៣. បរិព្ពាជកវគ្គោ

១. តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តំ. តត្ថ ឯកបុណ្ឌរីកេតិ បុណ្ឌរីកោ វុច្ចតិ សេតម្ពរុក្ខោ, សោ តស្មិំ អារាមេ ឯកោ បុណ្ឌរីកោ អត្ថីតិ ឯកបុណ្ឌរីកោ. ឯតទហោសីតិ តត្ថ បវិសិតុកាមតាយ អហោសិ. ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេតិ បកតិយា អាគតបុព្ពតំ ឧបាទាយ. ធម្មស្ស ចានុធម្មន្តិ ឥធ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ធម្មោ នាម, មហាជនស្ស ព្យាករណំ អនុធម្មោ នាម. សេសំ ជីវកសុត្តេ (ម. និ. ២.៥១ អាទយោ) វុត្តនយមេវ. ន មេ តេតិ អននុញ្ញាយ ឋត្វា អនុញ្ញម្បិ បដិក្ខិបតិ. ‘‘សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី អបរិសេសំ ញាណទស្សនំ បដិជានាតី’’តិ ហិ ឥទំ អនុជានិតព្ពំ សិយា, – ‘‘ចរតោ ច មេ…បេ… បច្ចុបដ្ឋិត’’ន្តិ ឥទំ បន នានុជានិតព្ពំ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ហិ អាវជ្ជិត្វា បជានាតិ. តស្មា អននុញ្ញាយ ឋត្វា អនុញ្ញម្បិ បដិក្ខិបន្តោ ឯវមាហ.

១៨៦. អាសវានំ ខយាតិ ឯត្ថ សកិំ ខីណានំ អាសវានំ បុន ខេបេតព្ពាភាវា យាវទេវាតិ ន វុត្តំ. បុព្ពេនិវាសញាណេន ចេត្ថ ភគវា អតីតជាននគុណំ ទស្សេតិ, ទិព្ពចក្ខុញាណេន បច្ចុប្បន្នជាននគុណំ, អាសវក្ខយញាណេន លោកុត្តរគុណន្តិ. ឥតិ ឥមាហិ តីហិ វិជ្ជាហិ សកលពុទ្ធគុណេ សំខិបិត្វា កថេសិ.

គិហិសំយោជនន្តិ គិហិពន្ធនំ គិហិបរិក្ខារេសុ និកន្តិំ. នត្ថិ ខោ វច្ឆាតិ គិហិសំយោជនំ អប្បហាយ ទុក្ខស្សន្តករោ នាម នត្ថិ. យេបិ ហិ សន្តតិមហាមត្តោ ឧគ្គសេនោ សេដ្ឋិបុត្តោ វីតសោកទារកោតិ គិហិលិង្គេ ឋិតាវ អរហត្តំ បត្តា, តេបិ មគ្គេន សព្ពសង្ខារេសុ និកន្តិំ សុក្ខាបេត្វា បត្តា. តំ បត្វា បន ន តេន លិង្គេន អដ្ឋំសុ, គិហិលិង្គំ នាមេតំ ហីនំ, ឧត្តមគុណំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា តត្ថ ឋិតោ អរហត្តំ បត្វា តំទិវសមេវ បព្ពជតិ វា បរិនិព្ពាតិ វា. ភូមទេវតា បន តិដ្ឋន្តិ. កស្មា? និលីយនោកាសស្ស អត្ថិតាយ. សេសកាមភវេ មនុស្សេសុ សោតាបន្នាទយោ តយោ តិដ្ឋន្តិ, កាមាវចរទេវេសុ សោតាបន្នា សកទាគាមិនោ ច, អនាគាមិខីណាសវា បនេត្ថ ន តិដ្ឋន្តិ. កស្មា? តញ្ហិ ឋានំ លឡិតជនស្ស អាវាសោ, នត្ថិ តត្ថ តេសំ បវិវេការហំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានញ្ច. ឥតិ តត្ថ ខីណាសវោ បរិនិព្ពាតិ, អនាគាមី ចវិត្វា សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តតិ. កាមាវចរទេវតោ ឧបរិ បន ចត្តារោបិ អរិយា តិដ្ឋន្តិ.

សោបាសិ កម្មវាទីតិ សោបិ កម្មវាទី អហោសិ, កិរិយម្បិ ន បដិពាហិត្ថ. តញ្ហិ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ អត្តានំយេវ គហេត្វា កថេតិ. តទា កិរ មហាសត្តោ បាសណ្ឌបរិគ្គណ្ហនត្ថំ បព្ពជិតោ តស្សបិ បាសណ្ឌស្ស និប្ផលភាវំ ជានិត្វា វីរិយំ ន ហាបេសិ, កិរិយវាទី ហុត្វា សគ្គេ និព្ពត្តតិ. តស្មា ឯវមាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អគ្គិវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អគ្គិវច្ឆសុត្តំ. តត្ថ ន ខោ អហន្តិ បឋមវារេ នាហំ សស្សតទិដ្ឋិកោតិ វទតិ, ទុតិយេ នាហំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកោតិ. ឯវំ អន្តានន្តិកាទិវសេន សព្ពវារេសុ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ អយំ បនេត្ថ ឯកច្ចសស្សតវាទោ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ អយំ អមរាវិក្ខេបោតិ វេទិតព្ពោ.

១៨៩. សទុក្ខន្តិ កិលេសទុក្ខេន ចេវ វិបាកទុក្ខេន ច សទុក្ខំ. សវិឃាតន្តិ តេសំយេវ ទ្វិន្នំ វសេន សឧបឃាតកំ. សឧបាយាសន្តិ តេសំយេវ វសេន សឧបាយាសំ. សបរិឡាហន្តិ តេសំយេវ វសេន សបរិឡាហំ.

កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតន្តិ កាចិ ឯកា ទិដ្ឋិបិ រុច្ចិត្វា ខមាបេត្វា គហិតា អត្ថីតិ បុច្ឆតិ. អបនីតន្តិ នីហដំ អបវិទ្ធំ. ទិដ្ឋន្តិ បញ្ញាយ ទិដ្ឋំ. តស្មាតិ យស្មា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយវយំ អទ្ទស, តស្មា. សព្ពមញ្ញិតានន្តិ សព្ពេសំ តិណ្ណម្បិ តណ្ហាទិដ្ឋិមានមញ្ញិតានំ. មថិតានន្តិ តេសំយេវ វេវចនំ. ឥទានិ តានិ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ សព្ពអហំការ-មមំការ-មានានុសយានន្តិ អាហ. ឯត្ថ ហិ អហំការោ ទិដ្ឋិ, មមំការោ តណ្ហា, មានានុសយោ មានោ. អនុបាទា វិមុត្តោតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ កញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទិយិត្វា វិមុត្តោ.

១៩០. ន ឧបេតីតិ ន យុជ្ជតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ន ឧបបជ្ជតី’’តិ ឥទំ អនុជានិតព្ពំ សិយា. យស្មា បន ឯវំ វុត្តេ សោ បរិព្ពាជកោ ឧច្ឆេទំ គណ្ហេយ្យ, ឧបបជ្ជតីតិ បន សស្សតមេវ, ឧបបជ្ជតិ ច ន ច ឧបបជ្ជតីតិ ឯកច្ចសស្សតំ, នេវ ឧបបជ្ជតិ ន ន ឧបបជ្ជតីតិ អមរាវិក្ខេបំ, តស្មា ភគវា – ‘‘អយំ អប្បតិដ្ឋោ អនាលម្ពោ ហោតុ, សុខបវេសនដ្ឋានំ មា លភតូ’’តិ អននុញ្ញាយ ឋត្វា អនុញ្ញម្បិ បដិក្ខិបិ. អលន្តិ សមត្ថំ បរិយត្តំ. ធម្មោតិ បច្ចយាការធម្មោ. អញ្ញត្រយោគេនាតិ អញ្ញត្ថ បយោគេន. អញ្ញត្រាចរិយកេនាតិ បច្ចយាការំ អជានន្តានំ អញ្ញេសំ អាចរិយានំ សន្តិកេ វសន្តេន.

១៩១. តេន ហិ វច្ឆាតិ យស្មា ត្វំ សម្មោហមាបាទិន្តិ វទសិ, តស្មា តំយេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. អនាហារោ និព្ពុតោតិ អប្បច្ចយោ និព្ពុតោ.

១៩២. យេន រូបេនាតិ យេន រូបេន សត្តសង្ខាតំ តថាគតំ រូបីតិ បញ្ញាបេយ្យ. គម្ភីរោតិ គុណគម្ភីរោ. អប្បមេយ្យោតិ បមាណំ គណ្ហិតុំ ន សក្កុណេយ្យោ. ទុប្បរិយោគាឡ្ហោតិ ទុឱគាហោ ទុជ្ជានោ. សេយ្យថាបិ មហាសមុទ្ទោតិ យថា មហាសមុទ្ទោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុជ្ជានោ, ឯវមេវ ខីណាសវោបិ. តំ អារព្ភ ឧបបជ្ជតីតិអាទិ សព្ពំ ន យុជ្ជតិ. កថំ? យថា បរិនិព្ពុតំ អគ្គិំ អារព្ភ បុរត្ថិមំ ទិសំ គតោតិអាទិ សព្ពំ ន យុជ្ជតិ, ឯវំ.

អនិច្ចតាតិ អនិច្ចតាយ. សារេ បតិដ្ឋិតន្តិ លោកុត្តរធម្មសារេ បតិដ្ឋិតំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អគ្គិវច្ឆសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាវច្ឆសុត្តំ. តត្ថ សហកថីតិ សទ្ធិំវាទោ, ពហុំ មយា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថិតបុព្ពន្តិ កថំ សារេតិ មេត្តិំ ឃដេតិ. បុរិមានិ ហិ ទ្វេ សុត្តានិ ឯតស្សេវ កថិតានិ, សំយុត្តកេ អព្យាកតសំយុត្តំ (សំ. និ. ៤.៤១៦ អាទយោ) នាម ឯតស្សេវ កថិតំ – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សស្សតោ លោកោ ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ អព្យាកតមេត’’ន្តិ ឯវំ ឯកុត្តរនិកាយេបិ ឥមិនា សទ្ធិំ កថិតំ អត្ថិយេវ. តស្មា ឯវមាហ. សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ តស្ស អាគតាគតស្ស សង្គហំ កត្វា ឱកាសមកាសិយេវ. កស្មា? អយញ្ហិ សស្សតទិដ្ឋិកោ, សស្សតទិដ្ឋិកា ច សីឃំ លទ្ធិំ ន វិស្សជ្ជេន្តិ, វសាតេលមក្ខិតបិលោតិកា វិយ ចិរេន សុជ្ឈន្តិ. បស្សតិ ច ភគវា – ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ កាលេ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជេត្វា មម សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឆ អភិញ្ញាយោ សច្ឆិកត្វា អភិញ្ញាតសាវកោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា តស្ស អាគតាគតស្ស សង្គហំ កត្វា ឱកាសមកាសិយេវ. ឥទំ បនស្ស បច្ឆិមគមនំ. សោ ហិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តរណំ វា ហោតុ អតរណំ វា, យដ្ឋិំ ឱតរិត្វា ឧទកេ បតមានោ វិយ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិស្សាមីតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា អាគតោ. តស្មា ធម្មទេសនំ យាចន្តោ សាធុ មេ ភវំ គោតមោតិអាទិមាហ. តស្ស ភគវា មូលវសេន សំខិត្តទេសនំ, កម្មបថវសេន វិត្ថារទេសនំ ទេសេសិ. មូលវសេន ចេត្ថ អតិសំខិត្តា ទេសនា, កម្មបថវសេន សំខិត្តា វិត្ថារសទិសា. ពុទ្ធានំ បន និប្បរិយាយេន វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថិ. ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានម្បិ ហិ សត្តបករណេ អភិធម្មបិដកេ ច សព្ពំ សំខិត្តមេវ. តស្មា មូលវសេនាបិ កម្មបថវសេនាបិ សំខិត្តមេវ ទេសេសីតិ វេទិតព្ពោ.

១៩៤. តត្ថ បាណាតិបាតា វេរមណី កុសលន្តិអាទីសុ បដិបាដិយា សត្តធម្មា កាមាវចរា, អនភិជ្ឈាទយោ តយោ ចតុភូមិកាបិ វដ្ដន្តិ.

យតោ ខោ, វច្ឆ, ភិក្ខុនោតិ កិញ្ចាបិ អនិយមេត្វា វុត្តំ, យថា បន ជីវកសុត្តេ ច ចង្កីសុត្តេ ច, ឯវំ ឥមស្មិំ សុត្តេ ច អត្តានមេវ សន្ធាយេតំ ភគវតា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៩៥. អត្ថិ បនាតិ កិំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ? អយំ កិរស្ស លទ្ធិ – ‘‘តស្មិំ តស្មិំ សាសនេ សត្ថាវ អរហា ហោតិ, សាវកោ បន អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថោ នត្ថិ. សមណោ ច គោតមោ ‘យតោ ខោ, វច្ឆ, ភិក្ខុនោ’តិ ឯកំ ភិក្ខុំ កថេន្តោ វិយ កថេតិ, អត្ថិ នុ ខោ សមណស្ស គោតមស្ស សាវកោ អរហត្តប្បត្តោ’’តិ. ឯតមត្ថំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. តត្ថ តិដ្ឋតូតិ ភវំ តាវ គោតមោ តិដ្ឋតុ, ភវញ្ហិ លោកេ បាកដោ អរហាតិ អត្ថោ. តស្មិំ ព្យាកតេ ឧត្តរិ ភិក្ខុនីអាទីនំ វសេន បញ្ហំ បុច្ឆិ, ភគវាបិស្ស ព្យាកាសិ.

១៩៦. អារាធកោតិ សម្បាទកោ បរិបូរកោ.

១៩៧. សេខាយ វិជ្ជាយ បត្តព្ពន្តិ ហេដ្ឋិមផលត្តយំ បត្តព្ពំ. តំ សព្ពំ មយា អនុប្បត្តន្តិ វទតិ. វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘‘កតមេ ធម្មា សេក្ខា? ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា ហេដ្ឋិមានិ ច តីណិ សាមញ្ញផលានី’’តិ (ធ. ស. ១០២៣) វចនតោ អរហត្តមគ្គោបិ អនេន បត្តោយេវ. ផលំ បន អបត្តំ, តស្ស បត្តិយា ឧត្តរិ យោគំ កថាបេតីតិ. សោ ឯវំ សញ្ញាបេតព្ពោ –

‘‘យោ វេ កិលេសានិ បហាយ បញ្ច,

បរិបុណ្ណសេខោ អបរិហានធម្មោ;

ចេតោវសិប្បត្តោ សមាហិតិន្ទ្រិយោ,

ស វេ ឋិតត្តោតិ នរោ បវុច្ចតី’’តិ. (អ. និ. ៤.៥);

អនាគាមិបុគ្គលោ ហិ ឯកន្តបរិបុណ្ណសេខោ. តំ សន្ធាយ ‘‘សេខាយ វិជ្ជាយ បត្តព្ព’’ន្តិ អាហ. មគ្គស្ស បន ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា តត្ថ ឋិតស្ស បុច្ឆា នាម នត្ថិ. ឥមិនា សុត្តេន មគ្គោបិ ពហុចិត្តក្ខណិកោ ហោតូតិ ចេ. ឯតំ ន ពុទ្ធវចនំ, វុត្តគាថាយ ច អត្ថោ វិរុជ្ឈតិ. តស្មា អនាគាមិផលេ ឋត្វា អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនំ កថាបេតីតិ វេទិតព្ពោ. យស្មា បនស្ស ន កេវលំ សុទ្ធអរហត្តស្សេវ ឧបនិស្សយោ, ឆន្នម្បិ អភិញ្ញានំ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្មា ភគវា – ‘‘ឯវមយំ សមថេ កម្មំ កត្វា បញ្ច អភិញ្ញា និព្ពត្តេស្សតិ, វិបស្សនាយ កម្មំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ. ឯវំ ឆឡភិញ្ញោ មហាសាវកោ ភវិស្សតី’’តិ វិបស្សនាមត្តំ អកថេត្វា សមថវិបស្សនា អាចិក្ខិ.

១៩៨. សតិ សតិអាយតនេតិ សតិ សតិការណេ. កិញ្ចេត្ថ ការណំ? អភិញ្ញា វា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ វា អវសានេ បន អរហត្តំ វា ការណំ អរហត្តស្ស វិបស្សនា វាតិ វេទិតព្ពំ.

២០០. បរិចិណ្ណោ មេ ភគវាតិ សត្ត ហិ សេខា ភគវន្តំ បរិចរន្តិ នាម, ខីណាសវេន ភគវា បរិចិណ្ណោ ហោតិ. ឥតិ សង្ខេបេន អរហត្តំ ព្យាករោន្តោ ថេរោ ឯវមាហ. តេ បន ភិក្ខូ តមត្ថំ ន ជានិំសុ, អជានន្តាវ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា. ភគវតោ អារោចេសុំ. ទេវតាតិ តេសំ គុណានំ លាភី ទេវតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាវច្ឆសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទីឃនខសុត្តវណ្ណនា

២០១. ឯវំ មេ សុតន្តិ ទីឃនខសុត្តំ. តត្ថ សូករខតាយន្តិ សូករខតាតិ ឯវំនាមកេ លេណេ. កស្សបពុទ្ធកាលេ កិរ តំ លេណំ ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ បថវិយា វឌ្ឍមានាយ អន្តោភូមិគតំ ជាតំ. អថេកទិវសំ ឯកោ សូករោ តស្ស ឆទនបរិយន្តសមីបេ បំសុំ ខណិ. ទេវេ វុដ្ដេ បំសុធោតោ ឆទនបរិយន្តោ បាកដោ អហោសិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា – ‘‘បុព្ពេ សីលវន្តេហិ បរិភុត្តលេណេន ភវិតព្ពំ, បដិជគ្គិស្សាមិ ន’’ន្តិ សមន្តតោ បំសុំ អបនេត្វា លេណំ សោធេត្វា កុដ្ដបរិក្ខេបំ កត្វា ទ្វារវាតបានំ យោជេត្វា សុបរិនិដ្ឋិត-សុធាកម្មចិត្តកម្មរជតបដ្ដសទិសាយ វាលុកាយ សន្ថតបរិវេណំ លេណំ កត្វា មញ្ចបីឋំ បញ្ញាបេត្វា ភគវតោ វសនត្ថាយ អទាសិ. លេណំ គម្ភីរំ អហោសិ ឱតរិត្វា អភិរុហិតព្ពំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ទីឃនខោតិ តស្ស បរិព្ពាជកស្ស នាមំ. ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? សោ កិរ ថេរេ អឌ្ឍមាសបព្ពជិតេ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ មាតុលោ អញ្ញំ បាសណ្ឌំ គន្ត្វា ន ចិរំ តិដ្ឋតិ, ឥទានិ បនស្ស សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គតស្ស អឌ្ឍមាសោ ជាតោ. បវត្តិម្បិស្ស ន សុណាមិ, ឱជវន្តំ នុ ខោ សាសនំ, ជានិស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្តុកាមោ ជាតោ. តស្មា ឧបសង្កមិ. ឯកមន្តំ ឋិតោតិ តស្មិំ កិរ សមយេ ថេរោ ភគវន្តំ ពីជយមានោ ឋិតោ ហោតិ, បរិព្ពាជកោ មាតុលេ ហិរោត្តប្បេន ឋិតកោវ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ ឋិតោ’’តិ.

សព្ពំ មេ នក្ខមតីតិ សព្ពា មេ ឧបបត្តិយោ នក្ខមន្តិ, បដិសន្ធិយោ នក្ខមន្តីតិ អធិប្បាយេន វទតិ. ឯត្តាវតានេន ‘‘ឧច្ឆេទវាទោហមស្មី’’តិ ទីបិតំ ហោតិ. ភគវា បនស្ស អធិប្បាយំ មុញ្ចិត្វា អក្ខរេ តាវ ទោសំ ទស្សេន្តោ យាបិ ខោ តេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាបិ តេ ទិដ្ឋិ នក្ខមតីតិ ឯសាបិ តេ បឋមំ រុច្ចិត្វា ខមាបេត្វា គហិតទិដ្ឋិ នក្ខមតីតិ. ឯសា ចេ មេ, ភោ គោតម, ទិដ្ឋិ ខមេយ្យាតិ មយ្ហញ្ហិ សព្ពំ នក្ខមតីតិ ទិដ្ឋិ, តស្ស មយ្ហំ យា ឯសា សព្ពំ មេ នក្ខមតីតិ ទិដ្ឋិ, ឯសា មេ ខមេយ្យ. យំ តំ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិស្ស តាទិសមេវ. យថា សព្ពគហណេន គហិតាបិ អយំ ទិដ្ឋិ ខមតិ, ឯវមេវំ តម្បិ ខមេយ្យ. ឯវំ អត្តនោ វាទេ អារោបិតំ ទោសំ ញត្វា តំ បរិហរាមីតិ សញ្ញាយ វទតិ, អត្ថតោ បនស្ស ‘‘ឯសា ទិដ្ឋិ ន មេ ខមតី’’តិ អាបជ្ជតិ. យស្ស បនេសា ន ខមតិ ន រុច្ចតិ, តស្សាយំ តាយ ទិដ្ឋិយា សព្ពំ មេ ន ខមតីតិ ទិដ្ឋិ រុចិតំ. តេន ហិ ទិដ្ឋិអក្ខមេន អរុចិតេន ភវិតព្ពន្តិ សព្ពំ ខមតីតិ រុច្ចតីតិ អាបជ្ជតិ. ន បនេស តំ សម្បដិច្ឆតិ, កេវលំ តស្សាបិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ឧច្ឆេទមេវ គណ្ហាតិ. តេនាហ ភគវា អតោ ខោ តេ, អគ្គិវេស្សន,…បេ… អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តីតិ. តត្ថ អតោតិ បជហនកេសុ និស្សក្កំ, យេ បជហន្តិ, តេហិ យេ នប្បជហន្តីតិ វុច្ចិយន្តិ, តេវ ពហុតរាតិ អត្ថោ. ពហូ ហិ ពហុតរាតិ ឯត្ថ ហិការោ និបាតមត្តំ, ពហូ ពហុតរាតិ អត្ថោ. បរតោ តនូ ហិ តនុតរាតិ បទេបិ ឯសេវ នយោ. យេ ឯវមាហំសូតិ យេ ឯវំ វទន្តិ. តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តីតិ មូលទស្សនំ នប្បជហន្តិ, អបរទស្សនំ ឧបាទិយន្តិ.

ឯត្ថ ច សស្សតំ គហេត្វា តម្បិ អប្បហាយ ឧច្ឆេទំ វា ឯកច្ចសស្សតំ វា គហេតុំ ន សក្កា, ឧច្ឆេទម្បិ គហេត្វា តំ អប្បហាយ សស្សតំ វា ឯកច្ចសស្សតំ វា ន សក្កា គហេតុំ, ឯកច្ចសស្សតម្បិ គហេត្វា តំ អប្បហាយ សស្សតំ វា ឧច្ឆេទំ វា ន សក្កា គហេតុំ. មូលសស្សតំ បន អប្បហាយ អញ្ញំ សស្សតមេវ សក្កា គហេតុំ. កថំ? ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ‘‘រូបំ សស្សត’’ន្តិ គហេត្វា អបរស្មិំ សមយេ ‘‘ន សុទ្ធរូបមេវ សស្សតំ, វេទនាបិ សស្សតា, វិញ្ញាណម្បិ សស្សត’’ន្តិ គណ្ហាតិ. ឧច្ឆេទេបិ ឯកច្ចសស្សតេបិ ឯសេវ នយោ. យថា ច ខន្ធេសុ, ឯវំ អាយតនេសុបិ យោជេតព្ពំ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តី’’តិ.

ទុតិយវារេ អតោតិ អប្បជហនកេសុ និស្សក្កំ, យេ នប្បជហន្តិ, តេហិ, យេ បជហន្តីតិ វុច្ចិយន្តិ, តេវ តនុតរា អប្បតរាតិ អត្ថោ. តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ន ឧបាទិយន្តីតិ តញ្ច មូលទស្សនំ បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទស្សនំ ន គណ្ហន្តិ. កថំ? ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ‘‘រូបំ សស្សត’’ន្តិ គហេត្វា អបរស្មិំ សមយេ តត្ថ អាទីនវំ ទិស្វា ‘‘ឱឡារិកមេតំ មយ្ហំ ទស្សន’’ន្តិ បជហតិ ‘‘ន កេវលញ្ច រូបំ សស្សតន្តិ ទស្សនមេវ ឱឡារិកំ, វេទនាបិ សស្សតា…បេ… វិញ្ញាណម្បិ សស្សតន្តិ ទស្សនំ ឱឡារិកមេវា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. ឧច្ឆេទេបិ ឯកច្ចសស្សតេបិ ឯសេវ នយោ. យថា ច ខន្ធេសុ, ឯវំ អាយតនេសុបិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ តញ្ច មូលទស្សនំ បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទស្សនំ ន គណ្ហន្តិ.

សន្តគ្គិវេស្សនាតិ កស្មា អារភិ? អយំ ឧច្ឆេទលទ្ធិកោ អត្តនោ លទ្ធិំ និគូហតិ, តស្សា បន លទ្ធិយា វណ្ណេ វុច្ចមានេ អត្តនោ លទ្ធិំ បាតុករិស្សតីតិ តិស្សោ លទ្ធិយោ ឯកតោ ទស្សេត្វា វិភជិតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

សារាគាយ សន្តិកេតិអាទីសុ រាគវសេន វដ្ដេ រជ្ជនស្ស អាសន្នា តណ្ហាទិដ្ឋិសំយោជនេន វដ្ដសំយោជនស្ស សន្តិកេ. អភិនន្ទនាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ គិលិត្វា បរិយាទិយនស្ស គហណស្ស ច អាសន្នាតិ អត្ថោ. អសារាគាយ សន្តិកេតិអាទីសុ វដ្ដេ អរជ្ជនស្ស អាសន្នាតិអាទិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច សស្សតទស្សនំ អប្បសាវជ្ជំ ទន្ធវិរាគំ, ឧច្ឆេទទស្សនំ មហាសាវជ្ជំ ខិប្បវិរាគំ. កថំ? សស្សតវាទី ហិ ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតិ, សុកតទុក្កដានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតិ, កុសលំ ករោតិ, អកុសលំ ករោន្តោ ភាយតិ, វដ្ដំ អស្សាទេតិ, អភិនន្ទតិ. ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខីភូតោ សីឃំ លទ្ធិំ ជហិតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា តំ សស្សតទស្សនំ អប្បសាវជ្ជំ ទន្ធវិរាគន្តិ វុច្ចតិ. ឧច្ឆេទវាទី បន ឥធលោកបរលោកំ អត្ថីតិ ជានាតិ, សុកតទុក្កដានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតិ, កុសលំ ន ករោតិ, អកុសលំ ករោន្តោ ន ភាយតិ, វដ្ដំ ន អស្សាទេតិ, នាភិនន្ទតិ, ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខីភាវេ សីឃំ ទស្សនំ បជហតិ. បារមិយោ បូរេតុំ សក្កោន្តោ ពុទ្ធោ ហុត្វា, អសក្កោន្តោ អភិនីហារំ កត្វា សាវកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ. តស្មា ឧច្ឆេទទស្សនំ មហាសាវជ្ជំ ខិប្បវិរាគន្តិ វុច្ចតិ.

២០២. សោ បន បរិព្ពាជកោ ឯតមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា – ‘‘មយ្ហំ ទស្សនំ សំវណ្ណេតិ បសំសតិ, អទ្ធា មេ សុន្ទរំ ទស្សន’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ឧក្កំសេតិ មេ ភវន្តិអាទិមាហ.

ឥទានិ យស្មា អយំ បរិព្ពាជកោ កញ្ជិយេនេវ តិត្តកាលាពុ, ឧច្ឆេទទស្សនេនេវ បូរិតោ, សោ យថា កញ្ជិយំ អប្បហាយ ន សក្កា លាពុម្ហិ តេលផាណិតាទីនិ បក្ខិបិតុំ, បក្ខិត្តានិបិ ន គណ្ហាតិ, ឯវមេវំ តំ លទ្ធិំ អប្បហាយ អភព្ពោ មគ្គផលានំ លាភាយ, តស្មា លទ្ធិំ ជហាបនត្ថំ តត្រគ្គិវេស្សនាតិអាទិ អារទ្ធំ. វិគ្គហោតិ កលហោ. ឯវមេតាសំ ទិដ្ឋីនំ បហានំ ហោតីតិ ឯវំ វិគ្គហាទិអាទីនវំ ទិស្វា តាសំ ទិដ្ឋីនំ បហានំ ហោតិ. សោ ហិ បរិព្ពាជកោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា វិគ្គហាទិនា’’តិ តំ ឧច្ឆេទទស្សនំ បជហតិ.

២០៥. អថស្ស ភគវា វមិតកញ្ជិយេ លាពុម្ហិ សប្បិផាណិតាទីនិ បក្ខិបន្តោ វិយ ហទយេ អមតោសធំ បូរេស្សាមីតិ វិបស្សនំ អាចិក្ខន្តោ អយំ ខោ បន, អគ្គិវេស្សន, កាយោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ វម្មិកសុត្តេ វុត្តោ. អនិច្ចតោតិអាទីនិបិ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតានេវ. យោ កាយស្មិំ កាយឆន្ទោតិ យា កាយស្មិំ តណ្ហា. ស្នេហោតិ តណ្ហាស្នេហោវ. កាយន្វយតាតិ កាយានុគមនភាវោ, កាយំ អនុគច្ឆនកកិលេសោតិ អត្ថោ.

ឯវំ រូបកម្មដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អរូបកម្មដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ តិស្សោ ខោតិអាទិមាហ. បុន តាសំយេវ វេទនានំ អសម្មិស្សភាវំ ទស្សេន្តោ យស្មិំ, អគ្គិវេស្សន, សមយេតិអាទិមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មិំ សមយេ សុខាទីសុ ឯកំ វេទនំ វេទយតិ, តស្មិំ សមយេ អញ្ញា វេទនា អត្តនោ វារំ វា ឱកាសំ វា ឱលោកយមានា និសិន្នា នាម នត្ថិ, អថ ខោ អនុប្បន្នាវ ហោន្តិ ភិន្នឧទកបុប្ផុឡា វិយ ច អន្តរហិតា វា. សុខាបិ ខោតិអាទិ តាសំ វេទនានំ ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

ន កេនចិ សំវទតីតិ តស្សតំ គហេត្វា ‘‘សស្សតវាទី អហ’’ន្តិ ឧច្ឆេទវាទិនាបិ សទ្ធិំ ន សំវទតិ, តមេវ គហេត្វា ‘‘សស្សតវាទី អហ’’ន្តិ ឯកច្ចសស្សតវាទិនា សទ្ធិំ ន វិវទតិ. ឯវំ តយោបិ វាទា បរិវត្តេត្វា យោជេតព្ពា. យញ្ច លោកេ វុត្តន្តិ យំ លោកេ កថិតំ វោហរិតំ, តេន វោហរតិ អបរាមសន្តោ កិញ្ចិ ធម្មំ បរាមាសគ្គាហេន អគ្គណ្ហន្តោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ កតាវី,

ខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី;

អហំ វទាមីតិបិ សោ វទេយ្យ,

មមំ វទន្តីតិបិ សោ វទេយ្យ;

លោកេ សមញ្ញំ កុសលោ វិទិត្វា,

វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៥);

អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘ឥមា ខោ ចិត្ត លោកសមញ្ញា លោកនិរុត្តិយោ លោកវោហារា លោកបញ្ញត្តិយោ, យាហិ តថាគតោ វោហរតិ អបរាមស’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤៤០).

២០៦. អភិញ្ញាបហានមាហាតិ សស្សតាទីសុ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សស្សតំ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា សស្សតស្ស បហានមាហ, ឧច្ឆេទំ, ឯកច្ចសស្សតំ អភិញ្ញាយ ឯកច្ចសស្សតស្ស បហានំ វទតិ. រូបំ អភិញ្ញាយ រូបស្ស បហានំ វទតីតិអាទិនា នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បដិសញ្ចិក្ខតោតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេហិ អាសវេហិ អគ្គហេត្វាវ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. ឯត្តាវតា ចេស បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ខុទំ វិនោទេន្តោ វិយ បរស្ស អារទ្ធាយ ធម្មទេសនាយ ញាណំ បេសេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តញ្ចេវ បត្តោ, សាវកបារមីញាណស្ស ច មត្ថកំ, សោឡស ច បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ. ទីឃនខោ បន សោតាបត្តិផលំ បត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ.

ភគវា បន ឥមំ ទេសនំ សូរិយេ ធរមានេយេវ និដ្ឋាបេត្វា គិជ្ឈកូដា ឱរុយ្ហ វេឡុវនំ គន្ត្វា សាវកសន្និបាតមកាសិ, ចតុរង្គសមន្នាគតោ សន្និបាតោ អហោសិ. តត្រិមានិ អង្គានិ – មាឃនក្ខត្តេន យុត្តោ បុណ្ណមឧបោសថទិវសោ, កេនចិ អនាមន្តិតានិ ហុត្វា អត្តនោយេវ ធម្មតាយ សន្និបតិតានិ អឌ្ឍតេលសានិ ភិក្ខុសតានិ, តេសុ ឯកោបិ បុថុជ្ជនោ វា សោតាបន្ន-សកទាគាមិ-អនាគាមិ-សុក្ខវិបស្សក-អរហន្តេសុ វា អញ្ញតរោ នត្ថិ, សព្ពេ ឆឡភិញ្ញាវ, ឯកោបិ ចេត្ថ សត្ថកេន កេសេ ឆិន្ទិត្វា បព្ពជិតោ នាម នត្ថិ, សព្ពេ ឯហិភិក្ខុនោយេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ទីឃនខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា

២០៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ មាគណ្ឌិយសុត្តំ. តត្ថ អគ្យាគារេតិ អគ្គិហោមសាលយំ. តិណសន្ថារកេតិ ទ្វេ មាគណ្ឌិយា មាតុលោ ច ភាគិនេយ្យោ ច. តេសុ មាតុលោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បត្តោ, ភាគិនេយ្យោបិ សឧបនិស្សយោ នចិរស្សេវ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ. អថស្ស ភគវា ឧបនិស្សយំ ទិស្វា រមណីយំ ទេវគព្ភសទិសំ គន្ធកុដិំ បហាយ តត្ថ ឆារិកតិណកចវរាទីហិ ឧក្លាបេ អគ្យាគារេ តិណសន្ថារកំ បញ្ញាបេត្វា បរសង្គហករណត្ថំ កតិបាហំ វសិត្ថ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនុបសង្កមីតិ ន កេវលំ តំទិវសមេវ, យស្មា បន តំ អគ្យាគារំ គាមូបចារេ ទារកទារិកាហិ ឱកិណ្ណំ អវិវិត្តំ, តស្មា ភគវា និច្ចកាលម្បិ ទិវសភាគំ តស្មិំ វនសណ្ឌេ វីតិនាមេត្វា សាយំ វាសត្ថាយ តត្ថ ឧបគច្ឆតិ.

អទ្ទសា ខោ…បេ… តិណសន្ថារកំ បញ្ញត្តន្តិ ភគវា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ តិណសន្ថារកំ សង្ឃរិត្វា សញ្ញាណំ កត្វា គច្ឆតិ, តំទិវសំ បន បញ្ញបេត្វាវ អគមាសិ. កស្មា? តទា ហិ បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេត្វាវ អទ្ទស – ‘‘អជ្ជ មាគណ្ឌិយោ ឥធាគន្ត្វា ឥមំ តិណសន្ថារកំ ទិស្វា ភារទ្វាជេន សទ្ធិំ តិណសន្ថារកំ អារព្ភ កថាសល្លាបំ ករិស្សតិ, អថាហំ អាគន្ត្វា ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, សោ ធម្មំ សុត្វា មម សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ. បរេសំ សង្គហករណត្ថមេវ ហិ មយា បារមិយោ បូរិតា’’តិ តិណសន្ថារកំ បញ្ញបេត្វាវ អគមាសិ.

សមណសេយ្យានុរូបំ មញ្ញេតិ ឥមំ តិណសន្ថារកំ ‘‘សមណស្ស អនុច្ឆវិកា សេយ្យា’’តិ មញ្ញាមិ. ន ច អសញ្ញតសមណស្ស និវុត្ថដ្ឋានមេតំ. តថាហេត្ថ ហត្ថេន អាកឌ្ឍិតដ្ឋានំ វា បាទេន អាកឌ្ឍិតដ្ឋានំ វា សីសេន បហដដ្ឋានំ វា ន បញ្ញាយតិ, អនាកុលោ អនាកិណ្ណោ អភិន្នោ ឆេកេន ចិត្តការេន តូលិកាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បញ្ញត្តោ វិយ. សញ្ញតសមណស្ស វសិតដ្ឋានំ, កស្ស ភោ វសិតដ្ឋានន្តិ បុច្ឆតិ. ភូនហុនោតិ ហតវឌ្ឍិនោ មរិយាទការកស្ស. កស្មា ឯវមាហ? ឆសុ ទ្វារេសុ វឌ្ឍិបញ្ញាបនលទ្ធិកត្តា. អយញ្ហិ តស្ស លទ្ធិ – ចក្ខុ ព្រូហេតព្ពំ វឌ្ឍេតព្ពំ, អទិដ្ឋំ ទក្ខិតព្ពំ, ទិដ្ឋំ សមតិក្កមិតព្ពំ. សោតំ ព្រូហេតព្ពំ វឌ្ឍេតព្ពំ, អសុតំ សោតព្ពំ, សុតំ សមតិក្កមិតព្ពំ. ឃានំ ព្រូហេតព្ពំ វឌ្ឍេតព្ពំ, អឃាយិតំ ឃាយិតព្ពំ, ឃាយិតំ សមតិក្កមិតព្ពំ. ជិវ្ហា ព្រូហេតព្ពា វឌ្ឍេតព្ពា, អស្សាយិតំ សាយិតព្ពំ, សាយិតំ សមតិក្កមិតព្ពំ. កាយោ ព្រូហេតព្ពោ វឌ្ឍេតព្ពោ, អផុដ្ឋំ ផុសិតព្ពំ, ផុដ្ឋំ សមតិក្កមិតព្ពំ. មនោ ព្រូហេតព្ពោ វឌ្ឍេតព្ពោ, អវិញ្ញាតំ វិជានិតព្ពំ, វិញ្ញាតំ សមតិក្កមិតព្ពំ. ឯវំ សោ ឆសុ ទ្វារេសុ វឌ្ឍិំ បញ្ញបេតិ. ភគវា បន –

‘‘ចក្ខុនា សំវរោ សាធុ, សាធុ សោតេន សំវរោ;

ឃានេន សំវរោ សាធុ, សាធុ ជិវ្ហាយ សំវរោ.

កាយេន សំវរោ សាធុ, សាធុ វាចាយ សំវរោ;

មនសា សំវរោ សាធុ, សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោ;

សព្ពត្ថ សំវុតោ ភិក្ខុ, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ៣៦០-៣៦១) –

ឆសុ ទ្វារេសុ សំវរំ បញ្ញបេតិ. តស្មា សោ ‘‘វឌ្ឍិហតោ សមណោ គោតមោ មរិយាទការកោ’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘ភូនហុនោ’’តិ អាហ.

អរិយេ ញាយេ ធម្មេ កុសលេតិ បរិសុទ្ធេ ការណធម្មេ អនវជ្ជេ. ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? ឯវរូបស្ស នាម ឧគ្គតស្ស បញ្ញាតស្ស យសស្សិនោ ឧបរិ វាចំ ភាសមានេន វីមំសិត្វា ឧបធារេត្វា មុខេ អារក្ខំ ឋបេត្វា ភាសិតព្ពោ ហោតិ. តស្មា មា សហសា អភាសិ, មុខេ អារក្ខំ ឋបេហីតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ នោ សុត្តេ ឱចរតីតិ យស្មា អម្ហាកំ សុត្តេ ឯវំ អាគច្ឆតិ, ន មយំ មុខារុឡ្ហិច្ឆាមត្តំ វទាម, សុត្តេ ច នាម អាគតំ វទមានា កស្ស ភាយេយ្យាម, តស្មា សម្មុខាបិ នំ វទេយ្យាមាតិ អត្ថោ. អប្បោស្សុក្កោតិ មម រក្ខនត្ថាយ អនុស្សុក្កោ អវាវដោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. វុត្តោវ នំ វទេយ្យាតិ មយា វុត្តោវ ហុត្វា អបុច្ឆិតោវ កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា អម្ពជម្ពូអាទីនិ គហេត្វា វិយ អបូរយមានោ មយា កថិតនិយាមេន ភវំ ភារទ្វាជោ វទេយ្យ, វទស្សូតិ អត្ថោ.

២០៨. អស្សោសិ ខោតិ សត្ថា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា មាគណ្ឌិយំ តត្ថ អាគតំ អទ្ទស, ទ្វិន្នំ ជនានំ ភាសមានានំ ទិព្ពសោតេន សទ្ទម្បិ អស្សោសិ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតោ. សំវិគ្គោតិ បីតិសំវេគេន សំវិគ្គោ ចលិតោ កម្បិតោ. តស្ស កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘នេវ មាគណ្ឌិយេន សមណស្ស គោតមស្ស អារោចិតំ, ន មយា. អម្ហេ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ ឯត្ថ តតិយោបិ នត្ថិ, សុតោ ភវិស្សតិ អម្ហាកំ សទ្ទោ តិខិណសោតេន បុរិសេនា’’តិ. អថស្ស អព្ភន្តរេ បីតិ ឧប្បជ្ជិត្វា នវនវុតិលោមកូបសហស្សានិ ឧទ្ធគ្គានិ អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ’’តិ. អថ ខោ មាគណ្ឌិយោ បរិព្ពាជកោតិ បរិព្ពាជកស្ស បភិន្នមុខំ វិយ ពីជំ បរិបាកគតំ ញាណំ, តស្មា សន្និសីទិតុំ អសក្កោន្តោ អាហិណ្ឌមានោ បុន សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ មាគណ្ឌិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

២០៩. សត្ថា – ‘‘ឯវំ កិរ ត្វំ, មាគណ្ឌិយ, មំ អវចា’’តិ អវត្វាវ ចក្ខុំ ខោ, មាគណ្ឌិយាតិ បរិព្ពាជកស្ស ធម្មទេសនំ អារភិ. តត្ថ វសនដ្ឋានដ្ឋេន រូបំ ចក្ខុស្ស អារាមោតិ ចក្ខុ រូបារាមំ. រូបេ រតន្តិ រូបរតំ. រូបេន ចក្ខុ អាមោទិតំ បមោទិតន្តិ រូបសមុទិតំ. ទន្តន្តិ និព្ពិសេវនំ. គុត្តន្តិ គោបិតំ. រក្ខិតន្តិ ឋបិតរក្ខំ. សំវុតន្តិ បិហិតំ. សំវរាយាតិ បិធានត្ថាយ.

២១០. បរិចារិតបុព្ពោតិ អភិរមិតបុព្ពោ. រូបបរិឡាហន្តិ រូបំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនបរិឡាហំ. ឥមស្ស បន តេ, មាគណ្ឌិយ, កិមស្ស វចនីយន្តិ ឥមស្ស រូបំ បរិគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស តយា កិំ វចនំ វត្តព្ពំ អស្ស, វុឌ្ឍិហតោ មរិយាទការកោតិ ឥទំ វត្តព្ពំ, ន វត្តព្ពន្តិ បុច្ឆតិ. ន កិញ្ចិ, ភោ គោតមាតិ, ភោ គោតម, កិញ្ចិ វត្តព្ពំ នត្ថិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

២១១. ឥទានិ យស្មា តយា បញ្ចក្ខន្ធេ បរិគ្គហេត្វា អរហត្តប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស កិញ្ចិ វត្តព្ពំ នត្ថិ, អហញ្ច បញ្ចក្ខន្ធេ បរិគ្គហេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, តស្មា អហម្បិ តេ ន កិញ្ចិ វត្តព្ពោតិ ទស្សេតុំ អហំ ខោ បនាតិអាទិមាហ. តស្ស មយ្ហំ មាគណ្ឌិយាតិ គិហិកាលេ អត្តនោ សម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ. តត្ថ វស្សិកោតិអាទីសុ យត្ថ សុខំ ហោតិ វស្សកាលេ វសិតុំ, អយំ វស្សិកោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – វស្សំ វាសោ វស្សំ, វស្សំ អរហតីតិ វស្សិកោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ វស្សិកោ បាសាទោ នាតិឧច្ចោ ហោតិ នាតិនីចោ, ទ្វារវាតបានានិបិស្ស នាតិតនូនិ នាតិពហូនិ, ភូមត្ថរណបច្ចត្ថរណខជ្ជភោជ្ជានិបេត្ថ មិស្សកានេវ វដ្ដន្តិ. ហេមន្តិកេ ថម្ភាបិ ភិត្តិយោបិ នីចា ហោន្តិ, ទ្វារវាតបានានិ តនុកានិ សុខុមច្ឆិទ្ទានិ. ឧណ្ហបវេសនត្ថាយ ភិត្តិនិយូហានិ នីហរីយន្តិ. ភូមត្ថរណបច្ចត្ថរណនិវាសនបារុបនានិ បនេត្ថ ឧណ្ហវីរិយានិ កម្ពលាទីនិ វដ្ដន្តិ. ខជ្ជភោជ្ជំ សិនិទ្ធំ កដុកសន្និស្សិតញ្ច. គិម្ហិកេ ថម្ភាបិ ភិត្តិយោបិ ឧច្ចា ហោន្តិ. ទ្វារវាតបានានិ បនេត្ថ ពហូនិ វិបុលជាលានិ ភវន្តិ. ភូមត្ថរណាទីនិ ទុកូលមយានិ វដ្ដន្តិ, ខជ្ជភោជ្ជានិ មធុររសសីតវីរិយានិ. វាតបានសមីបេសុ ចេត្ថ នវ ចាដិយោ ឋបេត្វា ឧទកស្ស បូរេត្វា នីលុប្បលាទីហិ សញ្ឆាទេន្តិ. តេសុ តេសុ បទេសេសុ ឧទកយន្តានិ ករោន្តិ, យេហិ ទេវេ វស្សន្តេ វិយ ឧទកធារា និក្ខមន្តិ.

ពោធិសត្តស្ស បន អដ្ឋសតសុវណ្ណឃដេ ច រជតឃដេ ច គន្ធោទកស្ស បូរេត្វា នីលុប្បលគច្ឆកេ កត្វា សយនំ បរិវារេត្វា ឋបយិំសុ. មហន្តេសុ លោហកដាហេសុ គន្ធកលលំ បូរេត្វា នីលុប្បលបទុមបុណ្ឌរីកានិ រោបេត្វា ឧតុគ្គហណត្ថាយ តត្ថ តត្ថ ឋបេសុំ. សូរិយរស្មីហិ បុប្ផានិ បុប្ផន្តិ. នានាវិធា ភមរគណា បាសាទំ បវិសិត្វា បុប្ផេសុ រសំ គណ្ហន្តា វិចរន្តិ. បាសាទោ អតិសុគន្ធោ ហោតិ. យមកភិត្តិយា អន្តរេ លោហនាឡិំ ឋបេត្វា នវភូមិកបាសាទស្ស ឧបរិ អាកាសង្គណេ រតនមណ្ឌបមត្ថកេ សុខុមច្ឆិទ្ទកំ ជាលំ ពទ្ធំ អហោសិ. ឯកស្មិំ ឋានេ សុក្ខមហិំសចម្មំ បសារេតិ. ពោធិសត្តស្ស ឧទកកីឡនវេលាយ មហិំសចម្មេ បាសាណគុឡេ ខិបន្តិ, មេឃថនិតសទ្ទោ វិយ ហោតិ. ហេដ្ឋា យន្តំ បរិវត្តេន្តិ, ឧទកំ អភិរុហិត្វា ជាលមត្ថកេ បតតិ, វស្សបតនសលិលំ វិយ ហោតិ. តទា ពោធិសត្តោ នីលបដំ និវាសេតិ, នីលបដំ បារុបតិ, នីលបសាធនំ បសាធេតិ. បរិវារាបិស្ស ចត្តាលីសនាដកសហស្សានិ នីលវត្ថាភរណានេវ នីលវិលេបនានិ ហុត្វា មហាបុរិសំ បរិវារេត្វា រតនមណ្ឌបំ គច្ឆន្តិ. ទិវសភាគំ ឧទកកីឡំ កីឡន្តោ សីតលំ ឧតុសុខំ អនុភោតិ.

បាសាទស្ស ចតូសុ ទិសាសុ ចត្តារោ សរា ហោន្តិ. ទិវាកាលេ នានាវណ្ណសកុណគណា បាចីនសរតោ វុដ្ឋាយ វិរវមានា បាសាទមត្ថកេន បច្ឆិមសរំ គច្ឆន្តិ. បច្ឆិមសរតោ វុដ្ឋាយ បាចីនសរំ, ឧត្តរសរតោ ទក្ខិណសរំ, ទក្ខិណសរតោ ឧត្តរសរំ គច្ឆន្តិ, អន្តរវស្សសមយោ វិយ ហោតិ. ហេមន្តិកបាសាទោ បន បញ្ចភូមិកោ អហោសិ, វស្សិកបាសាទោ សត្តភូមិកោ.

និប្បុរិសេហីតិ បុរិសវិរហិតេហិ. ន កេវលញ្ចេត្ថ តូរិយានេវ និប្បុរិសានិ, សព្ពដ្ឋានានិបិ និប្បុរិសានេវ. ទោវារិកាបិ ឥត្ថិយោវ, ន្ហាបនាទិបរិកម្មករាបិ ឥត្ថិយោវ. រាជា កិរ – ‘‘តថារូបំ ឥស្សរិយសុខសម្បត្តិំ អនុភវមានស្ស បុរិសំ ទិស្វា បរិសង្កា ឧប្បជ្ជតិ, សា មេ បុត្តស្ស មា អហោសី’’តិ សព្ពកិច្ចេសុ ឥត្ថិយោវ ឋបេសិ. តាយ រតិយា រមមានោតិ ឥទំ ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិរតិំ សន្ធាយ វុត្តំ.

២១២. គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វាតិ ឯត្ថ យស្មា ខត្តិយានំ សេតច្ឆត្តស្មិំយេវ បត្ថនា ហោតិ, មហា ច នេសំ បបញ្ចោ, ព្រាហ្មណា មន្តេហិ អតិត្តា មន្តេ គវេសន្តា វិចរន្តិ, គហបតិនោ បន មុទ្ទាគណនមត្តំ ឧគ្គហិតកាលតោ បដ្ឋាយ សម្បត្តិំយេវ អនុភវន្តិ, តស្មា ខត្តិយព្រាហ្មណេ អគ្គហេត្វា ‘‘គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា’’តិ អាហ. អាវដ្ដេយ្យាតិ មានុសកកាមហេតុ អាវដ្ដោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អភិក្កន្តតរាតិ វិសិដ្ឋតរា. បណីតតរាតិ អតប្បកតរា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘កុសគ្គេនុទកមាទាយ, សមុទ្ទេ ឧទកំ មិនេ;

ឯវំ មានុសកា កាមា, ទិព្ពកាមាន សន្តិកេ’’តិ. (ជា. ២.២១.៣៨៩) –

សមធិគយ្ហ តិដ្ឋតីតិ ទិព្ពសុខំ គណ្ហិត្វា តតោ វិសិដ្ឋតរា ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

ឱបម្មសំសន្ទនំ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពំ – គហបតិស្ស បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមង្គីភូតកាលោ វិយ ពោធិសត្តស្ស តីសុ បាសាទេសុ ចត្តាលីសសហស្សឥត្ថិមជ្ឈេ មោទនកាលោ, តស្ស សុចរិតំ បូរេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តកាលោ វិយ ពោធិសត្តស្ស អភិនិក្ខមនំ កត្វា ពោធិបល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតំ បដិវិទ្ធកាលោ, តស្ស នន្ទនវនេ សម្បត្តិំ អនុភវនកាលោ វិយ តថាគតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិរតិយា វីតិវត្តនកាលោ, តស្ស មានុសកានំ បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ អបត្ថនកាលោ វិយ តថាគតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិរតិយា វីតិនាមេន្តស្ស ហីនជនសុខស្ស អបត្ថនកាលោតិ.

២១៣. សុខីតិ បឋមំ ទុក្ខិតោ បច្ឆា សុខិតោ អស្ស. សេរីតិ បឋមំ វេជ្ជទុតិយកោ បច្ឆា សេរី ឯកកោ ភវេយ្យ. សយំវសីតិ បឋមំ វេជ្ជស្ស វសេ វត្តមានោ វេជ្ជេន និសីទាតិ វុត្តេ និសីទិ, និបជ្ជាតិ វុត្តេ និបជ្ជិ, ភុញ្ជាតិ វុត្តេ ភុញ្ជិ, បិវាតិ វុត្តេ បិវិ, បច្ឆា សយំវសី ជាតោ. យេន កាមំ គមោតិ បឋមំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ គន្តុំ នាលត្ថ, បច្ឆា រោគេ វូបសន្តេ វនទស្សន-គិរិទស្សន-បព្ពតទស្សនាទីសុបិ យេនកាមំ គមោ ជាតោ, យត្ថ យត្ថេវ គន្តុំ ឥច្ឆតិ, តត្ថ តត្ថេវ គច្ឆេយ្យ.

ឯត្ថាបិ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – បុរិសស្ស កុដ្ឋិកាលោ វិយ ហិ ពោធិសត្តស្ស អគារមជ្ឈេ វសនកាលោ, អង្គារកបល្លំ វិយ ឯកំ កាមវត្ថុ, ទ្វេ កបល្លានិ វិយ ទ្វេ វត្ថូនិ, សក្កស្ស បន ទេវរញ្ញោ អឌ្ឍតេយ្យកោដិយានិ អង្គារកបល្លានិ វិយ អឌ្ឍតិយនាដកកោដិយោ, នខេហិ វណមុខានិ តច្ឆេត្វា អង្គារកបល្លេ បរិតាបនំ វិយ វត្ថុបដិសេវនំ, ភេសជ្ជំ អាគម្ម អរោគកាលោ វិយ កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា និក្ខម្ម ពុទ្ធភូតកាលេ ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិរតិយា វីតិវត្តនកាលោ, អញ្ញំ កុដ្ឋិបុរិសំ ទិស្វា អបត្ថនកាលោ វិយ តាយ រតិយា វីតិនាមេន្តស្ស ហីនជនរតិយា អបត្ថនកាលោតិ.

២១៤. ឧបហតិន្ទ្រិយោតិ កិមិរកុដ្ឋេន នាម ឧបហតកាយប្បសាទោ. ឧបហតិន្ទ្រិយាតិ ឧបហតបញ្ញិន្ទ្រិយា. តេ យថា សោ ឧបហតកាយិន្ទ្រិយោ កុដ្ឋី ទុក្ខសម្ផស្សស្មិំយេវ អគ្គិស្មិំ សុខមិតិ វិបរីតសញ្ញំ បច្ចលត្ថ, ឯវំ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ឧបហតត្តា ទុក្ខសម្ផស្សេស្វេវ កាមេសុ សុខមិតិ វិបរីតសញ្ញំ បច្ចលត្ថុំ.

២១៥. អសុចិតរានិ ចេវាតិអាទីសុ បកតិយាវ តានិ អសុចីនិ ច ទុគ្គន្ធានិ ច បូតីនិ ច, ឥទានិ បន អសុចិតរានិ ចេវ ទុគ្គន្ធតរានិ ច បូតិតរានិ ច ហោន្តិ. កាចីតិ តស្ស ហិ បរិតាបេន្តស្ស ច កណ្ឌូវន្តស្ស ច បាណកា អន្តោ បវិសន្តិ, ទុដ្ឋលោហិតទុដ្ឋបុព្ពា បគ្ឃរន្តិ. ឯវមស្ស កាចិ អស្សាទមត្តា ហោតិ.

អារោគ្យបរមាតិ គាថាយ យេ កេចិ ធនលាភា វា យសលាភា វា បុត្តលាភា វា អត្ថិ, អារោគ្យំ តេសំ បរមំ ឧត្តមំ, នត្ថិ តតោ ឧត្តរិតរោ លាភោតិ, អារោគ្យបរមា លាភា. យំកិញ្ចិ ឈានសុខំ វា មគ្គសុខំ វា ផលសុខំ វា អត្ថិ, និព្ពានំ តត្ថ បរមំ, នត្ថិ តតោ ឧត្តរិតរំ សុខន្តិ និព្ពានំ បរមំ សុខំ. អដ្ឋង្គិកោ មគ្គានន្តិ បុព្ពភាគមគ្គានំ បុព្ពភាគគមនេនេវ អមតគាមីនំ អដ្ឋង្គិកោ ខេមោ, នត្ថិ តតោ ខេមតរោ អញ្ញោ មគ្គោ. អថ វា ខេមំ អមតគាមិនន្តិ ឯត្ថ ខេមន្តិបិ អមតន្តិបិ និព្ពានស្សេវ នាមំ. យាវតា បុថុសមណព្រាហ្មណា បរប្បវាទា ខេមគាមិនោ ច អមតគាមិនោ ចាតិ លទ្ធិវសេន គហិតា, សព្ពេសំ តេសំ ខេមអមតគាមីនំ មគ្គានំ អដ្ឋង្គិកោ បរមោ ឧត្តមោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

២១៦. អាចរិយបាចរិយានន្តិ អាចរិយានញ្ចេវ អាចរិយាចរិយានញ្ច. សមេតីតិ ឯកនាឡិយា មិតំ វិយ ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ សទិសំ ហោតិ និន្នានាករណំ. អនោមជ្ជតីតិ បាណិំ ហេដ្ឋា ឱតារេន្តោ មជ្ជតិ – ‘‘ឥទំ តំ, ភោ គោតម, អារោគ្យំ, ឥទំ តំ និព្ពាន’’ន្តិ កាលេន សីសំ កាលេន ឧរំ បរិមជ្ជន្តោ ឯវមាហ.

២១៧. ឆេកន្តិ សម្បន្នំ. សាហុឡិចីរេនាតិ កាឡកេហិ ឯឡកលោមេហិ កតថូលចីរេន. សង្ការចោឡកេនាតិបិ វទន្តិ. វាចំ និច្ឆារេយ្យាតិ កាលេន ទសាយ កាលេន អន្តេ កាលេន មជ្ឈេ បរិមជ្ជន្តោ និច្ឆារេយ្យ, វទេយ្យាតិ អត្ថោ. បុព្ពកេហេសាតិ បុព្ពកេហិ ឯសា. វិបស្សីបិ ហិ ភគវា…បេ… កស្សបោបិ ភគវា ចតុបរិសមជ្ឈេ និសិន្នោ ឥមំ គាថំ អភាសិ, ‘‘អត្ថនិស្សិតគាថា’’តិ មហាជនោ ឧគ្គណ្ហិ. សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អបរភាគេ បរិព្ពាជកានំ អន្តរំ បវិដ្ឋា. តេ បោត្ថកគតំ កត្វា បទទ្វយមេវ រក្ខិតុំ សក្ខិំសុ. តេនាហ – សា ឯតរហិ អនុបុព្ពេន បុថុជ្ជនគាថាតិ.

២១៨. រោគោវ ភូតោតិ រោគភូតោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អរិយំ ចក្ខុន្តិ បរិសុទ្ធំ វិបស្សនាញាណញ្ចេវ មគ្គញាណញ្ច. បហោតីតិ សមត្ថោ. ភេសជ្ជំ ករេយ្យាតិ ឧទ្ធំវិរេចនំ អធោវិរេចនំ អញ្ជនញ្ចាតិ ភេសជ្ជំ ករេយ្យ.

២១៩. ន ចក្ខូនិ ឧប្បាទេយ្យាតិ យស្ស ហិ អន្តរា បិត្តសេម្ហាទិបលិវេឋេន ចក្ខុបសាទោ ឧបហតោ ហោតិ, សោ ឆេកំ វេជ្ជំ អាគម្ម សប្បាយភេសជ្ជំ សេវន្តោ ចក្ខូនិ ឧប្បាទេតិ នាម. ជច្ចន្ធស្ស បន មាតុកុច្ឆិយំយេវ វិនដ្ឋានិ, តស្មា សោ ន លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ចក្ខូនិ ឧប្បាទេយ្យា’’តិ.

២២០. ទុតិយវារេ ជច្ចន្ធោតិ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ បិត្តាទិបលិវេឋេន អន្ធោ. អមុស្មិន្តិ តស្មិំ បុព្ពេ វុត្តេ. អមិត្តតោបិ ទហេយ្យាតិ អមិត្តោ មេ អយន្តិ ឯវំ អមិត្តតោ ឋបេយ្យ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា ចិត្តេនាតិ វដ្ដេ អនុគតចិត្តេន. តស្ស មេ ឧបាទានបច្ចយាតិ ឯកសន្ធិ ទ្វិសង្ខេបោ បច្ចយាការោ កថិតោ, វដ្ដំ វិភាវិតំ.

២២១. ធម្មានុធម្មន្តិ ធម្មស្ស អនុធម្មំ អនុច្ឆវិកំ បដិបទំ. ឥមេ រោគា គណ្ឌា សល្លាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ ទស្សេតិ. ឧបាទាននិរោធាតិ វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ អាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សន្ទកសុត្តវណ្ណនា

២២៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ សន្ទកសុត្តំ. តត្ថ បិលក្ខគុហាយន្តិ តស្សា គុហាយ ទ្វារេ បិលក្ខរុក្ខោ អហោសិ, តស្មា បិលក្ខគុហាត្វេវ សង្ខំ គតា. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ វិវេកតោ វុដ្ឋិតោ. ទេវកតសោព្ភោតិ វស្សោទកេនេវ តិន្នដ្ឋានេ ជាតោ មហាឧទករហទោ. គុហាទស្សនាយាតិ ឯត្ថ គុហាតិ បំសុគុហា. សា ឧន្នមេ ឧទកមុត្តដ្ឋានេ អហោសិ, ឯកតោ ឧមង្គំ កត្វា ខាណុកេ ច បំសុញ្ច នីហរិត្វា អន្តោ ថម្ភេ ឧស្សាបេត្វា មត្ថកេ បទរច្ឆន្នគេហសង្ខេបេន កតា, តត្ថ តេ បរិព្ពាជកា វសន្តិ. សា វស្សានេ ឧទកបុណ្ណា តិដ្ឋតិ, និទាឃេ តត្ថ វសន្តិ. តំ សន្ធាយ ‘‘គុហាទស្សនាយា’’តិ អាហ. វិហារទស្សនត្ថញ្ហិ អនមតគ្គិយំ បច្ចវេក្ខិត្វា សមុទ្ទបព្ពតទស្សនត្ថំ វាបិ គន្តុំ វដ្ដតីតិ.

ឧន្នាទិនិយាតិ ឧច្ចំ នទមានាយ. ឯវំ នទមានាយ ចស្សា ឧទ្ធង្គមនវសេន ឧច្ចោ, ទិសាសុ បត្ថដវសេន មហាសទ្ទោតិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទោ, តាយ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាយ. តេសំ បរិព្ពាជកានំ បាតោវ ឧដ្ឋាយ កត្តព្ពំ នាម ចេតិយវត្តំ វា ពោធិវត្តំ វា អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ វា យោនិសោមនសិការោ វា នត្ថិ. តេន តេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ពាលាតបេ និសិន្នា, សាយំ វា កថាយ ផាសុកត្ថាយ សន្និបតិតា ‘‘ឥមស្ស ហត្ថោ សោភណោ ឥមស្ស បាទោ’’តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាទាទីនិ វា អារព្ភ ឥត្ថិបុរិសទារកទារិកាវណ្ណេ វា អញ្ញំ វា កាមស្សាទភវស្សាទាទិវត្ថុំ អារព្ភ កថំ បដ្ឋបេត្វា អនុបុព្ពេន រាជកថាទិអនេកវិធំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តិ. សា ហិ អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា កថាតិ តិរច្ឆានកថា. តត្ថ រាជានំ អារព្ភ ‘‘មហាសម្មតោ មន្ធាតា ធម្មាសោកោ ឯវំមហានុភាវោ’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា កថា រាជកថា. ឯស នយោ ចោរកថាទីសុ.

តេសុ ‘‘អសុកោ រាជា អភិរូបោ ទស្សនីយោ’’តិអាទិនា នយេន គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា ហោតិ. ‘‘សោបិ នាម ឯវំ មហានុភាវោ ខយំ គតោ’’តិ ឯវំ បវត្តា បន កម្មដ្ឋានភាវេ តិដ្ឋតិ. ចោរេសុបិ ‘‘មូលទេវោ ឯវំមហានុភាវោ, មេឃមាលោ ឯវំមហានុភាវោ’’តិ តេសំ កម្មំ បដិច្ច អហោ សូរាតិ គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា. យុទ្ធេបិ ភារតយុទ្ធាទីសុ ‘‘អសុកេន អសុកោ ឯវំ មារិតោ ឯវំ វិទ្ធោ’’តិ កាមស្សាទវសេនេវ កថា តិរច្ឆានកថា. ‘‘តេបិ នាម ខយំ គតា’’តិ ឯវំ បវត្តា បន សព្ពត្ថ កថា កម្មដ្ឋានមេវ ហោតិ. អបិច អន្នាទីសុ ‘‘ឯវំ វណ្ណវន្តំ គន្ធវន្តំ រសវន្តំ ផស្សសម្បន្នំ ខាទិម្ហ ភុញ្ជិម្ហ បិវិម្ហ បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិ កាមស្សាទវសេន កថេតុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា – ‘‘បុព្ពេ ឯវំ វណ្ណាទិសម្បន្នំ អន្នំ បានំ វត្ថំ សយនំ មាលំ គន្ធំ សីលវន្តានំ អទម្ហ, ចេតិយេ បូជំ អករិម្ហា’’តិ កថេតុំ វដ្ដតិ.

ញាតិកថាទីសុបិ ‘‘អម្ហាកំ ញាតកា សូរា សមត្ថា’’តិ វា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវំ វិចិត្រេហិ យានេហិ ចរិម្ហា’’តិ វា អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘តេបិ នោ ញាតកា ខយំ គតា’’តិ វា ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវរូបា ឧបាហនា សង្ឃស្ស អទម្ហា’’តិ វា កថេតព្ពា. គាមកថាបិ សុនិវិដ្ឋទុន្និវិដ្ឋសុភិក្ខទុព្ភិក្ខាទិវសេន វា ‘‘អសុកគាមវាសិនោ សូរា សមត្ថា’’តិ វា ឯវំ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា សទ្ធា បសន្នាតិ វា ខយវយំ គតាតិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ. និគមនគរជនបទកថាសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥត្ថិកថាបិ វណ្ណសណ្ឋានាទីនិ បដិច្ច អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, សទ្ធា បសន្នា ខយំ គតាតិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. សូរកថាបិ នន្ទិមិត្តោ នាម យោធោ សូរោ អហោសីតិ អស្សាទវសេនេវ ន វដ្ដតិ, សទ្ធោ បសន្នោ អហោសិ ខយំ គតោតិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. វិសិខាកថាបិ អសុកា វិសិខា សុនិវិដ្ឋា ទុន្និវិដ្ឋា សូរា សមត្ថាតិ អស្សាទវសេនេវ ន វដ្ដតិ, សទ្ធា បសន្នា ខយំ គតា ឥច្ចេវំ វដ្ដតិ.

កុម្ភដ្ឋានកថាតិ កុម្ភដ្ឋានឧទកតិត្ថកថា វា វុច្ចតិ កុម្ភទាសិកថា វា. សាបិ ‘‘បាសាទិកា នច្ចិតុំ គាយិតុំ ឆេកា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, សទ្ធា បសន្នាតិអាទិនា នយេនេវ វដ្ដតិ. បុព្ពបេតកថាតិ អតីតញាតិកថា. តត្ថ វត្តមានញាតិកថាសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

នានត្តកថាតិ បុរិមបច្ឆិមកថាវិមុត្តា អវសេសា នានាសភាវា និរត្ថកកថា. លោកក្ខាយិកាតិ អយំ លោកោ កេន និម្មិតោ, អសុកេន នាម និម្មិតោ, កាកា សេតា អដ្ឋីនំ សេតត្តា, ពកា រត្តា លោហិតស្ស រត្តត្តាតិ ឯវមាទិកា លោកាយតវិតណ្ឌសល្លាបកថា.

សមុទ្ទក្ខាយិកា នាម កស្មា សមុទ្ទោ សាគរោ, សាគរទេវេន ខណិតត្តា សាគរោ, ខតោ មេតិ ហត្ថមុទ្ទាយ និវេទិតត្តា សមុទ្ទោតិ ឯវមាទិកា និរត្ថកា សមុទ្ទក្ខាយិកកថា. ឥតិ ភវោ, ឥតិ អភវោតិ យំ វា តំ វា និរត្ថកការណំ វត្វា បវត្តិតកថា ឥតិភវាភវកថា. ឯត្ថ ច ភវោតិ សស្សតំ, អភវោតិ ឧច្ឆេទំ. ភវោតិ វឌ្ឍិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ កាមសុខំ, អភវោតិ អត្តកិលមថោ. ឥតិ ឥមាយ ឆព្ពិធាយ ឥតិភវាភវកថាយ សទ្ធិំ ពាត្តិំសតិរច្ឆានកថា នាម ហោតិ. ឯវរូបិំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តិយា និសិន្នោ ហោតិ.

តតោ សន្ទកោ បរិព្ពាជកោ តេ បរិព្ពាជកេ ឱលោកេត្វា – ‘‘ឥមេ បរិព្ពាជកា អតិវិយ អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អប្បតិស្សា, មយញ្ច សមណស្ស គោតមស្ស បាតុភាវតោ បដ្ឋាយ សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកូបមា ជាតា, លាភសក្ការោបិ នោ បរិហីនោ. សចេ បន ឥមំ ឋានំ សមណោ គោតមោ គោតមសាវកោ វា គិហិឧបដ្ឋាកោបិ វាស្ស អាគច្ឆេយ្យ, អតិវិយ លជ្ជនីយំ ភវិស្សតិ. បរិសទោសោ ខោ បន បរិសជេដ្ឋកស្សេវ ឧបរិ អារោហតី’’តិ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេន្តោ ថេរំ អទ្ទស. តេន វុត្តំ អទ្ទសា ខោ សន្ទកោ បរិព្ពាជកោ…បេ… តុណ្ហី អហេសុន្តិ.

តត្ថ សណ្ឋបេសីតិ សិក្ខាបេសិ, វជ្ជមស្សា បដិច្ឆាទេសិ. យថា សុដ្ឋបិតា ហោតិ, តថា នំ ឋបេសិ. យថា នាម បរិសមជ្ឈំ បវិសន្តោ បុរិសោ វជ្ជបដិច្ឆាទនត្ថំ និវាសនំ សណ្ឋបេតិ, បារុបនំ សណ្ឋបេតិ, រជោកិណ្ណដ្ឋានំ បុញ្ឆតិ, ឯវមស្សា វជ្ជបដិច្ឆាទនត្ថំ ‘‘អប្បសទ្ទា ភោន្តោ’’តិ សិក្ខាបេន្តោ យថា សុដ្ឋបិតា ហោតិ, តថា នំ ឋបេសីតិ អត្ថោ. អប្បសទ្ទកាមាតិ អប្បសទ្ទំ ឥច្ឆន្តិ, ឯកកា និសីទន្តិ, ឯកកា តិដ្ឋន្តិ, ន គណសង្គណិកាយ យាបេន្តិ. អប្បសទ្ទវិនីតាតិ អប្បសទ្ទេន និរវេន ពុទ្ធេន វិនីតា. អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទិនោតិ យំ ឋានំ អប្បសទ្ទំ និស្សទ្ទំ. តស្ស វណ្ណវាទិនោ. ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យាតិ ឥធាគន្តព្ពំ មញ្ញេយ្យ.

កស្មា បនេស ថេរស្ស ឧបសង្កមនំ បច្ចាសីសតីតិ. អត្តនោ វុទ្ធិំ បត្ថយមានោ. បរិព្ពាជកា កិរ ពុទ្ធេសុ វា ពុទ្ធសាវកេសុ វា អត្តនោ សន្តិកំ អាគតេសុ – ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ សន្តិកំ សមណោ គោតមោ អាគតោ, សារិបុត្តោ អាគតោ, ន ខោ បនេតេ យស្ស វា តស្ស វា សន្តិកំ គច្ឆន្តិ, បស្សថ អម្ហាកំ ឧត្តមភាវ’’ន្តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានំ សន្តិកេ អត្តានំ ឧក្ខិបន្តិ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តិ. ភគវតោបិ ឧបដ្ឋាកេ គណ្ហិតុំ វាយមន្តិ. តេ កិរ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកេ ទិស្វា ឯវំ វទន្តិ – ‘‘តុម្ហាកំ សត្ថា ភវំ គោតមោបិ គោតមស្ស សាវកាបិ អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ, មយំ អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គា. តុម្ហេ បន អម្ហេ អក្ខីហិ បស្សិតុំ ន ឥច្ឆថ, សាមីចិកម្មំ ន ករោថ, កិំ វោ អម្ហេហិ អបរទ្ធ’’ន្តិ. អប្បេកច្ចេ មនុស្សា – ‘‘ពុទ្ធាបិ ឯតេសំ សន្តិកំ គច្ឆន្តិ, កិំ អម្ហាក’’ន្តិ តតោ បដ្ឋាយ តេ ទិស្វា នប្បមជ្ជន្តិ. តុណ្ហី អហេសុន្តិ សន្ទកំ បរិវារេត្វា និស្សទ្ទា និសីទិំសុ.

២២៤. ស្វាគតំ ភោតោ អានន្ទស្សាតិ សុអាគមនំ ភោតោ អានន្ទស្ស. ភវន្តេ ហិ នោ អាគតេ អានន្ទោ ហោតិ, គតេ សោកោតិ ទីបេតិ. ចិរស្សំ ខោតិ បិយសមុទាចារវចនមេតំ. ថេរោ បន កាលេន កាលំ បរិព្ពាជការាមំ ចារិកត្ថាយ គច្ឆតីតិ បុរិមគមនំ គហេត្វា ឯវមាហ. ឯវញ្ច បន វត្វា ន មានត្ថទ្ធោ ហុត្វា និសីទិ, អត្តនោ បន អាសនា វុដ្ឋាយ តំ អាសនំ បប្ផោដេត្វា ថេរំ អាសនេន និមន្តេន្តោ និសីទតុ ភវំ អានន្ទោ, ឥទមាសនំ បញ្ញត្តន្តិ អាហ.

អន្តរាកថា វិប្បកតាតិ និសិន្នានំ វោ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ មមាគមនំ ឯតស្មិំ អន្តរេ កា នាម កថា វិប្បកតា, មមាគមនបច្ចយា កតមា កថា បរិយន្តំ ន គតាតិ បុច្ឆតិ.

អថ បរិព្ពាជកោ ‘‘និរត្ថកកថាវ ឯសា និស្សារា វដ្ដសន្និស្សិតា, ន តុម្ហាកំ បុរតោ វត្តព្ពតំ អរហតី’’តិ ទីបេន្តោ តិដ្ឋតេសា, ភោតិអាទិមាហ. នេសា ភោតោតិ សចេ ភវំ សោតុកាមោ ភវិស្សតិ, បច្ឆាបេសា កថា ន ទុល្លភា ភវិស្សតិ, អម្ហាកំ បនិមាយ អត្ថោ នត្ថិ. ភោតោ បន អាគមនំ លភិត្វា អញ្ញទេវ សុការណំ កថំ សោតុកាមម្ហាតិ ទីបេតិ. តតោ ធម្មទេសនំ យាចន្តោ សាធុ វត ភវន្តំ យេ វាតិអាទិមាហ. តត្ថ អាចរិយកេតិ អាចរិយសមយេ. អនស្សាសិកានីតិ អស្សាសវិរហិតានិ. សសក្កន្តិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ, វិញ្ញូ បុរិសោ ឯកំសេនេវ ន វសេយ្យាតិ អត្ថោ. វសន្តោ ច នារាធេយ្យាតិ ន សម្បាទេយ្យ, ន បរិបូរេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាយំ ធម្មំ កុសលន្តិ ការណភូតំ អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ ធម្មំ.

២២៥. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទីនិ សាលេយ្យកសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៤០) វុត្តានិ. ចាតុមហាភូតិកោតិ ចតុមហាភូតមយោ. បថវី បថវីកាយន្តិ អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ ពាហិរបថវីធាតុំ. អនុបេតីតិ អនុយាតិ. អនុបគច្ឆតីតិ តស្សេវ វេវចនំ, អនុគច្ឆតីតិបិ អត្ថោ, ឧភយេនាបិ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥន្ទ្រិយានីតិ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ អាកាសំ បក្ខន្ទន្តិ. អាសន្ទិបញ្ចមាតិ និបន្នមញ្ចេន បញ្ចមា, មញ្ចោ ចេវ, ចត្តារោ មញ្ចបាទេ គហេត្វា ឋិតា ចត្តារោ បុរិសា ចាតិ អត្ថោ. យាវាឡាហនាតិ យាវ សុសានា. បទានីតិ អយំ ឯវំ សីលវា អហោសិ, ឯវំ ទុស្សីលោតិអាទិនា នយេន បវត្តានិ គុណបទានិ. សរីរមេវ វា ឯត្ថ បទានីតិ អធិប្បេតំ. កាបោតកានីតិ កបោតកវណ្ណានិ, បារាវតបក្ខវណ្ណានីតិ អត្ថោ.

ភស្សន្តាតិ ភស្មន្តា, អយមេវ វា បាឡិ. អាហុតិយោតិ យំ បហេណកសក្ការាទិភេទំ ទិន្នទានំ, សព្ពំ តំ ឆារិកាវសានមេវ ហោតិ, ន តតោ បរំ ផលទាយកំ ហុត្វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ទត្តុបញ្ញត្តន្តិ ទត្តូហិ ពាលមនុស្សេហិ បញ្ញត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ពាលេហិ អពុទ្ធីហិ បញ្ញត្តមិទំ ទានំ, ន បណ្ឌិតេហិ. ពាលា ទេន្តិ, បណ្ឌិតា គណ្ហន្តីតិ ទស្សេតិ. អត្ថិកវាទន្តិ អត្ថិ ទិន្នំ ទិន្នផលន្តិ ឥមំ អត្ថិកវាទំយេវ វទន្តិ តេសំ តុច្ឆំ វចនំ មុសាវិលាបោ. ពាលេ ច បណ្ឌិតេ ចាតិ ពាលា ច បណ្ឌិតា ច.

អកតេន មេ ឯត្ថ កតន្តិ មយ្ហំ អកតេនេវ សមណកម្មេន ឯត្ថ ឯតស្ស សមយេ កម្មំ កតំ នាម ហោតិ, អវុសិតេនេវ ព្រហ្មចរិយេន វុសិតំ នាម ហោតិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សមណធម្មេ. សមសមាតិ អតិវិយ សមា, សមេន វា គុណេន សមា. សាមញ្ញំ បត្តាតិ សមានភាវំ បត្តា.

២២៦. ករតោតិអាទីនិ អបណ្ណកសុត្តេ វុត្តានិ. តថា នត្ថិ ហេតូតិអាទីនិ.

២២៨. ចតុត្ថព្រហ្មចរិយវាសេ អកដាតិ អកតា. អកដវិធាតិ អកតវិធានា, ឯវំ ករោហីតិ កេនចិ ការាបិតា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. អនិម្មិតាតិ ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មាតាតិ អនិម្មាបិតា. កេចិ អនិម្មិតព្ពាតិ បទំ វទន្តិ, តំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ សន្ទិស្សតិ. វញ្ឈាតិ វញ្ឈបសុវញ្ឈតាលាទយោ វិយ អផលា, កស្សចិ អជនកាតិ អត្ថោ. ឯតេន បថវីកាយាទីនំ រូបាទិជនកភាវំ បដិក្ខិបតិ. បព្ពតកូដា វិយ ឋិតាតិ កូដដ្ឋា. ឦសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតាតិ មុញ្ជេ ឦសិកា វិយ ឋិតា. តត្រាយមធិប្បាយោ – យមិទំ ជាយតីតិ វុច្ចតិ, តំ មុញ្ជតោ ឦសិកា វិយ វិជ្ជមានមេវ និក្ខមតីតិ. ‘‘ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតា’’តិបិ បាឋោ, សុនិខាតោ ឯសិកត្ថម្ភោ និច្ចលោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ឋិតាតិ អត្ថោ. ឧភយេនបិ តេសំ វិនាសាភាវំ ទីបេតិ. ន ឥញ្ជន្តីតិ ឯសិកត្ថម្ភោ វិយ ឋិតត្តា ន ចលន្តិ. ន វិបរិណាមេន្តីតិ បកតិំ ន ជហន្តិ. ន អញ្ញមញ្ញំ ព្យាពាធេន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ ន ឧបហនន្តិ. នាលន្តិ ន សមត្ថា.

បថវីកាយោតិអាទីសុ បថវីយេវ បថវីកាយោ, បថវីសមូហោ វា. តត្ថាតិ តេសុ ជីវសត្តមេសុ កាយេសុ. នត្ថិ ហន្តា វាតិ ហន្តុំ វា ឃាតេតុំ វា សោតុំ វា សាវេតុំ វា ជានិតុំ វា ជានាបេតុំ វា សមត្ថោ នាម នត្ថីតិ ទីបេតិ. សត្តន្នំត្វេវ កាយានន្តិ យថា មុគ្គរាសិអាទីសុ បហដំ សត្ថំ មុគ្គរាសិអាទីនំ អន្តរេន បវិសតិ, ឯវំ សត្តន្នំ កាយានំ អន្តរេន ឆិទ្ទេន វិវរេន សត្ថំ បវិសតិ. តត្ថ ‘‘អហំ ឥមំ ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ កេវលំ សញ្ញាមត្តមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. យោនិបមុខសតសហស្សានីតិ បមុខយោនីនំ ឧត្តមយោនីនំ ចុទ្ទសសតសហស្សានិ អញ្ញានិ ច សដ្ឋិសតានិ អញ្ញានិ ច ឆសតានិ. បញ្ច ច កម្មុនោ សតានីតិ បញ្ច កម្មសតានិ ច, កេវលំ តក្កមត្តកេន និរត្ថកំ ទិដ្ឋិំ ទីបេតិ. បញ្ច ច កម្មានិ តីណិ ច កម្មានីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កេចិ បនាហុ បញ្ច កម្មានីតិ បញ្ចិន្ទ្រិយវសេន ភណតិ. តីណីតិ កាយកម្មាទិវសេនាតិ. កម្មេ ច អឌ្ឍកម្មេ ចាតិ ឯត្ថ បនស្ស កាយកម្មញ្ច វចីកម្មញ្ច កម្មន្តិ លទ្ធិ, មនោកម្មំ ឧបឌ្ឍកម្មន្តិ. ទ្វដ្ឋិបដិបទាតិ ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទាតិ វទតិ. ទ្វដ្ឋន្តរកប្បាតិ ឯកស្មិំ កប្បេ ចតុសដ្ឋិ អន្តរកប្បា នាម ហោន្តិ, អយំ បន អញ្ញេ ទ្វេ អជានន្តោ ឯវមាហ. ឆឡាភិជាតិយោ អបណ្ណកសុត្តេ វិត្ថារិតា.

អដ្ឋ បុរិសភូមិយោតិ មន្ទភូមិ ខិឌ្ឌាភូមិ វីមំសកភូមិ ឧជុគតភូមិ សេក្ខភូមិ សមណភូមិ ជិនភូមិ បន្នភូមីតិ ឥមា អដ្ឋ បុរិសភូមិយោតិ វទតិ. តត្ថ ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តទិវសេ សម្ពាធដ្ឋានតោ និក្ខន្តត្តា សត្តា មន្ទា ហោន្តិ មោមូហា. អយំ មន្ទភូមីតិ វទតិ. យេ បន ទុគ្គតិតោ អាគតា ហោន្តិ, តេ អភិណ្ហំ រោទន្តិ ចេវ វិរវន្តិ ច. សុគតិតោ អាគតា តំ អនុស្សរិត្វា អនុស្សរិត្វា ហសន្តិ. អយំ ខិឌ្ឌាភូមិ នាម. មាតាបិតូនំ ហត្ថំ វា បាទំ វា មញ្ចំ វា បីឋំ វា គហេត្វា ភូមិយំ បទនិក្ខិបនំ វីមំសកភូមិ នាម. បទសាវ គន្តុំ សមត្ថកាលោ ឧជុគតភូមិ នាម. សិប្បានំ សិក្ខនកាលោ សេក្ខភូមិ នាម. ឃរា និក្ខម្ម បព្ពជនកាលោ សមណភូមិ នាម. អាចរិយំ សេវិត្វា ជាននកាលោ ជិនភូមិ នាម. ភិក្ខុ ច បន្នកោ ជិនោ ន កិញ្ចិ អាហាតិ ឯវំ អលាភិំ សមណំ បន្នភូមីតិ វទតិ.

ឯកូនបញ្ញាស អាជីវសតេតិ ឯកូនបញ្ញាស អាជីវវុត្តិសតានិ. បរិព្ពាជកសតេតិ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជសតានិ. នាគាវាសសតេតិ នាគមណ្ឌលសតានិ. វីសេ ឥន្ទ្រិយសតេតិ វីស ឥន្ទ្រិយសតានិ. តិំសេ និរយសតេតិ តិំស និរយសតានិ. រជោធាតុយោតិ រជឱកិរណដ្ឋានានិ. ហត្ថបិដ្ឋិបាទបិដ្ឋាទីនិ សន្ធាយ វទតិ. សត្ត សញ្ញីគព្ភាតិ ឱដ្ឋគោណគទ្រភអជបសុមិគមហិំសេ សន្ធាយ វទតិ. អសញ្ញីគព្ភាតិ សាលិយវគោធុមមុគ្គកង្គុវរកកុទ្រូសកេ សន្ធាយ វទតិ. និគណ្ឋិគព្ភាតិ និគណ្ឋិម្ហិ ជាតគព្ភា, ឧច្ឆុវេឡុនឡាទយោ សន្ធាយ វទតិ. សត្ត ទេវាតិ ពហូ ទេវា, សោ បន សត្តាតិ វទតិ. មានុសាបិ អនន្តា, សោ សត្តាតិ វទតិ. សត្ត បិសាចាតិ បិសាចា មហន្តា, សត្តាតិ វទតិ.

សរាតិ មហាសរា. កណ្ណមុណ្ឌ-រថការ-អនោតត្ត-សីហបបាតកុឡិរ-មុចលិន្ទ-កុណាលទហេ គហេត្វា វទតិ. បវុដាតិ គណ្ឋិកា. បបាតាតិ មហាបបាតា. បបាតសតានីតិ ខុទ្ទកបបាតសតានិ. សុបិនាតិ មហាសុបិនា. សុបិនសតានីតិ ខុទ្ទកសុបិនសតានិ. មហាកប្បិនោតិ មហាកប្បានំ. ឯត្ថ ឯកម្ហា សរា វស្សសតេ វស្សសតេ កុសគ្គេន ឯកំ ឧទកពិន្ទុំ នីហរិត្វា នីហរិត្វា សត្តក្ខត្តុំ តម្ហិ សរេ និរុទកេ កតេ ឯកោ មហាកប្បោតិ វទតិ. ឯវរូបានំ មហាកប្បានំ ចតុរាសីតិសតសហស្សានិ ខេបេត្វា ពាលា ច បណ្ឌិតា ច ទុក្ខស្សន្តំ ករោន្តីតិ អយមស្ស លទ្ធិ. បណ្ឌិតោបិ កិរ អន្តរា សុជ្ឈិតុំ ន សក្កោតិ, ពាលោបិ តតោ ឧទ្ធំ ន គច្ឆតិ.

សីលេនាតិ អចេលកសីលេន វា អញ្ញេន វា យេន កេនចិ. វតេនាតិ តាទិសេន វតេន. តបេនាតិ តបោកម្មេន. អបរិបក្កំ បរិបាចេតិ នាម យោ ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ’’តិ អន្តរា វិសុជ្ឈតិ. បរិបក្កំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តិំ ករោតិ នាម យោ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ វុត្តបរិមាណំ កាលំ អតិក្កមិត្វា យាតិ. ហេវំ នត្ថីតិ ឯវំ នត្ថិ. តញ្ហិ ឧភយម្បិ ន សក្កា កាតុន្តិ ទីបេតិ. ទោណមិតេតិ ទោណេន មិតំ វិយ. សុខទុក្ខេតិ សុខទុក្ខំ. បរិយន្តកតេតិ វុត្តបរិមាណេន កាលេន កតបរិយន្តោ. នត្ថិ ហាយនវឌ្ឍនេតិ នត្ថិ ហាយនវឌ្ឍនានិ. ន សំសារោ បណ្ឌិតស្ស ហាយតិ, ន ពាលស្ស វឌ្ឍតីតិ អត្ថោ. ឧក្កំសាវកំសេតិ ឧក្កំសាវកំសា, ហាបនវឌ្ឍនានមេវេតំ វេវចនំ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ សាធេន្តោ សេយ្យថាបិ នាមាតិអាទិមាហ. តត្ថ សុត្តគុឡេតិ វេឋេត្វា កតសុត្តគុឡំ. និព្ពេឋិយមានមេវ បលេតីតិ បព្ពតេ វា រុក្ខគ្គេ វា ឋត្វា ខិត្តំ សុត្តបមាណេន និព្ពេឋិយមានំ គច្ឆតិ, សុត្តេ ខីណេ តត្ថ តិដ្ឋតិ ន គច្ឆតិ. ឯវមេវំ វុត្តកាលតោ ឧទ្ធំ ន គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ.

២២៩. កិមិទន្តិ កិមិទំ តវ អញ្ញាណំ, កិំ សព្ពញ្ញុ នាម ត្វន្តិ ឯវំ បុដ្ឋោ សមានោ និយតិវាទេ បក្ខិបន្តោ សុញ្ញំ មេ អគារន្តិអាទិមាហ.

២៣០. អនុស្សវិកោ ហោតីតិ អនុស្សវនិស្សិតោ ហោតិ. អនុស្សវសច្ចោតិ សវនំ សច្ចតោ គហេត្វា ឋិតោ. បិដកសម្បទាយាតិ វគ្គបណ្ណាសកាយ បិដកគន្ថសម្បត្តិយា.

២៣២. មន្ទោតិ មន្ទបញ្ញោ. មោមូហោតិ អតិមូឡ្ហោ. វាចាវិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ វាចាយ វិក្ខេបំ អាបជ្ជតិ. កីទិសំ? អមរាវិក្ខេបំ, អបរិយន្តវិក្ខេបន្តិ អត្ថោ. អថ វា អមរា នាម មច្ឆជាតិ. សា ឧម្មុជ្ជននិម្មុជ្ជនាទិវសេន ឧទកេ សន្ធាវមានា គហេតុំ ន សក្កាតិ ឯវមេវ អយម្បិ វាទោ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ, គាហំ ន ឧបគច្ឆតីតិ អមរាវិក្ខេបោតិ វុច្ចតិ. តំ អមរាវិក្ខេបំ.

ឯវន្តិបិ មេ នោតិអាទីសុ ឥទំ កុសលន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិ វទតិ, តតោ កិំ អកុសលន្តិ វុត្តេ ‘‘តថាតិបិ មេ នោ’’តិ វទតិ, កិំ ឧភយតោ អញ្ញថាតិ វុត្តេ ‘‘អញ្ញថាតិបិ មេ នោ’’តិ វទតិ, តតោ តិវិធេនាបិ ន ហោតីតិ តេ លទ្ធីតិ វុត្តេ ‘‘នោតិបិ មេ នោ’’តិ វទតិ, តតោ កិំ នោ នោតិ តេ លទ្ធីតិ វុត្តេ ‘‘នោ នោតិបិ មេ នោ’’តិ វិក្ខេបមាបជ្ជតិ, ឯកស្មិម្បិ បក្ខេ ន តិដ្ឋតិ. និព្ពិជ្ជ បក្កមតីតិ អត្តនោបិ ឯស សត្ថា អវស្សយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, មយ្ហំ កិំ សក្ខិស្សតីតិ និព្ពិន្ទិត្វា បក្កមតិ. បុរិមេសុបិ អនស្សាសិកេសុ ឯសេវ នយោ.

២៣៤. សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុន្តិ យថា បុព្ពេ គិហិភូតោ សន្និធិំ កត្វា វត្ថុកាមេ បរិភុញ្ជតិ, ឯវំ តិលតណ្ឌុលសប្បិនវនីតាទីនិ សន្និធិំ កត្វា ឥទានិ បរិភុញ្ជិតុំ អភព្ពោតិ អត្ថោ. ននុ ច ខីណាសវស្ស វសនដ្ឋានេ តិលតណ្ឌុលាទយោ បញ្ញាយន្តីតិ. នោ ន បញ្ញាយន្តិ, ន បនេស តេ អត្តនោ អត្ថាយ ឋបេតិ, អផាសុកបព្ពជិតាទីនំ អត្ថាយ ឋបេតិ. អនាគាមិស្ស កថន្តិ. តស្សាបិ បញ្ច កាមគុណា សព្ពសោវ បហីនា, ធម្មេន បន លទ្ធំ វិចារេត្វា បរិភុញ្ជតិ.

២៣៦. បុត្តមតាយ បុត្តាតិ សោ កិរ ឥមំ ធម្មំ សុត្វា អាជីវកា មតា នាមាតិ សញ្ញី ហុត្វា ឯវមាហ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អាជីវកា មតា នាម, តេសំ មាតា បុត្តមតា ហោតិ, ឥតិ អាជីវកា បុត្តមតាយ បុត្តា នាម ហោន្តិ. សមណេ គោតមេតិ សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយវាសោ អត្ថិ, អញ្ញត្ថ នត្ថីតិ ទីបេតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សន្ទកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសកុលុទាយិសុត្តំ. តត្ថ មោរនិវាបេតិ តស្មិំ ឋានេ មោរានំ អភយំ ឃោសេត្វា ភោជនំ អទំសុ. តស្មា តំ ឋានំ មោរនិវាបោតិ សង្ខំ គតំ. អន្នភារោតិ ឯកស្ស បរិព្ពាជកស្ស នាមំ. តថា វរធរោតិ. អញ្ញេ ចាតិ ន កេវលំ ឥមេ តយោ, អញ្ញេបិ អភិញ្ញាតា ពហូ បរិព្ពាជកា. អប្បសទ្ទស្ស វណ្ណវាទីតិ ឥធ អប្បសទ្ទវិនីតោតិ អវត្វាវ ឥទំ វុត្តំ. កស្មា? ន ហិ ភគវា អញ្ញេន វិនីតោតិ.

២៣៨. បុរិមានីតិ ហិយ្យោទិវសំ ឧបាទាយ បុរិមានិ នាម ហោន្តិ, តតោ បរំ បុរិមតរានិ. កុតូហលសាលាយន្តិ កុតូហលសាលា នាម បច្ចេកសាលា នត្ថិ, យត្ថ បន នានាតិត្ថិយា សមណព្រាហ្មណា នានាវិធំ កថំ បវត្តេន្តិ, សា ពហូនំ – ‘‘អយំ កិំ វទតិ, អយំ កិំ វទតី’’តិ កុតូហលុប្បត្តិដ្ឋានតោ ‘‘កុតូហលសាលា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘កោតូហលសាលា’’តិបិ បាឋោ. លាភាតិ យេ ឯវរូបេ សមណព្រាហ្មណេ ទដ្ឋុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ធម្មកថំ វា នេសំ សោតុំ លភន្តិ, តេសំ អង្គមគធានំ ឥមេ លាភាតិ អត្ថោ.

សង្ឃិនោតិអាទីសុ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សង្ឃិនោ. ស្វេវ គណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ គណិនោ. អាចារសិក្ខាបនវសេន តស្ស គណស្ស អាចរិយាតិ គណាចរិយា. ញាតាតិ បញ្ញាតា បាកដា. យថាភុច្ចគុណេហិ ចេវ អយថាភូតគុណេហិ ច សមុគ្គតោ យសោ ឯតេសំ អត្ថីតិ យសស្សិនោ. បូរណាទីនញ្ហិ ‘‘អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ, អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេតី’’តិអាទិនា នយេន យសោ សមុគ្គតោ, តថាគតស្ស ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទីហិ យថាភូតគុណេហិ. តិត្ថករាតិ លទ្ធិករា. សាធុសម្មតាតិ ឥមេ សាធូ សុន្ទរា សប្បុរិសាតិ ឯវំ សម្មតា. ពហុជនស្សាតិ អស្សុតវតោ ចេវ អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស វិភាវិនោ ច បណ្ឌិតជនស្ស. តត្ថ តិត្ថិយា ពាលជនស្ស ឯវំ សម្មតា, តថាគតោ បណ្ឌិតជនស្ស. ឥមិនា នយេន បូរណោ កស្សបោ សង្ឃីតិអាទីសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភគវា បន យស្មា អដ្ឋតិំស អារម្មណានិ វិភជន្តោ ពហូនិ និព្ពានឱតរណតិត្ថានិ អកាសិ, តស្មា ‘‘តិត្ថករោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

កស្មា បនេតេ សព្ពេបិ តត្ថ ឱសដាតិ? ឧបដ្ឋាករក្ខណត្ថញ្ចេវ លាភសក្ការត្ថញ្ច. តេសញ្ហិ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហាកំ ឧបដ្ឋាកា សមណំ គោតមំ សរណំ គច្ឆេយ្យុំ, តេ ច រក្ខិស្សាម. សមណស្ស ច គោតមស្ស ឧបដ្ឋាកេ សក្ការំ ករោន្តេ ទិស្វា អម្ហាកម្បិ ឧបដ្ឋាកា អម្ហាកំ សក្ការំ ករិស្សន្តី’’តិ. តស្មា យត្ថ យត្ថ ភគវា ឱសរតិ, តត្ថ តត្ថ សព្ពេ ឱសរន្តិ.

២៣៩. វាទំ អារោបេត្វាតិ វាទេ ទោសំ អារោបេត្វា. អបក្កន្តាតិ, អបគតា, កេចិ ទិសំ បក្កន្តា, កេចិ គិហិភាវំ បត្តា, កេចិ ឥមំ សាសនំ អាគតា. សហិតំ មេតិ មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ, អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តន្តិ អត្ថោ. អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃរត្តាចិណ្ណវសេន សុប្បគុណំ, តំ មយ្ហំ ឯកវចនេនេវ វិបរាវត្តំ វិបរិវត្តិត្វា ឋិតំ, ន កិញ្ចិ ជាតន្តិ អត្ថោ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ មយា តវ វាទេ ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ទោសមោចនត្ថំ ចរ វិចរ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាតិ អត្ថោ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយំ បហោសិ, ឥទានេវ និព្ពេឋេហិ. ធម្មក្កោសេនាតិ សភាវក្កោសេន.

២៤០. តំ នោ សោស្សាមាតិ តំ អម្ហាកំ ទេសិតំ ធម្មំ សុណិស្សាម. ខុទ្ទមធុន្តិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ កតំ ទណ្ឌកមធុំ. អនេលកន្តិ និទ្ទោសំ អបគតមច្ឆិកណ្ឌកំ. បីឡេយ្យាតិ ទទេយ្យ. បច្ចាសីសមានរូបោតិ បូរេត្វា នុ ខោ នោ ភោជនំ ទស្សតីតិ ភាជនហត្ថោ បច្ចាសីសមានោ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស. សម្បយោជេត្វាតិ អប្បមត្តកំ វិវាទំ កត្វា.

២៤១. ឥតរីតរេនាតិ លាមកលាមកេន. បវិវិត្តោតិ ឥទំ បរិព្ពាជកោ កាយវិវេកមត្តំ សន្ធាយ វទតិ, ភគវា បន តីហិ វិវេកេហិ វិវិត្តោវ.

២៤២. កោសកាហារាបីតិ ទានបតីនំ ឃរេ អគ្គភិក្ខាឋបនត្ថំ ខុទ្ទកសរាវា ហោន្តិ, ទានបតិនោ អគ្គភត្តំ វា តត្ថ ឋបេត្វា ភុញ្ជន្តិ, បព្ពជិតេ សម្បត្តេ តំ ភត្តំ តស្ស ទេន្តិ. តំ សរាវកំ កោសកោតិ វុច្ចតិ. តស្មា យេ ច ឯកេនេវ ភត្តកោសកេន យាបេន្តិ, តេ កោសកាហារាតិ. ពេលុវាហារាតិ ពេលុវមត្តភត្តាហារា. សមតិត្តិកន្តិ ឱដ្ឋវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខាសមំ. ឥមិនា ធម្មេនាតិ ឥមិនា អប្បាហារតាធម្មេន. ឯត្ថ បន សព្ពាការេនេវ ភគវា អនប្បាហារោតិ ន វត្តព្ពោ. បធានភូមិយំ ឆព្ពស្សានិ អប្បាហារោវ អហោសិ, វេរញ្ជាយំ តយោ មាសេ បត្ថោទនេនេវ យាបេសិ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេ តយោ មាសេ ភិសមុឡាលេហេវ យាបេសិ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំ កាលេ អប្បាហារោ អហោសិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ. តស្មា យទិ តេ ឥមិនា ធម្មេន សក្ករេយ្យុំ, មយា ហិ តេ វិសេសតរា. អញ្ញោ ចេវ បន ធម្មោ អត្ថិ, យេន មំ តេ សក្ករោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

បំសុកូលិកាតិ សមាទិន្នបំសុកូលិកង្គា. លូខចីវរធរាតិ សត្ថសុត្តលូខានិ ចីវរានិ ធារយមានា. នន្តកានីតិ អន្តវិរហិតានិ វត្ថខណ្ឌានិ, យទិ ហិ នេសំ អន្តោ ភវេយ្យ, បិលោតិកាតិ សង្ខំ គច្ឆេយ្យុំ. ឧច្ចិនិត្វាតិ ផាលេត្វា ទុព្ពលដ្ឋានំ បហាយ ថិរដ្ឋានមេវ គហេត្វា. អលាពុលោមសានីតិ អលាពុលោមសទិសសុត្តានិ សុខុមានីតិ ទីបេតិ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា ចីវរសន្តោសេន អសន្តុដ្ឋោតិ ន វត្តព្ពោ. អតិមុត្តកសុសានតោ ហិស្ស បុណ្ណទាសិយា បារុបិត្វា បាតិតសាណបំសុកូលំ គហណទិវសេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី អកម្បិ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ កាលេ បំសុកូលំ គណ្ហិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ.

បិណ្ឌបាតិកាតិ អតិរេកលាភំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នបិណ្ឌបាតិកង្គា. សបទានចារិនោតិ លោលុប្បចារំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នសបទានចារា. ឧញ្ឆាសកេ វតេ រតាតិ ឧញ្ឆាចរិយសង្ខាតេ ភិក្ខូនំ បកតិវតេ រតា, ឧច្ចនីចឃរទ្វារដ្ឋាយិនោ ហុត្វា កពរមិស្សកំ ភត្តំ សំហរិត្វា បរិភុញ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អន្តរឃរន្តិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ ឧម្មារតោ បដ្ឋាយ អន្តរឃរំ, ឥធ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អធិប្បេតំ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា បិណ្ឌបាតសន្តោសេន អសន្តុដ្ឋោតិ ន វត្តព្ពោ, អប្បាហារតាយ វុត្តនិយាមេនេវ បន សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ កាលេ និមន្តនំ ន សាទយិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ.

រុក្ខមូលិកាតិ ឆន្នំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នរុក្ខមូលិកង្គា. អព្ភោកាសិកាតិ ឆន្នញ្ច រុក្ខមូលញ្ច បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នអព្ភោកាសិកង្គា. អដ្ឋមាសេតិ ហេមន្តគិម្ហិកេ មាសេ. អន្តោវស្សេ បន ចីវរានុគ្គហត្ថំ ឆន្នំ បវិសន្តិ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា សេនាសនសន្តោសេន អសន្តុដ្ឋោតិ ន វត្តព្ពោ, សេនាសនសន្តោសោ បនស្ស ឆព្ពស្សិកមហាបធានេន ច បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេន ច ទីបេតព្ពោ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ – ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ កាលេ ឆន្នំ ន បាវិសិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ.

អារញ្ញិកាតិ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា សមាទិន្នអារញ្ញិកង្គា. សង្ឃមជ្ឈេ ឱសរន្តីតិ អពទ្ធសីមាយ កថិតំ, ពទ្ធសីមាយំ បន វសន្តា អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ ឧបោសថំ ករោន្តិ. ឯត្តាវតា ច សត្ថា នោ បវិវិត្តោតិ ន វត្តព្ពោ, ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លិយិតុ’’ន្តិ (បារា. ១៦២; ៥៦៥) ឯវញ្ហិស្ស បវិវេកោ បញ្ញាយតិ. ឥធ បន ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អហំ ឯកស្មិំយេវ តថារូបេ កាលេ បដិសល្លិយិំ, មយ្ហំ បន សាវកា ធុតង្គសមាទានតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ ធុតង្គំ ន ភិន្ទន្តី’’តិ. មមំ សាវកាតិ មំ សាវកា.

២៤៤. សនិទានន្តិ សប្បច្ចយំ. កិំ បន អប្បច្ចយំ និព្ពានំ ន ទេសេតីតិ. នោ ន ទេសេតិ, សហេតុកំ បន តំ ទេសនំ កត្វា ទេសេតិ, នោ អហេតុកន្តិ. សប្បាដិហារិយន្តិ បុរិមស្សេវេតំ វេវចនំ, សការណន្តិ អត្ថោ. តំ វតាតិ ឯត្ថ វតាតិ និបាតមត្តំ.

២៤៥. អនាគតំ វាទបថន្តិ អជ្ជ ឋបេត្វា ស្វេ វា បុនទិវសេ វា អឌ្ឍមាសេ វា មាសេ វា សំវច្ឆរេ វា តស្ស តស្ស បញ្ហស្ស ឧបរិ អាគមនវាទបថំ. ន ទក្ខតីតិ យថា សច្ចកោ និគណ្ឋោ អត្តនោ និគ្គហណត្ថំ អាគតការណំ វិសេសេត្វា វទន្តោ ន អទ្ទស, ឯវំ ន ទក្ខតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សហធម្មេនាតិ សការណេន. អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេយ្យុន្តិ មម កថាវារំ បច្ឆិន្ទិត្វា អន្តរន្តរេ អត្តនោ កថំ បវេសេយ្យុន្តិ អត្ថោ. ន ខោ បនាហំ, ឧទាយីតិ, ឧទាយិ, អហំ អម្ពដ្ឋសោណទណ្ឌកូដទន្តសច្ចកនិគណ្ឋាទីហិ សទ្ធិំ មហាវាទេ វត្តមានេបិ – ‘‘អហោ វត មេ ឯកសាវកោបិ ឧបមំ វា ការណំ វា អាហរិត្វា ទទេយ្យា’’តិ ឯវំ សាវកេសុ អនុសាសនិំ ន បច្ចាសីសាមិ. មមយេវាតិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សាវកា មមយេវ អនុសាសនិំ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ.

២៤៦. តេសាហំ ចិត្តំ អារាធេមីតិ តេសំ អហំ តស្ស បញ្ហស្ស វេយ្យាករណេន ចិត្តំ គណ្ហាមិ សម្បាទេមិ បរិបូរេមិ, អញ្ញំ បុដ្ឋោ អញ្ញំ ន ព្យាករោមិ, អម្ពំ បុដ្ឋោ លពុជំ វិយ លពុជំ វា បុដ្ឋោ អម្ពំ វិយ. ឯត្ថ ច ‘‘អធិសីលេ សម្ភាវេន្តី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ពុទ្ធសីលំ នាម កថិតំ, ‘‘អភិក្កន្តេ ញាណទស្សនេ សម្ភាវេន្តី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, ‘‘អធិបញ្ញាយ សម្ភាវេន្តី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ឋានុប្បត្តិកបញ្ញា, ‘‘យេន ទុក្ខេនា’’តិ វុត្តដ្ឋានេ សច្ចព្យាករណបញ្ញា. តត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច សច្ចព្យាករណបញ្ញញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បញ្ញា អធិបញ្ញំ ភជតិ.

២៤៧. ឥទានិ តេសំ តេសំ វិសេសាធិគមានំ បដិបទំ អាចិក្ខន្តោ បុន ចបរំ ឧទាយីតិអាទិមាហ. តត្ថ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តាតិ អភិញ្ញាវោសានសង្ខាតញ្ចេវ អភិញ្ញាបារមីសង្ខាតញ្ច អរហត្តំ បត្តា.

សម្មប្បធានេតិ ឧបាយបធានេ. ឆន្ទំ ជនេតីតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទំ ជនេតិ. វាយមតីតិ វាយាមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ វីរិយំ បវត្តេតិ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ ចិត្តំ ឧក្ខិបតិ. បទហតីតិ ឧបាយបធានំ ករោតិ. ភាវនាយ បារិបូរិយាតិ វឌ្ឍិយា បរិបូរណត្ថំ. អបិចេត្ថ – ‘‘យា ឋិតិ, សោ អសម្មោសោ…បេ… យំ វេបុល្លំ, សា ភាវនាបារិបូរី’’តិ (វិភ. ៤០៦) ឯវំ បុរិមំ បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមស្ស អត្ថោតិបិ វេទិតព្ពំ.

ឥមេហិ បន សម្មប្បធានេហិ កិំ កថិតំ? កស្សបសំយុត្តបរិយាយេន សាវកស្ស បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា. វុត្តញ្ហេតំ តត្ថ –

‘‘ចត្តារោមេ, អាវុសោ, សម្មប្បធានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ, អនុប្បន្នា មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតិ. ឧប្បន្នា មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីយមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតិ. អនុប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា អនុប្បជ្ជមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតិ. ឧប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុន្តិ អាតប្បំ ករោតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៥).

ឯត្ថ ច បាបកា អកុសលាតិ លោភាទយោ វេទិតព្ពា. អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មាតិ សមថវិបស្សនា ចេវ មគ្គោ ច, ឧប្បន្នា កុសលា នាម សមថវិបស្សនាវ. មគ្គោ បន សកិំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈមានោ អនត្ថាយ សំវត្តនកោ នាម នត្ថិ. សោ ហិ ផលស្ស បច្ចយំ ទត្វាវ និរុជ្ឈតិ. បុរិមស្មិម្បិ វា សមថវិបស្សនាវ គហេតព្ពាតិ វុត្តំ, តំ បន ន យុត្តំ.