្តរាវារោ នត្ថិ, តស្មា ឥធេវ ទស្សិតំ. យស្មា ច អនិច្ចាទិវសេន អកតសម្មសនស្ស ទិព្ពាយ សោតធាតុយា ភេរវសទ្ទំ សុណន្តោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយា ភេរវេ ខន្ធេ អនុស្សរតោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ភេរវរូបំ បស្សតោ ភយសន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ, ន អនិច្ចាទិវសេន កតសម្មសនស្ស, តស្មា អភិញ្ញាបត្តស្ស ភយវិនោទកហេតុសម្បាទនត្ថម្បិ ឥទំ ឥធេវ ទស្សិតំ. ឥធាបិ អរហត្តវសេនេវ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តតា វេទិតព្ពា.

២៥៣. មនោមយិទ្ធិយំ ចិណ្ណវសិតាយ. តត្ថ មនោមយន្តិ មនេន និព្ពត្តំ. សព្ពង្គបច្ចង្គិន្តិ សព្ពេហិ អង្គេហិ ច បច្ចង្គេហិ ច សមន្នាគតំ. អហីនិន្ទ្រិយន្តិ សណ្ឋានវសេន អវិកលិន្ទ្រិយំ. ឥទ្ធិមតា និម្មិតរូបញ្ហិ សចេ ឥទ្ធិមា ឱទាតោ, តម្បិ ឱទាតំ. សចេ អវិទ្ធកណ្ណោ, តម្បិ អវិទ្ធកណ្ណន្តិ ឯវំ សព្ពាការេហិ តេន សទិសមេវ ហោតិ. មុញ្ជម្ហា ឦសិកន្តិអាទិ ឧបមត្តយម្បិ តំ សទិសភាវទស្សនត្ថមេវ វុត្តំ. មុញ្ជសទិសា ឯវ ហិ តស្ស អន្តោ ឦសិកា ហោតិ. កោសសទិសោយេវ អសិ, វដ្ដាយ កោសិយា វដ្ដំ អសិមេវ បក្ខិបន្តិ, បត្ថដាយ បត្ថដំ.

ករណ្ឌាតិ ឥទម្បិ អហិកញ្ចុកស្ស នាមំ, ន វិលីវករណ្ឌកស្ស. អហិកញ្ចុកោ ហិ អហិនា សទិសោវ ហោតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘បុរិសោ អហិំ ករណ្ឌា ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ហត្ថេន ឧទ្ធរមានោ វិយ ទស្សិតោ, អថ ខោ ចិត្តេនេវស្ស ឧទ្ធរណំ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ អហិ នាម សជាតិយំ ឋិតោ, កដ្ឋន្តរំ វា រុក្ខន្តរំ វា និស្សាយ, តចតោ សរីរនិក្កឌ្ឍនបយោគសង្ខាតេន ថាមេន, សរីរំ ខាទមានំ វិយ បុរាណតចំ ជិគុច្ឆន្តោតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ សយមេវ កញ្ចុកំ ជហាតិ, ន សក្កា តតោ អញ្ញេន ឧទ្ធរិតុំ. តស្មា ចិត្តេន ឧទ្ធរណំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ មុញ្ជាទិសទិសំ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សរីរំ, ឦសិកាទិសទិសំ និម្មិតរូបន្តិ ឥទមេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ. និម្មានវិធានំ បនេត្ថ បរតោ ច ឥទ្ធិវិធាទិបញ្ចអភិញ្ញាកថា សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. ឧបមាមត្តមេវ ហិ ឥធ អធិកំ.

តត្ថ ឆេកកុម្ភការាទយោ វិយ ឥទ្ធិវិធញាណលាភី ភិក្ខុ ទដ្ឋព្ពោ. សុបរិកម្មកតមត្តិកាទយោ វិយ ឥទ្ធិវិធញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតភាជនវិកតិអាទិករណំ វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ វិកុព្ពនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធាបិ ចិណ្ណវសិតាវសេនេវ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តតា វេទិតព្ពា. តថា ឥតោ បរាសុ ចតូសុ អភិញ្ញាសុ.

២៥៥. តត្ថ ទិព្ពសោតធាតុឧបមាយំ សង្ខធមោតិ សង្ខធមកោ. អប្បកសិរេនេវាតិ និទ្ទុក្ខេនេវ. វិញ្ញាបេយ្យាតិ ជានាបេយ្យ. តត្ថ ឯវំ ចាតុទ្ទិសា វិញ្ញាបេន្តេ សង្ខធមកេ ‘‘សង្ខសទ្ទោ អយ’’ន្តិ វវត្ថាបេន្តានំ សត្តានំ តស្ស សង្ខសទ្ទស្ស អាវិភូតកាលោ វិយ យោគិនោ ទូរសន្តិកភេទានំ ទិព្ពានញ្ចេវ មានុសកានញ្ច សទ្ទានំ អាវិភូតកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៥៦. ចេតោបរិយញាណ-ឧបមាយំ ទហរោតិ តរុណោ. យុវាតិ យោព្ពនេន សមន្នាគតោ. មណ្ឌនកជាតិកោតិ យុវាបិ សមានោ ន អលសិយោ កិលិដ្ឋវត្ថសរីរោ, អថ ខោ មណ្ឌនកបកតិកោ, ទិវសស្ស ទ្វេ តយោ វារេ ន្ហាយិត្វា សុទ្ធវត្ថ-បរិទហន-អលង្ការករណសីលោតិ អត្ថោ. សកណិកន្តិ កាឡតិលកវង្ក-មុខទូសិបីឡកាទីនំ អញ្ញតរេន សទោសំ. តត្ថ យថា តស្ស មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខតោ មុខទោសោ បាកដោ ហោតិ, ឯវំ ចេតោបរិយញាណាយ ចិត្តំ អភិនីហរិត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ បរេសំ សោឡសវិធំ ចិត្តំ បាកដំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. បុព្ពេនិវាសឧបមាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ មហាអស្សបុរេ វុត្តមេវ.

២៥៩. អយំ ខោ ឧទាយិ បញ្ចមោ ធម្មោតិ ឯកូនវីសតិ បព្ពានិ បដិបទាវសេន ឯកំ ធម្មំ កត្វា បញ្ចមោ ធម្មោតិ វុត្តោ. យថា ហិ អដ្ឋកនាគរសុត្តេ (ម. និ. ២.១៧ អាទយោ) ឯកាទស បព្ពានិ បុច្ឆាវសេន ឯកធម្មោ កតោ, ឯវមិធ ឯកូនវីសតិ បព្ពានិ បដិបទាវសេន ឯកោ ធម្មោ កតោតិ វេទិតព្ពានិ. ឥមេសុ ច បន ឯកូនវីសតិយា បព្ពេសុ បដិបាដិយា អដ្ឋសុ កោដ្ឋាសេសុ វិបស្សនាញាណេ ច អាសវក្ខយញាណេ ច អរហត្តវសេន អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តតា វេទិតព្ពា, សេសេសុ ចិណ្ណវសិភាវវសេន. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.