៧. កុក្កុរវតិកសុត្តវណ្ណនា

៧៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ កុក្កុរវតិកសុត្តំ. តត្ថ កោលិយេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. សោ ហិ ឯកោបិ កោលនគរេ បតិដ្ឋិតានំ កោលិយានំ រាជកុមារានំ និវាសដ្ឋានត្តា ឯវំ វុច្ចតិ. តស្មិំ កោលិយេសុ ជនបទេ. ហលិទ្ទវសនន្តិ តស្ស កិរ និគមស្ស មាបិតកាលេ បីតកវត្ថនិវត្ថា មនុស្សា នក្ខត្តំ កីឡិំសុ. តេ នក្ខត្តកីឡាវសានេ និគមស្ស នាមំ អារោបេន្តា ហលិទ្ទវសនន្តិ នាមំ អកំសុ. តំ គោចរគាមំ កត្វា វិហរតីតិ អត្ថោ. វិហារោ បនេត្ថ កិញ្ចាបិ ន និយាមិតោ, តថាបិ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកេ សេនាសនេយេវ វិហាសីតិ វេទិតព្ពោ. គោវតិកោតិ សមាទិន្នគោវតោ, សីសេ សិង្គានិ ឋបេត្វា នង្គុដ្ឋំ ពន្ធិត្វា គាវីហិ សទ្ធិំ តិណានិ ខាទន្តោ វិយ ចរតិ. អចេលោតិ នគ្គោ និច្ចេលោ. សេនិយោតិ តស្ស នាមំ.

កុក្កុរវតិកោតិ សមាទិន្នកុក្កុរវតោ, សព្ពំ សុនខកិរិយំ ករោតិ. ឧភោបេតេ សហបំសុកីឡិកា សហាយកា. កុក្កុរោវ បលិកុជ្ជិត្វាតិ សុនខោ នាម សាមិកស្ស សន្តិកេ និសីទន្តោ ទ្វីហិ បាទេហិ ភូមិយំ វិលេខិត្វា កុក្កុរកូជិតំ កូជន្តោ និសីទតិ, អយម្បិ ‘‘កុក្កុរកិរិយំ ករិស្សាមី’’តិ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិត្វា ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ភូមិយំ វិលេខិត្វា សីសំ វិធុនន្តោ ‘ភូ ភូ’តិ កត្វា ហត្ថបាទេ សមិញ្ជិត្វា សុនខោ វិយ និសីទិ. ឆមានិក្ខិត្តន្តិ ភូមិយំ ឋបិតំ. សមត្តំ សមាទិន្នន្តិ បរិបុណ្ណំ កត្វា គហិតំ. កា គតីតិ កា និប្ផត្តិ. កោ អភិសម្បរាយោតិ អភិសម្បរាយម្ហិ កត្ថ និព្ពត្តិ. អលន្តិ តស្ស អប្បិយំ ភវិស្សតីតិ យាវតតិយំ បដិពាហតិ. កុក្កុរវតន្តិ កុក្កុរវតសមាទានំ.

៧៩. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ. បរិបុណ្ណន្តិ អនូនំ. អព្ពោកិណ្ណន្តិ និរន្តរំ. កុក្កុរសីលន្តិ កុក្កុរាចារំ. កុក្កុរចិត្តន្តិ ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ កុក្កុរេហិ កាតព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នចិត្តំ. កុក្កុរាកប្បន្តិ កុក្កុរានំ គមនាការោ អត្ថិ, តិដ្ឋនាការោ អត្ថិ, និសីទនាការោ អត្ថិ, សយនាការោ អត្ថិ, ឧច្ចារបស្សាវករណាការោ អត្ថិ, អញ្ញេ កុក្កុរេ ទិស្វា ទន្តេ វិវរិត្វា គមនាការោ អត្ថិ, អយំ កុក្កុរាកប្បោ នាម, តំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. ឥមិនាហំ សីលេនាតិអាទីសុ អហំ ឥមិនា អាចារេន វា វតសមាទានេន វា ទុក្ករតបចរណេន វា មេថុនវិរតិព្រហ្មចរិយេន វាតិ អត្ថោ. ទេវោតិ សក្កសុយាមាទីសុ អញ្ញតរោ. ទេវញ្ញតរោតិ តេសំ ទុតិយតតិយដ្ឋានាទីសុ អញ្ញតរទេវោ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ អទេវលោកគាមិមគ្គមេវ ទេវលោកគាមិមគ្គោតិ គហេត្វា ឧប្បន្នតាយ សា អស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ នាម ហោតិ. អញ្ញតរំ គតិំ វទាមីតិ តស្ស ហិ និរយតោ វា តិរច្ឆានយោនិតោ វា អញ្ញា គតិ នត្ថិ, តស្មា ឯវមាហ. សម្បជ្ជមានន្តិ ទិដ្ឋិយា អសម្មិស្សំ ហុត្វា និបជ្ជមានំ.

នាហំ, ភន្តេ, ឯតំ រោទាមិ, យំ មំ ភគវា ឯវមាហាតិ យំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ឯវមាហ, អហមេតំ ភគវតោ ព្យាករណំ ន រោទាមិ ន បរិទេវាមិ, ន អនុត្ថុនាមីតិ អត្ថោ. ឯវំ សកម្មកវសេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ន អស្សុមុញ្ចនមត្តេន.

‘‘មតំ វា អម្ម រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

ជីវន្តំ អម្ម បស្សន្តី, កស្មា មំ អម្ម រោទសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩) –

អយញ្ចេត្ថ បយោគោ. អបិច មេ ឥទំ, ភន្តេតិ អបិច ខោ មេ ឥទំ, ភន្តេ, កុក្កុរវតំ ទីឃរត្តំ សមាទិន្នំ, តស្មិំ សម្បជ្ជន្តេបិ វុទ្ធិ នត្ថិ, វិបជ្ជន្តេបិ. ឥតិ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ មយា កតកម្មំ មោឃំ ជាត’’ន្តិ អត្តនោ វិបត្តិំ បច្ចវេក្ខមានោ រោទាមិ, ភន្តេតិ.

៨០. គោវតន្តិអាទីនិ កុក្កុរវតាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. គវាកប្បន្តិ គោអាកប្បំ. សេសំ កុក្កុរាកប្បេ វុត្តសទិសមេវ. យថា បន តត្ថ អញ្ញេ កុក្កុរេ ទិស្វា ទន្តេ វិវរិត្វា គមនាការោ, ឯវមិធ អញ្ញេ គាវោ ទិស្វា កណ្ណេ ឧក្ខិបិត្វា គមនាការោ វេទិតព្ពោ. សេសំ តាទិសមេវ.

៨១. ចត្តារិមានិ បុណ្ណ កម្មានីតិ កស្មា ឥមំ ទេសនំ អារភិ? អយញ្ហិ ទេសនា ឯកច្ចកម្មកិរិយវសេន អាគតា, ឥមស្មិញ្ច កម្មចតុក្កេ កថិតេ ឥមេសំ កិរិយា បាកដា ភវិស្សតីតិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. អបិច ឥមំ កម្មចតុក្កមេវ ទេសិយមានំ ឥមេ សញ្ជានិស្សន្តិ, តតោ ឯកោ សរណំ គមិស្សតិ, ឯកោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតីតិ អយមេវ ឯតេសំ សប្បាយាតិ ញត្វាបិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ កណ្ហន្តិ កាឡកំ ទសអកុសលកម្មបថកម្មំ. កណ្ហវិបាកន្តិ អបាយេ និព្ពត្តនតោ កាឡកវិបាកំ. សុក្កន្តិ បណ្ឌរំ ទសកុសលកម្មបថកម្មំ. សុក្កវិបាកន្តិ សគ្គេ និព្ពត្តនតោ បណ្ឌរវិបាកំ. កណ្ហសុក្កន្តិ វោមិស្សកកម្មំ. កណ្ហសុក្កវិបាកន្តិ សុខទុក្ខវិបាកំ. មិស្សកកម្មញ្ហិ កត្វា អកុសលេន តិរច្ឆានយោនិយំ មង្គលហត្ថិដ្ឋានាទីសុ ឧប្បន្នោ កុសលេន បវត្តេ សុខំ វេទិយតិ. កុសលេន រាជកុលេបិ និព្ពត្តោ អកុសលេន បវត្តេ ទុក្ខំ វេទិយតិ. អកណ្ហំ អសុក្កន្តិ កម្មក្ខយករំ ចតុមគ្គចេតនាកម្មំ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ យទិ កណ្ហំ ភវេយ្យ, កណ្ហវិបាកំ ទទេយ្យ. យទិ សុក្កំ ភវេយ្យ, សុក្កវិបាកំ ទទេយ្យ. ឧភយវិបាកស្ស បន អទានតោ អកណ្ហាសុក្កវិបាកត្តា ‘‘អកណ្ហំ អសុក្ក’’ន្តិ វុត្តំ. អយំ តាវ ឧទ្ទេសេ អត្ថោ.

និទ្ទេសេ បន សព្យាពជ្ឈន្តិ សទុក្ខំ. កាយសង្ខារាទីសុ កាយទ្វារេ គហណាទិវសេន ចោបនប្បត្តា ទ្វាទស អកុសលចេតនា សព្យាពជ្ឈកាយសង្ខារោ នាម. វចីទ្វារេ ហនុសញ្ចោបនវសេន វចីភេទបវត្តិកា តាយេវ ទ្វាទស វចីសង្ខារោ នាម. ឧភយចោបនំ អប្បត្តា រហោ ចិន្តយន្តស្ស មនោទ្វារេ បវត្តា មនោសង្ខារោ នាម. ឥតិ តីសុបិ ទ្វារេសុ កាយទុច្ចរិតាទិភេទា អកុសលចេតនាវ សង្ខារាតិ វេទិតព្ពា. ឥមស្មិញ្ហិ សុត្តេ ចេតនា ធុរំ, ឧបាលិសុត្តេ កម្មំ. អភិសង្ខរិត្វាតិ សង្កឌ្ឍិត្វា, បិណ្ឌំ កត្វាតិ អត្ថោ. សព្យាពជ្ឈំ លោកន្តិ សទុក្ខំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. សព្យាពជ្ឈា ផស្សា ផុសន្តីតិ សទុក្ខា វិបាកផស្សា ផុសន្តិ. ឯកន្តទុក្ខន្តិ និរន្តរទុក្ខំ. ភូតាតិ ហេត្វត្ថេ និស្សក្កវចនំ, ភូតកម្មតោ ភូតស្ស សត្តស្ស ឧប្បត្តិ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាភូតំ កម្មំ សត្តា ករោន្តិ, តថាភូតេន កម្មេន កម្មសភាគវសេន តេសំ ឧបបត្តិ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘យំ ករោតិ តេន ឧបបជ្ជតី’’តិ. ឯត្ថ ច តេនាតិ កម្មេន វិយ វុត្តា, ឧបបត្តិ ច នាម វិបាកេន ហោតិ. យស្មា បន វិបាកស្ស កម្មំ ហេតុ, តស្មា តេន មូលហេតុភូតេន កម្មេន និព្ពត្តតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ផស្សា ផុសន្តីតិ យេន កម្មវិបាកេន និព្ពត្តោ, តំកម្មវិបាកផស្សា ផុសន្តិ. កម្មទាយាទាតិ កម្មទាយជ្ជា កម្មមេវ នេសំ ទាយជ្ជំ សន្តកន្តិ វទាមិ.

អព្យាពជ្ឈន្តិ និទ្ទុក្ខំ. ឥមស្មិំ វារេ កាយទ្វារេ បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា កាយសង្ខារោ នាម. តាយេវ វចីទ្វារេ បវត្តា វចីសង្ខារោ នាម. មនោទ្វារេ បវត្តា តាយេវ អដ្ឋ, តិស្សោ ច ហេដ្ឋិមឈានចេតនា អព្យាពជ្ឈមនោសង្ខារោ នាម. ឈានចេតនា តាវ ហោតុ, កាមាវចរា កិន្តិ អព្យាពជ្ឈមនោសង្ខារោ នាម ជាតាតិ. កសិណសជ្ជនកាលេ ច កសិណាសេវនកាលេ ច លព្ភន្តិ. កាមាវចរចេតនា បឋមជ្ឈានចេតនាយ ឃដិតា, ចតុត្ថជ្ឈានចេតនា តតិយជ្ឈានចេតនាយ ឃដិតា. ឥតិ តីសុបិ ទ្វារេសុ កាយសុចរិតាទិភេទា កុសលចេតនាវ សង្ខារាតិ វេទិតព្ពោ. តតិយវារោ ឧភយមិស្សកវសេន វេទិតព្ពា.

សេយ្យថាបិ មនុស្សាតិអាទីសុ មនុស្សានំ តាវ កាលេន សុខំ កាលេន ទុក្ខំ បាកដមេវ, ទេវេសុ បន ភុម្មទេវតានំ, វិនិបាតិកេសុ វេមានិកបេតានំ កាលេន សុខំ កាលេន ទុក្ខំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ហត្ថិអាទីសុ តិរច្ឆានេសុបិ លព្ភតិយេវ.

តត្រាតិ តេសុ តីសុ កម្មេសុ. តស្ស បហានាយ យា ចេតនាតិ តស្ស បហានត្ថាយ មគ្គចេតនា. កម្មំ បត្វាវ មគ្គចេតនាយ អញ្ញោ បណ្ឌរតរោ ធម្មោ នាម នត្ថិ. ឥទំ បន កម្មចតុក្កំ បត្វា ទ្វាទស អកុសលចេតនា កណ្ហា នាម, តេភូមកកុសលចេតនា សុក្កា នាម, មគ្គចេតនា អកណ្ហា អសុក្កាតិ អាគតា.

៨២. ‘‘លភេយ្យាហំ, ភន្តេ’’តិ ឥទំ សោ ‘‘ចិរំ វត មេ អនិយ្យានិកបក្ខេ យោជេត្វា អត្តា កិលមិតោ, ‘សុក្ខនទីតីរេ ន្ហាយិស្សាមី’តិ សម្បរិវត្តេន្តេន វិយ ថុសេ កោដ្ដេន្តេន វិយ ច ន កោចិ អត្ថោ និប្ផាទិតោ, ហន្ទាហំ អត្តានំ យោគេ យោជេមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ. អថ ភគវា យោនេន ខន្ធកេ តិត្ថិយបរិវាសោ បញ្ញត្តោ, យំ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ សាមណេរភូមិយំ ឋិតោ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមោ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខាមិ ឧបសម្បទំ, ស្វាហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចត្តារោ មាសេ បរិវាសំ យាចាមី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៨៦) នយេន សមាទិយិត្វា បរិវសតិ, តំ សន្ធាយ ‘‘យោ ខោ, សេនិយ, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បព្ពជ្ជន្តិ វចនសិលិដ្ឋតាវសេនេវ វុត្តំ. អបរិវសិត្វាយេវ ហិ បព្ពជ្ជំ លភតិ. ឧបសម្បទត្ថិកេន បន នាតិកាលេន គាមប្បវេសនាទីនិ អដ្ឋ វត្តានិ បូរេន្តេន បរិវសិតព្ពំ. អារទ្ធចិត្តាតិ អដ្ឋវត្តបូរណេន តុដ្ឋចិត្តា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេស តិត្ថិយបរិវាសោ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ បព្ពជ្ជខន្ធកវណ្ណនាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៦) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អបិច មេត្ថាតិ អបិច មេ ឯត្ថ. បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតាតិ បុគ្គលនានត្តំ វិទិតំ. អយំ បុគ្គលោ បរិវាសារហោ, អយំ ន បរិវាសារហោតិ ឥទំ មយ្ហំ បាកដន្តិ ទស្សេតិ.

តតោ សេនិយោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ អច្ឆរិយំ ពុទ្ធសាសនំ, យត្ថ ឯវំ ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វា យុត្តមេវ គណ្ហន្តិ, អយុត្តំ ឆឌ្ឌេន្តី’’តិ. តតោ សុដ្ឋុតរំ បព្ពជ្ជាយ សញ្ជាតុស្សាហោ សចេ, ភន្តេតិអាទិមាហ. អថ ភគវា តស្ស តិព្ពច្ឆន្ទតំ វិទិត្វា ន សេនិយោ បរិវាសំ អរហតីតិ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆ ត្វំ, ភិក្ខុ, សេនិយំ ន្ហាបេត្វា បព្ពាជេត្វា អានេហី’’តិ. សោ តថា កត្វា តំ បព្ពាជេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អានយិ. ភគវា គណេ និសីទិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អលត្ថ ខោ អចេលោ សេនិយោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ អលត្ថ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

អចិរូបសម្បន្នោតិ ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា នចិរមេវ. វូបកដ្ឋោតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេហិ កាយេន ច ចិត្តេន ច វូបកដ្ឋោ. អប្បមត្តោតិ កម្មដ្ឋានេ សតិំ អវិជហន្តោ. អាតាបីតិ កាយិកចេតសិកសង្ខាតេន វីរិយាតាបេន អាតាបី. បហិតត្តោតិ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បេសិតត្តោ វិស្សដ្ឋអត្តភាវោ. យស្សត្ថាយាតិ យស្ស អត្ថាយ. កុលបុត្តាតិ អាចារកុលបុត្តា. សម្មទេវាតិ ហេតុនាវ ការណេនេវ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយបរិយោសានភូតំ អរហត្តផលំ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយំ ញត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហាសីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វិហាសិ. ឯវំ វិហរន្តោវ ខីណា ជាតិ…បេ… អព្ភញ្ញាសិ.

ឯវមស្ស បច្ចវេក្ខណភូមិំ ទស្សេត្វា អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋាបេតុំ ‘‘អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា សេនិយោ អរហតំ អហោសី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ អរហន្តានំ, ភគវតោ សាវកានំ អរហន្តានំ អព្ភន្តរោ អហោសីតិ អយមេវត្ថ អធិប្បាយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

កុក្កុរវតិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.