៤. ទីឃនខសុត្តវណ្ណនា

២០១. ឯវំ មេ សុតន្តិ ទីឃនខសុត្តំ. តត្ថ សូករខតាយន្តិ សូករខតាតិ ឯវំនាមកេ លេណេ. កស្សបពុទ្ធកាលេ កិរ តំ លេណំ ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ បថវិយា វឌ្ឍមានាយ អន្តោភូមិគតំ ជាតំ. អថេកទិវសំ ឯកោ សូករោ តស្ស ឆទនបរិយន្តសមីបេ បំសុំ ខណិ. ទេវេ វុដ្ដេ បំសុធោតោ ឆទនបរិយន្តោ បាកដោ អហោសិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា – ‘‘បុព្ពេ សីលវន្តេហិ បរិភុត្តលេណេន ភវិតព្ពំ, បដិជគ្គិស្សាមិ ន’’ន្តិ សមន្តតោ បំសុំ អបនេត្វា លេណំ សោធេត្វា កុដ្ដបរិក្ខេបំ កត្វា ទ្វារវាតបានំ យោជេត្វា សុបរិនិដ្ឋិត-សុធាកម្មចិត្តកម្មរជតបដ្ដសទិសាយ វាលុកាយ សន្ថតបរិវេណំ លេណំ កត្វា មញ្ចបីឋំ បញ្ញាបេត្វា ភគវតោ វសនត្ថាយ អទាសិ. លេណំ គម្ភីរំ អហោសិ ឱតរិត្វា អភិរុហិតព្ពំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ទីឃនខោតិ តស្ស បរិព្ពាជកស្ស នាមំ. ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? សោ កិរ ថេរេ អឌ្ឍមាសបព្ពជិតេ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ មាតុលោ អញ្ញំ បាសណ្ឌំ គន្ត្វា ន ចិរំ តិដ្ឋតិ, ឥទានិ បនស្ស សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គតស្ស អឌ្ឍមាសោ ជាតោ. បវត្តិម្បិស្ស ន សុណាមិ, ឱជវន្តំ នុ ខោ សាសនំ, ជានិស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្តុកាមោ ជាតោ. តស្មា ឧបសង្កមិ. ឯកមន្តំ ឋិតោតិ តស្មិំ កិរ សមយេ ថេរោ ភគវន្តំ ពីជយមានោ ឋិតោ ហោតិ, បរិព្ពាជកោ មាតុលេ ហិរោត្តប្បេន ឋិតកោវ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ ឋិតោ’’តិ.

សព្ពំ មេ នក្ខមតីតិ សព្ពា មេ ឧបបត្តិយោ នក្ខមន្តិ, បដិសន្ធិយោ នក្ខមន្តីតិ អធិប្បាយេន វទតិ. ឯត្តាវតានេន ‘‘ឧច្ឆេទវាទោហមស្មី’’តិ ទីបិតំ ហោតិ. ភគវា បនស្ស អធិប្បាយំ មុញ្ចិត្វា អក្ខរេ តាវ ទោសំ ទស្សេន្តោ យាបិ ខោ តេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាបិ តេ ទិដ្ឋិ នក្ខមតីតិ ឯសាបិ តេ បឋមំ រុច្ចិត្វា ខមាបេត្វា គហិតទិដ្ឋិ នក្ខមតីតិ. ឯសា ចេ មេ, ភោ គោតម, ទិដ្ឋិ ខមេយ្យាតិ មយ្ហញ្ហិ សព្ពំ នក្ខមតីតិ ទិដ្ឋិ, តស្ស មយ្ហំ យា ឯសា សព្ពំ មេ នក្ខមតីតិ ទិដ្ឋិ, ឯសា មេ ខមេយ្យ. យំ តំ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិស្ស តាទិសមេវ. យថា សព្ពគហណេន គហិតាបិ អយំ ទិដ្ឋិ ខមតិ, ឯវមេវំ តម្បិ ខមេយ្យ. ឯវំ អត្តនោ វាទេ អារោបិតំ ទោសំ ញត្វា តំ បរិហរាមីតិ សញ្ញាយ វទតិ, អត្ថតោ បនស្ស ‘‘ឯសា ទិដ្ឋិ ន មេ ខមតី’’តិ អាបជ្ជតិ. យស្ស បនេសា ន ខមតិ ន រុច្ចតិ, តស្សាយំ តាយ ទិដ្ឋិយា សព្ពំ មេ ន ខមតីតិ ទិដ្ឋិ រុចិតំ. តេន ហិ ទិដ្ឋិអក្ខមេន អរុចិតេន ភវិតព្ពន្តិ សព្ពំ ខមតីតិ រុច្ចតីតិ អាបជ្ជតិ. ន បនេស តំ សម្បដិច្ឆតិ, កេវលំ តស្សាបិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ឧច្ឆេទមេវ គណ្ហាតិ. តេនាហ ភគវា អតោ ខោ តេ, អគ្គិវេស្សន,…បេ… អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តីតិ. តត្ថ អតោតិ បជហនកេសុ និស្សក្កំ, យេ បជហន្តិ, តេហិ យេ នប្បជហន្តីតិ វុច្ចិយន្តិ, តេវ ពហុតរាតិ អត្ថោ. ពហូ ហិ ពហុតរាតិ ឯត្ថ ហិការោ និបាតមត្តំ, ពហូ ពហុតរាតិ អត្ថោ. បរតោ តនូ ហិ តនុតរាតិ បទេបិ ឯសេវ នយោ. យេ ឯវមាហំសូតិ យេ ឯវំ វទន្តិ. តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តីតិ មូលទស្សនំ នប្បជហន្តិ, អបរទស្សនំ ឧបាទិយន្តិ.

ឯត្ថ ច សស្សតំ គហេត្វា តម្បិ អប្បហាយ ឧច្ឆេទំ វា ឯកច្ចសស្សតំ វា គហេតុំ ន សក្កា, ឧច្ឆេទម្បិ គហេត្វា តំ អប្បហាយ សស្សតំ វា ឯកច្ចសស្សតំ វា ន សក្កា គហេតុំ, ឯកច្ចសស្សតម្បិ គហេត្វា តំ អប្បហាយ សស្សតំ វា ឧច្ឆេទំ វា ន សក្កា គហេតុំ. មូលសស្សតំ បន អប្បហាយ អញ្ញំ សស្សតមេវ សក្កា គហេតុំ. កថំ? ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ‘‘រូបំ សស្សត’’ន្តិ គហេត្វា អបរស្មិំ សមយេ ‘‘ន សុទ្ធរូបមេវ សស្សតំ, វេទនាបិ សស្សតា, វិញ្ញាណម្បិ សស្សត’’ន្តិ គណ្ហាតិ. ឧច្ឆេទេបិ ឯកច្ចសស្សតេបិ ឯសេវ នយោ. យថា ច ខន្ធេសុ, ឯវំ អាយតនេសុបិ យោជេតព្ពំ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តី’’តិ.

ទុតិយវារេ អតោតិ អប្បជហនកេសុ និស្សក្កំ, យេ នប្បជហន្តិ, តេហិ, យេ បជហន្តីតិ វុច្ចិយន្តិ, តេវ តនុតរា អប្បតរាតិ អត្ថោ. តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ន ឧបាទិយន្តីតិ តញ្ច មូលទស្សនំ បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទស្សនំ ន គណ្ហន្តិ. កថំ? ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ‘‘រូបំ សស្សត’’ន្តិ គហេត្វា អបរស្មិំ សមយេ តត្ថ អាទីនវំ ទិស្វា ‘‘ឱឡារិកមេតំ មយ្ហំ ទស្សន’’ន្តិ បជហតិ ‘‘ន កេវលញ្ច រូបំ សស្សតន្តិ ទស្សនមេវ ឱឡារិកំ, វេទនាបិ សស្សតា…បេ… វិញ្ញាណម្បិ សស្សតន្តិ ទស្សនំ ឱឡារិកមេវា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. ឧច្ឆេទេបិ ឯកច្ចសស្សតេបិ ឯសេវ នយោ. យថា ច ខន្ធេសុ, ឯវំ អាយតនេសុបិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ តញ្ច មូលទស្សនំ បជហន្តិ, អញ្ញញ្ច ទស្សនំ ន គណ្ហន្តិ.

សន្តគ្គិវេស្សនាតិ កស្មា អារភិ? អយំ ឧច្ឆេទលទ្ធិកោ អត្តនោ លទ្ធិំ និគូហតិ, តស្សា បន លទ្ធិយា វណ្ណេ វុច្ចមានេ អត្តនោ លទ្ធិំ បាតុករិស្សតីតិ តិស្សោ លទ្ធិយោ ឯកតោ ទស្សេត្វា វិភជិតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

សារាគាយ សន្តិកេតិអាទីសុ រាគវសេន វដ្ដេ រជ្ជនស្ស អាសន្នា តណ្ហាទិដ្ឋិសំយោជនេន វដ្ដសំយោជនស្ស សន្តិកេ. អភិនន្ទនាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ គិលិត្វា បរិយាទិយនស្ស គហណស្ស ច អាសន្នាតិ អត្ថោ. អសារាគាយ សន្តិកេតិអាទីសុ វដ្ដេ អរជ្ជនស្ស អាសន្នាតិអាទិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច សស្សតទស្សនំ អប្បសាវជ្ជំ ទន្ធវិរាគំ, ឧច្ឆេទទស្សនំ មហាសាវជ្ជំ ខិប្បវិរាគំ. កថំ? សស្សតវាទី ហិ ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតិ, សុកតទុក្កដានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតិ, កុសលំ ករោតិ, អកុសលំ ករោន្តោ ភាយតិ, វដ្ដំ អស្សាទេតិ, អភិនន្ទតិ. ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខីភូតោ សីឃំ លទ្ធិំ ជហិតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា តំ សស្សតទស្សនំ អប្បសាវជ្ជំ ទន្ធវិរាគន្តិ វុច្ចតិ. ឧច្ឆេទវាទី បន ឥធលោកបរលោកំ អត្ថីតិ ជានាតិ, សុកតទុក្កដានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតិ, កុសលំ ន ករោតិ, អកុសលំ ករោន្តោ ន ភាយតិ, វដ្ដំ ន អស្សាទេតិ, នាភិនន្ទតិ, ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខីភាវេ សីឃំ ទស្សនំ បជហតិ. បារមិយោ បូរេតុំ សក្កោន្តោ ពុទ្ធោ ហុត្វា, អសក្កោន្តោ អភិនីហារំ កត្វា សាវកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ. តស្មា ឧច្ឆេទទស្សនំ មហាសាវជ្ជំ ខិប្បវិរាគន្តិ វុច្ចតិ.

២០២. សោ បន បរិព្ពាជកោ ឯតមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា – ‘‘មយ្ហំ ទស្សនំ សំវណ្ណេតិ បសំសតិ, អទ្ធា មេ សុន្ទរំ ទស្សន’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ឧក្កំសេតិ មេ ភវន្តិអាទិមាហ.

ឥទានិ យស្មា អយំ បរិព្ពាជកោ កញ្ជិយេនេវ តិត្តកាលាពុ, ឧច្ឆេទទស្សនេនេវ បូរិតោ, សោ យថា កញ្ជិយំ អប្បហាយ ន សក្កា លាពុម្ហិ តេលផាណិតាទីនិ បក្ខិបិតុំ, បក្ខិត្តានិបិ ន គណ្ហាតិ, ឯវមេវំ តំ លទ្ធិំ អប្បហាយ អភព្ពោ មគ្គផលានំ លាភាយ, តស្មា លទ្ធិំ ជហាបនត្ថំ តត្រគ្គិវេស្សនាតិអាទិ អារទ្ធំ. វិគ្គហោតិ កលហោ. ឯវមេតាសំ ទិដ្ឋីនំ បហានំ ហោតីតិ ឯវំ វិគ្គហាទិអាទីនវំ ទិស្វា តាសំ ទិដ្ឋីនំ បហានំ ហោតិ. សោ ហិ បរិព្ពាជកោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា វិគ្គហាទិនា’’តិ តំ ឧច្ឆេទទស្សនំ បជហតិ.

២០៥. អថស្ស ភគវា វមិតកញ្ជិយេ លាពុម្ហិ សប្បិផាណិតាទីនិ បក្ខិបន្តោ វិយ ហទយេ អមតោសធំ បូរេស្សាមីតិ វិបស្សនំ អាចិក្ខន្តោ អយំ ខោ បន, អគ្គិវេស្សន, កាយោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ វម្មិកសុត្តេ វុត្តោ. អនិច្ចតោតិអាទីនិបិ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតានេវ. យោ កាយស្មិំ កាយឆន្ទោតិ យា កាយស្មិំ តណ្ហា. ស្នេហោតិ តណ្ហាស្នេហោវ. កាយន្វយតាតិ កាយានុគមនភាវោ, កាយំ អនុគច្ឆនកកិលេសោតិ អត្ថោ.

ឯវំ រូបកម្មដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អរូបកម្មដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ តិស្សោ ខោតិអាទិមាហ. បុន តាសំយេវ វេទនានំ អសម្មិស្សភាវំ ទស្សេន្តោ យស្មិំ, អគ្គិវេស្សន, សមយេតិអាទិមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មិំ សមយេ សុខាទីសុ ឯកំ វេទនំ វេទយតិ, តស្មិំ សមយេ អញ្ញា វេទនា អត្តនោ វារំ វា ឱកាសំ វា ឱលោកយមានា និសិន្នា នាម នត្ថិ, អថ ខោ អនុប្បន្នាវ ហោន្តិ ភិន្នឧទកបុប្ផុឡា វិយ ច អន្តរហិតា វា. សុខាបិ ខោតិអាទិ តាសំ វេទនានំ ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

ន កេនចិ សំវទតីតិ តស្សតំ គហេត្វា ‘‘សស្សតវាទី អហ’’ន្តិ ឧច្ឆេទវាទិនាបិ សទ្ធិំ ន សំវទតិ, តមេវ គហេត្វា ‘‘សស្សតវាទី អហ’’ន្តិ ឯកច្ចសស្សតវាទិនា សទ្ធិំ ន វិវទតិ. ឯវំ តយោបិ វាទា បរិវត្តេត្វា យោជេតព្ពា. យញ្ច លោកេ វុត្តន្តិ យំ លោកេ កថិតំ វោហរិតំ, តេន វោហរតិ អបរាមសន្តោ កិញ្ចិ ធម្មំ បរាមាសគ្គាហេន អគ្គណ្ហន្តោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យោ ហោតិ ភិក្ខុ អរហំ កតាវី,

ខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី;

អហំ វទាមីតិបិ សោ វទេយ្យ,

មមំ វទន្តីតិបិ សោ វទេយ្យ;

លោកេ សមញ្ញំ កុសលោ វិទិត្វា,

វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៥);

អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘ឥមា ខោ ចិត្ត លោកសមញ្ញា លោកនិរុត្តិយោ លោកវោហារា លោកបញ្ញត្តិយោ, យាហិ តថាគតោ វោហរតិ អបរាមស’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤៤០).

២០៦. អភិញ្ញាបហានមាហាតិ សស្សតាទីសុ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សស្សតំ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា សស្សតស្ស បហានមាហ, ឧច្ឆេទំ, ឯកច្ចសស្សតំ អភិញ្ញាយ ឯកច្ចសស្សតស្ស បហានំ វទតិ. រូបំ អភិញ្ញាយ រូបស្ស បហានំ វទតីតិអាទិនា នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បដិសញ្ចិក្ខតោតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេហិ អាសវេហិ អគ្គហេត្វាវ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. ឯត្តាវតា ចេស បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ខុទំ វិនោទេន្តោ វិយ បរស្ស អារទ្ធាយ ធម្មទេសនាយ ញាណំ បេសេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តញ្ចេវ បត្តោ, សាវកបារមីញាណស្ស ច មត្ថកំ, សោឡស ច បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ. ទីឃនខោ បន សោតាបត្តិផលំ បត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ.

ភគវា បន ឥមំ ទេសនំ សូរិយេ ធរមានេយេវ និដ្ឋាបេត្វា គិជ្ឈកូដា ឱរុយ្ហ វេឡុវនំ គន្ត្វា សាវកសន្និបាតមកាសិ, ចតុរង្គសមន្នាគតោ សន្និបាតោ អហោសិ. តត្រិមានិ អង្គានិ – មាឃនក្ខត្តេន យុត្តោ បុណ្ណមឧបោសថទិវសោ, កេនចិ អនាមន្តិតានិ ហុត្វា អត្តនោយេវ ធម្មតាយ សន្និបតិតានិ អឌ្ឍតេលសានិ ភិក្ខុសតានិ, តេសុ ឯកោបិ បុថុជ្ជនោ វា សោតាបន្ន-សកទាគាមិ-អនាគាមិ-សុក្ខវិបស្សក-អរហន្តេសុ វា អញ្ញតរោ នត្ថិ, សព្ពេ ឆឡភិញ្ញាវ, ឯកោបិ ចេត្ថ សត្ថកេន កេសេ ឆិន្ទិត្វា បព្ពជិតោ នាម នត្ថិ, សព្ពេ ឯហិភិក្ខុនោយេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ទីឃនខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.