១. អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១០៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តំ. តត្ថ អម្ពលដ្ឋិកាយំ វិហរតីតិ វេឡុវនវិហារស្ស បច្ចន្តេ បធានឃរសង្ខេបេ វិវេកកាមានំ វសនត្ថាយ កតេ អម្ពលដ្ឋិកាតិ ឯវំនាមកេ បាសាទេ បវិវេកំ ព្រូហយន្តោ វិហរតិ. កណ្ដកោ នាម ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ តិខិណោវ ហោតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ អាយស្មា សត្តវស្សិកសាមណេរកាលេយេវ បវិវេកំ ព្រូហយមានោ តត្ថ វិហាសិ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ. អាសនន្តិ បកតិបញ្ញត្តមេវេត្ថ អាសនំ អត្ថិ, តំ បប្ផោដេត្វា ឋបេសិ. ឧទកាធានេតិ ឧទកភាជនេ. ‘‘ឧទកដ្ឋានេ’’តិបិ បាឋោ.

អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេសីតិ ឱវាទទានត្ថំ អាមន្តេសិ. ភគវតា ហិ រាហុលត្ថេរស្ស សម្ពហុលា ធម្មទេសនា កតា. សាមណេរបញ្ហំ ថេរស្សេវ វុត្តំ. តថា រាហុលសំយុត្តំ មហារាហុលោវាទសុត្តំ ចូឡរាហុលោវាទសុត្តមិទំ អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តន្តិ.

អយញ្ហិ អាយស្មា សត្តវស្សិកកាលេ ភគវន្តំ ចីវរកណ្ណេ គហេត្វា ‘‘ទាយជ្ជំ មេ សមណ ទេហី’’តិ ទាយជ្ជំ យាចមានោ ភគវតា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស និយ្យាទេត្វា បព្ពាជិតោ. អថ ភគវា ទហរកុមារា នាម យុត្តាយុត្តំ កថំ កថេន្តិ, ឱវាទមស្ស ទេមីតិ រាហុលកុមារំ អាមន្តេត្វា ‘‘សាមណេរេន នាម, រាហុល, តិរច្ឆានកថំ កថេតុំ ន វដ្ដតិ, ត្វំ កថយមានោ ឯវរូបំ កថំ កថេយ្យាសី’’តិ សព្ពពុទ្ធេហិ អវិជហិតំ ទសបុច្ឆំ បញ្ចបណ្ណាសវិស្សជ្ជនំ – ‘‘ឯកោ បញ្ហោ ឯកោ ឧទ្ទេសោ ឯកំ វេយ្យាករណំ ទ្វេ បញ្ហា…បេ… ទស បញ្ហា ទស ឧទ្ទេសា ទស វេយ្យាករណាតិ. ឯកំ នាម កិំ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា…បេ… ទស នាម កិំ? ទសហង្គេហិ សមន្នាគតោ អរហាតិ វុច្ចតី’’តិ (ខុ. បា. ៤.១០) ឥមំ សាមណេរបញ្ហំ កថេសិ. បុន ចិន្តេសិ ‘‘ទហរកុមារា នាម បិយមុសាវាទា ហោន្តិ, អទិដ្ឋមេវ ទិដ្ឋំ អម្ហេហិ, ទិដ្ឋមេវ ន ទិដ្ឋំ អម្ហេហីតិ វទន្តិ ឱវាទមស្ស ទេមី’’តិ អក្ខីហិ ឱលោកេត្វាបិ សុខសញ្ជាននត្ថំ បឋមមេវ ចតស្សោ ឧទកាធានូបមាយោ, តតោ ទ្វេ ហត្ថិឧបមាយោ ឯកំ អាទាសូបមញ្ច ទស្សេត្វា ឥមំ សុត្តំ កថេសិ. ចតូសុ បន បច្ចយេសុ តណ្ហាវិវដ្ដនំ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ កល្យាណមិត្តុបនិស្សយស្ស មហន្តភាវញ្ច ទស្សេត្វា រាហុលសុត្តំ (សុ. និ. រាហុលសុត្ត) កថេសិ. អាគតាគតដ្ឋានេ ភវេសុ ឆន្ទរាគោ ន កត្តព្ពោតិ ទស្សេតុំ រាហុលសំយុត្តំ (សំ. និ. ២.១៨៨ អាទយោ) កថេសិ. ‘‘អហំ សោភាមិ, មម វណ្ណាយតនំ បសន្ន’’ន្តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហស្សិតឆន្ទរាគោ ន កត្តព្ពោតិ មហារាហុលោវាទសុត្តំ កថេសិ.

តត្ថ រាហុលសុត្តំ ឥមស្មិំ នាម កាលេ វុត្តន្តិ ន វត្តព្ពំ. តញ្ហិ អភិណ្ហោវាទវសេន វុត្តំ. រាហុលសំយុត្តំ សត្តវស្សិកកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ អវស្សិកភិក្ខុកាលា វុត្តំ. មហារាហុលោវាទសុត្តំ អដ្ឋារស វស្សសាមណេរកាលេ វុត្តំ. ចូឡរាហុលោវាទសុត្តំ អវស្សិកភិក្ខុកាលេ វុត្តំ. កុមារកបញ្ហញ្ច ឥទញ្ច អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តំ សត្តវស្សិកសាមណេរកាលេ វុត្តំ. តេសុ រាហុលសុត្តំ អភិណ្ហោវាទត្ថំ, រាហុលសំយុត្តំ, ថេរស្ស វិបស្សនាគព្ភគហណត្ថំ, មហារាហុលោវាទំ គេហស្សិតឆន្ទរាគវិនោទនត្ថំ, ចូឡរាហុលោវាទំ ថេរស្ស បញ្ចទស-វិមុត្តិបរិបាចនីយ-ធម្មបរិបាកកាលេ អរហត្តគាហាបនត្ថំ វុត្តំ. ឥទញ្ច បន សន្ធាយ រាហុលត្ថេរោ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ តថាគតស្ស គុណំ កថេន្តោ ឥទមាហ –

‘‘កិកីវ ពីជំ រក្ខេយ្យ, ចាមរី វាលមុត្តមំ;

និបកោ សីលសម្បន្នោ, មមំ រក្ខិ តថាគតោ’’តិ. (អប. ១.២.៨៣);

សាមណេរបញ្ហំ អយុត្តវចនបហានត្ថំ, ឥទំ អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តំ សម្បជានមុសាវាទស្ស អករណត្ថំ វុត្តំ.

តត្ថ បស្សសិ នោតិ បស្សសិ នុ. បរិត្តន្តិ ថោកំ. សាមញ្ញន្តិ សមណធម្មោ. និក្កុជ្ជិត្វាតិ អធោមុខំ កត្វា. ឧក្កុជ្ជិត្វាតិ ឧត្តានំ កត្វា.

១០៨. សេយ្យថាបិ, រាហុល, រញ្ញោ នាគោតិ អយំ ឧបមា សម្បជានមុសាវាទេ សំវររហិតស្ស ឱបម្មទស្សនត្ថំ វុត្តា. តត្ថ ឦសាទន្តោតិ រថីសាសទិសទន្តោ. ឧរុឡ្ហវាតិ អភិវឌ្ឍិតោ អារោហសម្បន្នោ. អភិជាតោតិ សុជាតោ ជាតិសម្បន្នោ. សង្គាមាវចរោតិ សង្គាមំ ឱតិណ្ណបុព្ពោ. កម្មំ ករោតីតិ អាគតាគតេ បវដ្ដេន្តោ ឃាតេតិ. បុរត្ថិមកាយាទីសុ បន បុរត្ថិមកាយេន តាវ បដិសេនាយ ផលកកោដ្ឋកមុណ្ឌបាការាទយោ បាតេតិ, តថា បច្ឆិមកាយេន. សីសេន កម្មំ នាម និយមេត្វា ឯតំ បទេសំ មទ្ទិស្សាមីតិ និវត្តិត្វា ឱលោកេតិ, ឯត្តកេន សតម្បិ សហស្សម្បិ ទ្វេធា ភិជ្ជតិ. កណ្ណេហិ កម្មំ នាម អាគតាគតេ សរេ កណ្ណេហិ បហរិត្វា បាតនំ. ទន្តេហិ កម្មំ នាម បដិហត្ថិអស្សហត្ថារោហអស្សារោហបទាទីនំ វិជ្ឈនំ. នង្គុដ្ឋេន កម្មំ នាម នង្គុដ្ឋេ ពន្ធាយ ទីឃាសិលដ្ឋិយា វា អយមុសលេន វា ឆេទនភេទនំ. រក្ខតេវ សោណ្ឌន្តិ សោណ្ឌំ បន មុខេ បក្ខិបិត្វា រក្ខតិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ តស្ស ហត្ថិនោ ករណេ. អបរិច្ចត្តន្តិ អនិស្សដ្ឋំ, បរេសំ ជយំ អម្ហាកញ្ច បរាជយំ បស្សីតិ មញ្ញតិ. សោណ្ឌាយបិ កម្មំ ករោតីតិ អយមុគ្គរំ វា ខទិរមុសលំ វា គហេត្វា សមន្តា អដ្ឋារសហត្ថដ្ឋានំ មទ្ទតិ. បរិច្ចត្តន្តិ វិស្សដ្ឋំ, ឥទានិ ហត្ថិយោធាទីសុ ន កុតោចិ ភាយតិ, អម្ហាកំ ជយំ បរេសញ្ច បរាជយំ បស្សីតិ មញ្ញតិ. នាហំ តស្ស កិញ្ចិ បាបន្តិ តស្ស ទុក្កដាទិអាបត្តិវីតិក្កមេ វា មាតុឃាតកាទិកម្មេសុ វា កិញ្ចិ បាបំ អកត្តព្ពំ នាម នត្ថិ. តស្មា តិហ តេតិ យស្មា សម្បជានមុសាវាទិនោ អកត្តព្ពំ បាបំ នាម នត្ថិ, តស្មា តយា ហសាយបិ ទវកម្យតាយបិ មុសា ន ភណិស្សាមីតិ សិក្ខិតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណត្ថោតិ ឱលោកនត្ថោ, យំ មុខេ វជ្ជំ ហោតិ, តស្ស ទស្សនត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចវេក្ខិត្វាតិ ឱលោកេត្វា ឱលោកេត្វា.

១០៩. សសក្កំ ន ករណីយន្តិ ឯកំសេនេវ ន កាតព្ពំ. បដិសំហរេយ្យាសីតិ និវត្តេយ្យាសិ មា ករេយ្យាសិ. អនុបទជ្ជេយ្យាសីតិ អនុបទេយ្យាសិ ឧបត្ថម្ភេយ្យាសិ បុនប្បុនំ ករេយ្យាសិ. អហោរត្តានុសិក្ខីតិ រត្តិញ្ច ទិវញ្ច សិក្ខមានោ.

១១១. អដ្ដីយិតព្ពន្តិ អដ្ដេន បីឡិតេន ភវិតព្ពំ. ហរាយិតព្ពន្តិ លជ្ជិតព្ពំ. ជិគុច្ឆិតព្ពន្តិ គូថំ ទិស្វា វិយ ជិគុច្ឆា ឧប្បាទេតព្ពា. មនោកម្មស្ស បន អទេសនាវត្ថុកត្តា ឥធ ទេសេតព្ពន្តិ ន វុត្តំ. កិត្តកេ បន ឋានេ កាយកម្មវចីកម្មានិ សោធេតព្ពានិ, កិត្តកេ មនោកម្មន្តិ. កាយកម្មវចីកម្មានិ តាវ ឯកស្មិំ បុរេភត្តេយេវ សោធេតព្ពានិ. ភត្តកិច្ចំ កត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នេន ហិ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ‘‘អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥមស្មិំ ឋានេ និសជ្ជា អត្ថិ នុ ខោ មេ ឥមស្មិំ អន្តរេ បរេសំ អប្បិយំ កាយកម្មំ វា វចីកម្មំ វា’’តិ. សចេ អត្ថីតិ ជានាតិ, ទេសនាយុត្តំ ទេសេតព្ពំ, អាវិករណយុត្តំ អាវិកាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ, តេនេវ បីតិបាមោជ្ជេន វិហាតព្ពំ. មនោកម្មំ បន ឯតស្មិំ បិណ្ឌបាតបរិយេសនដ្ឋានេ សោធេតព្ពំ. កថំ? ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ អជ្ជ បិណ្ឌបាតបរិយេសនដ្ឋានេ រូបាទីសុ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បដិឃំ វា’’តិ? សចេ អត្ថិ, ‘‘បុន ន ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ, តេនេវ បីតិបាមោជ្ជេន វិហាតព្ពំ.

១១២. សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ ពុទ្ធា វា បច្ចេកពុទ្ធា វា តថាគតសាវកា វា. តស្មាតិហាតិ យស្មា អតីតេបិ ឯវំ បរិសោធេសុំ, អនាគតេបិ បរិសោធេស្សន្តិ, ឯតរហិបិ បរិសោធេន្តិ, តស្មា តុម្ហេហិបិ តេសំ អនុសិក្ខន្តេហិ ឯវំ សិក្ខិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមំ បន ទេសនំ ភគវា យាវ ភវគ្គា ឧស្សិតស្ស រតនរាសិនោ យោជនិយមណិក្ខន្ធេន កូដំ គណ្ហន្តោ វិយ នេយ្យបុគ្គលវសេន បរិនិដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.