៥. ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ភទ្ទាលិសុត្តំ. តត្ថ ឯកាសនភោជនន្តិ ឯកស្មិំ បុរេភត្តេ អសនភោជនំ, ភុញ្ជិតព្ពភត្តន្តិ អត្ថោ. អប្បាពាធតន្តិអាទីនិ កកចោបមេ វិត្ថារិតានិ. ន ឧស្សហាមីតិ ន សក្កោមិ. សិយា កុក្កុច្ចំ សិយា វិប្បដិសារោតិ ឯវំ ភុញ្ជន្តោ យាវជីវំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ សក្ខិស្សាមិ នុ ខោ, ន នុ ខោតិ ឥតិ មេ វិប្បដិសារកុក្កុច្ចំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯកទេសំ ភុញ្ជិត្វាតិ បោរាណកត្ថេរា កិរ បត្តេ ភត្តំ បក្ខិបិត្វា សប្បិម្ហិ ទិន្នេ សប្បិនា ឧណ្ហមេវ ថោកំ ភុញ្ជិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា អវសេសំ ពហិ នីហរិត្វា ឆាយូទកផាសុកេ ឋានេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ. ឯតំ សន្ធាយ សត្ថា អាហ. ភទ្ទាលិ, បន ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ សកិំ បត្តំ បូរេត្វា ទិន្នំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា បុន បត្តំ ធោវិត្វា ឱទនស្ស បូរេត្វា លទ្ធំ ពហិ នីហរិត្វា ឆាយូទកផាសុកេ ឋានេ ភុញ្ជេយ្យ, ឥតិ ឯវំ វដ្ដេយ្យ, ឥតរថា កោ សក្កោតី’’តិ. តស្មា ឯវម្បិ ខោ អហំ, ភន្តេ, ន ឧស្សហាមីតិ អាហ. អយំ កិរ អតីតេ អនន្តរាយ ជាតិយា កាកយោនិយំ និព្ពត្តិ. កាកា ច នាម មហាឆាតកា ហោន្តិ. តស្មា ឆាតកត្ថេរោ នាម អហោសិ. តស្ស បន វិរវន្តស្សេវ ភគវា តំ មទ្ទិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា – ‘‘យោ បន ភិក្ខុ វិកាលេ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៤៨) សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ. តេន វុត្តំ អថ ខោ អាយស្មា, ភទ្ទាលិ,…បេ… អនុស្សាហំ បវេទេសីតិ.

យថា តន្តិ យថា អញ្ញោបិ សិក្ខាយ ន បរិបូរការី ឯកវិហារេបិ វសន្តោ សត្ថុ សម្មុខីភាវំ ន ទទេយ្យ, តថេវ ន អទាសីតិ អត្ថោ. នេវ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ, ន ធម្មទេសនដ្ឋានំ ន វិតក្កមាឡកំ, ន ឯកំ ភិក្ខាចារមគ្គំ បដិបជ្ជិ. យស្មិំ កុលេ ភគវា និសីទតិ, តស្ស ទ្វារេបិ ន អដ្ឋាសិ. សចស្ស វសនដ្ឋានំ ភគវា គច្ឆតិ, សោ បុរេតរមេវ ញត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ. សទ្ធាបព្ពជិតោ កិរេស កុលបុត្តោ បរិសុទ្ធសីលោ. តេនស្ស ន អញ្ញោ វិតក្កោ អហោសិ, – ‘‘មយា នាម ឧទរការណា ភគវតោ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ បដិពាហិតំ, អននុច្ឆវិកំ មេ កត’’ន្តិ អយមេវ វិតក្កោ អហោសិ. តស្មា ឯកវិហារេ វសន្តោបិ លជ្ជាយ សត្ថុ សម្មុខីភាវំ នាទាសិ.

១៣៥. ចីវរកម្មំ ករោន្តីតិ មនុស្សា ភគវតោ ចីវរសាដកំ អទំសុ, តំ គហេត្វា ចីវរំ ករោន្តិ. ឯតំ ទោសកន្តិ ឯតំ ឱកាសមេតំ អបរាធំ, សត្ថុ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តស្ស បដិពាហិតការណំ សាធុកំ មនសិ ករោហីតិ អត្ថោ. ទុក្ករតរន្តិ វស្សញ្ហិ វសិត្វា ទិសាបក្កន្តេ ភិក្ខូ កុហិំ វសិត្ថាតិ បុច្ឆន្តិ, តេហិ ជេតវនេ វសិម្ហាតិ វុត្តេ, ‘‘អាវុសោ, ភគវា ឥមស្មិំ អន្តោវស្សេ កតរំ ជាតកំ កថេសិ, កតរំ សុត្តន្តំ, កតរំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសី’’តិ បុច្ឆិតារោ ហោន្តិ. តតោ ‘‘វិកាលភោជនសិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ, ភទ្ទាលិ, នាម នំ ឯកោ ថេរោ បដិពាហី’’តិ វក្ខន្តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ – ‘‘ភគវតោបិ នាម សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តស្ស បដិពាហិតំ អយុត្តំ អការណ’’ន្តិ វទន្តិ. ឯវំ តេ អយំ ទោសោ មហាជនន្តរេ បាកដោ ហុត្វា ទុប្បដិការតំ អាបជ្ជិស្សតីតិ មញ្ញមានា ឯវមាហំសុ. អបិច អញ្ញេបិ ភិក្ខូ បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគមិស្សន្តិ. អថ ត្វំ ‘‘ឯថាវុសោ, មម សត្ថារំ ខមាបេន្តស្ស សហាយា ហោថា’’តិ សង្ឃំ សន្និបាតេស្សសិ. តត្ថ អាគន្តុកា បុច្ឆិស្សន្តិ, ‘‘អាវុសោ, កិំ ឥមិនាបិ ភិក្ខុនា កត’’ន្តិ. តតោ ឯតមត្ថំ សុត្វា ‘‘ភារិយំ កតំ ភិក្ខុនា, ទសពលំ នាម បដិពាហិស្សតីតិ អយុត្តមេត’’ន្តិ វក្ខន្តិ. ឯវម្បិ តេ អយំ អបរាធោ មហាជនន្តរេ បាកដោ ហុត្វា ទុប្បដិការតំ អាបជ្ជិស្សតីតិ មញ្ញមានាបិ ឯវមាហំសុ. អថ វា ភគវា បវារេត្វា ចារិកំ បក្កមិស្សតិ, អថ ត្វំ គតគតដ្ឋានេ ភគវតោ ខមាបនត្ថាយ សង្ឃំ សន្និបាតេស្សសិ. តត្រ ទិសាវាសិនោ ភិក្ខូ បុច្ឆិស្សន្តិ, ‘‘អាវុសោ, កិំ ឥមិនា ភិក្ខុនា កត’’ន្តិ…បេ… ទុប្បដិការតំ អាបជ្ជិស្សតីតិ មញ្ញមានាបិ ឯវមាហំសុ.

ឯតទវោចាតិ អប្បតិរូបំ មយា កតំ, ភគវា បន មហន្តេបិ អគុណេ អលគ្គិត្វា មយ្ហំ អច្ចយំ បដិគ្គណ្ហិស្សតីតិ មញ្ញមានោ ឯតំ ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ,’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អច្ចយោតិ អបរាធោ. មំ អច្ចគមាតិ មំ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ. បដិគ្គណ្ហាតូតិ ខមតុ. អាយតិំ សំវរាយាតិ អនាគតេ សំវរណត្ថាយ, បុន ឯវរូបស្ស អបរាធស្ស ទោសស្ស ខលិតស្ស អករណត្ថាយ. តគ្ឃាតិ ឯកំសេន. សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលីតិ, ភទ្ទាលិ, តយា បដិវិជ្ឈិតព្ពយុត្តកំ ឯកំ ការណំ អត្ថិ, តម្បិ តេ ន បដិវិទ្ធំ ន សល្លក្ខិតន្តិ ទស្សេតិ.

១៣៦. ឧភតោភាគវិមុត្តោតិអាទីសុ ធម្មានុសារី, សទ្ធានុសារីតិ ទ្វេ ឯកចិត្តក្ខណិកា មគ្គសមង្គិបុគ្គលា. ឯតេ បន សត្តបិ អរិយបុគ្គលេ ភគវតាបិ ឯវំ អាណាបេតុំ ន យុត្តំ, ភគវតា អាណត្តេ តេសម្បិ ឯវំ កាតុំ ន យុត្តំ. អដ្ឋានបរិកប្បវសេន បន អរិយបុគ្គលានំ សុវចភាវទស្សនត្ថំ ភទ្ទាលិត្ថេរស្ស ច ទុព្ពចភាវទស្សនត្ថមេតំ វុត្តំ.

អបិ នុ ត្វំ តស្មិំ សមយេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ទេសនំ កស្មា អារភិ? ភទ្ទាលិស្ស និគ្គហណត្ថំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ភទ្ទាលិ, ឥមេ សត្ត អរិយបុគ្គលា លោកេ ទក្ខិណេយ្យា មម សាសនេ សាមិនោ, មយិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តេ បដិពាហិតព្ពយុត្តេ ការណេ សតិ ឯតេសំ បដិពាហិតុំ យុត្តំ. ត្វំ បន មម សាសនតោ ពាហិរកោ, មយិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តេ តុយ្ហំ បដិពាហិតុំ ន យុត្តន្តិ.

រិត្តោ តុច្ឆោតិ អន្តោ អរិយគុណានំ អភាវេន រិត្តកោ តុច្ឆកោ, ឥស្សរវចនេ កិញ្ចិ ន ហោតិ. យថាធម្មំ បដិករោសីតិ យថា ធម្មោ ឋិតោ, តថេវ ករោសិ, ខមាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ តំ តវ អបរាធំ មយំ ខមាម. វុឌ្ឍិ ហេសា, ភទ្ទាលិ, អរិយស្ស វិនយេតិ ឯសា, ភទ្ទាលិ, អរិយស្ស វិនយេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ វុឌ្ឍិ នាម. កតមា? អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករិត្វា អាយតិំ សំវរាបជ្ជនា. ទេសនំ បន បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ករោន្តោ ‘‘យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ អាហ.

១៣៧. សត្ថាបិ ឧបវទតីតិ ‘‘អសុកវិហារវាសី អសុកស្ស ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកោ អសុកស្ស អន្តេវាសិកោ ឥត្ថន្នាមោ នាម ភិក្ខុ លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេតុំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ’’តិ សុត្វា – ‘‘កិំ តស្ស អរញ្ញវាសេន, យោ មយ្ហំ បន សាសនេ សិក្ខាយ អបរិបូរការី’’តិ ឯវំ ឧបវទតិ, សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ, អបិចេត្ថ ទេវតា ន កេវលំ ឧបវទន្តិ, ភេរវារម្មណំ ទស្សេត្វា បលាយនាការម្បិ ករោន្តិ. អត្តនាបិ អត្តានន្តិ សីលំ អាវជ្ជន្តស្ស សំកិលិដ្ឋដ្ឋានំ បាកដំ ហោតិ, ចិត្តំ វិធាវតិ, ន កម្មដ្ឋានំ អល្លីយតិ. សោ ‘‘កិំ មាទិសស្ស អរញ្ញវាសេនា’’តិ វិប្បដិសារី ឧដ្ឋាយ បក្កមតិ. អត្តាបិ អត្តានំ ឧបវទិតោតិ អត្តនាបិ អត្តា ឧបវទិតោ, អយមេវ វា បាឋោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបច្ចនីកនយេន វេទិតព្ពោ. សោ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិ ឯវំ សច្ឆិករោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

១៤០. បសយ្ហ បសយ្ហ ការណំ ករោន្តីតិ អប្បមត្តកេបិ ទោសេ និគ្គហេត្វា បុនប្បុនំ ការេន្តិ. នោ តថាតិ មហន្តេបិ អបរាធេ យថា ឥតរំ, ឯវំ បសយ្ហ ន ការេន្តិ. សោ កិរ, ‘‘អាវុសោ, ភទ្ទាលិ, មា ចិន្តយិត្ថ, ឯវរូបំ នាម ហោតិ, ឯហិ សត្ថារំ ខមាបេហី’’តិ ភិក្ខុសង្ឃតោបិ, កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេត្វា អត្តនោ សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ភទ្ទាលិ, មា ចិន្តយិត្ថ, ឯវរូបំ នាម ហោតី’’តិ ឯវំ សត្ថុសន្តិកាបិ អនុគ្គហំ បច្ចាសីសតិ. តតោ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេនាបិ ន សមស្សាសិតោ, សត្ថារាបី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ.

អថ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោបិ សត្ថាបិ ឱវទិតព្ពយុត្តមេវ ឱវទតិ, ន ឥតរន្តិ ទស្សេតុំ ឥធ, ភទ្ទាលិ, ឯកច្ចោតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញេនាញ្ញន្តិអាទីនិ អនុមានសុត្តេ វិត្ថារិតានិ. ន សម្មា វត្តតីតិ សម្មា វត្តម្បិ ន វត្តតិ. ន លោមំ បាតេតីតិ អនុលោមវត្តេ ន វត្តតិ, វិលោមមេវ គណ្ហាតិ. ន និត្ថារំ វត្តតីតិ និត្ថារណកវត្តម្ហិ ន វត្តតិ, អាបត្តិវុដ្ឋានត្ថំ តុរិតតុរិតោ ឆន្ទជាតោ ន ហោតិ. តត្រាតិ តស្មិំ តស្ស ទុព្ពចករណេ. អភិណ្ហាបត្តិកោតិ និរន្តរាបត្តិកោ. អាបត្តិពហុលោតិ សាបត្តិកកាលោវស្ស ពហុ, សុទ្ធោ និរាបត្តិកកាលោ អប្បោតិ អត្ថោ. ន ខិប្បមេវ វូបសម្មតីតិ ខិប្បំ ន វូបសម្មតិ, ទីឃសុត្តំ ហោតិ. វិនយធរា បាទធោវនកាលេ អាគតំ ‘‘គច្ឆាវុសោ, វត្តវេលា’’តិ វទន្តិ. បុន កាលំ មញ្ញិត្វា អាគតំ ‘‘គច្ឆាវុសោ, តុយ្ហំ វិហារវេលា, គច្ឆាវុសោ, សាមណេរាទីនំ ឧទ្ទេសទានវេលា, អម្ហាកំ ន្ហានវេលា, ថេរូបដ្ឋានវេលា, មុខធោវនវេលា’’តិអាទីនិ វត្វា ទិវសភាគេបិ រត្តិភាគេបិ អាគតំ ឧយ្យោជេន្តិយេវ. ‘‘កាយ វេលាយ, ភន្តេ, ឱកាសោ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘គច្ឆាវុសោ, ត្វំ ឥមមេវ ឋានំ ជានាសិ, អសុកោ នាម វិនយធរត្ថេរោ សិនេហបានំ បិវតិ, អសុកោ វិរេចនំ ការេតិ, កស្មា តុរិតោសី’’តិអាទីនិ វត្វា ទីឃសុត្តមេវ ករោន្តិ.

១៤១. ខិប្បមេវ វូបសម្មតីតិ លហុំ វូបសម្មតិ, ន ទីឃសុត្តំ ហោតិ. ឧស្សុក្កាបន្នា ភិក្ខូ – ‘‘អាវុសោ, អយំ សុព្ពចោ ភិក្ខុ, ជនបទវាសិនោ នាម គាមន្តសេនាសនេ វសនដ្ឋាននិសជ្ជនាទីនិ ន ផាសុកានិ ហោន្តិ, ភិក្ខាចារោបិ ទុក្ខោ ហោតិ, សីឃមស្ស អធិករណំ វូបសមេមា’’តិ សន្និបតិត្វា អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបេត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបេន្តិ.

១៤២. អធិច្ចាបត្តិកោតិ កទាចិ កទាចិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. សោ កិញ្ចាបិ លជ្ជី ហោតិ បកតត្តោ, ទុព្ពចត្តា បនស្ស ភិក្ខូ តថេវ បដិបជ្ជន្តិ.

១៤៤. សទ្ធាមត្តកេន វហតិ បេមមត្តកេនាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ អប្បមត្តិកាយ គេហស្សិតសទ្ធាយ អប្បមត្តកេន គេហស្សិតបេមេន យាបេតិ. បដិសន្ធិគ្គហណសទិសា ហិ អយំ បព្ពជ្ជា នាម, នវបព្ពជិតោ បព្ពជ្ជាយ គុណំ អជានន្តោ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ បេមមត្តេន យាបេតិ, តស្មា ឯវរូបា សង្គណ្ហិតព្ពា. អប្បមត្តកម្បិ ហិ សង្គហំ លភិត្វា បព្ពជ្ជាយ ឋិតា អភិញ្ញាបត្តា មហាសមណា ភវិស្សន្តិ. ឯត្តកេន កថាមគ្គេន ‘‘ឱវទិតព្ពយុត្តកំ ឱវទន្តិ, ន ឥតរ’’ន្តិ ឥមមេវ ភគវតា ទស្សិតំ.

១៤៥. អញ្ញាយ សណ្ឋហិំសូតិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្តេសុ ហាយមានេសូតិ បដិបត្តិយា ហាយមានាយ សត្តា ហាយន្តិ នាម. សទ្ធម្មេ អន្តរធាយមានេតិ បដិបត្តិសទ្ធម្មេ អន្តរធាយមានេ. បដិបត្តិសទ្ធម្មោបិ ហិ បដិបត្តិបូរកេសុ សត្តេសុ អសតិ អន្តរធាយតិ នាម. អាសវដ្ឋានីយាតិ អាសវា តិដ្ឋន្តិ ឯតេសូតិ អាសវដ្ឋានីយា. យេសុ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធនាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខវិសេសភូតា ច អាសវា តិដ្ឋន្តិយេវ. យស្មា នេសំ តេ ការណំ ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេ អាសវដ្ឋានីយា វីតិក្កមធម្មា យាវ ន សង្ឃេ បាតុភវន្តិ, ន តាវ សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតីតិ អយមេត្ថ យោជនា.

ឯវំ អកាលំ ទស្សេត្វា បុន កាលំ ទស្សេតុំ យតោ ច ខោ, ភទ្ទាលីតិអាទិមាហ. តត្ថ យតោតិ យទា, យស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ វា ឯត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យស្មិំ កាលេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មាតិ សង្ខំ គតា វីតិក្កមទោសា សង្ឃេ បាតុភវន្តិ, តទា សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ. កស្មា? តេសំយេវ អាសវដ្ឋានីយធម្មសង្ខាតានំ វីតិក្កមទោសានំ បដិឃាតាយ.

ឯវំ អាសវដ្ឋានីយានំ ធម្មានំ អនុប្បត្តិំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អកាលំ, ឧប្បត្តិញ្ច កាលន្តិ វត្វា ឥទានិ តេសំ ធម្មានំ អនុប្បត្តិកាលញ្ច ឧប្បត្តិកាលញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ន តាវ, ភទ្ទាលិ, ឥធេកច្ចេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មហត្តន្តិ មហន្តភាវំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន ថេរនវមជ្ឈិមានំ វសេន មហត្តំ បត្តោ ហោតិ, តាវ សេនាសនានិ បហោន្តិ, សាសនេ ឯកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. មហត្តំ បត្តេ បន តេ ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ សត្ថា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ. តត្ថ មហត្តំ បត្តេ សង្ឃេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ អនុបសម្បន្នេន ឧត្តរិទ្វិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេយ្យ បាចិត្តិយំ (បាចិ. ៥១). យា បន ភិក្ខុនី អនុវស្សំ វុដ្ឋាបេយ្យ បាចិត្តិយំ (បាចិ. ១១៧១). យា បន ភិក្ខុនី ឯកវស្សំ ទ្វេ វុដ្ឋាបេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ១១៧៥).

ឥមិនា នយេន វេទិតព្ពានិ.

លាភគ្គន្តិ លាភស្ស អគ្គំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន លាភគ្គបត្តោ ហោតិ, ន តាវ លាភំ បដិច្ច អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. បត្តេ បន ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ សត្ថា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ អចេលកស្ស វា បរិព្ពាជកស្ស វា បរិព្ពាជិកាយ វា សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទទេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៧០).

ឥទញ្ហិ លាភគ្គបត្តេ សង្ឃេ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ.

យសគ្គន្តិ យសស្ស អគ្គំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន យសគ្គបត្តោ ហោតិ, ន តាវ យសំ បដិច្ច អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. បត្តេ បន ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ សត្ថា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ ‘‘សុរាមេរយបានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣២៧). ឥទញ្ហិ យសគ្គបត្តេ សង្ឃេ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ.

ពាហុសច្ចន្តិ ពហុស្សុតភាវំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន ពាហុសច្ចបត្តោ ហោតិ, ន តាវ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាហុសច្ចបត្តេ បន យស្មា ឯកំ និកាយំ ទ្វេ និកាយេ បញ្ចបិ និកាយេ ឧគ្គហេត្វា អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជមានា បុគ្គលា រសេន រសំ សំសន្ទេត្វា ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុ សាសនំ ទីបេន្តិ, អថ សត្ថា – ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ (បាចិ. ៤១៨)…បេ… សមណុទ្ទេសោបិ ចេ ឯវំ វទេយ្យា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤២៩) នយេន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ.

រត្តញ្ញុតំ បត្តោតិ ឯត្ថ រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ. អត្តនោ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ, ចិរបព្ពជិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. រត្តញ្ញូនំ ភាវំ រត្តញ្ញុតំ. តត្រ រត្តញ្ញុតំ បត្តេ សង្ឃេ ឧបសេនំ វង្គន្តបុត្តំ អារព្ភ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សោ ហាយស្មា ឩនទសវស្សេ ភិក្ខូ ឧបសម្បាទេន្តេ ទិស្វា ឯកវស្សោ សទ្ធិវិហារិកំ ឧបសម្បាទេសិ. អថ ភគវា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនទសវស្សេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៧៥). ឯវំ បញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ បុន ភិក្ខូ ‘‘ទសវស្សម្ហា ទសវស្សម្ហា’’តិ ពាលា អព្យត្តា ឧបសម្បាទេន្តិ. អថ ភគវា អបរម្បិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ពាលេន អព្យត្តេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន ទសវស្សេន វា អតិរេកទសវស្សេន វា ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិ. ឥតិ រត្តញ្ញុតំ បត្តកាលេ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ.

១៤៦. អាជានីយសុសូបមំ ធម្មបរិយាយំ ទេសេសិន្តិ តរុណាជានីយឧបមំ កត្វា ធម្មំ ទេសយិំ. តត្រាតិ តស្មិំ អសរណេ. ន ខោ, ភទ្ទាលិ, ឯសេវ ហេតូតិ ន ឯស សិក្ខាយ អបរិបូរការីភាវោយេវ ឯកោ ហេតុ.

១៤៧. មុខាធានេ ការណំ ការេតីតិ ខលីនពន្ធាទីហិ មុខដ្ឋបនេ សាធុកំ គីវំ បគ្គណ្ហាបេតុំ ការណំ ការេតិ. វិសូកាយិតានីតិអាទីហិ វិសេវនាចារំ កថេសិ. សព្ពានេវ ហេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. តស្មិំ ឋានេតិ តស្មិំ វិសេវនាចារេ. បរិនិព្ពាយតីតិ និព្ពិសេវនោ ហោតិ, តំ វិសេវនំ ជហតីតិ អត្ថោ. យុគាធានេតិ យុគដ្ឋបនេ យុគស្ស សាធុកំ គហណត្ថំ.

អនុក្កមេតិ ចត្តារោបិ បាទេ ឯកប្បហារេនេវ ឧក្ខិបនេ ច និក្ខិបនេ ច. បរសេនាយ ហិ អាវាដេ ឋត្វា អសិំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តស្ស អស្សស្ស បាទេ ឆិន្ទន្តិ. តស្មិំ សមយេ ឯស ឯកប្បហារេនេវ ចត្តារោបិ បាទេ ឧក្ខិបិស្សតីតិ រជ្ជុពន្ធនវិធានេន ឯតំ ការណំ ករោន្តិ. មណ្ឌលេតិ យថា អស្សេ និសិន្នោយេវ ភូមិយំ បតិតំ អាវុធំ គហេតុំ សក្កោតិ, ឯវំ ករណត្ថំ មណ្ឌលេ ការណំ ការេតិ. ខុរកាសេតិ អគ្គគ្គខុរេហិ បថវីកមនេ. រត្តិំ ឱក្កន្តករណស្មិញ្ហិ យថា បទសទ្ទោ ន សុយ្យតិ, តទត្ថំ ឯកស្មិំ ឋានេ សញ្ញំ ទត្វា អគ្គគ្គខុរេហិយេវ គមនំ សិក្ខាបេន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ជវេតិ សីឃវាហនេ. ‘‘ធាវេ’’តិបិ បាឋោ. អត្តនោ បរាជយេ សតិ បលាយនត្ថំ, បរំ បលាយន្តំ អនុពន្ធិត្វា គហណត្ថញ្ច ឯតំ ការណំ ការេតិ. ទវត្តេតិ ទវត្តាយ, យុទ្ធកាលស្មិញ្ហិ ហត្ថីសុ វា កោញ្ចនាទំ ករោន្តេសុ អស្សេសុ វា ហសន្តេសុ រថេសុ វា និឃោសន្តេសុ យោធេសុ វា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តេសុ តស្ស រវស្ស អភាយិត្វា បរសេនបវេសនត្ថំ អយំ ការណា ករីយតិ.

រាជគុណេតិ រញ្ញា ជានិតព្ពគុណេ. កូដកណ្ណរញ្ញោ កិរ គុឡវណ្ណោ នាម អស្សោ អហោសិ. រាជា បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា ចេតិយបព្ពតំ គមិស្សាមីតិ កលម្ពនទីតីរំ សម្បត្តោ. អស្សោ តីរេ ឋត្វា ឧទកំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតិ, រាជា អស្សាចរិយំ អាមន្តេត្វា – ‘‘អហោ តយា អស្សោ សិក្ខាបិតោ ឧទកំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតី’’តិ អាហ. អាចរិយោ – ‘‘សុសិក្ខាបិតោ ទេវ អស្សោ, ឯវមស្ស ហិ ចិត្តំ ‘សចាហំ ឧទកំ ឱតរិស្សាមិ, វាលំ តេមិស្សតិ, វាលេ តិន្តេ រញ្ញោ អង្គេ ឧទកំ បាតេយ្យា’តិ ឯវំ តុម្ហាកំ សរីរេ ឧទកបាតនភយេន ន ឱតរតិ, វាលំ គណ្ហាបេថា’’តិ អាហ. រាជា តថា ការេសិ. អស្សោ វេគេន ឱតរិត្វា បារំ គតោ. ឯតទត្ថំ អយំ ការណា ករីយតិ. រាជវំសេតិ អស្សរាជវំសេ. វំសោ ចេសោ អស្សរាជានំ, តថារូបេន បហារេន ឆិន្នភិន្នសរីរាបិ អស្សារោហំ បរសេនាយ អបាតេត្វា ពហិ នីហរន្តិយេវ. ឯតទត្ថំ ការណំ ការេតីតិ អត្ថោ.

ឧត្តមេ ជវេតិ ជវសម្បត្តិយំ, យថា ឧត្តមជវោ ហោតិ, ឯវំ ការណំ ការេតីតិ អត្ថោ. ឧត្តមេ ហយេតិ ឧត្តមហយភាវេ, យថា ឧត្តមហយោ ហោតិ, ឯវំ ការណំ ការេតីតិ អត្ថោ. តត្ថ បកតិយា ឧត្តមហយោវ ឧត្តមហយការណំ អរហតិ, ន អញ្ញោ. ឧត្តមហយការណាយ ឯវ ច ហយោ ឧត្តមជវំ បដិបជ្ជតិ, ន អញ្ញោតិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ រាជា ឯកំ សិន្ធវបោតកំ លភិត្វា សិន្ធវភាវំ អជានិត្វាវ ឥមំ សិក្ខាបេហីតិ អាចរិយស្ស អទាសិ. អាចរិយោបិ តស្ស សិន្ធវភាវំ អជានន្តោ តំ មាសខាទកឃោដកានំ ការណាសុ ឧបនេតិ. សោ អត្តនោ អននុច្ឆវិកត្តា ការណំ ន បដិបជ្ជតិ. សោ តំ ទមេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កូដស្សោ អយំ មហារាជា’’តិ វិស្សជ្ជាបេសិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ អស្សាចរិយបុព្ពកោ ទហរោ ឧបជ្ឈាយស្ស ភណ្ឌកំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ តំ បរិខាបិដ្ឋេ ចរន្តំ ទិស្វា – ‘‘អនគ្ឃោ, ភន្តេ, សិន្ធវបោតកោ’’តិ ឧបជ្ឈាយស្ស កថេសិ. សចេ រាជា ជានេយ្យ, មង្គលស្សំ នំ ករេយ្យាតិ. ថេរោ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, តាត, រាជា អប្បេវ នាម ពុទ្ធសាសនេ បសីទេយ្យ រញ្ញោ កថេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា, – ‘‘មហារាជ, អនគ្ឃោ សិន្ធវបោតកោ អត្ថី’’តិ កថេសិ. តយា ទិដ្ឋោ, តាតាតិ? អាម, មហារាជាតិ. កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ? តុម្ហាកំ ភុញ្ជនកសុវណ្ណថាលេ តុម្ហាកំ ភុញ្ជនកភត្តំ តុម្ហាកំ បិវនករសោ តុម្ហាកំ គន្ធា តុម្ហាកំ មាលាតិ. រាជា សព្ពំ ទាបេសិ. ទហរោ គាហាបេត្វា អគមាសិ.

អស្សោ គន្ធំ ឃាយិត្វាវ ‘‘មយ្ហំ គុណជាននកអាចរិយោ អត្ថិ មញ្ញេ’’តិ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. ទហរោ គន្ត្វា ‘‘ភត្តំ ភុញ្ជា’’តិ អច្ឆរំ បហរិ. អស្សោ អាគន្ត្វា សុវណ្ណថាលេ ភត្តំ ភុញ្ជិ, រសំ បិវិ. អថ នំ គន្ធេហិ វិលិម្បិត្វា រាជបិឡន្ធនំ បិឡន្ធិត្វា ‘‘បុរតោ បុរតោ គច្ឆា’’តិ អច្ឆរំ បហរិ. សោ ទហរស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មង្គលស្សដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. ទហរោ – ‘‘អយំ តេ, មហារាជ, អនគ្ឃោ សិន្ធវបោតកោ, ឥមិនាវ នំ និយាមេន កតិបាហំ បដិជគ្គាបេហី’’តិ វត្វា និក្ខមិ.

អថ កតិបាហស្ស អច្ចយេន អាគន្ត្វា អស្សស្ស អានុភាវំ បស្សិស្សសិ, មហារាជាតិ. សាធុ អាចរិយ កុហិំ ឋត្វា បស្សាមាតិ? ឧយ្យានំ គច្ឆ, មហារាជាតិ. រាជា អស្សំ គាហាបេត្វា អគមាសិ. ទហរោ អច្ឆរំ បហរិត្វា ‘‘ឯតំ រុក្ខំ អនុបរិយាហី’’តិ អស្សស្ស សញ្ញំ អទាសិ. អស្សោ បក្ខន្ទិត្វា រុក្ខំ អនុបរិគន្ត្វា អាគតោ. រាជា នេវ គច្ឆន្តំ ន អាគច្ឆន្តំ អទ្ទស. ទិដ្ឋោ តេ, មហារាជាតិ? ន ទិដ្ឋោ, តាតាតិ. វលញ្ជកទណ្ឌំ ឯតំ រុក្ខំ និស្សាយ ឋបេថាតិ វត្វា អច្ឆរំ បហរិ ‘‘វលញ្ជកទណ្ឌំ គហេត្វា ឯហី’’តិ. អស្សោ បក្ខន្ទិត្វា មុខេន គហេត្វា អាគតោ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ. ទិដ្ឋំ, តាតាតិ.

បុន អច្ឆរំ បហរិ ‘‘ឧយ្យានស្ស បាការមត្ថកេន ចរិត្វា ឯហី’’តិ. អស្សោ តថា អកាសិ. ទិដ្ឋោ, មហារាជាតិ. ន ទិដ្ឋោ, តាតាតិ. រត្តកម្ពលំ អាហរាបេត្វា អស្សស្ស បាទេ ពន្ធាបេត្វា តថេវ សញ្ញំ អទាសិ. អស្សោ ឧល្លង្ឃិត្វា បាការមត្ថកេន អនុបរិយាយិ. ពលវតា បុរិសេន អាវិញ្ឆនអលាតគ្គិសិខា វិយ ឧយ្យានបាការមត្ថកេ បញ្ញាយិត្ថ. អស្សោ គន្ត្វា សមីបេ ឋិតោ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ. ទិដ្ឋំ, តាតាតិ. មង្គលបោក្ខរណិបាការមត្ថកេ អនុបរិយាហីតិ សញ្ញំ អទាសិ.

បុន ‘‘បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា បទុមបត្តេសុ ចារិកំ ចរាហី’’តិ សញ្ញំ អទាសិ. បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា សព្ពបទុមបត្តេ ចរិត្វា អគមាសិ, ឯកំ បត្តម្បិ អនក្កន្តំ វា ផាលិតំ វា ឆិន្ទិតំ វា ខណ្ឌិតំ វា នាហោសិ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ. ទិដ្ឋំ, តាតាតិ. អច្ឆរំ បហរិត្វា តំ ហត្ថតលំ ឧបនាមេសិ. ធាតូបត្ថទ្ធោ លង្ឃិត្វា ហត្ថតលេ អដ្ឋាសិ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ? ទិដ្ឋំ, តាតាតិ. ឯវំ ឧត្តមហយោ ឯវ ឧត្តមការណាយ ឧត្តមជវំ បដិបជ្ជតិ.

ឧត្តមេ សាខល្យេតិ មុទុវាចាយ. មុទុវាចាយ ហិ, ‘‘តាត, ត្វំ មា ចិន្តយិ, រញ្ញោ មង្គលស្សោ ភវិស្សសិ, រាជភោជនាទីនិ លភិស្សសី’’តិ ឧត្តមហយការណំ ការេតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧត្តមេ សាខល្យេ’’តិ. រាជភោគ្គោតិ រញ្ញោ ឧបភោគោ. រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ យត្ថ កត្ថចិ គច្ឆន្តេន ហត្ថំ វិយ បាទំ វិយ អនោហាយេវ គន្តព្ពំ ហោតិ. តស្មា អង្គន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ចតូសុ វា សេនង្គេសុ ឯកំ អង្គំ ហោតិ.

អសេខាយ សម្មាទិដ្ឋិយាតិ អរហត្តផលសម្មាទិដ្ឋិយា. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ តំសម្បយុត្តាវ. សម្មាញាណំ បុព្ពេ វុត្តសម្មាទិដ្ឋិយេវ. ឋបេត្វា បន អដ្ឋ ផលង្គានិ សេសា ធម្មា វិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. អយំ បន ទេសនា ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលស្ស វសេន អរហត្តនិកូដំ គហេត្វា និដ្ឋាបិតាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.