២. ភិក្ខុវគ្គោ

១. អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១០៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តំ. តត្ថ អម្ពលដ្ឋិកាយំ វិហរតីតិ វេឡុវនវិហារស្ស បច្ចន្តេ បធានឃរសង្ខេបេ វិវេកកាមានំ វសនត្ថាយ កតេ អម្ពលដ្ឋិកាតិ ឯវំនាមកេ បាសាទេ បវិវេកំ ព្រូហយន្តោ វិហរតិ. កណ្ដកោ នាម ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ តិខិណោវ ហោតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ អាយស្មា សត្តវស្សិកសាមណេរកាលេយេវ បវិវេកំ ព្រូហយមានោ តត្ថ វិហាសិ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ. អាសនន្តិ បកតិបញ្ញត្តមេវេត្ថ អាសនំ អត្ថិ, តំ បប្ផោដេត្វា ឋបេសិ. ឧទកាធានេតិ ឧទកភាជនេ. ‘‘ឧទកដ្ឋានេ’’តិបិ បាឋោ.

អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេសីតិ ឱវាទទានត្ថំ អាមន្តេសិ. ភគវតា ហិ រាហុលត្ថេរស្ស សម្ពហុលា ធម្មទេសនា កតា. សាមណេរបញ្ហំ ថេរស្សេវ វុត្តំ. តថា រាហុលសំយុត្តំ មហារាហុលោវាទសុត្តំ ចូឡរាហុលោវាទសុត្តមិទំ អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តន្តិ.

អយញ្ហិ អាយស្មា សត្តវស្សិកកាលេ ភគវន្តំ ចីវរកណ្ណេ គហេត្វា ‘‘ទាយជ្ជំ មេ សមណ ទេហី’’តិ ទាយជ្ជំ យាចមានោ ភគវតា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស និយ្យាទេត្វា បព្ពាជិតោ. អថ ភគវា ទហរកុមារា នាម យុត្តាយុត្តំ កថំ កថេន្តិ, ឱវាទមស្ស ទេមីតិ រាហុលកុមារំ អាមន្តេត្វា ‘‘សាមណេរេន នាម, រាហុល, តិរច្ឆានកថំ កថេតុំ ន វដ្ដតិ, ត្វំ កថយមានោ ឯវរូបំ កថំ កថេយ្យាសី’’តិ សព្ពពុទ្ធេហិ អវិជហិតំ ទសបុច្ឆំ បញ្ចបណ្ណាសវិស្សជ្ជនំ – ‘‘ឯកោ បញ្ហោ ឯកោ ឧទ្ទេសោ ឯកំ វេយ្យាករណំ ទ្វេ បញ្ហា…បេ… ទស បញ្ហា ទស ឧទ្ទេសា ទស វេយ្យាករណាតិ. ឯកំ នាម កិំ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា…បេ… ទស នាម កិំ? ទសហង្គេហិ សមន្នាគតោ អរហាតិ វុច្ចតី’’តិ (ខុ. បា. ៤.១០) ឥមំ សាមណេរបញ្ហំ កថេសិ. បុន ចិន្តេសិ ‘‘ទហរកុមារា នាម បិយមុសាវាទា ហោន្តិ, អទិដ្ឋមេវ ទិដ្ឋំ អម្ហេហិ, ទិដ្ឋមេវ ន ទិដ្ឋំ អម្ហេហីតិ វទន្តិ ឱវាទមស្ស ទេមី’’តិ អក្ខីហិ ឱលោកេត្វាបិ សុខសញ្ជាននត្ថំ បឋមមេវ ចតស្សោ ឧទកាធានូបមាយោ, តតោ ទ្វេ ហត្ថិឧបមាយោ ឯកំ អាទាសូបមញ្ច ទស្សេត្វា ឥមំ សុត្តំ កថេសិ. ចតូសុ បន បច្ចយេសុ តណ្ហាវិវដ្ដនំ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ កល្យាណមិត្តុបនិស្សយស្ស មហន្តភាវញ្ច ទស្សេត្វា រាហុលសុត្តំ (សុ. និ. រាហុលសុត្ត) កថេសិ. អាគតាគតដ្ឋានេ ភវេសុ ឆន្ទរាគោ ន កត្តព្ពោតិ ទស្សេតុំ រាហុលសំយុត្តំ (សំ. និ. ២.១៨៨ អាទយោ) កថេសិ. ‘‘អហំ សោភាមិ, មម វណ្ណាយតនំ បសន្ន’’ន្តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហស្សិតឆន្ទរាគោ ន កត្តព្ពោតិ មហារាហុលោវាទសុត្តំ កថេសិ.

តត្ថ រាហុលសុត្តំ ឥមស្មិំ នាម កាលេ វុត្តន្តិ ន វត្តព្ពំ. តញ្ហិ អភិណ្ហោវាទវសេន វុត្តំ. រាហុលសំយុត្តំ សត្តវស្សិកកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ អវស្សិកភិក្ខុកាលា វុត្តំ. មហារាហុលោវាទសុត្តំ អដ្ឋារស វស្សសាមណេរកាលេ វុត្តំ. ចូឡរាហុលោវាទសុត្តំ អវស្សិកភិក្ខុកាលេ វុត្តំ. កុមារកបញ្ហញ្ច ឥទញ្ច អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តំ សត្តវស្សិកសាមណេរកាលេ វុត្តំ. តេសុ រាហុលសុត្តំ អភិណ្ហោវាទត្ថំ, រាហុលសំយុត្តំ, ថេរស្ស វិបស្សនាគព្ភគហណត្ថំ, មហារាហុលោវាទំ គេហស្សិតឆន្ទរាគវិនោទនត្ថំ, ចូឡរាហុលោវាទំ ថេរស្ស បញ្ចទស-វិមុត្តិបរិបាចនីយ-ធម្មបរិបាកកាលេ អរហត្តគាហាបនត្ថំ វុត្តំ. ឥទញ្ច បន សន្ធាយ រាហុលត្ថេរោ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ តថាគតស្ស គុណំ កថេន្តោ ឥទមាហ –

‘‘កិកីវ ពីជំ រក្ខេយ្យ, ចាមរី វាលមុត្តមំ;

និបកោ សីលសម្បន្នោ, មមំ រក្ខិ តថាគតោ’’តិ. (អប. ១.២.៨៣);

សាមណេរបញ្ហំ អយុត្តវចនបហានត្ថំ, ឥទំ អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តំ សម្បជានមុសាវាទស្ស អករណត្ថំ វុត្តំ.

តត្ថ បស្សសិ នោតិ បស្សសិ នុ. បរិត្តន្តិ ថោកំ. សាមញ្ញន្តិ សមណធម្មោ. និក្កុជ្ជិត្វាតិ អធោមុខំ កត្វា. ឧក្កុជ្ជិត្វាតិ ឧត្តានំ កត្វា.

១០៨. សេយ្យថាបិ, រាហុល, រញ្ញោ នាគោតិ អយំ ឧបមា សម្បជានមុសាវាទេ សំវររហិតស្ស ឱបម្មទស្សនត្ថំ វុត្តា. តត្ថ ឦសាទន្តោតិ រថីសាសទិសទន្តោ. ឧរុឡ្ហវាតិ អភិវឌ្ឍិតោ អារោហសម្បន្នោ. អភិជាតោតិ សុជាតោ ជាតិសម្បន្នោ. សង្គាមាវចរោតិ សង្គាមំ ឱតិណ្ណបុព្ពោ. កម្មំ ករោតីតិ អាគតាគតេ បវដ្ដេន្តោ ឃាតេតិ. បុរត្ថិមកាយាទីសុ បន បុរត្ថិមកាយេន តាវ បដិសេនាយ ផលកកោដ្ឋកមុណ្ឌបាការាទយោ បាតេតិ, តថា បច្ឆិមកាយេន. សីសេន កម្មំ នាម និយមេត្វា ឯតំ បទេសំ មទ្ទិស្សាមីតិ និវត្តិត្វា ឱលោកេតិ, ឯត្តកេន សតម្បិ សហស្សម្បិ ទ្វេធា ភិជ្ជតិ. កណ្ណេហិ កម្មំ នាម អាគតាគតេ សរេ កណ្ណេហិ បហរិត្វា បាតនំ. ទន្តេហិ កម្មំ នាម បដិហត្ថិអស្សហត្ថារោហអស្សារោហបទាទីនំ វិជ្ឈនំ. នង្គុដ្ឋេន កម្មំ នាម នង្គុដ្ឋេ ពន្ធាយ ទីឃាសិលដ្ឋិយា វា អយមុសលេន វា ឆេទនភេទនំ. រក្ខតេវ សោណ្ឌន្តិ សោណ្ឌំ បន មុខេ បក្ខិបិត្វា រក្ខតិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ តស្ស ហត្ថិនោ ករណេ. អបរិច្ចត្តន្តិ អនិស្សដ្ឋំ, បរេសំ ជយំ អម្ហាកញ្ច បរាជយំ បស្សីតិ មញ្ញតិ. សោណ្ឌាយបិ កម្មំ ករោតីតិ អយមុគ្គរំ វា ខទិរមុសលំ វា គហេត្វា សមន្តា អដ្ឋារសហត្ថដ្ឋានំ មទ្ទតិ. បរិច្ចត្តន្តិ វិស្សដ្ឋំ, ឥទានិ ហត្ថិយោធាទីសុ ន កុតោចិ ភាយតិ, អម្ហាកំ ជយំ បរេសញ្ច បរាជយំ បស្សីតិ មញ្ញតិ. នាហំ តស្ស កិញ្ចិ បាបន្តិ តស្ស ទុក្កដាទិអាបត្តិវីតិក្កមេ វា មាតុឃាតកាទិកម្មេសុ វា កិញ្ចិ បាបំ អកត្តព្ពំ នាម នត្ថិ. តស្មា តិហ តេតិ យស្មា សម្បជានមុសាវាទិនោ អកត្តព្ពំ បាបំ នាម នត្ថិ, តស្មា តយា ហសាយបិ ទវកម្យតាយបិ មុសា ន ភណិស្សាមីតិ សិក្ខិតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណត្ថោតិ ឱលោកនត្ថោ, យំ មុខេ វជ្ជំ ហោតិ, តស្ស ទស្សនត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចវេក្ខិត្វាតិ ឱលោកេត្វា ឱលោកេត្វា.

១០៩. សសក្កំ ន ករណីយន្តិ ឯកំសេនេវ ន កាតព្ពំ. បដិសំហរេយ្យាសីតិ និវត្តេយ្យាសិ មា ករេយ្យាសិ. អនុបទជ្ជេយ្យាសីតិ អនុបទេយ្យាសិ ឧបត្ថម្ភេយ្យាសិ បុនប្បុនំ ករេយ្យាសិ. អហោរត្តានុសិក្ខីតិ រត្តិញ្ច ទិវញ្ច សិក្ខមានោ.

១១១. អដ្ដីយិតព្ពន្តិ អដ្ដេន បីឡិតេន ភវិតព្ពំ. ហរាយិតព្ពន្តិ លជ្ជិតព្ពំ. ជិគុច្ឆិតព្ពន្តិ គូថំ ទិស្វា វិយ ជិគុច្ឆា ឧប្បាទេតព្ពា. មនោកម្មស្ស បន អទេសនាវត្ថុកត្តា ឥធ ទេសេតព្ពន្តិ ន វុត្តំ. កិត្តកេ បន ឋានេ កាយកម្មវចីកម្មានិ សោធេតព្ពានិ, កិត្តកេ មនោកម្មន្តិ. កាយកម្មវចីកម្មានិ តាវ ឯកស្មិំ បុរេភត្តេយេវ សោធេតព្ពានិ. ភត្តកិច្ចំ កត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នេន ហិ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ‘‘អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥមស្មិំ ឋានេ និសជ្ជា អត្ថិ នុ ខោ មេ ឥមស្មិំ អន្តរេ បរេសំ អប្បិយំ កាយកម្មំ វា វចីកម្មំ វា’’តិ. សចេ អត្ថីតិ ជានាតិ, ទេសនាយុត្តំ ទេសេតព្ពំ, អាវិករណយុត្តំ អាវិកាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ, តេនេវ បីតិបាមោជ្ជេន វិហាតព្ពំ. មនោកម្មំ បន ឯតស្មិំ បិណ្ឌបាតបរិយេសនដ្ឋានេ សោធេតព្ពំ. កថំ? ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ អជ្ជ បិណ្ឌបាតបរិយេសនដ្ឋានេ រូបាទីសុ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បដិឃំ វា’’តិ? សចេ អត្ថិ, ‘‘បុន ន ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ, តេនេវ បីតិបាមោជ្ជេន វិហាតព្ពំ.

១១២. សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ ពុទ្ធា វា បច្ចេកពុទ្ធា វា តថាគតសាវកា វា. តស្មាតិហាតិ យស្មា អតីតេបិ ឯវំ បរិសោធេសុំ, អនាគតេបិ បរិសោធេស្សន្តិ, ឯតរហិបិ បរិសោធេន្តិ, តស្មា តុម្ហេហិបិ តេសំ អនុសិក្ខន្តេហិ ឯវំ សិក្ខិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមំ បន ទេសនំ ភគវា យាវ ភវគ្គា ឧស្សិតស្ស រតនរាសិនោ យោជនិយមណិក្ខន្ធេន កូដំ គណ្ហន្តោ វិយ នេយ្យបុគ្គលវសេន បរិនិដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហារាហុលោវាទសុត្តំ. តត្ថ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធីតិ ទស្សនំ អវិជហិត្វា គមនំ អព្ពោច្ឆិន្នំ កត្វា បច្ឆតោ បច្ឆតោ ឥរិយាបថានុពន្ធនេន អនុពន្ធិ. តទា ហិ ភគវា បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ វិលាសិតគមនេន បុរតោ បុរតោ គច្ឆតិ, រាហុលត្ថេរោ ទសពលស្ស បទានុបទិកោ ហុត្វា បច្ឆតោ បច្ឆតោ.

តត្ថ ភគវា សុបុប្ផិតសាលវនមជ្ឈគតោ សុភូមិឱតរណត្ថាយ និក្ខន្តមត្តវរវារណោ វិយ វិរោចិត្ថ, រាហុលភទ្ទោ ច វរវារណស្ស បច្ឆតោ និក្ខន្តគជបោតកោ វិយ. ភគវា សាយន្ហសមយេ មណិគុហតោ និក្ខមិត្វា គោចរំ បដិបន្នោ កេសរសីហោ វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច សីហមិគរាជានំ អនុពន្ធន្តោ និក្ខន្តសីហបោតកោ វិយ. ភគវា មណិបព្ពតសស្សិរិកវនសណ្ឌតោ ទាឋពលោ មហាព្យគ្ឃោ វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច ព្យគ្ឃរាជានំ អនុពន្ធព្យគ្ឃបោតកោ វិយ. ភគវា សិម្ពលិទាយតោ និក្ខន្តសុបណ្ណរាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច សុបណ្ណរាជស្ស បច្ឆតោ និក្ខន្តសុបណ្ណបោតកោ វិយ. ភគវា ចិត្តកូដបព្ពតតោ គគនតលំ បក្ខន្ទសុវណ្ណហំសរាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច ហំសាធិបតិំ អនុបក្ខន្ទហំសបោតកោ វិយ. ភគវា មហាសរំ អជ្ឈោគាឡ្ហា សុវណ្ណមហានាវា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច សុវណ្ណនាវំ បច្ឆា អនុពន្ធនាវាបោតកោ វិយ. ភគវា ចក្ករតនានុភាវេន គគនតលេ សម្បយាតចក្កវត្តិរាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច រាជានំ អនុសម្បយាតបរិណាយករតនំ វិយ. ភគវា វិគតវលាហកំ នភំ បដិបន្នតារករាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច តារកាធិបតិនោ អនុមគ្គបដិបន្នា បរិសុទ្ធឱសធិតារកា វិយ.

ភគវាបិ មហាសម្មតបវេណិយំ ឱក្កាករាជវំសេ ជាតោ, រាហុលភទ្ទោបិ. ភគវាបិ សង្ខេ បក្ខិត្តខីរសទិសោ សុបរិសុទ្ធជាតិខត្តិយកុលេ ជាតោ, រាហុលភទ្ទោបិ. ភគវាបិ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ, រាហុលភទ្ទោបិ. ភគវតោបិ សរីរំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ ទេវនគរេសុ សមុស្សិតរតនតោរណំ វិយ សព្ពបាលិផុល្លោ បារិច្ឆត្តកោ វិយ ច អតិមនោហរណំ, រាហុលភទ្ទស្សាបិ. ឥតិ ទ្វេបិ អភិនីហារសម្បន្នា, ទ្វេបិ រាជបព្ពជិតា, ទ្វេបិ ខត្តិយសុខុមាលា, ទ្វេបិ សុវណ្ណវណ្ណា, ទ្វេបិ លក្ខណសម្បន្នា ឯកមគ្គំ បដិបន្នា បដិបាដិយា គច្ឆន្តានំ ទ្វិន្នំ ចន្ទមណ្ឌលានំ ទ្វិន្នំ សូរិយមណ្ឌលានំ ទ្វិន្នំ សក្កសុយាមសន្តុសិតសុនិម្មិតវសវត្តិមហាព្រហ្មាទីនំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានា វិយ វិរោចិំសុ.

តត្រាយស្មា រាហុលោ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆន្តោវ បាទតលតោ យាវ ឧបរិ កេសន្តា តថាគតំ អាលោកេសិ. សោ ភគវតោ ពុទ្ធវេសវិលាសំ ទិស្វា ‘‘សោភតិ ភគវា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវិចិត្តសរីរោ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តតាយ វិប្បកិណ្ណសុវណ្ណចុណ្ណមជ្ឈគតោ វិយ, វិជ្ជុលតាបរិក្ខិត្តោ កនកបព្ពតោ វិយ, យន្តសុត្តសមាកឌ្ឍិតរតនវិចិត្តំ សុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ, រត្តបំសុកូលចីវរបដិច្ឆន្នោបិ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តកនកបព្ពតោ វិយ, បវាឡលតាបដិមណ្ឌិតំ សុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ, ចីនបិដ្ឋចុណ្ណបូជិតំ សុវណ្ណចេតិយំ វិយ, លាខារសានុលិត្តោ កនកយូបោ វិយ, រត្តវលាហកន្តរតោ តង្ខណព្ភុគ្គតបុណ្ណចន្ទោ វិយ, អហោ សមតិំសបារមិតានុភាវសជ្ជិតស្ស អត្តភាវស្ស សិរីសម្បត្តី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ អត្តានម្បិ ឱលោកេត្វា – ‘‘អហម្បិ សោភាមិ. សចេ ភគវា ចតូសុ មហាទីបេសុ ចក្កវត្តិរជ្ជំ អករិស្សា, មយ្ហំ បរិណាយកដ្ឋានន្តរំ អទស្សា. ឯវំ សន្តេ អតិវិយ ជម្ពុទីបតលំ អសោភិស្សា’’តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហស្សិតំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេសិ.

ភគវាបិ បុរតោ គច្ឆន្តោវ ចិន្តេសិ – ‘‘បរិបុណ្ណច្ឆវិមំសលោហិតោ ទានិ រាហុលស្ស អត្តភាវោ. រជនីយេសុ រូបារម្មណាទីសុ ហិ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទនកាលោ ជាតោ, កិំ ពហុលតាយ នុ ខោ រាហុលោ វីតិនាមេតី’’តិ. អថ សហាវជ្ជនេនេវ បសន្នឧទកេ មច្ឆំ វិយ, បរិសុទ្ធេ អាទាសមណ្ឌលេ មុខនិមិត្តំ វិយ ច តស្ស តំ ចិត្តុប្បាទំ អទ្ទស. ទិស្វាវ – ‘‘អយំ រាហុលោ មយ្ហំ អត្រជោ ហុត្វា មម បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ ‘អហំ សោភាមិ, មយ្ហំ វណ្ណាយតនំ បសន្ន’ន្តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហស្សិតឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេតិ, អតិត្ថេ បក្ខន្ទោ ឧប្បថំ បដិបន្នោ អគោចរេ ចរតិ, ទិសាមូឡ្ហអទ្ធិកោ វិយ អគន្តព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ. អយំ ខោ បនស្ស កិលេសោ អព្ភន្តរេ វឌ្ឍន្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ បស្សិតុំ ន ទស្សតិ, បរត្ថម្បិ, ឧភយត្ថម្បិ. តតោ និរយេបិ បដិសន្ធិំ គណ្ហាបេស្សតិ, តិរច្ឆានយោនិយម្បិ, បេត្តិវិសយេបិ, អសុរកាយេបិ, សម្ពាធេបិ មាតុកុច្ឆិស្មិន្តិ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ បរិបាតេស្សតិ. អយញ្ហិ –

អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ. (ឥតិវុ. ៨៨) –

យថា ខោ បន អនេករតនបូរា មហានាវា ភិន្នផលកន្តរេន ឧទកំ អាទិយមានា មុហុត្តម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពា ហោតិ, វេគេនស្សា វិវរំ បិទហិតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ. យាវស្ស អយំ កិលេសោ អព្ភន្តរេ សីលរតនាទីនិ ន វិនាសេតិ, តាវទេវ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយមកាសិ. ឯវរូបេសុ បន ឋានេសុ ពុទ្ធានំ នាគវិលោកនំ នាម ហោតិ. តស្មា យន្តេន បរិវត្តិតសុវណ្ណបដិមា វិយ សកលកាយេនេវ បរិវត្តេត្វា ឋិតោ រាហុលភទ្ទំ អាមន្តេសិ. តំ សន្ធាយ ‘‘អថ ខោ ភគវា អបលោកេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យំកិញ្ចិ រូបន្តិអាទីនិ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានិ. នេតំ មមាតិអាទីនិ មហាហត្ថិបទោបមេ វុត្តានិ. រូបមេវ នុ ខោ ភគវាតិ កស្មា បុច្ឆតិ? តស្ស កិរ – ‘‘សព្ពំ រូបំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តា’’តិ សុត្វា – ‘‘ភគវា សព្ពំ រូបំ វិបស្សនាបញ្ញាយ ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ វទតិ, វេទនាទីសុ នុ ខោ កថំ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ នយោ ឧទបាទិ. តស្មា តស្មិំ នយេ ឋិតោ បុច្ឆតិ. នយកុសលោ ហេស អាយស្មា រាហុលោ, ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ វុត្តេ ឥទម្បិ ន កត្តព្ពំ ឥទម្បិ ន កត្តព្ពមេវាតិ នយសតេនបិ នយសហស្សេនបិ បដិវិជ្ឈតិ. ឥទំ កត្តព្ពន្តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ.

សិក្ខាកាមោ ហិ អយំ អាយស្មា, បាតោវ គន្ធកុដិបរិវេណេ បត្ថមត្តំ វាលិកំ ឱកិរតិ – ‘‘អជ្ជ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកា មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកា ឯត្តកំ ឱវាទំ ឯត្តកំ បរិភាសំ លភាមី’’តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ នំ ឯតទគ្គេ ឋបេន្តោ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សិក្ខាកាមានំ យទិទំ រាហុលោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩) សិក្ខាយមេវ អគ្គំ កត្វា ឋបេសិ. សោបិ អាយស្មា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ តមេវ សីហនាទំ នទិ –

‘‘សព្ពមេតំ អភិញ្ញាយ, ធម្មរាជា បិតា មម;

សម្មុខា ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

សិក្ខាកាមានហំ អគ្គោ, ធម្មរាជេន ថោមិតោ;

សទ្ធាបព្ពជិតានញ្ច, សហាយោ បវរោ មម.

ធម្មរាជា បិតា មយ្ហំ, ធម្មារក្ខោ ច បេត្តិយោ;

សារិបុត្តោ ឧបជ្ឈាយោ, សព្ពំ មេ ជិនសាសន’’ន្តិ.

អថស្ស ភគវា យស្មា ន កេវលំ រូបមេវ, វេទនាទយោបិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពា, តស្មា រូបម្បិ រាហុលាតិអាទិមាហ. កោ នជ្ជាតិ កោ នុ អជ្ជ. ថេរស្ស កិរ ឯតទហោសិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ មយ្ហំ អត្តភាវនិស្សិតំ ឆន្ទរាគំ ញត្វា ‘សមណេន នាម ឯវរូបោ វិតក្កោ ន វិតក្កិតព្ពោ’តិ នេវ បរិយាយេន កថំ កថេសិ, គច្ឆ ភិក្ខុ រាហុលំ វទេហិ ‘មា បុន ឯវរូបំ វិតក្កំ វិតក្កេសី’តិ ន ទូតំ បេសេសិ. មំ សម្មុក្ខេ ឋត្វាយេវ បន សភណ្ឌកំ ចោរំ ចូឡាយ គណ្ហន្តោ វិយ សម្មុខា សុគតោវាទំ អទាសិ. សុគតោវាទោ ច នាម អសង្ខេយ្យេហិបិ កប្បេហិ ទុល្លភោ. ឯវរូបស្ស ពុទ្ធស្ស សម្មុខា ឱវាទំ លភិត្វា កោ នុ វិញ្ញូ បណ្ឌិតជាតិកោ អជ្ជ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សតី’’តិ. អថេស អាយស្មា អាហារកិច្ចំ បហាយ យស្មិំ និសិន្នដ្ឋានេ ឋិតេន ឱវាទោ លទ្ធោ, តតោវ បដិនិវត្តេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. ភគវាបិ តំ អាយស្មន្តំ និវត្តមានំ ទិស្វា ន ឯវមាហ – ‘‘មា និវត្ត តាវ, រាហុល, ភិក្ខាចារកាលោ តេ’’តិ. កស្មា? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អជ្ជ តាវ កាយគតាសតិអមតភោជនំ ភុញ្ជតូ’’តិ.

អទ្ទសា ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោតិ ភគវតិ គតេ បច្ឆា គច្ឆន្តោ អទ្ទស. ឯតស្ស កិរាយស្មតោ ឯកកស្ស វិហរតោ អញ្ញំ វត្តំ, ភគវតា សទ្ធិំ វិហរតោ អញ្ញំ. យទា ហិ ទ្វេ អគ្គសាវកា ឯកាកិនោ វសន្តិ, តទា បាតោវ សេនាសនំ សម្មជ្ជិត្វា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា សមាបត្តិំ អប្បេត្វា សន្និសិន្នា អត្តនោ ចិត្តរុចិយា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តិ. ភគវតា សទ្ធិំ វិហរន្តា បន ថេរា ឯវំ ន ករោន្តិ. តទា ហិ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ បឋមំ ភិក្ខាចារំ គច្ឆតិ. តស្មិំ គតេ ថេរោ អត្តនោ សេនាសនា និក្ខមិត្វា – ‘‘ពហូនំ វសនដ្ឋានេ នាម សព្ពេវ បាសាទិកំ កាតុំ សក្កោន្តិ វា, ន វា សក្កោន្តី’’តិ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា អសម្មដ្ឋំ ឋានំ សម្មជ្ជតិ. សចេ កចវរោ អឆឌ្ឌិតោ ហោតិ, តំ ឆឌ្ឌេតិ. បានីយដ្ឋបេតព្ពដ្ឋានម្ហិ បានីយកូដេ អសតិ បានីយឃដំ ឋបេតិ. គិលានានំ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អាវុសោ, តុម្ហាកំ កិំ អាហរាមិ, កិំ វោ ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ? បុច្ឆតិ. អវស្សិកទហរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘‘អភិរមថ, អាវុសោ, មា ឧក្កណ្ឋិត្ថ, បដិបត្តិសារកំ ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ ឱវទតិ. ឯវំ កត្វា សព្ពបច្ឆា ភិក្ខាចារំ គច្ឆតិ. យថា ហិ ចក្កវត្តិ កុហិញ្ចិ គន្តុកាមោ សេនាយ បរិវារិតោ បឋមំ និក្ខមតិ, បរិណាយករតនំ សេនង្គានិ សំវិធាយ បច្ឆា និក្ខមតិ, ឯវំ សទ្ធម្មចក្កវត្តិ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ បឋមំ និក្ខមតិ, តស្ស ភគវតោ បរិណាយករតនភូតោ ធម្មសេនាបតិ ឥមំ កិច្ចំ កត្វា សព្ពបច្ឆា និក្ខមតិ. សោ ឯវំ និក្ខន្តោ តស្មិំ ទិវសេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ រាហុលភទ្ទំ អទ្ទស. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ឆា គច្ឆន្តោ អទ្ទសា’’តិ.

អថ កស្មា អានាបានស្សតិយំ និយោជេសិ? និសជ្ជានុច្ឆវិកត្តា. ថេរោ កិរ ‘‘ឯតស្ស ភគវតា រូបកម្មដ្ឋានំ កថិត’’ន្តិ អនាវជ្ជិត្វាវ យេនាការេន អយំ អចលោ អនោពទ្ធោ ហុត្វា និសិន្នោ, ឥទមស្ស ឯតិស្សា និសជ្ជាយ កម្មដ្ឋានំ អនុច្ឆវិកន្តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. តត្ថ អានាបានស្សតិន្តិ អស្សាសបស្សាសេ បរិគ្គហេត្វា តត្ថ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាហីតិ ទស្សេតិ.

មហប្ផលា ហោតីតិ កីវមហប្ផលា ហោតិ? ឥធ ភិក្ខុ អានាបានស្សតិំ អនុយុត្តោ ឯកាសនេ និសិន្នោវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តថា អសក្កោន្តោ មរណកាលេ សមសីសី ហោតិ, តថា អសក្កោន្តោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ធម្មកថិកទេវបុត្តស្ស ធម្មំ សុត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តតោ វិរទ្ធោ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធុប្បាទេ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, តំ អសច្ឆិករោន្តោ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ពាហិយត្ថេរាទយោ វិយ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, ឯវំ មហប្ផលា. មហានិសំសាតិ តស្សេវ វេវចនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អានាបានស្សតី យស្ស, បរិបុណ្ណា សុភាវិតា;

អនុបុព្ពំ បរិចិតា, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ. (ថេរគា. ៥៤៨; បដិ. ម. ១.១.៦០) –

ឥមំ មហប្ផលតំ សម្បស្សមានោ ថេរោ សទ្ធិវិហារិកំ តត្ថ និយោជេតិ.

ឥតិ ភគវា រូបកម្មដ្ឋានំ, ថេរោ អានាបានស្សតិន្តិ ឧភោបិ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា គតា, រាហុលភទ្ទោ វិហារេយេវ ឱហីនោ. ភគវា តស្ស ឱហីនភាវំ ជានន្តោបិ នេវ អត្តនា ខាទនីយំ ភោជនីយំ គហេត្វា អគមាសិ, ន អានន្ទត្ថេរស្ស ហត្ថេ បេសេសិ, ន បសេនទិមហារាជអនាថបិណ្ឌិកាទីនំ សញ្ញំ អទាសិ. សញ្ញាមត្តកញ្ហិ លភិត្វា តេ កាជភត្តំ អភិហរេយ្យុំ. យថា ច ភគវា, ឯវំ សារិបុត្តត្ថេរោបិ ន កិញ្ចិ អកាសិ. រាហុលត្ថេរោ និរាហារោ ឆិន្នភត្តោ អហោសិ. តស្ស បនាយស្មតោ – ‘‘ភគវា មំ វិហារេ ឱហីនំ ជានន្តោបិ អត្តនា លទ្ធបិណ្ឌបាតំ នាបិ សយំ គហេត្វា អាគតោ, ន អញ្ញស្ស ហត្ថេ បហិណិ, ន មនុស្សានំ សញ្ញំ អទាសិ, ឧបជ្ឈាយោបិ មេ ឱហីនភាវំ ជានន្តោ តថេវ ន កិញ្ចិ អកាសី’’តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បន្នំ, កុតោ តប្បច្ចយា ឱមានំ វា អតិមានំ វា ជនេស្សតិ. ភគវតា បន អាចិក្ខិតកម្មដ្ឋានមេវ បុរេភត្តម្បិ បច្ឆាភត្តម្បិ – ‘‘ឥតិបិ រូបំ អនិច្ចំ, ឥតិបិ ទុក្ខំ, ឥតិបិ អសុភំ, ឥតិបិ អនត្តា’’តិ អគ្គិំ អភិមត្ថេន្តោ វិយ និរន្តរំ មនសិកត្វា សាយន្ហសមយេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឧបជ្ឈាយេន អានាបានស្សតិំ ភាវេហីតិ វុត្តោ, តស្ស វចនំ ន ករិស្សាមិ. អាចរិយុបជ្ឈាយានញ្ហិ វចនំ អករោន្តោ ទុព្ពចោ នាម ហោតិ. ‘ទុព្ពចោ រាហុលោ, ឧបជ្ឈាយស្សបិ វចនំ ន ករោតី’តិ ច គរហុប្បត្តិតោ កក្ខឡតរា បីឡា នាម នត្ថី’’តិ ភាវនាវិធានំ បុច្ឆិតុកាមោ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ អាយស្មា រាហុលោតិអាទិ វុត្តំ.

១១៤. តត្ថ បដិសល្លានាតិ ឯកីភាវតោ. យំកិញ្ចិ រាហុលាតិ កស្មា? ភគវា អានាបានស្សតិំ បុដ្ឋោ រូបកម្មដ្ឋានំ កថេតីតិ. រូបេ ឆន្ទរាគប្បហានត្ថំ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘រាហុលស្ស អត្តភាវំ និស្សាយ ឆន្ទរាគោ ឧប្បន្នោ, ហេដ្ឋា ចស្ស សង្ខេបេន រូបកម្មដ្ឋានំ កថិតំ. ឥទានិស្សាបិ ទ្វិចត្តាលីសាយ អាការេហិ អត្តភាវំ វិរាជេត្វា វិសង្ខរិត្វា តំនិស្សិតំ ឆន្ទរាគំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេស្សាមី’’តិ. អថ អាកាសធាតុំ កស្មា វិត្ថារេសីតិ? ឧបាទារូបទស្សនត្ថំ. ហេដ្ឋា ហិ ចត្តារិ មហាភូតានេវ កថិតានិ, ន ឧបាទារូបំ. តស្មា ឥមិនា មុខេន តំ ទស្សេតុំ អាកាសធាតុំ វិត្ថារេសិ. អបិច អជ្ឈត្តិកេន អាកាសេន បរិច្ឆិន្នរូបម្បិ បាកដំ ហោតិ.

អាកាសេន បរិច្ឆិន្នំ, រូបំ យាតិ វិភូតតំ;

តស្សេវំ អាវិភាវត្ថំ, តំ បកាសេសិ នាយកោ.

ឯត្ថ បន បុរិមាសុ តាវ ចតូសុ ធាតូសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ មហាហត្ថិបទោបមេ វុត្តមេវ.

១១៨. អាកាសធាតុយំ អាកាសគតន្តិ អាកាសភាវំ គតំ. ឧបាទិន្នន្តិអាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ, សរីរដ្ឋកន្តិ អត្ថោ. កណ្ណច្ឆិទ្ទន្តិ មំសលោហិតាទីហិ អសម្ផុដ្ឋកណ្ណវិវរំ. នាសច្ឆិទ្ទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យេន ចាតិ យេន ឆិទ្ទេន. អជ្ឈោហរតីតិ អន្តោ បវេសេតិ, ជិវ្ហាពន្ធនតោ ហិ យាវ ឧទរបដលា មនុស្សានំ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ឆិទ្ទដ្ឋានំ ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យត្ថ ចាតិ យស្មិំ ឱកាសេ. សន្តិដ្ឋតីតិ បតិដ្ឋាតិ. មនុស្សានញ្ហិ មហន្តំ បដបរិស្សាវនមត្តញ្ច ឧទរបដលំ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អធោភាគំ និក្ខមតីតិ យេន ហេដ្ឋា និក្ខមតិ. ទ្វត្តិំសហត្ថមត្តំ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ វង្កំ អន្តំ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យំ វា បនញ្ញម្បីតិ ឥមិនា សុខុមសុខុមំ ចម្មមំសាទិអន្តរគតញ្ចេវ លោមកូបភាវេន ច ឋិតំ អាកាសំ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថាបិ បថវីធាតុអាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

១១៩. ឥទានិស្ស តាទិភាវលក្ខណំ អាចិក្ខន្តោ បថវីសមន្តិអាទិមាហ. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ ហិ អរជ្ជន្តោ អទុស្សន្តោ តាទី នាម ហោតិ. មនាបាមនាបាតិ ឯត្ថ អដ្ឋ លោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តា មនាបា នាម, ទ្វេ ទោមនស្សចិត្តសម្បយុត្តា អមនាបា នាម. ចិត្តំ ន បរិយាទាយ ឋស្សន្តីតិ ឯតេ ផស្សា ឧប្បជ្ជិត្វា តវ ចិត្តំ អន្តោមុដ្ឋិគតំ ករោន្តោ វិយ បរិយាទាយ គហេត្វា ឋាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ ‘‘អហំ សោភាមិ, មយ្ហំ វណ្ណាយតនំ បសន្ន’’ន្តិ បុន អត្តភាវំ និស្សាយ ឆន្ទរាគោ នុប្បជ្ជិស្សតិ. គូថគតន្តិអាទីសុ គូថមេវ គូថគតំ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតោតិ បថវីបព្ពតរុក្ខាទីសុ ឯកស្មិម្បិ ន បតិដ្ឋិតោ, យទិ ហិ បថវិយំ បតិដ្ឋិតោ ភវេយ្យ, បថវិយា ភិជ្ជមានាយ សហេវ ភិជ្ជេយ្យ, បព្ពតេ បតមានេ សហេវ បតេយ្យ, រុក្ខេ ឆិជ្ជមានេ សហេវ ឆិជ្ជេយ្យ.

១២០. មេត្តំ រាហុលាតិ កស្មា អារភិ? តាទិភាវស្ស ការណទស្សនត្ថំ. ហេដ្ឋា ហិ តាទិភាវលក្ខណំ ទស្សិតំ, ន ច សក្កា អហំ តាទី ហោមីតិ អការណា ភវិតុំ, នបិ ‘‘អហំ ឧច្ចាកុលប្បសុតោ ពហុស្សុតោ លាភី, មំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ ភជន្តិ, អហំ តាទី ហោមី’’តិ ឥមេហិ ការណេហិ កោចិ តាទី នាម ហោតិ, មេត្តាទិភាវនាយ បន ហោតីតិ តាទិភាវស្ស ការណទស្សនត្ថំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ ភាវយតោតិ ឧបចារំ វា អប្បនំ វា បាបេន្តស្ស. យោ ព្យាបាទោតិ យោ សត្តេ កោបោ, សោ បហីយិស្សតិ. វិហេសាតិ បាណិអាទីហិ សត្តានំ វិហិំសនំ. អរតីតិ បន្តសេនាសនេសុ ចេវ អធិកុសលធម្មេសុ ច ឧក្កណ្ឋិតតា. បដិឃោតិ យត្ថ កត្ថចិ សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច បដិហញ្ញនកិលេសោ. អសុភន្តិ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ ឧបចារប្បនំ. ឧទ្ធុមាតកាទីសុ អសុភភាវនា ច នាមេសា វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតាវ. រាគោតិ បញ្ចកាមគុណិករាគោ. អនិច្ចសញ្ញន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាយ សហជាតសញ្ញំ. វិបស្សនា ឯវ វា ឯសា អសញ្ញាបិ សញ្ញាសីសេន សញ្ញាតិ វុត្តា. អស្មិមានោតិ រូបាទីសុ អស្មីតិ មានោ.

១២១. ឥទានិ ថេរេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ វិត្ថារេន្តោ អានាបានស្សតិន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥទំ កម្មដ្ឋានញ្ច កម្មដ្ឋានភាវនា ច បាឡិអត្ថោ ច សទ្ធិំ អានិសំសកថាយ សព្ពោ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ អនុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតោយេវ. ឥមំ ទេសនំ ភគវា នេយ្យបុគ្គលវសេនេវ បរិនិដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មាហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចូឡមាលុក្យសុត្តវណ្ណនា

១២២. ឯវំ មេ សុតន្តិ មាលុក្យសុត្តំ. តត្ថ មាលុក្យបុត្តស្សាតិ ឯវំនាមកស្ស ថេរស្ស. ឋបិតានិ បដិក្ខិត្តានីតិ ទិដ្ឋិគតានិ នាម ន ព្យាកាតព្ពានីតិ ឯវំ ឋបិតានិ ចេវ បដិក្ខិត្តានិ ច. តថាគតោតិ សត្តោ. តំ មេ ន រុច្ចតីតិ តំ អព្យាករណំ មយ្ហំ ន រុច្ចតិ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយាតិ សិក្ខំ បដិក្ខិបិត្វា.

១២៥. កោ សន្តោ កំ បច្ចាចិក្ខសីតិ យាចកោ វា ហិ យាចិតកំ បច្ចាចិក្ខេយ្យ, យាចិតកោ វា យាចកំ. ត្វំ នេវ យាចកោ ន យាចិតកោ, សោ ទានិ ត្វំ កោ សន្តោ កំ បច្ចាចិក្ខសីតិ អត្ថោ.

១២៦. វិទ្ធោ អស្សាតិ បរសេនាយ ឋិតេន វិទ្ធោ ភវេយ្យ. គាឡ្ហបលេបនេនាតិ ពហលលេបនេន. ភិសក្កន្តិ វេជ្ជំ. សល្លកត្តន្តិ សល្លកន្តនំ សល្លកន្តិយសុត្តវាចកំ. អក្កស្សាតិ អក្កវាកេ គហេត្វា ជិយំ ករោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អក្កស្សា’’តិ. សណ្ហស្សាតិ វេណុវិលីវស្ស. មរុវាខីរបណ្ណីនម្បិ វាកេហិយេវ ករោន្តិ. តេន វុត្តំ យទិ វា មរុវាយ យទិ វា ខីរបណ្ណិនោតិ. គច្ឆន្តិ បព្ពតគច្ឆនទីគច្ឆាទីសុ ជាតំ. រោបិមន្តិ រោបេត្វា វឌ្ឍិតំ សរវនតោ សរំ គហេត្វា កតំ. សិថិលហនុនោតិ ឯវំនាមកស្ស បក្ខិនោ. ភេរវស្សាតិ កាឡសីហស្ស. សេម្ហារស្សាតិ មក្កដស្ស. ឯវំ នោតិ ឯតាយ ទិដ្ឋិយា សតិ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

១២៧. អត្ថេវ ជាតីតិ ឯតាយ ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោវ នត្ថិ, ជាតិ បន អត្ថិយេវ. តថា ជរាមរណាទីនីតិ ទស្សេតិ. យេសាហន្តិ យេសំ អហំ. និឃាតន្តិ ឧបឃាតំ វិនាសំ. មម សាវកា ហិ ឯតេសុ និព្ពិន្នា ឥធេវ និព្ពានំ បាបុណន្តីតិ អធិប្បាយោ.

១២៨. តស្មាតិហាតិ យស្មា អព្យាកតមេតំ, ចតុសច្ចមេវ មយា ព្យាកតំ, តស្មាតិ អត្ថោ. ន ហេតំ មាលុក្យបុត្ត អត្ថសំហិតន្តិ ឯតំ ទិដ្ឋិគតំ វា ឯតំ ព្យាករណំ វា ការណនិស្សិតំ ន ហោតិ. ន អាទិព្រហ្មចរិយកន្តិ ព្រហ្មចរិយស្ស អាទិមត្តម្បិ បុព្ពភាគសីលមត្តម្បិ ន ហោតិ. ន និព្ពិទាយាតិអាទីសុ វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ វា វិរជ្ឈនត្ថាយ វា វដ្ដនិរោធាយ វា រាគាទិវូបសមនត្ថាយ វា អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិជាននត្ថាយ វា ចតុមគ្គសង្ខាតសម្ពោធត្ថាយ វា អសង្ខតនិព្ពានសច្ឆិកិរិយត្ថាយ វា ន ហោតិ. ឯតំ ហីតិ ឯតំ ចតុសច្ចព្យាករណំ. អាទិព្រហ្មចរិយកន្តិ ព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតំ បុព្ពបទដ្ឋានំ. សេសំ វុត្តបដិវិបក្ខនយេន វេទិតព្ពំ. ឥមម្បិ ទេសនំ ភគវា នេយ្យបុគ្គលវសេន និដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡមាលុក្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មហាមាលុក្យសុត្តវណ្ណនា

១២៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាមាលុក្យសុត្តំ. តត្ថ ឱរម្ភាគិយានីតិ ហេដ្ឋា កោដ្ឋាសិកានិ កាមភវេ និព្ពត្តិសំវត្តនិកានិ. សំយោជនានីតិ ពន្ធនានិ. កស្ស ខោ នាមាតិ កស្ស ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វា ទេសិតានិ ធារេសិ, កិំ ត្វមេវេកោ អស្សោសិ, ន អញ្ញោ កោចីតិ? អនុសេតីតិ អប្បហីនតាយ អនុសេតិ. អនុសយមានោ សំយោជនំ នាម ហោតិ.

ឯត្ថ ច ភគវតា សំយោជនំ បុច្ឆិតំ, ថេរេនបិ សំយោជនមេវ ព្យាកតំ. ឯវំ សន្តេបិ តស្ស វាទេ ភគវតា ទោសោ អារោបិតោ. សោ កស្មាតិ ចេ? ថេរស្ស តថាលទ្ធិកត្តា. អយញ្ហិ តស្ស លទ្ធិ ‘‘សមុទាចារក្ខណេយេវ កិលេសេហិ សំយុត្តោ នាម ហោតិ, ឥតរស្មិំ ខណេ អសំយុត្តោ’’តិ. តេនស្ស ភគវតា ទោសោ អារោបិតោ. អថាយស្មា អានន្ទោ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវតា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ អត្តនោ ធម្មតាយេវ អយំ ធម្មទេសនា អារទ្ធា, សា ឥមិនា អបណ្ឌិតេន ភិក្ខុនា វិសំវាទិតា. ហន្ទាហំ ភគវន្តំ យាចិត្វា ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ. សោ ឯវមកាសិ. តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋិតេនាតិ សក្កាយទិដ្ឋិយា គហិតេន អភិភូតេន. សក្កាយទិដ្ឋិបរេតេនាតិ សក្កាយទិដ្ឋិយា អនុគតេន. និស្សរណន្តិ ទិដ្ឋិនិស្សរណំ នាម និព្ពានំ, តំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អប្បដិវិនីតាតិ អវិនោទិតា អនីហដា. ឱរម្ភាគិយំ សំយោជនន្តិ ហេដ្ឋាភាគិយសំយោជនំ នាម ហោតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សុក្កបក្ខោ ឧត្តានត្ថោយេវ. ‘‘សានុសយា បហីយតី’’តិ វចនតោ បនេត្ថ ឯកច្ចេ ‘‘អញ្ញំ សំយោជនំ អញ្ញោ អនុសយោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘យថា ហិ សព្យញ្ជនំ ភត្ត’’ន្តិ វុត្តេ ភត្តតោ អញ្ញំ ព្យញ្ជនំ ហោតិ, ឯវំ ‘‘សានុសយា’’តិ វចនតោ បរិយុដ្ឋានសក្កាយទិដ្ឋិតោ អញ្ញេន អនុសយេន ភវិតព្ពន្តិ តេសំ លទ្ធិ. តេ ‘‘សសីសំ បារុបិត្វា’’តិអាទីហិ បដិក្ខិបិតព្ពា. ន ហិ សីសតោ អញ្ញោ បុរិសោ អត្ថិ. អថាបិ សិយា – ‘‘យទិ តទេវ សំយោជនំ សោ អនុសយោ, ឯវំ សន្តេ ភគវតា ថេរស្ស តរុណូបមោ ឧបារម្ភោ ទុអារោបិតោ ហោតី’’តិ. ន ទុអារោបិតោ, កស្មា? ឯវំលទ្ធិកត្តាតិ វិត្ថារិតមេតំ. តស្មា សោយេវ កិលេសោ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនំ, អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ភគវតា ‘‘សានុសយា បហីយតី’’តិ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៣២. តចំ ឆេត្វាតិអាទីសុ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – តចច្ឆេទោ វិយ ហិ សមាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា, ផេគ្គុច្ឆេទោ វិយ វិបស្សនា, សារច្ឆេទោ វិយ មគ្គោ. បដិបទា បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកាវ វដ្ដតិ. ឯវមេតេ ទដ្ឋព្ពាតិ ឯវរូបា បុគ្គលា ឯវំ ទដ្ឋព្ពា.

១៣៣. ឧបធិវិវេកាតិ ឧបធិវិវេកេន. ឥមិនា បញ្ចកាមគុណវិវេកោ កថិតោ. អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាតិ ឥមិនា នីវរណប្បហានំ កថិតំ. កាយទុដ្ឋុល្លានំ បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ ឥមិនា កាយាលសិយបដិប្បស្សទ្ធិ កថិតា. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឧបធិវិវេកេន កាមេហិ វិនា ហុត្វា. វិវិច្ច អកុសលេហីតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានេន កាយទុដ្ឋុល្លានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា ច អកុសលេហិ វិនា ហុត្វា. យទេវ តត្ថ ហោតីតិ យំ តត្ថ អន្តោសមាបត្តិក្ខណេយេវ សមាបត្តិសមុដ្ឋិតញ្ច រូបាទិធម្មជាតំ ហោតិ. តេ ធម្មេតិ តេ រូបគតន្តិអាទិនា នយេន វុត្តេ រូបាទយោ ធម្មេ. អនិច្ចតោតិ ន និច្ចតោ. ទុក្ខតោតិ ន សុខតោ. រោគតោតិអាទីសុ អាពាធដ្ឋេន រោគតោ, អន្តោទោសដ្ឋេន គណ្ឌតោ, អនុបវិទ្ធដ្ឋេន ទុក្ខជននដ្ឋេន ច សល្លតោ, ទុក្ខដ្ឋេន អឃតោ, រោគដ្ឋេន អាពាធតោ, អសកដ្ឋេន បរតោ, បលុជ្ជនដ្ឋេន បលោកតោ, និស្សត្តដ្ឋេន សុញ្ញតោ, ន អត្តដ្ឋេន អនត្តតោ. តត្ថ អនិច្ចតោ, បលោកតោតិ ទ្វីហិ បទេហិ អនិច្ចលក្ខណំ កថិតំ, ទុក្ខតោតិអាទីហិ ឆហិ ទុក្ខលក្ខណំ, បរតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោតិ តីហិ អនត្តលក្ខណំ.

សោ តេហិ ធម្មេហីតិ សោ តេហិ ឯវំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ទិដ្ឋេហិ អន្តោសមាបត្តិយំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មេហិ. ចិត្តំ បដិវាបេតីតិ ចិត្តំ បដិសំហរតិ មោចេតិ អបនេតិ. ឧបសំហរតីតិ វិបស្សនាចិត្តំ តាវ សវនវសេន ថុតិវសេន បរិយត្តិវសេន បញ្ញត្តិវសេន ច ឯតំ សន្តំ និព្ពានន្តិ ឯវំ អសង្ខតាយ អមតាយ ធាតុយា ឧបសំហរតិ. មគ្គចិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេនេវ ឯតំ សន្តមេតំ បណីតន្តិ ន ឯវំ វទតិ, ឥមិនា បន អាការេន តំ បដិវិជ្ឈន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឧបសំហរតីតិ អត្ថោ. សោ តត្ថ ឋិតោតិ តាយ តិលក្ខណារម្មណាយ វិបស្សនាយ ឋិតោ. អាសវានំ ខយំ បាបុណាតីតិ អនុក្កមេន ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេត្វា បាបុណាតិ. តេនេវ ធម្មរាគេនាតិ សមថវិបស្សនាធម្មេ ឆន្ទរាគេន. សមថវិបស្សនាសុ ហិ សព្ពសោ ឆន្ទរាគំ បរិយាទាតុំ សក្កោន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, អសក្កោន្តោ អនាគាមី ហោតិ.

យទេវ តត្ថ ហោតិ វេទនាគតន្តិ ឥធ បន រូបំ ន គហិតំ. កស្មា? សមតិក្កន្តត្តា. អយញ្ហិ ហេដ្ឋា រូបាវចរជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា រូបំ អតិក្កមិត្វា អរូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នោតិ សមថវសេនបិនេន រូបំ អតិក្កន្តំ, ហេដ្ឋា រូបំ សម្មទេវ សម្មសិត្វា តំ អតិក្កម្ម ឥទានិ អរូបំ សម្មសតីតិ វិបស្សនាវសេនបិនេន រូបំ អតិក្កន្តំ. អរូបេ បន សព្ពសោបិ រូបំ នត្ថីតិ តំ សន្ធាយបិ ឥធ រូបំ ន គហិតំ.

អថ កិញ្ចរហីតិ កិំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ? សមថវសេន គច្ឆតោ ចិត្តេកគ្គតា ធុរំ ហោតិ, សោ ចេតោវិមុត្តោ នាម. វិបស្សនាវសេន គច្ឆតោ បញ្ញា ធុរំ ហោតិ, សោ បញ្ញាវិមុត្តោ នាមាតិ ឯត្ថ ថេរស្ស កង្ខា នត្ថិ. អយំ សភាវធម្មោយេវ, សមថវសេនេវ បន គច្ឆន្តេសុ ឯកោ ចេតោវិមុត្តោ នាម ហោតិ, ឯកោ បញ្ញាវិមុត្តោ. វិបស្សនាវសេន គច្ឆន្តេសុបិ ឯកោ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតិ, ឯកោ ចេតោវិមុត្តោតិ ឯត្ថ កិំ ការណន្តិ បុច្ឆតិ.

ឥន្ទ្រិយវេមត្តតំ វទាមីតិ ឥន្ទ្រិយនានត្តតំ វទាមិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, ន ត្វំ, អានន្ទ, ទស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បដិវិជ្ឈិ, តេន តេ ឯតំ អបាកដំ. អហំ បន បដិវិជ្ឈិំ, តេន មេ ឯតំ បាកដំ. ឯត្ថ ហិ ឥន្ទ្រិយនានត្តតា ការណំ. សមថវសេនេវ ហិ គច្ឆន្តេសុ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ចិត្តេកគ្គតា ធុរំ ហោតិ, សោ ចេតោវិមុត្តោ នាម ហោតិ. ឯកស្ស បញ្ញា ធុរំ ហោតិ, សោ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតិ. វិបស្សនាវសេនេវ ច គច្ឆន្តេសុ ឯកស្ស បញ្ញា ធុរំ ហោតិ, សោ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតិ. ឯកស្ស ចិត្តេកគ្គតា ធុរំ ហោតិ, សោ ចេតោវិមុត្តោ នាម ហោតិ. ទ្វេ អគ្គសាវកា សមថវិបស្សនាធុរេន អរហត្តំ បត្តា. តេសុ ធម្មសេនាបតិ បញ្ញាវិមុត្តោ ជាតោ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ចេតោវិមុត្តោ. ឥតិ ឥន្ទ្រិយវេមត្តមេត្ថ ការណន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាមាលុក្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ភទ្ទាលិសុត្តំ. តត្ថ ឯកាសនភោជនន្តិ ឯកស្មិំ បុរេភត្តេ អសនភោជនំ, ភុញ្ជិតព្ពភត្តន្តិ អត្ថោ. អប្បាពាធតន្តិអាទីនិ កកចោបមេ វិត្ថារិតានិ. ន ឧស្សហាមីតិ ន សក្កោមិ. សិយា កុក្កុច្ចំ សិយា វិប្បដិសារោតិ ឯវំ ភុញ្ជន្តោ យាវជីវំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ សក្ខិស្សាមិ នុ ខោ, ន នុ ខោតិ ឥតិ មេ វិប្បដិសារកុក្កុច្ចំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯកទេសំ ភុញ្ជិត្វាតិ បោរាណកត្ថេរា កិរ បត្តេ ភត្តំ បក្ខិបិត្វា សប្បិម្ហិ ទិន្នេ សប្បិនា ឧណ្ហមេវ ថោកំ ភុញ្ជិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា អវសេសំ ពហិ នីហរិត្វា ឆាយូទកផាសុកេ ឋានេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ. ឯតំ សន្ធាយ សត្ថា អាហ. ភទ្ទាលិ, បន ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ សកិំ បត្តំ បូរេត្វា ទិន្នំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា បុន បត្តំ ធោវិត្វា ឱទនស្ស បូរេត្វា លទ្ធំ ពហិ នីហរិត្វា ឆាយូទកផាសុកេ ឋានេ ភុញ្ជេយ្យ, ឥតិ ឯវំ វដ្ដេយ្យ, ឥតរថា កោ សក្កោតី’’តិ. តស្មា ឯវម្បិ ខោ អហំ, ភន្តេ, ន ឧស្សហាមីតិ អាហ. អយំ កិរ អតីតេ អនន្តរាយ ជាតិយា កាកយោនិយំ និព្ពត្តិ. កាកា ច នាម មហាឆាតកា ហោន្តិ. តស្មា ឆាតកត្ថេរោ នាម អហោសិ. តស្ស បន វិរវន្តស្សេវ ភគវា តំ មទ្ទិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា – ‘‘យោ បន ភិក្ខុ វិកាលេ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៤៨) សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ. តេន វុត្តំ អថ ខោ អាយស្មា, ភទ្ទាលិ,…បេ… អនុស្សាហំ បវេទេសីតិ.

យថា តន្តិ យថា អញ្ញោបិ សិក្ខាយ ន បរិបូរការី ឯកវិហារេបិ វសន្តោ សត្ថុ សម្មុខីភាវំ ន ទទេយ្យ, តថេវ ន អទាសីតិ អត្ថោ. នេវ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ, ន ធម្មទេសនដ្ឋានំ ន វិតក្កមាឡកំ, ន ឯកំ ភិក្ខាចារមគ្គំ បដិបជ្ជិ. យស្មិំ កុលេ ភគវា និសីទតិ, តស្ស ទ្វារេបិ ន អដ្ឋាសិ. សចស្ស វសនដ្ឋានំ ភគវា គច្ឆតិ, សោ បុរេតរមេវ ញត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ. សទ្ធាបព្ពជិតោ កិរេស កុលបុត្តោ បរិសុទ្ធសីលោ. តេនស្ស ន អញ្ញោ វិតក្កោ អហោសិ, – ‘‘មយា នាម ឧទរការណា ភគវតោ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ បដិពាហិតំ, អននុច្ឆវិកំ មេ កត’’ន្តិ អយមេវ វិតក្កោ អហោសិ. តស្មា ឯកវិហារេ វសន្តោបិ លជ្ជាយ សត្ថុ សម្មុខីភាវំ នាទាសិ.

១៣៥. ចីវរកម្មំ ករោន្តីតិ មនុស្សា ភគវតោ ចីវរសាដកំ អទំសុ, តំ គហេត្វា ចីវរំ ករោន្តិ. ឯតំ ទោសកន្តិ ឯតំ ឱកាសមេតំ អបរាធំ, សត្ថុ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តស្ស បដិពាហិតការណំ សាធុកំ មនសិ ករោហីតិ អត្ថោ. ទុក្ករតរន្តិ វស្សញ្ហិ វសិត្វា ទិសាបក្កន្តេ ភិក្ខូ កុហិំ វសិត្ថាតិ បុច្ឆន្តិ, តេហិ ជេតវនេ វសិម្ហាតិ វុត្តេ, ‘‘អាវុសោ, ភគវា ឥមស្មិំ អន្តោវស្សេ កតរំ ជាតកំ កថេសិ, កតរំ សុត្តន្តំ, កតរំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសី’’តិ បុច្ឆិតារោ ហោន្តិ. តតោ ‘‘វិកាលភោជនសិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ, ភទ្ទាលិ, នាម នំ ឯកោ ថេរោ បដិពាហី’’តិ វក្ខន្តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ – ‘‘ភគវតោបិ នាម សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តស្ស បដិពាហិតំ អយុត្តំ អការណ’’ន្តិ វទន្តិ. ឯវំ តេ អយំ ទោសោ មហាជនន្តរេ បាកដោ ហុត្វា ទុប្បដិការតំ អាបជ្ជិស្សតីតិ មញ្ញមានា ឯវមាហំសុ. អបិច អញ្ញេបិ ភិក្ខូ បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អាគមិស្សន្តិ. អថ ត្វំ ‘‘ឯថាវុសោ, មម សត្ថារំ ខមាបេន្តស្ស សហាយា ហោថា’’តិ សង្ឃំ សន្និបាតេស្សសិ. តត្ថ អាគន្តុកា បុច្ឆិស្សន្តិ, ‘‘អាវុសោ, កិំ ឥមិនាបិ ភិក្ខុនា កត’’ន្តិ. តតោ ឯតមត្ថំ សុត្វា ‘‘ភារិយំ កតំ ភិក្ខុនា, ទសពលំ នាម បដិពាហិស្សតីតិ អយុត្តមេត’’ន្តិ វក្ខន្តិ. ឯវម្បិ តេ អយំ អបរាធោ មហាជនន្តរេ បាកដោ ហុត្វា ទុប្បដិការតំ អាបជ្ជិស្សតីតិ មញ្ញមានាបិ ឯវមាហំសុ. អថ វា ភគវា បវារេត្វា ចារិកំ បក្កមិស្សតិ, អថ ត្វំ គតគតដ្ឋានេ ភគវតោ ខមាបនត្ថាយ សង្ឃំ សន្និបាតេស្សសិ. តត្រ ទិសាវាសិនោ ភិក្ខូ បុច្ឆិស្សន្តិ, ‘‘អាវុសោ, កិំ ឥមិនា ភិក្ខុនា កត’’ន្តិ…បេ… ទុប្បដិការតំ អាបជ្ជិស្សតីតិ មញ្ញមានាបិ ឯវមាហំសុ.

ឯតទវោចាតិ អប្បតិរូបំ មយា កតំ, ភគវា បន មហន្តេបិ អគុណេ អលគ្គិត្វា មយ្ហំ អច្ចយំ បដិគ្គណ្ហិស្សតីតិ មញ្ញមានោ ឯតំ ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ,’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អច្ចយោតិ អបរាធោ. មំ អច្ចគមាតិ មំ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ. បដិគ្គណ្ហាតូតិ ខមតុ. អាយតិំ សំវរាយាតិ អនាគតេ សំវរណត្ថាយ, បុន ឯវរូបស្ស អបរាធស្ស ទោសស្ស ខលិតស្ស អករណត្ថាយ. តគ្ឃាតិ ឯកំសេន. សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលីតិ, ភទ្ទាលិ, តយា បដិវិជ្ឈិតព្ពយុត្តកំ ឯកំ ការណំ អត្ថិ, តម្បិ តេ ន បដិវិទ្ធំ ន សល្លក្ខិតន្តិ ទស្សេតិ.

១៣៦. ឧភតោភាគវិមុត្តោតិអាទីសុ ធម្មានុសារី, សទ្ធានុសារីតិ ទ្វេ ឯកចិត្តក្ខណិកា មគ្គសមង្គិបុគ្គលា. ឯតេ បន សត្តបិ អរិយបុគ្គលេ ភគវតាបិ ឯវំ អាណាបេតុំ ន យុត្តំ, ភគវតា អាណត្តេ តេសម្បិ ឯវំ កាតុំ ន យុត្តំ. អដ្ឋានបរិកប្បវសេន បន អរិយបុគ្គលានំ សុវចភាវទស្សនត្ថំ ភទ្ទាលិត្ថេរស្ស ច ទុព្ពចភាវទស្សនត្ថមេតំ វុត្តំ.

អបិ នុ ត្វំ តស្មិំ សមយេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ទេសនំ កស្មា អារភិ? ភទ្ទាលិស្ស និគ្គហណត្ថំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ភទ្ទាលិ, ឥមេ សត្ត អរិយបុគ្គលា លោកេ ទក្ខិណេយ្យា មម សាសនេ សាមិនោ, មយិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តេ បដិពាហិតព្ពយុត្តេ ការណេ សតិ ឯតេសំ បដិពាហិតុំ យុត្តំ. ត្វំ បន មម សាសនតោ ពាហិរកោ, មយិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេន្តេ តុយ្ហំ បដិពាហិតុំ ន យុត្តន្តិ.

រិត្តោ តុច្ឆោតិ អន្តោ អរិយគុណានំ អភាវេន រិត្តកោ តុច្ឆកោ, ឥស្សរវចនេ កិញ្ចិ ន ហោតិ. យថាធម្មំ បដិករោសីតិ យថា ធម្មោ ឋិតោ, តថេវ ករោសិ, ខមាបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ តំ តវ អបរាធំ មយំ ខមាម. វុឌ្ឍិ ហេសា, ភទ្ទាលិ, អរិយស្ស វិនយេតិ ឯសា, ភទ្ទាលិ, អរិយស្ស វិនយេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ វុឌ្ឍិ នាម. កតមា? អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករិត្វា អាយតិំ សំវរាបជ្ជនា. ទេសនំ បន បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ករោន្តោ ‘‘យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ អាហ.

១៣៧. សត្ថាបិ ឧបវទតីតិ ‘‘អសុកវិហារវាសី អសុកស្ស ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកោ អសុកស្ស អន្តេវាសិកោ ឥត្ថន្នាមោ នាម ភិក្ខុ លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេតុំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ’’តិ សុត្វា – ‘‘កិំ តស្ស អរញ្ញវាសេន, យោ មយ្ហំ បន សាសនេ សិក្ខាយ អបរិបូរការី’’តិ ឯវំ ឧបវទតិ, សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ, អបិចេត្ថ ទេវតា ន កេវលំ ឧបវទន្តិ, ភេរវារម្មណំ ទស្សេត្វា បលាយនាការម្បិ ករោន្តិ. អត្តនាបិ អត្តានន្តិ សីលំ អាវជ្ជន្តស្ស សំកិលិដ្ឋដ្ឋានំ បាកដំ ហោតិ, ចិត្តំ វិធាវតិ, ន កម្មដ្ឋានំ អល្លីយតិ. សោ ‘‘កិំ មាទិសស្ស អរញ្ញវាសេនា’’តិ វិប្បដិសារី ឧដ្ឋាយ បក្កមតិ. អត្តាបិ អត្តានំ ឧបវទិតោតិ អត្តនាបិ អត្តា ឧបវទិតោ, អយមេវ វា បាឋោ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបច្ចនីកនយេន វេទិតព្ពោ. សោ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិ ឯវំ សច្ឆិករោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

១៤០. បសយ្ហ បសយ្ហ ការណំ ករោន្តីតិ អប្បមត្តកេបិ ទោសេ និគ្គហេត្វា បុនប្បុនំ ការេន្តិ. នោ តថាតិ មហន្តេបិ អបរាធេ យថា ឥតរំ, ឯវំ បសយ្ហ ន ការេន្តិ. សោ កិរ, ‘‘អាវុសោ, ភទ្ទាលិ, មា ចិន្តយិត្ថ, ឯវរូបំ នាម ហោតិ, ឯហិ សត្ថារំ ខមាបេហី’’តិ ភិក្ខុសង្ឃតោបិ, កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេត្វា អត្តនោ សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ភទ្ទាលិ, មា ចិន្តយិត្ថ, ឯវរូបំ នាម ហោតី’’តិ ឯវំ សត្ថុសន្តិកាបិ អនុគ្គហំ បច្ចាសីសតិ. តតោ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេនាបិ ន សមស្សាសិតោ, សត្ថារាបី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ.

អថ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោបិ សត្ថាបិ ឱវទិតព្ពយុត្តមេវ ឱវទតិ, ន ឥតរន្តិ ទស្សេតុំ ឥធ, ភទ្ទាលិ, ឯកច្ចោតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញេនាញ្ញន្តិអាទីនិ អនុមានសុត្តេ វិត្ថារិតានិ. ន សម្មា វត្តតីតិ សម្មា វត្តម្បិ ន វត្តតិ. ន លោមំ បាតេតីតិ អនុលោមវត្តេ ន វត្តតិ, វិលោមមេវ គណ្ហាតិ. ន និត្ថារំ វត្តតីតិ និត្ថារណកវត្តម្ហិ ន វត្តតិ, អាបត្តិវុដ្ឋានត្ថំ តុរិតតុរិតោ ឆន្ទជាតោ ន ហោតិ. តត្រាតិ តស្មិំ តស្ស ទុព្ពចករណេ. អភិណ្ហាបត្តិកោតិ និរន្តរាបត្តិកោ. អាបត្តិពហុលោតិ សាបត្តិកកាលោវស្ស ពហុ, សុទ្ធោ និរាបត្តិកកាលោ អប្បោតិ អត្ថោ. ន ខិប្បមេវ វូបសម្មតីតិ ខិប្បំ ន វូបសម្មតិ, ទីឃសុត្តំ ហោតិ. វិនយធរា បាទធោវនកាលេ អាគតំ ‘‘គច្ឆាវុសោ, វត្តវេលា’’តិ វទន្តិ. បុន កាលំ មញ្ញិត្វា អាគតំ ‘‘គច្ឆាវុសោ, តុយ្ហំ វិហារវេលា, គច្ឆាវុសោ, សាមណេរាទីនំ ឧទ្ទេសទានវេលា, អម្ហាកំ ន្ហានវេលា, ថេរូបដ្ឋានវេលា, មុខធោវនវេលា’’តិអាទីនិ វត្វា ទិវសភាគេបិ រត្តិភាគេបិ អាគតំ ឧយ្យោជេន្តិយេវ. ‘‘កាយ វេលាយ, ភន្តេ, ឱកាសោ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘គច្ឆាវុសោ, ត្វំ ឥមមេវ ឋានំ ជានាសិ, អសុកោ នាម វិនយធរត្ថេរោ សិនេហបានំ បិវតិ, អសុកោ វិរេចនំ ការេតិ, កស្មា តុរិតោសី’’តិអាទីនិ វត្វា ទីឃសុត្តមេវ ករោន្តិ.

១៤១. ខិប្បមេវ វូបសម្មតីតិ លហុំ វូបសម្មតិ, ន ទីឃសុត្តំ ហោតិ. ឧស្សុក្កាបន្នា ភិក្ខូ – ‘‘អាវុសោ, អយំ សុព្ពចោ ភិក្ខុ, ជនបទវាសិនោ នាម គាមន្តសេនាសនេ វសនដ្ឋាននិសជ្ជនាទីនិ ន ផាសុកានិ ហោន្តិ, ភិក្ខាចារោបិ ទុក្ខោ ហោតិ, សីឃមស្ស អធិករណំ វូបសមេមា’’តិ សន្និបតិត្វា អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបេត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបេន្តិ.

១៤២. អធិច្ចាបត្តិកោតិ កទាចិ កទាចិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. សោ កិញ្ចាបិ លជ្ជី ហោតិ បកតត្តោ, ទុព្ពចត្តា បនស្ស ភិក្ខូ តថេវ បដិបជ្ជន្តិ.

១៤៤. សទ្ធាមត្តកេន វហតិ បេមមត្តកេនាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ អប្បមត្តិកាយ គេហស្សិតសទ្ធាយ អប្បមត្តកេន គេហស្សិតបេមេន យាបេតិ. បដិសន្ធិគ្គហណសទិសា ហិ អយំ បព្ពជ្ជា នាម, នវបព្ពជិតោ បព្ពជ្ជាយ គុណំ អជានន្តោ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ បេមមត្តេន យាបេតិ, តស្មា ឯវរូបា សង្គណ្ហិតព្ពា. អប្បមត្តកម្បិ ហិ សង្គហំ លភិត្វា បព្ពជ្ជាយ ឋិតា អភិញ្ញាបត្តា មហាសមណា ភវិស្សន្តិ. ឯត្តកេន កថាមគ្គេន ‘‘ឱវទិតព្ពយុត្តកំ ឱវទន្តិ, ន ឥតរ’’ន្តិ ឥមមេវ ភគវតា ទស្សិតំ.

១៤៥. អញ្ញាយ សណ្ឋហិំសូតិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្តេសុ ហាយមានេសូតិ បដិបត្តិយា ហាយមានាយ សត្តា ហាយន្តិ នាម. សទ្ធម្មេ អន្តរធាយមានេតិ បដិបត្តិសទ្ធម្មេ អន្តរធាយមានេ. បដិបត្តិសទ្ធម្មោបិ ហិ បដិបត្តិបូរកេសុ សត្តេសុ អសតិ អន្តរធាយតិ នាម. អាសវដ្ឋានីយាតិ អាសវា តិដ្ឋន្តិ ឯតេសូតិ អាសវដ្ឋានីយា. យេសុ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធនាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខវិសេសភូតា ច អាសវា តិដ្ឋន្តិយេវ. យស្មា នេសំ តេ ការណំ ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេ អាសវដ្ឋានីយា វីតិក្កមធម្មា យាវ ន សង្ឃេ បាតុភវន្តិ, ន តាវ សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតីតិ អយមេត្ថ យោជនា.

ឯវំ អកាលំ ទស្សេត្វា បុន កាលំ ទស្សេតុំ យតោ ច ខោ, ភទ្ទាលីតិអាទិមាហ. តត្ថ យតោតិ យទា, យស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ វា ឯត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យស្មិំ កាលេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មាតិ សង្ខំ គតា វីតិក្កមទោសា សង្ឃេ បាតុភវន្តិ, តទា សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ. កស្មា? តេសំយេវ អាសវដ្ឋានីយធម្មសង្ខាតានំ វីតិក្កមទោសានំ បដិឃាតាយ.

ឯវំ អាសវដ្ឋានីយានំ ធម្មានំ អនុប្បត្តិំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អកាលំ, ឧប្បត្តិញ្ច កាលន្តិ វត្វា ឥទានិ តេសំ ធម្មានំ អនុប្បត្តិកាលញ្ច ឧប្បត្តិកាលញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ន តាវ, ភទ្ទាលិ, ឥធេកច្ចេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មហត្តន្តិ មហន្តភាវំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន ថេរនវមជ្ឈិមានំ វសេន មហត្តំ បត្តោ ហោតិ, តាវ សេនាសនានិ បហោន្តិ, សាសនេ ឯកច្ចេ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. មហត្តំ បត្តេ បន តេ ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ សត្ថា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ. តត្ថ មហត្តំ បត្តេ សង្ឃេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ អនុបសម្បន្នេន ឧត្តរិទ្វិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេយ្យ បាចិត្តិយំ (បាចិ. ៥១). យា បន ភិក្ខុនី អនុវស្សំ វុដ្ឋាបេយ្យ បាចិត្តិយំ (បាចិ. ១១៧១). យា បន ភិក្ខុនី ឯកវស្សំ ទ្វេ វុដ្ឋាបេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ១១៧៥).

ឥមិនា នយេន វេទិតព្ពានិ.

លាភគ្គន្តិ លាភស្ស អគ្គំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន លាភគ្គបត្តោ ហោតិ, ន តាវ លាភំ បដិច្ច អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. បត្តេ បន ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ សត្ថា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ អចេលកស្ស វា បរិព្ពាជកស្ស វា បរិព្ពាជិកាយ វា សហត្ថា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទទេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៧០).

ឥទញ្ហិ លាភគ្គបត្តេ សង្ឃេ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ.

យសគ្គន្តិ យសស្ស អគ្គំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន យសគ្គបត្តោ ហោតិ, ន តាវ យសំ បដិច្ច អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. បត្តេ បន ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ សត្ថា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ ‘‘សុរាមេរយបានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣២៧). ឥទញ្ហិ យសគ្គបត្តេ សង្ឃេ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ.

ពាហុសច្ចន្តិ ពហុស្សុតភាវំ. សង្ឃោ ហិ យាវ ន ពាហុសច្ចបត្តោ ហោតិ, ន តាវ អាសវដ្ឋានីយា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាហុសច្ចបត្តេ បន យស្មា ឯកំ និកាយំ ទ្វេ និកាយេ បញ្ចបិ និកាយេ ឧគ្គហេត្វា អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជមានា បុគ្គលា រសេន រសំ សំសន្ទេត្វា ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុ សាសនំ ទីបេន្តិ, អថ សត្ថា – ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ (បាចិ. ៤១៨)…បេ… សមណុទ្ទេសោបិ ចេ ឯវំ វទេយ្យា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤២៩) នយេន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតិ.

រត្តញ្ញុតំ បត្តោតិ ឯត្ថ រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ. អត្តនោ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ, ចិរបព្ពជិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. រត្តញ្ញូនំ ភាវំ រត្តញ្ញុតំ. តត្រ រត្តញ្ញុតំ បត្តេ សង្ឃេ ឧបសេនំ វង្គន្តបុត្តំ អារព្ភ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សោ ហាយស្មា ឩនទសវស្សេ ភិក្ខូ ឧបសម្បាទេន្តេ ទិស្វា ឯកវស្សោ សទ្ធិវិហារិកំ ឧបសម្បាទេសិ. អថ ភគវា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនទសវស្សេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៧៥). ឯវំ បញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ បុន ភិក្ខូ ‘‘ទសវស្សម្ហា ទសវស្សម្ហា’’តិ ពាលា អព្យត្តា ឧបសម្បាទេន្តិ. អថ ភគវា អបរម្បិ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ពាលេន អព្យត្តេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន ទសវស្សេន វា អតិរេកទសវស្សេន វា ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិ. ឥតិ រត្តញ្ញុតំ បត្តកាលេ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ.

១៤៦. អាជានីយសុសូបមំ ធម្មបរិយាយំ ទេសេសិន្តិ តរុណាជានីយឧបមំ កត្វា ធម្មំ ទេសយិំ. តត្រាតិ តស្មិំ អសរណេ. ន ខោ, ភទ្ទាលិ, ឯសេវ ហេតូតិ ន ឯស សិក្ខាយ អបរិបូរការីភាវោយេវ ឯកោ ហេតុ.

១៤៧. មុខាធានេ ការណំ ការេតីតិ ខលីនពន្ធាទីហិ មុខដ្ឋបនេ សាធុកំ គីវំ បគ្គណ្ហាបេតុំ ការណំ ការេតិ. វិសូកាយិតានីតិអាទីហិ វិសេវនាចារំ កថេសិ. សព្ពានេវ ហេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. តស្មិំ ឋានេតិ តស្មិំ វិសេវនាចារេ. បរិនិព្ពាយតីតិ និព្ពិសេវនោ ហោតិ, តំ វិសេវនំ ជហតីតិ អត្ថោ. យុគាធានេតិ យុគដ្ឋបនេ យុគស្ស សាធុកំ គហណត្ថំ.

អនុក្កមេតិ ចត្តារោបិ បាទេ ឯកប្បហារេនេវ ឧក្ខិបនេ ច និក្ខិបនេ ច. បរសេនាយ ហិ អាវាដេ ឋត្វា អសិំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តស្ស អស្សស្ស បាទេ ឆិន្ទន្តិ. តស្មិំ សមយេ ឯស ឯកប្បហារេនេវ ចត្តារោបិ បាទេ ឧក្ខិបិស្សតីតិ រជ្ជុពន្ធនវិធានេន ឯតំ ការណំ ករោន្តិ. មណ្ឌលេតិ យថា អស្សេ និសិន្នោយេវ ភូមិយំ បតិតំ អាវុធំ គហេតុំ សក្កោតិ, ឯវំ ករណត្ថំ មណ្ឌលេ ការណំ ការេតិ. ខុរកាសេតិ អគ្គគ្គខុរេហិ បថវីកមនេ. រត្តិំ ឱក្កន្តករណស្មិញ្ហិ យថា បទសទ្ទោ ន សុយ្យតិ, តទត្ថំ ឯកស្មិំ ឋានេ សញ្ញំ ទត្វា អគ្គគ្គខុរេហិយេវ គមនំ សិក្ខាបេន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ជវេតិ សីឃវាហនេ. ‘‘ធាវេ’’តិបិ បាឋោ. អត្តនោ បរាជយេ សតិ បលាយនត្ថំ, បរំ បលាយន្តំ អនុពន្ធិត្វា គហណត្ថញ្ច ឯតំ ការណំ ការេតិ. ទវត្តេតិ ទវត្តាយ, យុទ្ធកាលស្មិញ្ហិ ហត្ថីសុ វា កោញ្ចនាទំ ករោន្តេសុ អស្សេសុ វា ហសន្តេសុ រថេសុ វា និឃោសន្តេសុ យោធេសុ វា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តេសុ តស្ស រវស្ស អភាយិត្វា បរសេនបវេសនត្ថំ អយំ ការណា ករីយតិ.

រាជគុណេតិ រញ្ញា ជានិតព្ពគុណេ. កូដកណ្ណរញ្ញោ កិរ គុឡវណ្ណោ នាម អស្សោ អហោសិ. រាជា បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា ចេតិយបព្ពតំ គមិស្សាមីតិ កលម្ពនទីតីរំ សម្បត្តោ. អស្សោ តីរេ ឋត្វា ឧទកំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតិ, រាជា អស្សាចរិយំ អាមន្តេត្វា – ‘‘អហោ តយា អស្សោ សិក្ខាបិតោ ឧទកំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតី’’តិ អាហ. អាចរិយោ – ‘‘សុសិក្ខាបិតោ ទេវ អស្សោ, ឯវមស្ស ហិ ចិត្តំ ‘សចាហំ ឧទកំ ឱតរិស្សាមិ, វាលំ តេមិស្សតិ, វាលេ តិន្តេ រញ្ញោ អង្គេ ឧទកំ បាតេយ្យា’តិ ឯវំ តុម្ហាកំ សរីរេ ឧទកបាតនភយេន ន ឱតរតិ, វាលំ គណ្ហាបេថា’’តិ អាហ. រាជា តថា ការេសិ. អស្សោ វេគេន ឱតរិត្វា បារំ គតោ. ឯតទត្ថំ អយំ ការណា ករីយតិ. រាជវំសេតិ អស្សរាជវំសេ. វំសោ ចេសោ អស្សរាជានំ, តថារូបេន បហារេន ឆិន្នភិន្នសរីរាបិ អស្សារោហំ បរសេនាយ អបាតេត្វា ពហិ នីហរន្តិយេវ. ឯតទត្ថំ ការណំ ការេតីតិ អត្ថោ.

ឧត្តមេ ជវេតិ ជវសម្បត្តិយំ, យថា ឧត្តមជវោ ហោតិ, ឯវំ ការណំ ការេតីតិ អត្ថោ. ឧត្តមេ ហយេតិ ឧត្តមហយភាវេ, យថា ឧត្តមហយោ ហោតិ, ឯវំ ការណំ ការេតីតិ អត្ថោ. តត្ថ បកតិយា ឧត្តមហយោវ ឧត្តមហយការណំ អរហតិ, ន អញ្ញោ. ឧត្តមហយការណាយ ឯវ ច ហយោ ឧត្តមជវំ បដិបជ្ជតិ, ន អញ្ញោតិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ រាជា ឯកំ សិន្ធវបោតកំ លភិត្វា សិន្ធវភាវំ អជានិត្វាវ ឥមំ សិក្ខាបេហីតិ អាចរិយស្ស អទាសិ. អាចរិយោបិ តស្ស សិន្ធវភាវំ អជានន្តោ តំ មាសខាទកឃោដកានំ ការណាសុ ឧបនេតិ. សោ អត្តនោ អននុច្ឆវិកត្តា ការណំ ន បដិបជ្ជតិ. សោ តំ ទមេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កូដស្សោ អយំ មហារាជា’’តិ វិស្សជ្ជាបេសិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ អស្សាចរិយបុព្ពកោ ទហរោ ឧបជ្ឈាយស្ស ភណ្ឌកំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ តំ បរិខាបិដ្ឋេ ចរន្តំ ទិស្វា – ‘‘អនគ្ឃោ, ភន្តេ, សិន្ធវបោតកោ’’តិ ឧបជ្ឈាយស្ស កថេសិ. សចេ រាជា ជានេយ្យ, មង្គលស្សំ នំ ករេយ្យាតិ. ថេរោ អាហ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ, តាត, រាជា អប្បេវ នាម ពុទ្ធសាសនេ បសីទេយ្យ រញ្ញោ កថេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា, – ‘‘មហារាជ, អនគ្ឃោ សិន្ធវបោតកោ អត្ថី’’តិ កថេសិ. តយា ទិដ្ឋោ, តាតាតិ? អាម, មហារាជាតិ. កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ? តុម្ហាកំ ភុញ្ជនកសុវណ្ណថាលេ តុម្ហាកំ ភុញ្ជនកភត្តំ តុម្ហាកំ បិវនករសោ តុម្ហាកំ គន្ធា តុម្ហាកំ មាលាតិ. រាជា សព្ពំ ទាបេសិ. ទហរោ គាហាបេត្វា អគមាសិ.

អស្សោ គន្ធំ ឃាយិត្វាវ ‘‘មយ្ហំ គុណជាននកអាចរិយោ អត្ថិ មញ្ញេ’’តិ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. ទហរោ គន្ត្វា ‘‘ភត្តំ ភុញ្ជា’’តិ អច្ឆរំ បហរិ. អស្សោ អាគន្ត្វា សុវណ្ណថាលេ ភត្តំ ភុញ្ជិ, រសំ បិវិ. អថ នំ គន្ធេហិ វិលិម្បិត្វា រាជបិឡន្ធនំ បិឡន្ធិត្វា ‘‘បុរតោ បុរតោ គច្ឆា’’តិ អច្ឆរំ បហរិ. សោ ទហរស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មង្គលស្សដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. ទហរោ – ‘‘អយំ តេ, មហារាជ, អនគ្ឃោ សិន្ធវបោតកោ, ឥមិនាវ នំ និយាមេន កតិបាហំ បដិជគ្គាបេហី’’តិ វត្វា និក្ខមិ.

អថ កតិបាហស្ស អច្ចយេន អាគន្ត្វា អស្សស្ស អានុភាវំ បស្សិស្សសិ, មហារាជាតិ. សាធុ អាចរិយ កុហិំ ឋត្វា បស្សាមាតិ? ឧយ្យានំ គច្ឆ, មហារាជាតិ. រាជា អស្សំ គាហាបេត្វា អគមាសិ. ទហរោ អច្ឆរំ បហរិត្វា ‘‘ឯតំ រុក្ខំ អនុបរិយាហី’’តិ អស្សស្ស សញ្ញំ អទាសិ. អស្សោ បក្ខន្ទិត្វា រុក្ខំ អនុបរិគន្ត្វា អាគតោ. រាជា នេវ គច្ឆន្តំ ន អាគច្ឆន្តំ អទ្ទស. ទិដ្ឋោ តេ, មហារាជាតិ? ន ទិដ្ឋោ, តាតាតិ. វលញ្ជកទណ្ឌំ ឯតំ រុក្ខំ និស្សាយ ឋបេថាតិ វត្វា អច្ឆរំ បហរិ ‘‘វលញ្ជកទណ្ឌំ គហេត្វា ឯហី’’តិ. អស្សោ បក្ខន្ទិត្វា មុខេន គហេត្វា អាគតោ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ. ទិដ្ឋំ, តាតាតិ.

បុន អច្ឆរំ បហរិ ‘‘ឧយ្យានស្ស បាការមត្ថកេន ចរិត្វា ឯហី’’តិ. អស្សោ តថា អកាសិ. ទិដ្ឋោ, មហារាជាតិ. ន ទិដ្ឋោ, តាតាតិ. រត្តកម្ពលំ អាហរាបេត្វា អស្សស្ស បាទេ ពន្ធាបេត្វា តថេវ សញ្ញំ អទាសិ. អស្សោ ឧល្លង្ឃិត្វា បាការមត្ថកេន អនុបរិយាយិ. ពលវតា បុរិសេន អាវិញ្ឆនអលាតគ្គិសិខា វិយ ឧយ្យានបាការមត្ថកេ បញ្ញាយិត្ថ. អស្សោ គន្ត្វា សមីបេ ឋិតោ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ. ទិដ្ឋំ, តាតាតិ. មង្គលបោក្ខរណិបាការមត្ថកេ អនុបរិយាហីតិ សញ្ញំ អទាសិ.

បុន ‘‘បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា បទុមបត្តេសុ ចារិកំ ចរាហី’’តិ សញ្ញំ អទាសិ. បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា សព្ពបទុមបត្តេ ចរិត្វា អគមាសិ, ឯកំ បត្តម្បិ អនក្កន្តំ វា ផាលិតំ វា ឆិន្ទិតំ វា ខណ្ឌិតំ វា នាហោសិ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ. ទិដ្ឋំ, តាតាតិ. អច្ឆរំ បហរិត្វា តំ ហត្ថតលំ ឧបនាមេសិ. ធាតូបត្ថទ្ធោ លង្ឃិត្វា ហត្ថតលេ អដ្ឋាសិ. ទិដ្ឋំ, មហារាជាតិ? ទិដ្ឋំ, តាតាតិ. ឯវំ ឧត្តមហយោ ឯវ ឧត្តមការណាយ ឧត្តមជវំ បដិបជ្ជតិ.

ឧត្តមេ សាខល្យេតិ មុទុវាចាយ. មុទុវាចាយ ហិ, ‘‘តាត, ត្វំ មា ចិន្តយិ, រញ្ញោ មង្គលស្សោ ភវិស្សសិ, រាជភោជនាទីនិ លភិស្សសី’’តិ ឧត្តមហយការណំ ការេតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧត្តមេ សាខល្យេ’’តិ. រាជភោគ្គោតិ រញ្ញោ ឧបភោគោ. រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ យត្ថ កត្ថចិ គច្ឆន្តេន ហត្ថំ វិយ បាទំ វិយ អនោហាយេវ គន្តព្ពំ ហោតិ. តស្មា អង្គន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ, ចតូសុ វា សេនង្គេសុ ឯកំ អង្គំ ហោតិ.

អសេខាយ សម្មាទិដ្ឋិយាតិ អរហត្តផលសម្មាទិដ្ឋិយា. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ តំសម្បយុត្តាវ. សម្មាញាណំ បុព្ពេ វុត្តសម្មាទិដ្ឋិយេវ. ឋបេត្វា បន អដ្ឋ ផលង្គានិ សេសា ធម្មា វិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. អយំ បន ទេសនា ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលស្ស វសេន អរហត្តនិកូដំ គហេត្វា និដ្ឋាបិតាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. លដុកិកោបមសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ លដុកិកោបមសុត្តំ. តត្ថ យេន សោ វនសណ្ឌោតិ អយម្បិ មហាឧទាយិត្ថេរោ ភគវតា សទ្ធិំយេវ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា សទ្ធិំ បដិក្កមិ. តស្មា យេន សោ ភគវតា ឧបសង្កមន្តោ វនសណ្ឌោ តេនុបសង្កមីតិ វេទិតព្ពោ. អបហត្តាតិ អបហារកោ. ឧបហត្តាតិ ឧបហារកោ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ.

១៤៩. យំ ភគវាតិ យស្មិំ សមយេ ភគវា. ឥង្ឃាតិ អាណត្តិយំ និបាតោ. អញ្ញថត្តន្តិ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ. តញ្ច ខោ ន ភគវន្តំ បដិច្ច, ឯវរូបំ បន បណីតភោជនំ អលភន្តា កថំ យាបេស្សាមាតិ ឯវំ បណីតភោជនំ បដិច្ច អហោសីតិ វេទិតព្ពំ. ភូតបុព្ពន្តិ ឥមិនា រត្តិភោជនស្ស បណីតភាវំ ទស្សេតិ. សូបេយ្យន្តិ សូបេន ឧបនេតព្ពំ មច្ឆមំសកឡីរាទិ. សមគ្គា ភុញ្ជិស្សាមាតិ ឯកតោ ភុញ្ជិស្សាម. សង្ខតិយោតិ អភិសង្ខារិកខាទនីយានិ. សព្ពា តា រត្តិន្តិ សព្ពា តា សង្ខតិយោ រត្តិំយេវ ហោន្តិ, ទិវា បន អប្បា បរិត្តា ថោកិកា ហោន្តីតិ. មនុស្សា ហិ ទិវា យាគុកញ្ជិយាទីហិ យាបេត្វាបិ រត្តិំ យថាសត្តិ យថាបណីតមេវ ភុញ្ជន្តិ.

បុន ភូតបុព្ពន្តិ ឥមិនា រត្តិ វិកាលភោជនេ អាទីនវំ ទស្សេតិ. តត្ថ អន្ធការតិមិសាយន្តិ ពហលន្ធការេ. មាណវេហីតិ ចោរេហិ. កតកម្មេហីតិ កតចោរកម្មេហិ. ចោរា កិរ កតកម្មា យំ នេសំ ទេវតំ អាយាចិត្វា កម្មំ និប្ផន្នំ, តស្ស ឧបហារត្ថាយ មនុស្សេ មារេត្វា គលលោហិតាទីនិ គណ្ហន្តិ. តេ អញ្ញេសុ មនុស្សេសុ មារិយមានេសុ កោលាហលា ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, បព្ពជិតំ បរិយេសន្តោ នាម នត្ថីតិ មញ្ញមានា ភិក្ខូ គហេត្វា មារេន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អកតកម្មេហីតិ អដវិតោ គាមំ អាគមនកាលេ កម្មនិប្ផន្នត្ថំ បុរេតរំ ពលិកម្មំ កាតុកាមេហិ. អសទ្ធម្មេន និមន្តេតីតិ ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ អជ្ជេករត្តិំ ឥធេវ ភុញ្ជិត្វា ឥធ វសិត្វា សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ស្វេ គមិស្សសី’’តិ មេថុនធម្មេន និមន្តេតិ.

បុន ភូតបុព្ពន្តិ ឥមិនា អត្តនា ទិដ្ឋការណំ កថេតិ. វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុវិជ្ជោតនក្ខណេ. វិស្សរមកាសីតិ មហាសទ្ទមកាសិ. អភុម្មេតិ ភូ’តិ វឌ្ឍិ, អភូ’តិ អវឌ្ឍិ, វិនាសោ មយ្ហន្តិ អត្ថោ. បិសាចោ វត មន្តិ បិសាចោ មំ ខាទិតុំ អាគតោ វត. អាតុមារី មាតុមារីតិ ឯត្ថ អាតូតិ បិតា, មាតូតិ មាតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្ស បិតា វា មាតា វា អត្ថិ, តំ មាតាបិតរោ អម្ហាកំ បុត្តកោតិ យថា តថា វា ឧប្បាទេត្វា យំកិញ្ចិ ខាទនីយភោជនីយំ ទត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ សយាបេន្តិ. សោ ឯវំ រត្តិំ បិណ្ឌាយ ន ចរតិ. តុយ្ហំ បន មាតាបិតរោ មតា មញ្ញេ, តេន ឯវំ ចរសីតិ.

១៥០. ឯវមេវាតិ ឯវមេវ កិញ្ចិ អានិសំសំ អបស្សន្តា និក្ការណេនេវ. ឯវមាហំសូតិ គរហន្តោ អាហ. តត្ថ អាហំសូតិ វទន្តិ. កិំ បនិមស្សាតិ ឥមស្ស អប្បមត្តកស្ស ហេតុ កិំ វត្តព្ពំ នាម, ននុ អបស្សន្តេន វិយ អសុណន្តេន វិយ ភវិតព្ពន្តិ. ឱរមត្តកស្សាតិ បរិត្តមត្តកស្ស. អធិសល្លិខតេវាយន្តិ អយំ សមណោ នវនីតំ បិសន្តោ វិយ បទុមនាឡសុត្តំ កកចេន ឱក្កន្តន្តោ វិយ អតិសល្លេខតិ, អតិវាយាមំ ករោតិ. សិក្ខាកាមាតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ វិយ សិក្ខាកាមា, តេសុ ច អប្បច្ចយំ ឧបដ្ឋបេន្តិ. តេសញ្ហិ ឯវំ ហោតិ ‘‘សចេ ឯតេ ‘អប្បមត្តកមេតំ, ហរថ ភគវា’តិ វទេយ្យុំ, កិំ សត្ថា ន ហរេយ្យ. ឯវំ បន អវត្វា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសិន្នា ‘ឯវំ ភគវា, សាធុ ភគវា, បញ្ញបេថ ភគវា’តិ អតិរេកតរំ ឧស្សាហំ បដិលភន្តី’’តិ. តស្មា តេសុ អប្បច្ចយំ ឧបដ្ឋបេន្តិ.

តេសន្តិ តេសំ ឯកច្ចានំ មោឃបុរិសានំ. តន្តិ តំ អប្បមត្តកំ បហាតព្ពំ. ថូលោ កលិង្គរោតិ គលេ ពទ្ធំ មហាកដ្ឋំ វិយ ហោតិ. លដុកិកា សកុណិកាតិ ចាតកសកុណិកា. សា កិរ រវសតំ រវិត្វា នច្ចសតំ នច្ចិត្វា សកិំ គោចរំ គណ្ហាតិ. អាកាសតោ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតំ បន នំ ទិស្វា វច្ឆបាលកាទយោ កីឡនត្ថំ បូតិលតាយ ពន្ធន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អាគមេតីតិ ឧបេតិ. តញ្ហិ តស្សាតិ តំ បូតិលតាពន្ធនំ តស្សា អប្បសរីរតាយ ចេវ អប្បថាមតាយ ច ពលវពន្ធនំ នាម, មហន្តំ នាឡិកេររជ្ជុ វិយ ទុច្ឆិជ្ជំ ហោតិ. តេសន្តិ តេសំ មោឃបុរិសានំ សទ្ធាមន្ទតាយ ច បញ្ញាមន្ទតាយ ច ពលវំ ពន្ធនំ នាម, ទុក្កដវត្ថុមត្តកម្បិ មហន្តំ បារាជិកវត្ថុ វិយ ទុប្បជហំ ហោតិ.

១៥១. សុក្កបក្ខេ បហាតព្ពស្សាតិ កិំ ឥមស្ស អប្បមត្តកស្ស បហាតព្ពស្ស ហេតុ ភគវតា វត្តព្ពំ អត្ថិ, យស្ស នោ ភគវា បហានមាហ. ននុ ឯវំ ភគវតោ អធិប្បាយំ ញត្វាបិ បហាតព្ពមេវាតិ អត្ថោ. អប្បោស្សុក្កាតិ អនុស្សុក្កា. បន្នលោមាតិ បតិតលោមា, ន តស្ស បហាតព្ពភយេន ឧទ្ធគ្គលោមា. បរទត្តវុត្តាតិ បរេហិ ទិន្នវុត្តិនោ, បរតោ លទ្ធេន យាបេន្តាតិ អត្ថោ. មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តីតិ អបច្ចាសីសនបក្ខេ ឋិតា ហុត្វា វិហរន្តិ. មិគោ ហិ បហារំ លភិត្វា មនុស្សាវាសំ គន្ត្វា ភេសជ្ជំ វា វណតេលំ វា លភិស្សាមីតិ អជ្ឈាសយំ អកត្វា បហារំ លភិត្វាវ អគាមកំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា បហដដ្ឋានំ ហេដ្ឋា កត្វា និបតិត្វា ផាសុភូតកាលេ ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ. ឯវំ មិគា អបច្ចាសីសនបក្ខេ ឋិតា. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តី’’តិ. តញ្ហិ តស្សាតិ តំ វរត្តពន្ធនំ តស្ស ហត្ថិនាគស្ស មហាសរីរតាយ ចេវ មហាថាមតាយ ច ទុព្ពលពន្ធនំ នាម. បូតិលតា វិយ សុឆិជ្ជំ ហោតិ. តេសំ តន្តិ តេសំ តំ កុលបុត្តានំ សទ្ធាមហន្តតាយ ច បញ្ញាមហន្តតាយ ច មហន្តំ បារាជិកវត្ថុបិ ទុក្កដវត្ថុមត្តកំ វិយ សុប្បជហំ ហោតិ.

១៥២. ទលិទ្ទោតិ ទាលិទ្ទិយេន សមន្នាគតោ. អស្សកោតិ និស្សកោ. អនាឡ្ហិយោតិ អនឌ្ឍោ. អគារកន្តិ ខុទ្ទកគេហំ. ឱលុគ្គវិលុគ្គន្តិ យស្ស គេហយដ្ឋិយោ បិដ្ឋិវំសតោ មុច្ចិត្វា មណ្ឌលេ លគ្គា, មណ្ឌលតោ មុច្ចិត្វា ភូមិយំ លគ្គា. កាកាតិទាយិន្តិ យត្ថ កិញ្ចិទេវ ភុញ្ជិស្សាមាតិ អន្តោ និសិន្នកាលេ វិសុំ ទ្វារកិច្ចំ នាម នត្ថិ, តតោ តតោ កាកា បវិសិត្វា បរិវារេន្តិ. សូរកាកា ហិ បលាយនកាលេ ច យថាសម្មុខដ្ឋានេនេវ និក្ខមិត្វា បលាយន្តិ. នបរមរូបន្តិ ន បុញ្ញវន្តានំ គេហំ វិយ ឧត្តមរូបំ. ខដោបិកាតិ វិលីវមញ្ចកោ. ឱលុគ្គវិលុគ្គាតិ ឱណតុណ្ណតា. ធញ្ញសមវាបកន្តិ ធញ្ញញ្ច សមវាបកញ្ច. តត្ថ ធញ្ញំ នាម កុទ្រូសកោ. សមវាបកន្តិ លាពុពីជកុម្ភណ្ឌពីជកាទិ ពីជជាតំ. នបរមរូបន្តិ យថា បុញ្ញវន្តានំ គន្ធសាលិពីជាទិ បរិសុទ្ធំ ពីជំ, ន ឯវរូបំ. ជាយិកាតិ កបណជាយា. នបរមរូបាតិ បច្ឆិសីសា លម្ពត្ថនី មហោទរា បិសាចា វិយ ពីភច្ឆា. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ. សោ វតស្សំ, យោហន្តិ សោ វតាហំ បុរិសោ នាម អស្សំ, យោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា បព្ពជេយ្យន្តិ.

សោ ន សក្កុណេយ្យាតិ សោ ឯវំ ចិន្តេត្វាបិ គេហំ គន្ត្វា – ‘‘បព្ពជ្ជា នាម លាភគរុកា ទុក្ករា ទុរាសទា, សត្តបិ អដ្ឋបិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យថាធោតេនេវ បត្តេន អាគន្តព្ពម្បិ ហោតិ, ឯវំ យាបេតុំ អសក្កោន្តស្ស មេ បុន អាគតស្ស វសនដ្ឋានំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តិណវល្លិទព្ពសម្ភារា នាម ទុស្សមោធានិយា, កិន្តិ ករោមី’’តិ វីមំសតិ. អថស្ស តំ អគារកំ វេជយន្តបាសាទោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. អថស្ស ខដោបិកំ ឱលោកេត្វា – ‘‘មយិ គតេ ឥមំ វិសង្ខរិត្វា ឧទ្ធនាលាតំ ករិស្សន្តិ, បុន អដ្ដនិបាទវិលីវាទីនិ លទ្ធព្ពានិ ហោន្តិ, កិន្តិ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេតិ. អថស្ស សា សិរិសយនំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. តតោ ធញ្ញកុម្ភិំ ឱលោកេត្វា – ‘‘មយិ គតេ អយំ ឃរណី ឥមំ ធញ្ញំ តេន តេន សទ្ធិំ ភុញ្ជិស្សតិ. បុន អាគតេន ជីវិតវុត្តិ នាម លទ្ធព្ពា ហោតិ, កិន្តិ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេតិ. អថស្ស សា អឌ្ឍតេឡសានិ កោដ្ឋាគារសតានិ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. តតោ មាតុគាមំ ឱលោកេត្វា – ‘‘មយិ គតេ ឥមំ ហត្ថិគោបកោ វា អស្សគោបកោ វា យោ កោចិ បលោភេស្សតិ, បុន អាគតេន ភត្តបាចិកា នាម លទ្ធព្ពា ហោតិ, កិន្តិ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេតិ. អថស្ស សា រូបិនី ទេវី វិយ ឧបដ្ឋាតិ. ឥទំ សន្ធាយ ‘‘សោ ន សក្កុណេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ.

១៥៣. និក្ខគណានន្តិ សុវណ្ណនិក្ខសតានំ. ចយោតិ សន្តានតោ កតសន្និចយោ. ធញ្ញគណានន្តិ ធញ្ញសកដសតានំ.

១៥៤. ចត្តារោមេ, ឧទាយិ, បុគ្គលាតិ ឥធ កិំ ទស្សេតិ? ហេដ្ឋា ‘‘តេ តញ្ចេវ បជហន្តិ, តេ តញ្ចេវ នប្បជហន្តី’’តិ បជហនកា ច អប្បជហនកា ច រាសិវសេន ទស្សិតា, ន បាដិយេក្កំ វិភត្តា. ឥទានិ យថា នាម ទព្ពសម្ភារត្ថំ គតោ បុរិសោ បដិបាដិយា រុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា បុន និវត្តិត្វា វង្កញ្ច បហាយ កម្មេ ឧបនេតព្ពយុត្តកមេវ គណ្ហាតិ, ឯវមេវ អប្បជហនកេ ឆឌ្ឌេត្វា អព្ពោហារិកេ កត្វា បជហនកបុគ្គលា ចត្តារោ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

ឧបធិបហានាយាតិ ខន្ធុបធិកិលេសុបធិអភិសង្ខារុបធិកាមគុណូបធីតិ ឥមេសំ ឧបធីនំ បហានាយ. ឧបធិបដិសំយុត្តាតិ ឧបធិអនុធាវនកា. សរសង្កប្បាតិ ឯត្ថ សរន្តិ ធាវន្តីតិ សរា. សង្កប្បេន្តីតិ សង្កប្បា. បទទ្វយេនបិ វិតក្កាយេវ វុត្តា. សមុទាចរន្តីតិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរិត្វា វត្តន្តិ. សំយុត្តោតិ កិលេសេហិ សំយុត្តោ. ឥន្ទ្រិយវេមត្តតាតិ ឥន្ទ្រិយនានត្តតា. កទាចិ ករហចីតិ ពហុកាលំ វីតិវត្តេត្វា. សតិសម្មោសាតិ សតិសម្មោសេន. និបាតោតិ អយោកដាហម្ហិ បតនំ. ឯត្តាវតា ‘‘នប្បជហតិ, បជហតិ, ខិប្បំ បជហតី’’តិ តយោ រាសយោ ទស្សិតា. តេសុ ចត្តារោ ជនា នប្បជហន្តិ នាម, ចត្តារោ បជហន្តិ នាម, ចត្តារោ ខិប្បំ បជហន្តិ នាម.

តត្ថ បុថុជ្ជនោ សោតាបន្នោ សកទាគាមី អនាគាមីតិ ឥមេ ចត្តារោ ជនា នប្បជហន្តិ នាម. បុថុជ្ជនាទយោ តាវ មា បជហន្តុ, អនាគាមី កថំ ន បជហតីតិ? សោបិ ហិ យាវទេវស្ស ភវលោភោ អត្ថិ, តាវ អហោសុខំ អហោសុខន្តិ អភិនន្ទតិ. តស្មា នប្បជហតិ នាម. ឯតេយេវ បន ចត្តារោ ជនា បជហន្តិ នាម. សោតាបន្នាទយោ តាវ បជហន្តុ, បុថុជ្ជនោ កថំ បជហតីតិ? អារទ្ធវិបស្សកោ ហិ សតិសម្មោសេន សហសា កិលេសេ ឧប្បន្នេ ‘‘មាទិសស្ស នាម ភិក្ខុនោ កិលេសោ ឧប្បន្នោ’’តិ សំវេគំ កត្វា វីរិយំ បគ្គយ្ហ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គេន កិលេសេ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥតិ សោ បជហតិ នាម. តេយេវ ចត្តារោ ខិប្បំ បជហន្តិ នាម. តត្ថ ឥមស្មិំ សុត្តេ, មហាហត្ថិបទោបមេ (ម. និ. ១.២៨៨ អាទយោ), ឥន្ទ្រិយភាវនេតិ (ម. និ. ៣.៤៥៣ អាទយោ) ឥមេសុ សុត្តេសុ កិញ្ចាបិ តតិយវារោ គហិតោ, បញ្ហោ បន ទុតិយវារេនេវ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឧបធិ ទុក្ខស្ស មូលន្តិ ឯត្ថ បញ្ច ខន្ធា ឧបធិ នាម. តំ ទុក្ខស្ស មូលន្តិ ឥតិ វិទិត្វា កិលេសុបធិនា និរុបធិ ហោតិ, និគ្គហណោ និតណ្ហោតិ អត្ថោ. ឧបធិសង្ខយេ វិមុត្តោតិ តណ្ហក្ខយេ និព្ពានេ អារម្មណតោ វិមុត្តោ.

១៥៥. ឯវំ ចត្តារោ បុគ្គលេ វិត្ថារេត្វា ឥទានិ យេ បជហន្តិ, តេ ‘‘ឥមេ នាម ឯត្តកេ កិលេសេ បជហន្តិ’’. យេ នប្បជហន្តិ, តេបិ ‘‘ឥមេ នាម ឯត្តកេ កិលេសេ នប្បជហន្តី’’តិ ទស្សេតុំ បញ្ច ខោ ឥមេ ឧទាយិ កាមគុណាតិអាទិមាហ. តត្ថ មិឡ្ហសុខន្តិ អសុចិសុខំ. អនរិយសុខន្តិ អនរិយេហិ សេវិតសុខំ. ភាយិតព្ពន្តិ ឯតស្ស សុខស្ស បដិលាភតោបិ វិបាកតោបិ ភាយិតព្ពំ. នេក្ខម្មសុខន្តិ កាមតោ និក្ខន្តសុខំ. បវិវេកសុខន្តិ គណតោបិ កិលេសតោបិ បវិវិត្តសុខំ. ឧបសមសុខន្តិ រាគាទិវូបសមត្ថាយ សុខំ. សម្ពោធសុខន្តិ មគ្គសង្ខាតស្ស សម្ពោធស្ស និព្ពត្តនត្ថាយ សុខំ. ន ភាយិតព្ពន្តិ ឯតស្ស សុខស្ស បដិលាភតោបិ វិបាកតោបិ ន ភាយិតព្ពំ, ភាវេតព្ពមេវេតំ.

១៥៦. ឥញ្ជិតស្មិំ វទាមីតិ ឥញ្ជនំ ចលនំ ផន្ទនន្តិ វទាមិ. កិញ្ច តត្ថ ឥញ្ជិតស្មិន្តិ កិញ្ច តត្ថ ឥញ្ជិតំ. ឥទំ តត្ថ ឥញ្ជិតស្មិន្តិ យេ ឯតេ អនិរុទ្ធា វិតក្កវិចារា, ឥទំ តត្ថ ឥញ្ជិតំ. ទុតិយតតិយជ្ឈានេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនិញ្ជិតស្មិំ វទាមីតិ ឥទំ ចតុត្ថជ្ឈានំ អនិញ្ជនំ អចលនំ និប្ផន្ទនន្តិ វទាមិ.

អនលន្តិ វទាមីតិ អកត្តព្ពអាលយន្តិ វទាមិ, តណ្ហាលយោ ឯត្ថ ន ឧប្បាទេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. អថ វា អនលំ អបរិយត្តំ, ន ឯត្តាវតា អលមេតន្តិ សន្និដ្ឋានំ កាតព្ពន្តិ វទាមិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្សាបីតិ ឯវរូបាយបិ សន្តាយ សមាបត្តិយា បហានមេវ វទាមិ. អណុំ វា ថូលំ វាតិ ខុទ្ទកំ វា មហន្តំ វា អប្បសាវជ្ជំ វា មហាសាវជ្ជំ វា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ទេសនា បន នេយ្យបុគ្គលស្ស វសេន អរហត្តនិកូដេនេវ និដ្ឋាបិតាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

លដុកិកោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ចាតុមសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចាតុមសុត្តំ. តត្ថ ចាតុមាយន្តិ ឯវំនាមកេ គាមេ. បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានីតិ អធុនា បព្ពជិតានំ ភិក្ខូនំ បញ្ច សតានិ. ថេរា កិរ ចិន្តេសុំ – ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា ទសពលំ អទិស្វាវ បព្ពជិតា, ឯតេសំ ភគវន្តំ ទស្សេស្សាម, ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អត្តនោ អត្តនោ យថាឧបនិស្សយេន បតិដ្ឋហិស្សន្តី’’តិ. តស្មា តេ ភិក្ខូ គហេត្វា អាគតា. បដិសម្មោទមានាតិ ‘‘កច្ចាវុសោ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិំ បដិសន្ថារកថំ កុរុមានា. សេនាសនានិ បញ្ញាបយមានាតិ អត្តនោ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វសនដ្ឋានានិ បុច្ឆិត្វា ទ្វារវាតបានានិ វិវរិត្វា មញ្ចបីឋកដសារកាទីនិ នីហរិត្វា បប្ផោដេត្វា យថាដ្ឋានេ សណ្ឋាបយមានា. បត្តចីវរានិ បដិសាមយមានាតិ, ភន្តេ, ឥទំ មេ បត្តំ ឋបេថ, ឥទំ ចីវរំ, ឥទំ ថាលកំ, ឥទំ ឧទកតុម្ពំ, ឥមំ កត្តរយដ្ឋិន្តិ ឯវំ សមណបរិក្ខារេ សង្គោបយមានា.

ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទាតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គតត្តា ឧច្ចំ, បត្ថដត្តា មហន្តំ អវិនិព្ភោគសទ្ទំ ករោន្តា. កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេតិ កេវដ្ដានំ មច្ឆបច្ឆិឋបិតដ្ឋានេ មហាជនោ សន្និបតិត្វា – ‘‘ឥធ អញ្ញំ ឯកំ មច្ឆំ ទេហិ, ឯកំ មច្ឆផាលំ ទេហិ, ឯតស្ស តេ មហា ទិន្នោ, មយ្ហំ ខុទ្ទកោ’’តិ ឯវំ ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. មច្ឆគហណត្ថំ ជាលេ បក្ខិត្តេបិ តស្មិំ ឋានេ កេវដ្ដា ចេវ អញ្ញេ ច ‘‘បវិដ្ឋោ ន បវិដ្ឋោ, គហិតោ ន គហិតោ’’តិ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. តម្បិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បណាមេមីតិ នីហរាមិ. ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្ពន្តិ តុម្ហេ មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស វសនដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ឯវំ មហាសទ្ទំ ករោថ, អត្តនោ ធម្មតាយ វសន្តា កិំ នាម សារុប្បំ ករិស្សថ, តុម្ហាទិសានំ មម សន្តិកេ វសនកិច្ចំ នត្ថីតិ ទីបេតិ. តេសុ ឯកភិក្ខុបិ ‘‘ភគវា តុម្ហេ មហាសទ្ទមត្តកេន អម្ហេ បណាមេថា’’តិ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ វត្តុំ នាសក្ខិ, សព្ពេ ភគវតោ វចនំ សម្បដិច្ឆន្តា ‘‘ឯវំ, ភន្តេ,’’តិ វត្វា និក្ខមិំសុ. ឯវំ បន តេសំ អហោសិ ‘‘មយំ សត្ថារំ បស្សិស្សាម, ធម្មកថំ សោស្សាម, សត្ថុ សន្តិកេ វសិស្សាមាតិ អាគតា. ឯវរូបស្ស បន គរុនោ សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា មហាសទ្ទំ ករិម្ហា, អម្ហាកមេវ ទោសោយំ, បណាមិតម្ហា, ន នោ លទ្ធំ ភគវតោ សន្តិកេ វត្ថុំ, ន សុវណ្ណវណ្ណសរីរំ ឱលោកេតុំ, ន មធុរស្សរេន ធម្មំ សោតុ’’ន្តិ. តេ ពលវទោមនស្សជាតា ហុត្វា បក្កមិំសុ.

១៥៨. តេនុបសង្កមិំសូតិ តេ កិរ សក្យា អាគមនសមយេបិ តេ ភិក្ខូ តត្ថេវ និសិន្នា បស្សិំសុ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតេ ភិក្ខូ បវិសិត្វាវ បដិនិវត្តា, ជានិស្សាម តំ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិំសុ. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. កហំ បន តុម្ហេតិ តុម្ហេ ឥទានេវ អាគន្ត្វា កហំ គច្ឆថ, កិំ តុម្ហាកំ កោចិ ឧបទ្ទវោ, ឧទាហុ ទសពលស្សាតិ? តេសំ បន ភិក្ខូនំ, – ‘‘អាវុសោ, មយំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគតា, ទិដ្ឋោ នោ ភគវា, ឥទានិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គច្ឆាមា’’តិ កិញ្ចាបិ ឯវំ វចនបរិហារោ អត្ថិ, ឯវរូបំ បន លេសកប្បំ អកត្វា យថាភូតមេវ អារោចេត្វា ភគវតា ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុសង្ឃោ បណាមិតោតិ អាហំសុ. តេ បន រាជានោ សាសនេ ធុរវហា, តស្មា ចិន្តេសុំ – ‘‘ទ្វីហិ អគ្គសាវកេហិ សទ្ធិំ បញ្ចសុ ភិក្ខុសតេសុ គច្ឆន្តេសុ ភគវតោ បាទមូលំ វិគច្ឆិស្សតិ, ឥមេសំ និវត្តនាការំ ករិស្សាមា’’តិ. ឯវំ ចិន្តេត្វា តេន ហាយស្មន្តោតិអាទិមាហំសុ. តេសុបិ ភិក្ខូសុ ‘‘មយំ មហាសទ្ទមត្តកេន បណាមិតា, ន មយំ ជីវិតុំ អសក្កោន្តា បព្ពជិតា’’តិ ឯកភិក្ខុបិ បដិប្ផរិតោ នាម នាហោសិ, សព្ពេ បន សមកំយេវ, ‘‘ឯវមាវុសោ,’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ.

១៥៩. អភិនន្ទតូតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាគមនំ ឥច្ឆន្តោ អភិនន្ទតុ. អភិវទតូតិ ឯតុ ភិក្ខុសង្ឃោតិ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេន្តោ អភិវទតុ. អនុគ្គហិតោតិ អាមិសានុគ្គហេន ច ធម្មានុគ្គហេន ច អនុគ្គហិតោ. អញ្ញថត្តន្តិ ទសពលស្ស ទស្សនំ ន លភាមាតិ បសាទញ្ញថត្តំ ភវេយ្យ. វិបរិណាមោតិ បសាទញ្ញថត្តេន វិព្ភមន្តានំ វិបរិណាមញ្ញថត្តំ ភវេយ្យ. ពីជានំ តរុណានន្តិ តរុណសស្សានំ. សិយា អញ្ញថត្តន្តិ ឧទកវារកាលេ ឧទកំ អលភន្តានំ មិលាតភាវេន អញ្ញថត្តំ ភវេយ្យ, សុស្សិត្វា មិលាតភាវំ អាបជ្ជនេន វិបរិណាមោ ភវេយ្យ. វច្ឆកស្ស បន ខីរបិបាសាយ សុស្សនំ អញ្ញថត្តំ នាម, សុស្សិត្វា កាលកិរិយា វិបរិណាមោ នាម.

១៦០. បសាទិតោ ភគវាតិ ថេរោ កិរ តត្ថ និសិន្នោវ ទិព្ពចក្ខុនា ព្រហ្មានំ អាគតំ អទ្ទស, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា ច អាយាចនសទ្ទំ សុណិ, ចេតោបរិយញាណេន ភគវតោ បសន្នភាវំ អញ្ញាសិ. តស្មា – ‘‘កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេត្វា បក្កោសិយមានានំ គមនំ នាម ន ផាសុកំ, យាវ សត្ថា ន បេសេតិ, តាវទេវ គមិស្សាមា’’តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ. អប្បោស្សុក្កោតិ អញ្ញេសុ កិច្ចេសុ អនុស្សុក្កោ ហុត្វា. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ផលសមាបត្តិវិហារំ អនុយុត្តោ មញ្ញេ ភគវា វិហរិតុកាមោ, សោ ឥទានិ យថារុចិយា វិហរិស្សតីតិ ឯវំ មេ អហោសីតិ វទតិ. មយម្បិ ទានីតិ មយំ បរំ ឱវទមានា វិហារតោ និក្កឌ្ឍិតា, កិំ អម្ហាកំ បរោវាទេន. ឥទានិ មយម្បិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារេនេវ វិហរិស្សាមាតិ ទីបេតិ. ថេរោ ឥមស្មិំ ឋានេ វិរទ្ធោ អត្តនោ ភារភាវំ ន អញ្ញាសិ. អយញ្ហិ ភិក្ខុសង្ឃោ ទ្វិន្នម្បិ មហាថេរានំ ភារោ, តេន នំ បដិសេធេន្តោ ភគវា អាគមេហីតិអាទិមាហ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បន អត្តនោ ភារភាវំ អញ្ញាសិ. តេនស្ស ភគវា សាធុការំ អទាសិ.

១៦១. ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេតិ កស្មា អារភិ? ឥមស្មិំ សាសនេ ចត្តារិ ភយានិ. យោ តានិ អភីតោ ហោតិ, សោ ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋាតុំ សក្កោតិ. ឥតរោ បន ន សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ ឧទកោរោហន្តេតិ ឧទកំ ឱរោហន្តេ បុគ្គលេ. កុម្ភីលភយន្តិ សុំសុមារភយំ. សុសុកាភយន្តិ ចណ្ឌមច្ឆភយំ.

១៦២. កោធុបាយាសស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ ពាហិរំ ឧទកំ ឱតិណ្ណោ ឩមីសុ ឱសីទិត្វា មរតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ កោធុបាយាសេ ឱសីទិត្វា វិព្ភមតិ. តស្មា កោធុបាយាសោ ‘‘ឩមិភយ’’ន្តិ វុត្តោ.

១៦៣. ឱទរិកត្តស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ ពាហិរំ ឧទកំ ឱតិណ្ណោ កុម្ភីលេន ខាទិតោ មរតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ ឱទរិកត្តេន ខាទិតោ វិព្ភមតិ. តស្មា ឱទរិកត្តំ ‘‘កុម្ភីលភយ’’ន្តិ វុត្តំ.

១៦៤. អរក្ខិតេនេវ កាយេនាតិ សីសប្បចាលកាទិករណេន អរក្ខិតកាយោ ហុត្វា. អរក្ខិតាយ វាចាយាតិ ទុដ្ឋុល្លភាសនាទិវសេន អរក្ខិតវាចោ ហុត្វា. អនុបដ្ឋិតាយ សតិយាតិ កាយគតាសតិំ អនុបដ្ឋាបេត្វា. អសំវុតេហីតិ អបិហិតេហិ. បញ្ចន្នេតំកាមគុណានំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ ពាហិរំ ឧទកំ ឱតិណ្ណោ អាវដ្ដេ និមុជ្ជិត្វា មរតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតោ បញ្ចកាមគុណាវដ្ដេ និមុជ្ជិត្វា វិព្ភមតិ. តស្មា បញ្ច កាមគុណា ‘‘អាវដ្ដភយ’’ន្តិ វុត្តា.

១៦៥. អនុទ្ធំសេតីតិ កិលមេតិ មិលាបេតិ. រាគានុទ្ធំសេនាតិ រាគានុទ្ធំសិតេន. មាតុគាមស្សេតំ អធិវចនន្តិ យថា ហិ ពាហិរំ ឧទកំ ឱតិណ្ណោ ចណ្ឌមច្ឆំ អាគម្ម លទ្ធប្បហារោ មរតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ មាតុគាមំ អាគម្ម ឧប្បន្នកាមរាគោ វិព្ភមតិ. តស្មា មាតុគាមោ ‘‘សុសុកាភយ’’ន្តិ វុត្តោ.

ឥមានិ បន ចត្តារិ ភយានិ ភាយិត្វា យថា ឧទកំ អនោរោហន្តស្ស ឧទកំ និស្សាយ អានិសំសោ នត្ថិ, ឧទកបិបាសាយ បិបាសិតោ ច ហោតិ រជោជល្លេន កិលិដ្ឋសរីរោ ច, ឯវមេវំ ឥមានិ ចត្តារិ ភយានិ ភាយិត្វា សាសនេ អបព្ពជន្តស្សាបិ ឥមំ សាសនំ និស្សាយ អានិសំសោ នត្ថិ, តណ្ហាបិបាសាយ បិបាសិតោ ច ហោតិ កិលេសរជេន សំកិលិដ្ឋចិត្តោ ច. យថា បន ឥមានិ ចត្តារិ ភយានិ អភាយិត្វា ឧទកំ ឱរោហន្តស្ស វុត្តប្បការោ អានិសំសោ ហោតិ, ឯវំ ឥមានិ អភាយិត្វា សាសនេ បព្ពជិតស្សាបិ វុត្តប្បការោ អានិសំសោ ហោតិ. ថេរោ បនាហ – ‘‘ចត្តារិ ភយានិ ភាយិត្វា ឧទកំ អនោតរន្តោ សោតំ ឆិន្ទិត្វា បរតីរំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ, អភាយិត្វា ឱតរន្តោ សក្កោតិ, ឯវមេវំ ភាយិត្វា សាសនេ អបព្ពជន្តោបិ តណ្ហាសោតំ ឆិន្ទិត្វា និព្ពានបារំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតិ, អភាយិត្វា បព្ពជន្តោ បន សក្កោតី’’តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. អយំ បន ទេសនា នេយ្យបុគ្គលស្ស វសេន និដ្ឋាបិតាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ