២. មហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហារាហុលោវាទសុត្តំ. តត្ថ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធីតិ ទស្សនំ អវិជហិត្វា គមនំ អព្ពោច្ឆិន្នំ កត្វា បច្ឆតោ បច្ឆតោ ឥរិយាបថានុពន្ធនេន អនុពន្ធិ. តទា ហិ ភគវា បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ វិលាសិតគមនេន បុរតោ បុរតោ គច្ឆតិ, រាហុលត្ថេរោ ទសពលស្ស បទានុបទិកោ ហុត្វា បច្ឆតោ បច្ឆតោ.

តត្ថ ភគវា សុបុប្ផិតសាលវនមជ្ឈគតោ សុភូមិឱតរណត្ថាយ និក្ខន្តមត្តវរវារណោ វិយ វិរោចិត្ថ, រាហុលភទ្ទោ ច វរវារណស្ស បច្ឆតោ និក្ខន្តគជបោតកោ វិយ. ភគវា សាយន្ហសមយេ មណិគុហតោ និក្ខមិត្វា គោចរំ បដិបន្នោ កេសរសីហោ វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច សីហមិគរាជានំ អនុពន្ធន្តោ និក្ខន្តសីហបោតកោ វិយ. ភគវា មណិបព្ពតសស្សិរិកវនសណ្ឌតោ ទាឋពលោ មហាព្យគ្ឃោ វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច ព្យគ្ឃរាជានំ អនុពន្ធព្យគ្ឃបោតកោ វិយ. ភគវា សិម្ពលិទាយតោ និក្ខន្តសុបណ្ណរាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច សុបណ្ណរាជស្ស បច្ឆតោ និក្ខន្តសុបណ្ណបោតកោ វិយ. ភគវា ចិត្តកូដបព្ពតតោ គគនតលំ បក្ខន្ទសុវណ្ណហំសរាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច ហំសាធិបតិំ អនុបក្ខន្ទហំសបោតកោ វិយ. ភគវា មហាសរំ អជ្ឈោគាឡ្ហា សុវណ្ណមហានាវា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច សុវណ្ណនាវំ បច្ឆា អនុពន្ធនាវាបោតកោ វិយ. ភគវា ចក្ករតនានុភាវេន គគនតលេ សម្បយាតចក្កវត្តិរាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច រាជានំ អនុសម្បយាតបរិណាយករតនំ វិយ. ភគវា វិគតវលាហកំ នភំ បដិបន្នតារករាជា វិយ, រាហុលភទ្ទោ ច តារកាធិបតិនោ អនុមគ្គបដិបន្នា បរិសុទ្ធឱសធិតារកា វិយ.

ភគវាបិ មហាសម្មតបវេណិយំ ឱក្កាករាជវំសេ ជាតោ, រាហុលភទ្ទោបិ. ភគវាបិ សង្ខេ បក្ខិត្តខីរសទិសោ សុបរិសុទ្ធជាតិខត្តិយកុលេ ជាតោ, រាហុលភទ្ទោបិ. ភគវាបិ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ, រាហុលភទ្ទោបិ. ភគវតោបិ សរីរំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ ទេវនគរេសុ សមុស្សិតរតនតោរណំ វិយ សព្ពបាលិផុល្លោ បារិច្ឆត្តកោ វិយ ច អតិមនោហរណំ, រាហុលភទ្ទស្សាបិ. ឥតិ ទ្វេបិ អភិនីហារសម្បន្នា, ទ្វេបិ រាជបព្ពជិតា, ទ្វេបិ ខត្តិយសុខុមាលា, ទ្វេបិ សុវណ្ណវណ្ណា, ទ្វេបិ លក្ខណសម្បន្នា ឯកមគ្គំ បដិបន្នា បដិបាដិយា គច្ឆន្តានំ ទ្វិន្នំ ចន្ទមណ្ឌលានំ ទ្វិន្នំ សូរិយមណ្ឌលានំ ទ្វិន្នំ សក្កសុយាមសន្តុសិតសុនិម្មិតវសវត្តិមហាព្រហ្មាទីនំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានា វិយ វិរោចិំសុ.

តត្រាយស្មា រាហុលោ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆន្តោវ បាទតលតោ យាវ ឧបរិ កេសន្តា តថាគតំ អាលោកេសិ. សោ ភគវតោ ពុទ្ធវេសវិលាសំ ទិស្វា ‘‘សោភតិ ភគវា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវិចិត្តសរីរោ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តតាយ វិប្បកិណ្ណសុវណ្ណចុណ្ណមជ្ឈគតោ វិយ, វិជ្ជុលតាបរិក្ខិត្តោ កនកបព្ពតោ វិយ, យន្តសុត្តសមាកឌ្ឍិតរតនវិចិត្តំ សុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ, រត្តបំសុកូលចីវរបដិច្ឆន្នោបិ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តកនកបព្ពតោ វិយ, បវាឡលតាបដិមណ្ឌិតំ សុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ, ចីនបិដ្ឋចុណ្ណបូជិតំ សុវណ្ណចេតិយំ វិយ, លាខារសានុលិត្តោ កនកយូបោ វិយ, រត្តវលាហកន្តរតោ តង្ខណព្ភុគ្គតបុណ្ណចន្ទោ វិយ, អហោ សមតិំសបារមិតានុភាវសជ្ជិតស្ស អត្តភាវស្ស សិរីសម្បត្តី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ អត្តានម្បិ ឱលោកេត្វា – ‘‘អហម្បិ សោភាមិ. សចេ ភគវា ចតូសុ មហាទីបេសុ ចក្កវត្តិរជ្ជំ អករិស្សា, មយ្ហំ បរិណាយកដ្ឋានន្តរំ អទស្សា. ឯវំ សន្តេ អតិវិយ ជម្ពុទីបតលំ អសោភិស្សា’’តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហស្សិតំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេសិ.

ភគវាបិ បុរតោ គច្ឆន្តោវ ចិន្តេសិ – ‘‘បរិបុណ្ណច្ឆវិមំសលោហិតោ ទានិ រាហុលស្ស អត្តភាវោ. រជនីយេសុ រូបារម្មណាទីសុ ហិ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទនកាលោ ជាតោ, កិំ ពហុលតាយ នុ ខោ រាហុលោ វីតិនាមេតី’’តិ. អថ សហាវជ្ជនេនេវ បសន្នឧទកេ មច្ឆំ វិយ, បរិសុទ្ធេ អាទាសមណ្ឌលេ មុខនិមិត្តំ វិយ ច តស្ស តំ ចិត្តុប្បាទំ អទ្ទស. ទិស្វាវ – ‘‘អយំ រាហុលោ មយ្ហំ អត្រជោ ហុត្វា មម បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ ‘អហំ សោភាមិ, មយ្ហំ វណ្ណាយតនំ បសន្ន’ន្តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហស្សិតឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេតិ, អតិត្ថេ បក្ខន្ទោ ឧប្បថំ បដិបន្នោ អគោចរេ ចរតិ, ទិសាមូឡ្ហអទ្ធិកោ វិយ អគន្តព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ. អយំ ខោ បនស្ស កិលេសោ អព្ភន្តរេ វឌ្ឍន្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ បស្សិតុំ ន ទស្សតិ, បរត្ថម្បិ, ឧភយត្ថម្បិ. តតោ និរយេបិ បដិសន្ធិំ គណ្ហាបេស្សតិ, តិរច្ឆានយោនិយម្បិ, បេត្តិវិសយេបិ, អសុរកាយេបិ, សម្ពាធេបិ មាតុកុច្ឆិស្មិន្តិ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ បរិបាតេស្សតិ. អយញ្ហិ –

អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ. (ឥតិវុ. ៨៨) –

យថា ខោ បន អនេករតនបូរា មហានាវា ភិន្នផលកន្តរេន ឧទកំ អាទិយមានា មុហុត្តម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពា ហោតិ, វេគេនស្សា វិវរំ បិទហិតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ. យាវស្ស អយំ កិលេសោ អព្ភន្តរេ សីលរតនាទីនិ ន វិនាសេតិ, តាវទេវ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយមកាសិ. ឯវរូបេសុ បន ឋានេសុ ពុទ្ធានំ នាគវិលោកនំ នាម ហោតិ. តស្មា យន្តេន បរិវត្តិតសុវណ្ណបដិមា វិយ សកលកាយេនេវ បរិវត្តេត្វា ឋិតោ រាហុលភទ្ទំ អាមន្តេសិ. តំ សន្ធាយ ‘‘អថ ខោ ភគវា អបលោកេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យំកិញ្ចិ រូបន្តិអាទីនិ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានិ. នេតំ មមាតិអាទីនិ មហាហត្ថិបទោបមេ វុត្តានិ. រូបមេវ នុ ខោ ភគវាតិ កស្មា បុច្ឆតិ? តស្ស កិរ – ‘‘សព្ពំ រូបំ នេតំ មម, នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តា’’តិ សុត្វា – ‘‘ភគវា សព្ពំ រូបំ វិបស្សនាបញ្ញាយ ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ វទតិ, វេទនាទីសុ នុ ខោ កថំ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ នយោ ឧទបាទិ. តស្មា តស្មិំ នយេ ឋិតោ បុច្ឆតិ. នយកុសលោ ហេស អាយស្មា រាហុលោ, ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ វុត្តេ ឥទម្បិ ន កត្តព្ពំ ឥទម្បិ ន កត្តព្ពមេវាតិ នយសតេនបិ នយសហស្សេនបិ បដិវិជ្ឈតិ. ឥទំ កត្តព្ពន្តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ.

សិក្ខាកាមោ ហិ អយំ អាយស្មា, បាតោវ គន្ធកុដិបរិវេណេ បត្ថមត្តំ វាលិកំ ឱកិរតិ – ‘‘អជ្ជ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកា មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកា ឯត្តកំ ឱវាទំ ឯត្តកំ បរិភាសំ លភាមី’’តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ នំ ឯតទគ្គេ ឋបេន្តោ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សិក្ខាកាមានំ យទិទំ រាហុលោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩) សិក្ខាយមេវ អគ្គំ កត្វា ឋបេសិ. សោបិ អាយស្មា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ តមេវ សីហនាទំ នទិ –

‘‘សព្ពមេតំ អភិញ្ញាយ, ធម្មរាជា បិតា មម;

សម្មុខា ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

សិក្ខាកាមានហំ អគ្គោ, ធម្មរាជេន ថោមិតោ;

សទ្ធាបព្ពជិតានញ្ច, សហាយោ បវរោ មម.

ធម្មរាជា បិតា មយ្ហំ, ធម្មារក្ខោ ច បេត្តិយោ;

សារិបុត្តោ ឧបជ្ឈាយោ, សព្ពំ មេ ជិនសាសន’’ន្តិ.

អថស្ស ភគវា យស្មា ន កេវលំ រូបមេវ, វេទនាទយោបិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពា, តស្មា រូបម្បិ រាហុលាតិអាទិមាហ. កោ នជ្ជាតិ កោ នុ អជ្ជ. ថេរស្ស កិរ ឯតទហោសិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ មយ្ហំ អត្តភាវនិស្សិតំ ឆន្ទរាគំ ញត្វា ‘សមណេន នាម ឯវរូបោ វិតក្កោ ន វិតក្កិតព្ពោ’តិ នេវ បរិយាយេន កថំ កថេសិ, គច្ឆ ភិក្ខុ រាហុលំ វទេហិ ‘មា បុន ឯវរូបំ វិតក្កំ វិតក្កេសី’តិ ន ទូតំ បេសេសិ. មំ សម្មុក្ខេ ឋត្វាយេវ បន សភណ្ឌកំ ចោរំ ចូឡាយ គណ្ហន្តោ វិយ សម្មុខា សុគតោវាទំ អទាសិ. សុគតោវាទោ ច នាម អសង្ខេយ្យេហិបិ កប្បេហិ ទុល្លភោ. ឯវរូបស្ស ពុទ្ធស្ស សម្មុខា ឱវាទំ លភិត្វា កោ នុ វិញ្ញូ បណ្ឌិតជាតិកោ អជ្ជ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សតី’’តិ. អថេស អាយស្មា អាហារកិច្ចំ បហាយ យស្មិំ និសិន្នដ្ឋានេ ឋិតេន ឱវាទោ លទ្ធោ, តតោវ បដិនិវត្តេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. ភគវាបិ តំ អាយស្មន្តំ និវត្តមានំ ទិស្វា ន ឯវមាហ – ‘‘មា និវត្ត តាវ, រាហុល, ភិក្ខាចារកាលោ តេ’’តិ. កស្មា? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អជ្ជ តាវ កាយគតាសតិអមតភោជនំ ភុញ្ជតូ’’តិ.

អទ្ទសា ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោតិ ភគវតិ គតេ បច្ឆា គច្ឆន្តោ អទ្ទស. ឯតស្ស កិរាយស្មតោ ឯកកស្ស វិហរតោ អញ្ញំ វត្តំ, ភគវតា សទ្ធិំ វិហរតោ អញ្ញំ. យទា ហិ ទ្វេ អគ្គសាវកា ឯកាកិនោ វសន្តិ, តទា បាតោវ សេនាសនំ សម្មជ្ជិត្វា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា សមាបត្តិំ អប្បេត្វា សន្និសិន្នា អត្តនោ ចិត្តរុចិយា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តិ. ភគវតា សទ្ធិំ វិហរន្តា បន ថេរា ឯវំ ន ករោន្តិ. តទា ហិ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ បឋមំ ភិក្ខាចារំ គច្ឆតិ. តស្មិំ គតេ ថេរោ អត្តនោ សេនាសនា និក្ខមិត្វា – ‘‘ពហូនំ វសនដ្ឋានេ នាម សព្ពេវ បាសាទិកំ កាតុំ សក្កោន្តិ វា, ន វា សក្កោន្តី’’តិ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា អសម្មដ្ឋំ ឋានំ សម្មជ្ជតិ. សចេ កចវរោ អឆឌ្ឌិតោ ហោតិ, តំ ឆឌ្ឌេតិ. បានីយដ្ឋបេតព្ពដ្ឋានម្ហិ បានីយកូដេ អសតិ បានីយឃដំ ឋបេតិ. គិលានានំ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អាវុសោ, តុម្ហាកំ កិំ អាហរាមិ, កិំ វោ ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ? បុច្ឆតិ. អវស្សិកទហរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘‘អភិរមថ, អាវុសោ, មា ឧក្កណ្ឋិត្ថ, បដិបត្តិសារកំ ពុទ្ធសាសន’’ន្តិ ឱវទតិ. ឯវំ កត្វា សព្ពបច្ឆា ភិក្ខាចារំ គច្ឆតិ. យថា ហិ ចក្កវត្តិ កុហិញ្ចិ គន្តុកាមោ សេនាយ បរិវារិតោ បឋមំ និក្ខមតិ, បរិណាយករតនំ សេនង្គានិ សំវិធាយ បច្ឆា និក្ខមតិ, ឯវំ សទ្ធម្មចក្កវត្តិ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ បឋមំ និក្ខមតិ, តស្ស ភគវតោ បរិណាយករតនភូតោ ធម្មសេនាបតិ ឥមំ កិច្ចំ កត្វា សព្ពបច្ឆា និក្ខមតិ. សោ ឯវំ និក្ខន្តោ តស្មិំ ទិវសេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ រាហុលភទ្ទំ អទ្ទស. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ឆា គច្ឆន្តោ អទ្ទសា’’តិ.

អថ កស្មា អានាបានស្សតិយំ និយោជេសិ? និសជ្ជានុច្ឆវិកត្តា. ថេរោ កិរ ‘‘ឯតស្ស ភគវតា រូបកម្មដ្ឋានំ កថិត’’ន្តិ អនាវជ្ជិត្វាវ យេនាការេន អយំ អចលោ អនោពទ្ធោ ហុត្វា និសិន្នោ, ឥទមស្ស ឯតិស្សា និសជ្ជាយ កម្មដ្ឋានំ អនុច្ឆវិកន្តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. តត្ថ អានាបានស្សតិន្តិ អស្សាសបស្សាសេ បរិគ្គហេត្វា តត្ថ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាហីតិ ទស្សេតិ.

មហប្ផលា ហោតីតិ កីវមហប្ផលា ហោតិ? ឥធ ភិក្ខុ អានាបានស្សតិំ អនុយុត្តោ ឯកាសនេ និសិន្នោវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តថា អសក្កោន្តោ មរណកាលេ សមសីសី ហោតិ, តថា អសក្កោន្តោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ធម្មកថិកទេវបុត្តស្ស ធម្មំ សុត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, តតោ វិរទ្ធោ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធុប្បាទេ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, តំ អសច្ឆិករោន្តោ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ពាហិយត្ថេរាទយោ វិយ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, ឯវំ មហប្ផលា. មហានិសំសាតិ តស្សេវ វេវចនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អានាបានស្សតី យស្ស, បរិបុណ្ណា សុភាវិតា;

អនុបុព្ពំ បរិចិតា, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ. (ថេរគា. ៥៤៨; បដិ. ម. ១.១.៦០) –

ឥមំ មហប្ផលតំ សម្បស្សមានោ ថេរោ សទ្ធិវិហារិកំ តត្ថ និយោជេតិ.

ឥតិ ភគវា រូបកម្មដ្ឋានំ, ថេរោ អានាបានស្សតិន្តិ ឧភោបិ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា គតា, រាហុលភទ្ទោ វិហារេយេវ ឱហីនោ. ភគវា តស្ស ឱហីនភាវំ ជានន្តោបិ នេវ អត្តនា ខាទនីយំ ភោជនីយំ គហេត្វា អគមាសិ, ន អានន្ទត្ថេរស្ស ហត្ថេ បេសេសិ, ន បសេនទិមហារាជអនាថបិណ្ឌិកាទីនំ សញ្ញំ អទាសិ. សញ្ញាមត្តកញ្ហិ លភិត្វា តេ កាជភត្តំ អភិហរេយ្យុំ. យថា ច ភគវា, ឯវំ សារិបុត្តត្ថេរោបិ ន កិញ្ចិ អកាសិ. រាហុលត្ថេរោ និរាហារោ ឆិន្នភត្តោ អហោសិ. តស្ស បនាយស្មតោ – ‘‘ភគវា មំ វិហារេ ឱហីនំ ជានន្តោបិ អត្តនា លទ្ធបិណ្ឌបាតំ នាបិ សយំ គហេត្វា អាគតោ, ន អញ្ញស្ស ហត្ថេ បហិណិ, ន មនុស្សានំ សញ្ញំ អទាសិ, ឧបជ្ឈាយោបិ មេ ឱហីនភាវំ ជានន្តោ តថេវ ន កិញ្ចិ អកាសី’’តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បន្នំ, កុតោ តប្បច្ចយា ឱមានំ វា អតិមានំ វា ជនេស្សតិ. ភគវតា បន អាចិក្ខិតកម្មដ្ឋានមេវ បុរេភត្តម្បិ បច្ឆាភត្តម្បិ – ‘‘ឥតិបិ រូបំ អនិច្ចំ, ឥតិបិ ទុក្ខំ, ឥតិបិ អសុភំ, ឥតិបិ អនត្តា’’តិ អគ្គិំ អភិមត្ថេន្តោ វិយ និរន្តរំ មនសិកត្វា សាយន្ហសមយេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឧបជ្ឈាយេន អានាបានស្សតិំ ភាវេហីតិ វុត្តោ, តស្ស វចនំ ន ករិស្សាមិ. អាចរិយុបជ្ឈាយានញ្ហិ វចនំ អករោន្តោ ទុព្ពចោ នាម ហោតិ. ‘ទុព្ពចោ រាហុលោ, ឧបជ្ឈាយស្សបិ វចនំ ន ករោតី’តិ ច គរហុប្បត្តិតោ កក្ខឡតរា បីឡា នាម នត្ថី’’តិ ភាវនាវិធានំ បុច្ឆិតុកាមោ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ ទស្សេតុំ អថ ខោ អាយស្មា រាហុលោតិអាទិ វុត្តំ.

១១៤. តត្ថ បដិសល្លានាតិ ឯកីភាវតោ. យំកិញ្ចិ រាហុលាតិ កស្មា? ភគវា អានាបានស្សតិំ បុដ្ឋោ រូបកម្មដ្ឋានំ កថេតីតិ. រូបេ ឆន្ទរាគប្បហានត្ថំ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘រាហុលស្ស អត្តភាវំ និស្សាយ ឆន្ទរាគោ ឧប្បន្នោ, ហេដ្ឋា ចស្ស សង្ខេបេន រូបកម្មដ្ឋានំ កថិតំ. ឥទានិស្សាបិ ទ្វិចត្តាលីសាយ អាការេហិ អត្តភាវំ វិរាជេត្វា វិសង្ខរិត្វា តំនិស្សិតំ ឆន្ទរាគំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេស្សាមី’’តិ. អថ អាកាសធាតុំ កស្មា វិត្ថារេសីតិ? ឧបាទារូបទស្សនត្ថំ. ហេដ្ឋា ហិ ចត្តារិ មហាភូតានេវ កថិតានិ, ន ឧបាទារូបំ. តស្មា ឥមិនា មុខេន តំ ទស្សេតុំ អាកាសធាតុំ វិត្ថារេសិ. អបិច អជ្ឈត្តិកេន អាកាសេន បរិច្ឆិន្នរូបម្បិ បាកដំ ហោតិ.

អាកាសេន បរិច្ឆិន្នំ, រូបំ យាតិ វិភូតតំ;

តស្សេវំ អាវិភាវត្ថំ, តំ បកាសេសិ នាយកោ.

ឯត្ថ បន បុរិមាសុ តាវ ចតូសុ ធាតូសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ មហាហត្ថិបទោបមេ វុត្តមេវ.

១១៨. អាកាសធាតុយំ អាកាសគតន្តិ អាកាសភាវំ គតំ. ឧបាទិន្នន្តិអាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ, សរីរដ្ឋកន្តិ អត្ថោ. កណ្ណច្ឆិទ្ទន្តិ មំសលោហិតាទីហិ អសម្ផុដ្ឋកណ្ណវិវរំ. នាសច្ឆិទ្ទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យេន ចាតិ យេន ឆិទ្ទេន. អជ្ឈោហរតីតិ អន្តោ បវេសេតិ, ជិវ្ហាពន្ធនតោ ហិ យាវ ឧទរបដលា មនុស្សានំ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ឆិទ្ទដ្ឋានំ ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យត្ថ ចាតិ យស្មិំ ឱកាសេ. សន្តិដ្ឋតីតិ បតិដ្ឋាតិ. មនុស្សានញ្ហិ មហន្តំ បដបរិស្សាវនមត្តញ្ច ឧទរបដលំ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អធោភាគំ និក្ខមតីតិ យេន ហេដ្ឋា និក្ខមតិ. ទ្វត្តិំសហត្ថមត្តំ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ វង្កំ អន្តំ នាម ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យំ វា បនញ្ញម្បីតិ ឥមិនា សុខុមសុខុមំ ចម្មមំសាទិអន្តរគតញ្ចេវ លោមកូបភាវេន ច ឋិតំ អាកាសំ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថាបិ បថវីធាតុអាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

១១៩. ឥទានិស្ស តាទិភាវលក្ខណំ អាចិក្ខន្តោ បថវីសមន្តិអាទិមាហ. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ ហិ អរជ្ជន្តោ អទុស្សន្តោ តាទី នាម ហោតិ. មនាបាមនាបាតិ ឯត្ថ អដ្ឋ លោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តា មនាបា នាម, ទ្វេ ទោមនស្សចិត្តសម្បយុត្តា អមនាបា នាម. ចិត្តំ ន បរិយាទាយ ឋស្សន្តីតិ ឯតេ ផស្សា ឧប្បជ្ជិត្វា តវ ចិត្តំ អន្តោមុដ្ឋិគតំ ករោន្តោ វិយ បរិយាទាយ គហេត្វា ឋាតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ ‘‘អហំ សោភាមិ, មយ្ហំ វណ្ណាយតនំ បសន្ន’’ន្តិ បុន អត្តភាវំ និស្សាយ ឆន្ទរាគោ នុប្បជ្ជិស្សតិ. គូថគតន្តិអាទីសុ គូថមេវ គូថគតំ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតោតិ បថវីបព្ពតរុក្ខាទីសុ ឯកស្មិម្បិ ន បតិដ្ឋិតោ, យទិ ហិ បថវិយំ បតិដ្ឋិតោ ភវេយ្យ, បថវិយា ភិជ្ជមានាយ សហេវ ភិជ្ជេយ្យ, បព្ពតេ បតមានេ សហេវ បតេយ្យ, រុក្ខេ ឆិជ្ជមានេ សហេវ ឆិជ្ជេយ្យ.

១២០. មេត្តំ រាហុលាតិ កស្មា អារភិ? តាទិភាវស្ស ការណទស្សនត្ថំ. ហេដ្ឋា ហិ តាទិភាវលក្ខណំ ទស្សិតំ, ន ច សក្កា អហំ តាទី ហោមីតិ អការណា ភវិតុំ, នបិ ‘‘អហំ ឧច្ចាកុលប្បសុតោ ពហុស្សុតោ លាភី, មំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ ភជន្តិ, អហំ តាទី ហោមី’’តិ ឥមេហិ ការណេហិ កោចិ តាទី នាម ហោតិ, មេត្តាទិភាវនាយ បន ហោតីតិ តាទិភាវស្ស ការណទស្សនត្ថំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ ភាវយតោតិ ឧបចារំ វា អប្បនំ វា បាបេន្តស្ស. យោ ព្យាបាទោតិ យោ សត្តេ កោបោ, សោ បហីយិស្សតិ. វិហេសាតិ បាណិអាទីហិ សត្តានំ វិហិំសនំ. អរតីតិ បន្តសេនាសនេសុ ចេវ អធិកុសលធម្មេសុ ច ឧក្កណ្ឋិតតា. បដិឃោតិ យត្ថ កត្ថចិ សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច បដិហញ្ញនកិលេសោ. អសុភន្តិ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ ឧបចារប្បនំ. ឧទ្ធុមាតកាទីសុ អសុភភាវនា ច នាមេសា វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតាវ. រាគោតិ បញ្ចកាមគុណិករាគោ. អនិច្ចសញ្ញន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាយ សហជាតសញ្ញំ. វិបស្សនា ឯវ វា ឯសា អសញ្ញាបិ សញ្ញាសីសេន សញ្ញាតិ វុត្តា. អស្មិមានោតិ រូបាទីសុ អស្មីតិ មានោ.

១២១. ឥទានិ ថេរេន បុច្ឆិតំ បញ្ហំ វិត្ថារេន្តោ អានាបានស្សតិន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥទំ កម្មដ្ឋានញ្ច កម្មដ្ឋានភាវនា ច បាឡិអត្ថោ ច សទ្ធិំ អានិសំសកថាយ សព្ពោ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ អនុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតោយេវ. ឥមំ ទេសនំ ភគវា នេយ្យបុគ្គលវសេនេវ បរិនិដ្ឋាបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មាហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.