១. គហបតិវគ្គោ

១. កន្ទរកសុត្តវណ្ណនា

១. ឯវំ មេ សុតន្តិ កន្ទរកសុត្តំ. តត្ថ ចម្បាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្ស ហិ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ ចម្បករុក្ខាវ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា ចម្បាតិ សង្ខមគមាសិ. គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេតិ តស្ស ចម្បានគរស្ស អវិទូរេ គគ្គរាយ នាម រាជមហេសិយា ខណិតត្តា គគ្គរាតិ លទ្ធវោហារា បោក្ខរណី អត្ថិ. តស្សា តីរេ សមន្តតោ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមបដិមណ្ឌិតំ មហន្តំ ចម្បកវនំ. តស្មិំ ភគវា កុសុមគន្ធសុគន្ធេ ចម្បកវនេ វិហរតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ’’តិ វុត្តំ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ អទស្សិតបរិច្ឆេទេន មហន្តេន ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. បេស្សោតិ តស្ស នាមំ. ហត្ថារោហបុត្តោតិ ហត្ថាចរិយស្ស បុត្តោ. កន្ទរកោ ច បរិព្ពាជកោតិ កន្ទរកោតិ ឯវំនាមោ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. អភិវាទេត្វាតិ ឆព្ពណ្ណានំ ឃនពុទ្ធរស្មីនំ អន្តរំ បវិសិត្វា បសន្នលាខារសេ និមុជ្ជមានោ វិយ, សិង្គីសុវណ្ណវណ្ណំ ទុស្សវរំ បសារេត្វា សសីសំ បារុបមានោ វិយ, វណ្ណគន្ធសម្បន្នចម្បកបុប្ផានិ សិរសា សម្បដិច្ឆន្តោ វិយ, សិនេរុបាទំ ឧបគច្ឆន្តោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ភគវតោ ចក្កលក្ខណបដិមណ្ឌិតេ អលត្តកវណ្ណផុល្លបទុមសស្សិរិកេ បាទេ វន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ និសីទីតិ ឆនិសជ្ជទោសវិរហិតេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ និសីទិ.

តុណ្ហីភូ តំ តុណ្ហីភូតន្តិ យតោ យតោ អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតមេវាតិ អត្ថោ. តត្ថ ហិ ឯកភិក្ខុស្សាបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា នត្ថិ, សព្ពេ ភគវតោ ចេវ គារវេន អត្តនោ ច សិក្ខិតសិក្ខតាយ អញ្ញមញ្ញំ វិគតសល្លាបា អន្តមសោ ឧក្កាសិតសទ្ទម្បិ អករោន្តា សុនិខាតឥន្ទខីលា វិយ និវាតដ្ឋានេ សន្និសិន្នំ មហាសមុទ្ទឧទកំ វិយ កាយេនបិ និច្ចលា មនសាបិ អវិក្ខិត្តា រត្តវលាហកា វិយ សិនេរុកូដំ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. បរិព្ពាជកស្ស ឯវំ សន្និសិន្នំ បរិសំ ទិស្វា មហន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. ឧប្បន្នំ បន អន្តោហទយស្មិំយេវ សន្និទហិតុំ អសក្កោន្តោ បិយសមុទាហារំ សមុដ្ឋាបេសិ. តស្មា អច្ឆរិយំ ភោតិអាទិមាហ.

តត្ថ អន្ធស្ស បព្ពតារោហនំ វិយ និច្ចំ ន ហោតីតិ អច្ឆរិយំ. អយំ តាវ សទ្ទនយោ. អយំ បន អដ្ឋកថានយោ, អច្ឆរាយោគ្គន្តិ អច្ឆរិយំ. អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. ឧភយម្បេតំ វិម្ហយស្សេវាធិវចនំ. តំ បនេតំ គរហអច្ឆរិយំ, បសំសាអច្ឆរិយន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ អច្ឆរិយំ មោគ្គល្លាន អព្ភុតំ មោគ្គល្លាន, យាវ ពាហាគហណាបិ នាម សោ មោឃបុរិសោ អាគមេស្សតីតិ (ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០), ឥទំ គរហអច្ឆរិយំ នាម. ‘‘អច្ឆរិយំ នន្ទមាតេ អព្ភុតំ នន្ទមាតេ, យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ បរិសោធេស្សសីតិ (អ. និ. ៧.៥៣) ឥទំ បសំសាអច្ឆរិយំ នាម. ឥធាបិ ឥទមេវ អធិប្បេតំ’’ អយញ្ហិ តំ បសំសន្តោ ឯវមាហ.

យាវញ្ចិទន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. យាវាតិ បមាណបរិច្ឆេទោ, យាវ សម្មា បដិបាទិតោ, យត្តកេន បមាណេន សម្មា បដិបាទិតោ, ន សក្កា តស្ស វណ្ណេ វត្តុំ, អថ ខោ អច្ឆរិយមេវេតំ អព្ភុតមេវេតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតបរមំយេវាតិ ឯវំ សម្មា បដិបាទិតោ ឯសោ ភិក្ខុសង្ឃោ តស្សាបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរមោតិ ឯតបរមោ, តំ ឯតបរមំ យថា អយំ បដិបាទិតោ, ឯវំ បដិបាទិតំ កត្វា បដិបាទេសុំ, ន ឥតោ ភិយ្យោតិ អត្ថោ. ទុតិយនយេ ឯវំ បដិបាទេស្សន្តិ, ន ឥតោ ភិយ្យោតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ បដិបាទិតោតិ អាភិសមាចារិកវត្តំ អាទិំ កត្វា សម្មា អបច្ចនីកបដិបត្តិយំ យោជិតោ. អថ កស្មា អយំ បរិព្ពាជកោ អតីតានាគតេ ពុទ្ធេ ទស្សេតិ, កិមស្ស តិយទ្ធជាននញាណំ អត្ថីតិ. នត្ថិ, នយគ្គាហេ បន ឋត្វា ‘‘យេនាការេន អយំ ភិក្ខុសង្ឃោ សន្និសិន្នោ ទន្តោ វិនីតោ ឧបសន្តោ, អតីតពុទ្ធាបិ ឯតបរមំយេវ កត្វា បដិបជ្ជាបេសុំ, អនាគតពុទ្ធាបិ បដិបជ្ជាបេស្សន្តិ, នត្ថិ ឥតោ ឧត្តរិ បដិបាទនា’’តិ មញ្ញមានោ អនុពុទ្ធិយា ឯវមាហ.

២. ឯវមេតំ កន្ទរកាតិ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. ភគវា កិរ តំ សុត្វា ‘‘កន្ទរក ត្វំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសន្តោតិ វទសិ, ឥមស្ស បន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបសន្តការណំ តុយ្ហំ អបាកដំ, ន ហិ ត្វំ សមតិំស បារមិយា បូរេត្វា កុសលមូលំ បរិបាចេត្វា ពោធិបល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិ, មយា បន បារមិយោ បូរេត្វា ញាតត្ថចរិយំ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធត្ថចរិយញ្ច កោដិំ បាបេត្វា ពោធិបល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិទ្ធំ, មយ្ហំ ឯតេសំ ឧបសន្តការណំ បាកដ’’ន្តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

សន្តិ ហិ កន្ទរកាតិ អយម្បិ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. ភគវតោ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ ឥមំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសន្តោតិ វទតិ, អយញ្ច ភិក្ខុសង្ឃោ កប្បេត្វា បកប្បេត្វា កុហកភាវេន ឥរិយាបថំ សណ្ឋបេន្តោ ចិត្តេន អនុបសន្តោ ន ឧបសន្តាការំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ បន ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបទំ បូរយមានាបិ បដិបទំ បូរេត្វា មត្ថកំ បត្វា ឋិតភិក្ខូបិ អត្ថិ, តត្ថ បដិបទំ បូរេត្វា មត្ថកំ បត្តា អត្តនា បដិវិទ្ធគុណេហេវ ឧបសន្តា, បដិបទំ បូរយមានា ឧបរិមគ្គស្ស វិបស្សនាយ ឧបសន្តា, ឥតោ មុត្តា បន អវសេសា ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ឧបសន្តា. តំ នេសំ ឧបសន្តការណំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេន អយំ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបសន្តោ’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘សន្តិ ហិ កន្ទរកា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អរហន្តោ ខីណាសវាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនាយមេវ វុត្តំ. សេខបដិបទម្បិ តត្ថេវ វិត្ថារិតំ. សន្តតសីលាតិ សតតសីលា និរន្តរសីលា. សន្តតវុត្តិនោតិ តស្សេវ វេវចនំ, សន្តតជីវិកា វាតិបិ អត្ថោ. តស្មិំ សន្តតសីលេ ឋត្វាវ ជីវិកំ កប្បេន្តិ, ន ទុស្សីល្យំ មរណំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ.

និបកាតិ នេបក្កេន សមន្នាគតា បញ្ញវន្តោ. និបកវុត្តិនោតិ បញ្ញាយ វុត្តិនោ, បញ្ញាយ ឋត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តិ. យថា ឯកច្ចោ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ ជីវិតការណា ឆសុ អគោចរេសុ ចរតិ, វេសិយាគោចរោ ហោតិ, វិធវថុល្លកុមារិកបណ្ឌកបានាគារភិក្ខុនិគោចរោ ហោតិ. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន គិហិសំសគ្គេន (វិភ. ៥១៤), វេជ្ជកម្មំ ករោតិ, ទូតកម្មំ ករោតិ, បហិណកម្មំ ករោតិ, គណ្ឌំ ផាលេតិ, អរុមក្ខនំ ទេតិ, ឧទ្ធំវិរេចនំ ទេតិ, អធោវិរេចនំ ទេតិ, នត្ថុតេលំ បចតិ, បិវនតេលំ បចតិ, វេឡុទានំ, បត្តទានំ, បុប្ផទានំ, ផលទានំ, សិនានទានំ, ទន្តកដ្ឋទានំ, មុខោទកទានំ, ចុណ្ណមត្តិកទានំ ទេតិ, ចាដុកម្យំ ករោតិ, មុគ្គសូបិយំ, បារិភដុំ, ជង្ឃបេសនិយំ ករោតីតិ ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តោ អនិបកវុត្តិ នាម ហោតិ, ន បញ្ញាយ ឋត្វា ជីវិកំ កប្បេតិ, តតោ កាលកិរិយំ កត្វា សមណយក្ខោ នាម ហុត្វា ‘‘តស្ស សង្ឃាដិបិ អាទិត្តា ហោតិ សម្បជ្ជលិតា’’តិ វុត្តនយេន មហាទុក្ខំ អនុភោតិ. ឯវំវិធា អហុត្វា ជីវិតហេតុបិ សិក្ខាបទំ អនតិក្កមន្តោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋាយ យថាពលំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា រថវិនីតបដិបទំ, មហាគោសិង្គបដិបទំ, មហាសុញ្ញតបដិបទំ, អនង្គណបដិបទំ, ធម្មទាយាទបដិបទំ, នាលកបដិបទំ, តុវដ្ដកបដិបទំ, ចន្ទោបមបដិបទន្តិ ឥមានិ អរិយបដិបទានិ បូរេន្តោ ចតុបច្ចយ-សន្តោស-ភាវនារាម-អរិយវំសបដិបត្តិយំ កាយសក្ខិនោ ហុត្វា អនីកា និក្ខន្តហត្ថី វិយ យូថា វិស្សដ្ឋសីហោ វិយ និបច្ឆាពន្ធមហានាវា វិយ ច គមនាទីសុ ឯកវិហារិនោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អជ្ជអជ្ជេវ អរហត្តន្តិ បវត្តឧស្សាហា វិហរន្តីតិ អត្ថោ.

សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តាតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុដ្ឋបិតចិត្តា ហុត្វា. សេសា សតិបដ្ឋានកថា ហេដ្ឋា វិត្ថារិតាវ. ឥធ បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា សតិបដ្ឋានា កថិតា, ឯត្តកេន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបសន្តការណំ កថិតំ ហោតិ.

៣. យាវ សុបញ្ញត្តាតិ យាវ សុដ្ឋបិតា សុទេសិតា. មយម្បិ ហិ, ភន្តេតិ ឥមិនា ឯស អត្តនោ ការកភាវំ ទស្សេតិ, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧក្ខិបតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ, មយម្បិ ហិ, ភន្តេ, គិហិ…បេ… សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា វិហរាម, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បន អយមេវ កសិ ច ពីជញ្ច យុគនង្គលញ្ច ផាលបាចនញ្ច, តស្មា ភិក្ខុសង្ឃោ សព្ពកាលំ សតិបដ្ឋានបរាយណោ, មយំ បន កាលេន កាលំ ឱកាសំ លភិត្វា ឯតំ មនសិការំ ករោម, មយម្បិ ការកា, ន សព្ពសោ វិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានាយេវាតិ. មនុស្សគហនេតិ មនុស្សានំ អជ្ឈាសយគហនេន គហនតា, អជ្ឈាសយស្សាបិ នេសំ កិលេសគហនេន គហនតា វេទិតព្ពា. កសដសាឋេយ្យេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អបរិសុទ្ធដ្ឋេន កសដតា, កេរាដិយដ្ឋេន សាឋេយ្យតា វេទិតព្ពា. សត្តានំ ហិតាហិតំ ជានាតីតិ ឯវំ គហនកសដកេរាដិយានំ មនុស្សានំ ហិតាហិតបដិបទំ យាវ សុដ្ឋុ ភគវា ជានាតិ. យទិទំ បសវោតិ ឯត្ថ សព្ពាបិ ចតុប្បទជាតិ បសវោតិ អធិប្បេតា. បហោមីតិ សក្កោមិ. យាវតកេន អន្តរេនាតិ យត្តកេន ខណេន. ចម្បំ គតាគតំ ករិស្សតីតិ អស្សមណ្ឌលតោ យាវ ចម្បានគរទ្វារា គមនញ្ច អាគមនញ្ច ករិស្សតិ. សាឋេយ្យានីតិ សឋត្តានិ. កូដេយ្យានីតិ កូដត្តានិ. វង្កេយ្យានីតិ វង្កត្តានិ. ជិម្ហេយ្យានីតិ ជិម្ហត្តានិ. បាតុករិស្សតីតិ បកាសេស្សតិ ទស្សេស្សតិ. ន ហិ សក្កា តេន តានិ ឯត្តកេន អន្តរេន ទស្សេតុំ.

តត្ថ យស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ ឋាតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា ឋស្សាមីតិ ន ហោតិ, តស្មិំ ឋាតុកាមដ្ឋានេយេវ និខាតត្ថម្ភោ វិយ ចត្តារោ បាទេ និច្ចលេ កត្វា តិដ្ឋតិ, អយំ សឋោ នាម. យស្ស បន កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ អវច្ឆិន្ទិត្វា ខន្ធគតំ បាតេតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា បាតេស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ អវច្ឆិន្ទិត្វា បាតេតិ, អយំ កូដោ នាម. យស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ មគ្គា ឧក្កម្ម និវត្តិត្វា បដិមគ្គំ អារោហិតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា ឯវំ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ មគ្គា ឧក្កម្ម និវត្តិត្វា បដិមគ្គំ អារោហតិ, អយំ វង្កោ នាម. យស្ស បន កាលេន វាមតោ កាលេន ទក្ខិណតោ កាលេន ឧជុមគ្គេនេវ គន្តុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា ឯវំ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ កាលេន វាមតោ កាលេន ទក្ខិណតោ កាលេន ឧជុមគ្គំ គច្ឆតិ, តថា លណ្ឌំ វា បស្សាវំ វា វិស្សជ្ជេតុកាមស្ស សតោ ឥទំ ឋានំ សុសម្មដ្ឋំ អាកិណ្ណមនុស្សំ រមណីយំ, ឥមស្មិំ ឋានេ ឯវរូបំ កាតុំ ន យុត្តំ, បុរតោ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នឋានេ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ ករោតិ, អយំ ជិម្ហោ នាម. ឥតិ ឥមំ ចតុព្ពិធម្បិ កិរិយំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សព្ពានិ តានិ សាឋេយ្យានិ កូដេយ្យានិ វង្កេយ្យានិ ជិម្ហេយ្យានិ បាតុករិស្សតីតិ ឯវំ ករោន្តាបិ តេ សឋាទយោ តានិ សាឋេយ្យាទីនិ បាតុករោន្តិ នាម.

ឯវំ បសូនំ ឧត្តានភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មនុស្សានំ គហនភាវំ ទស្សេន្តោ អម្ហាកំ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទាសាតិ អន្តោជាតកា វា ធនក្កីតា វា ករមរានីតា វា សយំ វា ទាសព្យំ ឧបគតា. បេស្សាតិ បេសនការកា. កម្មករាតិ ភត្តវេតនភតា. អញ្ញថាវ កាយេនាតិ អញ្ញេនេវាការេន កាយេន សមុទាចរន្តិ, អញ្ញេនេវាការេន វាចាយ, អញ្ញេន ច នេសំ អាការេន ចិត្តំ ឋិតំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តត្ថ យេ សម្មុខា សាមិកេ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តិ, ហត្ថតោ ភណ្ឌកំ គណ្ហន្តិ, ឥមំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥមំ គណ្ហន្តា សេសានិបិ អាសន-បញ្ញាបន-តាលវណ្ដពីជន-បាទធោវនាទីនិ សព្ពានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ, បរម្មុខកាលេ បន តេលម្បិ ឧត្តរន្តំ ន ឱលោកេន្តិ, សតគ្ឃនកេបិ សហស្សគ្ឃនកេបិ កម្មេ បរិហាយន្តេ និវត្តិត្វា ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆន្តិ, ឥមេ អញ្ញថា កាយេន សមុទាចរន្តិ នាម. យេ បន សម្មុខា ‘‘អម្ហាកំ សាមិ អម្ហាកំ អយ្យោ’’តិអាទីនិ វត្វា បសំសន្តិ, បរម្មុខា អវត្តព្ពំ នាម នត្ថិ, យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ វទន្តិ, ឥមេ អញ្ញថា វាចាយ សមុទាចរន្តិ នាម.

៤. ចត្តារោមេ បេស្សបុគ្គលាតិ អយម្បិ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. អយញ្ហិ បេស្សោ ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភន្តេ, ភគវា ឯវំ មនុស្សគហណេ ឯវំ មនុស្សកសដេ ឯវំ មនុស្សសាឋេយ្យេ វត្តមានេ សត្តានំ ហិតាហិតំ ជានាតី’’តិ អាហ. បុរិមេ ច តយោ បុគ្គលា អហិតបដិបទំ បដិបន្នា, ឧបរិ ចតុត្ថោ ហិតបដិបទំ, ឯវមហំ សត្តានំ ហិតាហិតំ ជានាមីតិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. ហេដ្ឋា កន្ទរកស្ស កថាយ សទ្ធិំ យោជេតុម្បិ វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យាវញ្ចិទំ ភោតា គោតមេន សម្មា ភិក្ខុសង្ឃោ បដិបាទិតោ’’តិ. អថស្ស ភគវា ‘‘បុរិមេ តយោ បុគ្គលេ បហាយ ឧបរិ ចតុត្ថបុគ្គលស្ស ហិតបដិបត្តិយំយេវ បដិបាទេមី’’តិ ទស្សេន្តោបិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. សន្តោតិ ឥទំ សំវិជ្ជមានាតិ បទស្សេវ វេវចនំ. ‘‘សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា’’តិ (វិភ. ៥៤២) ឯត្ថ ហិ និរុទ្ធា សន្តាតិ វុត្តា. ‘‘សន្តា ឯតេ វិហារា អរិយស្ស វិនយេ វុច្ចន្តី’’តិ ឯត្ថ (ម. និ. ១.៨២) និព្ពុតា. ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ ឯត្ថ (ជា. ២.២១.៤១៣) បណ្ឌិតា. ឥធ បន វិជ្ជមានា ឧបលព្ភមានាតិ អត្ថោ.

អត្តន្តបាទីសុ អត្តានំ តបតិ ទុក្ខាបេតីតិ អត្តន្តបោ. អត្តនោ បរិតាបនានុយោគំ អត្តបរិតាបនានុយោគំ. បរំ តបតិ ទុក្ខាបេតីតិ បរន្តបោ. បរេសំ បរិតាបនានុយោគំ បរបរិតាបនានុយោគំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. និច្ឆាតោតិ ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា, សា អស្ស នត្ថីតិ និច្ឆាតោ. សព្ពកិលេសានំ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ. អន្តោ តាបនកិលេសានំ អភាវា សីតលោ ជាតោតិ សីតិភូតោ. ឈានមគ្គផលនិព្ពានសុខានិ បដិសំវេទេតីតិ សុខបដិសំវេទី. ព្រហ្មភូតេន អត្តនាតិ សេដ្ឋភូតេន អត្តនា. ចិត្តំ អារាធេតីតិ ចិត្តំ សម្បាទេតិ, បរិបូរេតិ គណ្ហាតិ បសាទេតីតិ អត្ថោ.

៥. ទុក្ខបដិក្កូលន្តិ ទុក្ខស្ស បដិកូលំ, បច្ចនីកសណ្ឋិតំ ទុក្ខំ អបត្ថយមានន្តិ អត្ថោ.

៦. បណ្ឌិតោតិ ឥធ ចតូហិ ការណេហិ បណ្ឌិតោតិ ន វត្តព្ពោ, សតិបដ្ឋានេសុ បន កម្មំ ករោតីតិ បណ្ឌិតោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. មហាបញ្ញោតិ ឥទម្បិ មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិអាទិនា មហាបញ្ញលក្ខណេន ន វត្តព្ពំ, សតិបដ្ឋានបរិគ្គាហិកាយ បន បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា មហាបញ្ញោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ អគមិស្សាតិ មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ ហុត្វា គតោ ភវេយ្យ, សោតាបត្តិផលំ បាបុណេយ្យាតិ អត្ថោ. កិំ បន យេសំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ឋិតេបិ តេសំ អន្តរាយោ ហោតីតិ. អាម ហោតិ, ន បន ពុទ្ធេ បដិច្ច, អថ ខោ កិរិយបរិហានិយា វា បាបមិត្តតាយ វា ហោតិ. តត្ថ កិរិយបរិហានិយា ហោតិ នាម – សចេ ហិ ធម្មសេនាបតិ ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស អាសយំ ញត្វា ធម្មំ អទេសយិស្សា, សោ ព្រាហ្មណោ សោតាបន្នោ អភវិស្សា, ឯវំ តាវ កិរិយបរិហានិយា ហោតិ. បាបមិត្តតាយ ហោតិ នាម – សចេ ហិ អជាតសត្តុ ទេវទត្តស្ស វចនំ គហេត្វា បិតុឃាតកម្មំ នាករិស្សា, សាមញ្ញផលសុត្តកថិតទិវសេវ សោតាបន្នោ អភវិស្សា, តស្ស វចនំ គហេត្វា បិតុឃាតកម្មស្ស កតត្តា បន ន ហោតិ, ឯវំ បាបមិត្តតាយ ហោតិ. ឥមស្សាបិ ឧបាសកស្ស កិរិយបរិហានិ ជាតា, អបរិនិដ្ឋិតាយ ទេសនាយ ឧដ្ឋហិត្វា បក្កន្តោ. អបិច, ភិក្ខវេ, ឯត្តាវតាបិ បេស្សោហត្ថារោហបុត្តោ មហតា អត្ថេន សំយុត្តោតិ កតរេន មហន្តេន អត្ថេន? ទ្វីហិ អានិសំសេហិ. សោ កិរ ឧបាសកោ សង្ឃេ ច បសាទំ បដិលភិ, សតិបដ្ឋានបរិគ្គហណត្ថាយ ចស្ស អភិនវោ នយោ ឧទបាទិ. តេន វុត្តំ ‘‘មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ’’តិ. កន្ទរកោ បន សង្ឃេ បសាទមេវ បដិលភិ. ឯតស្ស ភគវា កាលោតិ ឯតស្ស ធម្មក្ខានស្ស, ចតុន្នំ វា បុគ្គលានំ វិភជនស្ស កាលោ.

៨. ឱរព្ភិកាទីសុ ឧរព្ភា វុច្ចន្តិ ឯឡកា, ឧរព្ភេ ហនតីតិ ឱរព្ភិកោ. សូករិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. លុទ្ទោតិ ទារុណោ កក្ខឡោ. មច្ឆឃាតកោតិ មច្ឆពន្ធកេវដ្ដោ. ពន្ធនាគារិកោតិ ពន្ធនាគារគោបកោ. កុរុរកម្មន្តាតិ ទារុណកម្មន្តា.

៩. មុទ្ធាវសិត្តោតិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អភិសិត្តោ. បុរត្ថិមេន នគរស្សាតិ នគរតោ បុរត្ថិមទិសាយ. សន្ថាគារន្តិ យញ្ញសាលំ. ខរាជិនំ និវាសេត្វាតិ សខុរំ អជិនចម្មំ និវាសេត្វា. សប្បិតេលេនាតិ សប្បិនា ច តេលេន ច. ឋបេត្វា ហិ សប្បិំ អវសេសោ យោ កោចិ ស្នេហោ តេលន្តិ វុច្ចតិ. កណ្ឌូវមានោតិ នខានំ ឆិន្នត្តា កណ្ឌូវិតព្ពកាលេ តេន កណ្ឌូវមានោ. អនន្តរហិតាយាតិ អសន្ថតាយ. សរូបវច្ឆាយាតិ សទិសវច្ឆាយ. សចេ គាវី សេតា ហោតិ, វច្ឆោបិ សេតកោវ. សចេ គាវី កពរា វា រត្តា វា, វច្ឆោបិ តាទិសោ វាតិ ឯវំ សរូបវច្ឆាយ. សោ ឯវមាហាតិ សោ រាជា ឯវំ វទេតិ. វច្ឆតរាតិ តរុណវច្ឆកភាវំ អតិក្កន្តា ពលវវច្ឆា. វច្ឆតរីសុបិ ឯសេវ នយោ. ពរិហិសត្ថាយាតិ បរិក្ខេបករណត្ថាយ ចេវ យញ្ញភូមិយំ អត្ថរណត្ថាយ ច. សេសំ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ វិត្ថារិតត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

កន្ទរកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនា

១៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ អដ្ឋកនាគរសុត្តំ. តត្ថ ពេលុវគាមកេតិ វេសាលិយា ទក្ខិណបស្សេ អវិទូរេ ពេលុវគាមកោ នាម អត្ថិ, តំ គោចរគាមំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទសមោតិ សោ ហិ ជាតិគោត្តវសេន ចេវ សារប្បត្តកុលគណនាយ ច ទសមេ ឋានេ គណីយតិ, តេនស្ស ទសមោត្វេវ នាមំ ជាតំ. អដ្ឋកនាគរោតិ អដ្ឋកនគរវាសី. កុក្កុដារាមោតិ កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតោ អារាមោ.

១៨. តេន ភគវតា…បេ… អក្ខាតោតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ, យោ សោ ភគវា សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តេន ភគវតា, តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយំ ជានតា, ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បស្សតា. អបិច បុព្ពេនិវាសាទីហិ ជានតា, ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតា, តីហិ វិជ្ជាហិ ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហិ ជានតា, សព្ពត្ថ អប្បដិហតេន សមន្តចក្ខុនា បស្សតា, សព្ពធម្មជាននសមត្ថាយ បញ្ញាយ ជានតា, សព្ពសត្តានំ ចក្ខុវិសយាតីតានិ តិរោកុដ្ដាទិគតានិបិ រូបានិ អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនា បស្សតា, អត្តហិតសាធិកាយ សមាធិបទដ្ឋានាយ បដិវេធបញ្ញាយ ជានតា, បរហិតសាធិកាយ ករុណាបទដ្ឋានាយ ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតា, អរីនំ ហតត្តា បច្ចយាទីនញ្ច អរហត្តា អរហតា, សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អន្តរាយិកធម្មេ វា ជានតា, និយ្យានិកធម្មេ បស្សតា, កិលេសារីនំ ហតត្តា អរហតា, សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ចតុវេសារជ្ជវសេន ចតូហិ ការណេហិ ថោមិតេន. អត្ថិ នុ ខោ ឯកោ ធម្មោ អក្ខាតោតិ.

១៩. អភិសង្ខតន្តិ កតំ ឧប្បាទិតំ. អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ចេតយិតំ បកប្បិតំ. សោ តត្ថ ឋិតោតិ សោ តស្មិំ សមថវិបស្សនាធម្មេ ឋិតោ. ធម្មរាគេន ធម្មនន្ទិយាតិ បទទ្វយេហិ សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគោ វុត្តោ. សមថវិបស្សនាសុ ហិ សព្ពេន សព្ពំ ឆន្ទរាគំ បរិយាទិយិតុំ សក្កោន្តោ អរហា ហោតិ, អសក្កោន្តោ អនាគាមី ហោតិ. សោ សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគស្ស អប្បហីនត្តា ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាយ សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តតិ, អយំ អាចរិយានំ សមានកថា.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ ‘‘តេនេវ ធម្មរាគេនាតិ វចនតោ អកុសលេន សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តតី’’តិ សោ ‘‘សុត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពោ, អទ្ធា អញ្ញំ អបស្សន្តោ ឥទមេវ អាហរិស្សតិ, តតោ វត្តព្ពោ ‘‘កិំ បនិទំ សុត្តំ នេយ្យត្ថំ នីតត្ថ’’ន្តិ, អទ្ធា នីតត្ថន្តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ – ឯវំ សន្តេ អនាគាមិផលត្ថិកេន សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោ ភវិស្សតិ, ឆន្ទរាគេ ឧប្បាទិតេ អនាគាមិផលំ បដិវិទ្ធំ ភវិស្សតិ ‘‘មា សុត្តំ មេ លទ្ធ’’ន្តិ យំ វា តំ វា ទីបេហិ. បញ្ហំ កថេន្តេន ហិ អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេត្វា អត្ថរសំ បដិវិជ្ឈិត្វា កថេតុំ វដ្ដតិ, អកុសលេន ហិ សគ្គេ, កុសលេន វា អបាយេ បដិសន្ធិ នាម នត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ន, ភិក្ខវេ, លោភជេន កម្មេន ទោសជេន កម្មេន មោហជេន កម្មេន ទេវា បញ្ញាយន្តិ, មនុស្សា បញ្ញាយន្តិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោ, អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លោភជេន កម្មេន ទោសជេន កម្មេន មោហជេន កម្មេន និរយោ បញ្ញាយតិ, តិរច្ឆានយោនិ បញ្ញាយតិ, បេត្តិវិសយោ បញ្ញាយតិ, យា វា បនញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោ’’តិ –

ឯវំ បញ្ញាបេតព្ពោ. សចេ សញ្ជានាតិ សញ្ជានាតុ, នោ ចេ សញ្ជានាតិ, ‘‘គច្ឆ បាតោវ វិហារំ បវិសិត្វា យាគុំ បិវាហី’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ.

យថា ច បន ឥមស្មិំ សុត្តេ, ឯវំ មហាមាលុក្យោវាទេបិ មហាសតិបដ្ឋានេបិ កាយគតាសតិសុត្តេបិ សមថវិបស្សនា កថិតា. តត្ថ ឥមស្មិំ សុត្តេ សមថវសេន គច្ឆតោបិ វិបស្សនាវសេន គច្ឆតោបិ សមថធុរមេវ ធុរំ, មហាមាលុក្យោវាទេ វិបស្សនាវ ធុរំ, មហាសតិបដ្ឋានំ បន វិបស្សនុត្តរំ នាម កថិតំ, កាយគតាសតិសុត្តំ សមថុត្តរន្តិ.

អយំ ខោ គហបតិ…បេ… ឯកធម្មោ អក្ខាតោតិ ឯកធម្មំ បុច្ឆិតេន អយម្បិ ឯកធម្មោតិ ឯវំ បុច្ឆាវសេន កថិតត្តា ឯកាទសបិ ធម្មា ឯកធម្មោ នាម ជាតោ. មហាសកុលុទាយិសុត្តស្មិញ្ហិ ឯកូនវីសតិ បព្ពានិ បដិបទាវសេន ឯកធម្មោ នាម ជាតានិ, ឥធ ឯកាទសបុច្ឆាវសេន ឯកធម្មោតិ អាគតានិ. អមតុប្បត្តិយត្ថេន វា សព្ពានិបិ ឯកធម្មោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

២១. និធិមុខំ គវេសន្តោតិ និធិំ បរិយេសន្តោ. សកិទេវាតិ ឯកបយោគេន. កថំ បន ឯកបយោគេនេវ ឯកាទសន្នំ និធីនំ អធិគមោ ហោតីតិ. ឥធេកច្ចោ អរញ្ញេ និធិំ គវេសមានោ ចរតិ, តមេនំ អញ្ញតរោ អត្ថចរកោ ទិស្វា ‘‘កិំ ភោ ចរសី’’តិ បុច្ឆតិ. សោ ‘‘ជីវិតវុត្តិំ បរិយេសាមី’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘តេន ហិ សម្ម អាគច្ឆ, ឯតំ បាសាណំ បវត្តេហី’’តិ អាហ. សោ តំ បវត្តេត្វា ឧបរូបរិ ឋបិតា វា កុច្ឆិយា កុច្ឆិំ អាហច្ច ឋិតា វា ឯកាទស កុម្ភិយោ បស្សេយ្យ, ឯវំ ឯកបយោគេន ឯកាទសន្នំ និធីនំ អធិគមោ ហោតិ.

អាចរិយធនំ បរិយេសិស្សន្តីតិ អញ្ញតិត្ថិយា ហិ យស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ, តស្ស សិប្បុគ្គហណតោ បុរេ វា បច្ឆា វា អន្តរន្តរេ វា គេហតោ នីហរិត្វា ធនំ ទេន្តិ. យេសំ គេហេ នត្ថិ, តេ ញាតិសភាគតោ បរិយេសន្តិ, តថា អលភមានា ភិក្ខម្បិ ចរិត្វា ទេន្តិយេវ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

កិមង្គំ បនាហន្តិ ពាហិរកា តាវ អនិយ្យានិកេបិ សាសនេ សិប្បមត្តទាយកស្ស ធនំ បរិយេសន្តិ; អហំ បន ឯវំវិធេ និយ្យានិកសាសនេ ឯកាទសវិធំ អមតុប្បត្តិបដិបទំ ទេសេន្តស្ស អាចរិយស្ស បូជំ កិំ ន ករិស្សាមិ, ករិស្សាមិយេវាតិ វទតិ. បច្ចេកទុស្សយុគេន អច្ឆាទេសីតិ ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកេកំ ទុស្សយុគមទាសីតិ អត្ថោ. សមុទាចារវចនំ បនេត្ថ ឯវរូបំ ហោតិ, តស្មា អច្ឆាទេសីតិ វុត្តំ. បញ្ចសតវិហារន្តិ បញ្ចសតគ្ឃនិកំ បណ្ណសាលំ ការេសីតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សេខសុត្តវណ្ណនា

២២. ឯវំ មេ សុតន្តិ សេខសុត្តំ. តត្ថ នវំ សន្ថាគារន្តិ អធុនា ការិតំ សន្ថាគារំ, ឯកា មហាសាលាតិ អត្ថោ. ឧយ្យោគកាលាទីសុ ហិ រាជានោ តត្ថ ឋត្វា ‘‘ឯត្តកា បុរតោ គច្ឆន្តុ, ឯត្តកា បច្ឆា, ឯត្តកា ឧភោហិ បស្សេហិ, ឯត្តកា ហត្ថីសុ អភិរុហន្តុ, ឯត្តកា អស្សេសុ, ឯត្តកា រថេសុ តិដ្ឋន្តូ’’តិ ឯវំ សន្ថំ ករោន្តិ, មរិយាទំ ពន្ធន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ សន្ថាគារន្តិ វុច្ចតិ. ឧយ្យោគដ្ឋានតោ ច អាគន្ត្វា យាវ គេហេសុ អល្លគោមយបរិភណ្ឌាទីនិ ករោន្តិ, តាវ ទ្វេ តីណិ ទិវសានិ តេ រាជានោ តត្ថ សន្ថម្ភន្តីតិបិ សន្ថាគារំ. តេសំ រាជូនំ សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិបិ សន្ថាគារំ គណរាជានោ ហិ តេ, តស្មា ឧប្បន្នកិច្ចំ ឯកស្ស វសេន ន ឆិជ្ជតិ, សព្ពេសំ ឆន្ទោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, តស្មា សព្ពេ តត្ថ សន្និបតិត្វា អនុសាសន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិបិ សន្ថាគារ’’ន្តិ. យស្មា បនេតេ តត្ថ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ កសិតុំ វដ្ដតិ, ឥមស្មិំ កាលេ វបិតុ’’ន្តិ ឯវមាទិនា នយេន ឃរាវាសកិច្ចានិ សម្មន្តយន្តិ, តស្មា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ឃរាវាសំ តត្ថ សន្ថរន្តីតិបិ សន្ថាគារំ. អចិរការិតំ ហោតីតិ កដ្ឋកម្ម-សិលាកម្ម-ចិត្តកម្មាទិវសេន សុសជ្ជិតំ ទេវវិមានំ វិយ អធុនា និដ្ឋាបិតំ. សមណេន វាតិ ឯត្ថ យស្មា ឃរវត្ថុបរិគ្គហកាលេយេវ ទេវតា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ‘‘ទេវេន វា’’តិ អវត្វា ‘‘សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា កេនចិ វា មនុស្សភូតេនា’’តិ វុត្តំ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ សន្ថាគារំ និដ្ឋិតន្តិ សុត្វា ‘‘គច្ឆាម, នំ បស្សិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ សន្ថាគារំ ទេវវិមានសទិសំ អតិវិយ មនោរមំ សស្សិរិកំ កេន បឋមំ បរិភុត្តំ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អម្ហាកំ ញាតិសេដ្ឋស្ស បឋមំ ទិយ្យមានេបិ សត្ថុនោវ អនុច្ឆវិកំ, ទក្ខិណេយ្យវសេន ទិយ្យមានេបិ សត្ថុនោវ អនុច្ឆវិកំ, តស្មា បឋមំ សត្ថារំ បរិភុញ្ជាបេស្សាម, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាគមនំ ករិស្សាម, ភិក្ខុសង្ឃេ អាគតេ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតិ, សត្ថារំ តិយាមរត្តិំ អម្ហាកំ ធម្មកថំ កថាបេស្សាម, ឥតិ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តំ មយំ បច្ឆា បរិភុញ្ជិស្សាម, ឯវំ នោ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ឧបសង្កមិំសុ.

យេន សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមិំសូតិ តំ ទិវសំ កិរ សន្ថាគារំ កិញ្ចាបិ រាជកុលានំ ទស្សនត្ថាយ ទេវវិមានំ វិយ សុសជ្ជិតំ ហោតិ សុបដិជគ្គិតំ, ពុទ្ធារហំ បន កត្វា អប្បញ្ញត្តំ. ពុទ្ធា ហិ នាម អរញ្ញជ្ឈាសយា អរញ្ញារាមា អន្តោគាមេ វសេយ្យុំ វា នោ វា, តស្មា ភគវតោ មនំ ជានិត្វាវ បញ្ញាបេស្សាមាតិ ចិន្តេត្វា តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. ឥទានិ បន មនំ លភិត្វា បញ្ញាបេតុកាមា យេន សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមិំសុ.

សព្ពសន្ថរិំ សន្ថាគារំ សន្ថរិត្វាតិ យថា សព្ពមេវ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ តំ សន្ថរាបេត្វា. សព្ពបឋមំ តាវ ‘‘គោមយំ នាម សព្ពមង្គលេសុ វដ្ដតី’’តិ សុធាបរិកម្មកតម្បិ ភូមិំ អល្លគោមយេន ឱបុញ្ឆាបេត្វា បរិសុក្ខភាវំ ញត្វា យថា អក្កន្តដ្ឋានេ បទំ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ លិម្បាបេត្វា ឧបរិ នានាវណ្ណេ កដសារកេ សន្ថរិត្វា តេសំ ឧបរិ មហាបិដ្ឋិកកោជវកេ អាទិំ កត្វា ហត្ថត្ថរក-អស្សត្ថរក-សីហត្ថរក-ព្យគ្ឃត្ថរក-ចន្ទត្ថរក-សូរិយត្ថរក-ចិត្តត្ថរកាទីហិ នានាវណ្ណេហិ អត្ថរណេហិ សន្ថរិតព្ពកយុត្តំ សព្ពោកាសំ សន្ថរាបេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពសន្ថរិំ សន្ថាគារំ សន្ថរិត្វា’’តិ.

អាសនានិ បញ្ញាបេត្វាតិ មជ្ឈដ្ឋានេ តាវ មង្គលត្ថម្ភំ និស្សាយ មហារហំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ យំ យំ មុទុកញ្ច មនោរមញ្ច បច្ចត្ថរណំ, តំ តំ បច្ចត្ថរិត្វា ភគវតោ លោហិតកំ មនុញ្ញទស្សនំ ឧបធានំ ឧបទហិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណរជតតារកវិចិត្តំ វិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធទាមបុប្ផទាមបត្តទាមាទីហិ បច្ចត្ថរណេហិ អលង្ករិត្វា សមន្តា ទ្វាទសហត្ថដ្ឋានេ បុប្ផជាលំ ករិត្វា តិំសហត្ថមត្តំ ឋានំ បដសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា បច្ឆិមភិត្តិំ និស្សាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បល្លង្កបីឋ-អបស្សយបីឋ-មុណ្ឌបីឋានិ បញ្ញាបេត្វា ឧបរិ សេតបច្ចត្ថរណេហិ បច្ចត្ថរាបេត្វា បាចីនភិត្តិំ និស្សាយ អត្តនោ អត្តនោ មហាបិដ្ឋិកកោជវកេ បញ្ញាបេត្វា ហំសលោមាទិបូរិតានិ ឧបធានានិ ឋបាបេសុំ ‘‘ឯវំ អកិលមមានា សព្ពរត្តិំ ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា’’តិ.

ឧទកមណិកន្តិ មហាកុច្ឆិកំ ឧទកចាដិំ. ឧបដ្ឋបេត្វាតិ ឯវំ ភគវា ច ភិក្ខុសង្ឃោ ច យថារុចិយា ហត្ថេ វា ធោវិស្សន្តិ បាទេ វា, មុខំ វា វិក្ខាលេស្សន្តីតិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ មណិវណ្ណស្ស ឧទកស្ស បូរាបេត្វា វាសត្ថាយ នានាបុប្ផានិ ចេវ ឧទកវាសចុណ្ណានិ ច បក្ខិបិត្វា កទលិបណ្ណេហិ បិទហិត្វា បតិដ្ឋាបេសុំ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ.

តេលប្បទីបំ អារោបេត្វាតិ រជតសុវណ្ណាទិមយទណ្ឌាសុ ទីបិកាសុ យោនករូបកិរាតរូបកាទីនំ ហត្ថេ ឋបិតសុវណ្ណរជតាទិមយកបល្លកាទីសុ ច តេលប្បទីបំ ជលយិត្វាតិ អត្ថោ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ឯត្ថ បន តេ សក្យរាជានោ ន កេវលំ សន្ថាគារមេវ, អថ ខោ យោជនាវដ្ដេ កបិលវត្ថុស្មិំ នគរវីថិយោបិ សម្មជ្ជាបេត្វា ធជេ ឧស្សាបេត្វា គេហទ្វារេសុ បុណ្ណឃដេ ច កទលិយោ ច ឋបាបេត្វា សកលនគរំ ទីបមាលាទីហិ វិប្បកិណ្ណតារកំ វិយ កត្វា ‘‘ខីរបាយកេ ទារកេ ខីរំ បាយេថ, ទហរេ កុមារេ លហុំ លហុំ ភោជេត្វា សយាបេថ, ឧច្ចាសទ្ទំ មា ករិត្ថ, អជ្ជ ឯករត្តិំ សត្ថា អន្តោគាមេ វសិស្សតិ, ពុទ្ធា នាម អប្បសទ្ទកាមា ហោន្តី’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា សយំ ទណ្ឌទីបិកា អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ.

អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន នវំ សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមីតិ. ‘‘យស្ស ទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ ឯវំ កិរ កាលេ អារោចិតេ ភគវា លាខារសេន តិន្តរត្តកោវិឡារបុប្ផវណ្ណំ រត្តទុបដ្ដំ កត្តរិយា បទុមំ កន្តន្តោ វិយ សំវិធាយ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោ និវាសេត្វា សុវណ្ណបាមង្គេន បទុមកលាបំ បរិក្ខិបន្តោ វិយ វិជ្ជុល្លតាសស្សិរិកំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា រត្តកម្ពលេន គជកុម្ភំ បរិយោនទ្ធន្តោ វិយ រតនសតុព្ពេធេ សុវណ្ណគ្ឃិកេ បវាឡជាលំ ខិបមានោ វិយ សុវណ្ណចេតិយេ រត្តកម្ពលកញ្ចុកំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ គច្ឆន្តំ បុណ្ណចន្ទំ រត្តវណ្ណវលាហកេន បដិច្ឆាទយមានោ វិយ កញ្ចនបព្ពតមត្ថកេ សុបក្កលាខារសំ បរិសិញ្ចន្តោ វិយ ចិត្តកូដបព្ពតមត្ថកំ វិជ្ជុល្លតាយ បរិក្ខិបន្តោ វិយ ច សចក្កវាឡសិនេរុយុគន្ធរំ មហាបថវិំ ចាលេត្វា គហិតំ និគ្រោធបល្លវសមានវណ្ណំ រត្តវរបំសុកូលំ បារុបិត្វា គន្ធកុដិទ្វារតោ និក្ខមិ កញ្ចនគុហតោ សីហោ វិយ ឧទយបព្ពតកូដតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ច. និក្ខមិត្វា បន គន្ធកុដិបមុខេ អដ្ឋាសិ.

អថស្ស កាយតោ មេឃមុខេហិ វិជ្ជុកលាបា វិយ រស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសធារាបរិសេកមញ្ជរិបត្តបុប្ផផលវិដបេ វិយ អារាមរុក្ខេ ករិំសុ. តាវទេវ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ មហាភិក្ខុសង្ឃោ ភគវន្តំ បរិវារេសិ. តេ បន បរិវារេត្វា ឋិតា ភិក្ខូ ឯវរូបា អហេសុំ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា វត្តារោ វចនក្ខមា ចោទកា បាបគរហី សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នាតិ. តេហិ បរិវារិតោ ភគវា រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណក្ខន្ធោ រត្តបទុមសណ្ឌមជ្ឈគតា វិយ សុវណ្ណនាវា បវាឡវេទិកាបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណបាសាទោ វិរោចិត្ថ. សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាថេរាបិ នំ មេឃវណ្ណំ បំសុកូលំ បារុបិត្វា មណិវម្មវម្មិកា វិយ មហានាគា បរិវារយិំសុ វន្តរាគា ភិន្នកិលេសា វិជដិតជដា ឆិន្នពន្ធនា កុលេ វា គណេ វា អលគ្គា.

ឥតិ ភគវា សយំ វីតរាគោ វីតរាគេហិ, វីតទោសោ វីតទោសេហិ, វីតមោហោ វីតមោហេហិ, និត្តណ្ហោ និត្តណ្ហេហិ, និក្កិលេសោ និក្កិលេសេហិ, សយំ ពុទ្ធោ ពហុស្សុតពុទ្ធេហិ បរិវារិតោ, បត្តបរិវារិតំ វិយ កេសរំ, កេសរបរិវារិតា វិយ កណ្ណិកា, អដ្ឋនាគសហស្សបរិវារិតោ វិយ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា, នវុតិហំសសហស្សបរិវារិតោ វិយ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា, សេនង្គបរិវារិតោ វិយ ចក្កវត្តិ, មរុគណបរិវារិតោ វិយ សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មគណបរិវារិតោ វិយ ហារិតមហាព្រហ្មា, តារាគណបរិវារិតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ, អសមេន ពុទ្ធវេសេន អបរិមាណេន ពុទ្ធវិលាសេន កបិលវត្ថុគមនមគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថស្ស បុរត្ថិមកាយតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មី ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. បច្ឆិមកាយតោ ទក្ខិណហត្ថតោ, វាមហត្ថតោ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មី ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ឧបរិ កេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសាវត្តេហិ មោរគីវវណ្ណា រស្មី ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ហេដ្ឋា បាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មី ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិយំ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ឯវំ សមន្តា អសីតិហត្ថមត្តំ ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា កញ្ចនទណ្ឌទីបិកាហិ និច្ឆរិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទជាលា វិយ ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃតោ និក្ខន្តវិជ្ជុល្លតា វិយ វិធាវិំសុ. សព្ពទិសាភាគា សុវណ្ណចម្បកបុប្ផេហិ វិកិរិយមានា វិយ, សុវណ្ណឃដា និក្ខន្តសុវណ្ណរសធារាហិ សិញ្ចមានា វិយ, បសារិតសុវណ្ណបដបរិក្ខិត្តា វិយ, វេរម្ភវាតសមុដ្ឋិតកិំសុកកណិការបុប្ផចុណ្ណសមោកិណ្ណា វិយ វិប្បកិរិំសុ.

ភគវតោបិ អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាទ្វត្តិំសវរលក្ខណសមុជ្ជលំ សរីរំ សមុគ្គតតារកំ វិយ គគនតលំ, វិកសិតមិវ បទុមវនំ, សព្ពបាលិផុល្លោ វិយ យោជនសតិកោ បារិច្ឆត្តកោ, បដិបាដិយា ឋបិតានំ ទ្វត្តិំសូចន្ទានំ ទ្វត្តិំសសូរិយានំ ទ្វត្តិំសចក្កវត្តីនំ ទ្វត្តិំសទេវរាជានំ ទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានំ វិយ វិរោចិត្ថ, យថា តំ ទសហិ បារមីហិ ទសហិ ឧបបារមីហិ ទសហិ បរមត្ថបារមីហិ សុបូរិតាហិ សមតិំសបារមិតាហិ អលង្កតំ. កប្បសតសហសាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទិន្នទានំ រក្ខិតសីលំ កតកល្យាណកម្មំ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ ឱសរិត្វា វិបាកំ ទាតុំ ឋានំ អលភមានំ សម្ពាធបត្តំ វិយ អហោសិ. នាវាសហស្សភណ្ឌំ ឯកនាវំ អារោបនកាលោ វិយ, សកដសហស្សភណ្ឌំ ឯកសកដំ អារោបនកាលោ វិយ, បញ្ចវីសតិយា នទីនំ ឱឃស្ស សម្ភិជ្ជ មុខទ្វារេ ឯកតោ រាសីភូតកាលោ វិយ ច អហោសិ.

ឥមាយ ពុទ្ធសិរិយា ឱភាសមានស្សាបិ ច ភគវតោ បុរតោ អនេកានិ ទណ្ឌទីបិកសហស្សានិ ឧក្ខិបិំសុ. តថា បច្ឆតោ. វាមបស្សេ ទក្ខិណបស្សេ. ជាតិកុសុមចម្បកវនមល្លិករត្តុប្បលនីលុប្បលមកុលសិន្ទុវារបុប្ផានិ ចេវ នីលបីតាទិវណ្ណសុគន្ធគន្ធចុណ្ណានិ ច ចាតុទ្ទីបិកមេឃវិស្សដ្ឋោទកវុដ្ឋិយោ វិយ វិប្បកិរិំសុ. បញ្ចង្គិកតូរិយនិគ្ឃោសា ចេវ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណប្បដិសំយុត្តា ថុតិឃោសា ច សព្ពទិសា បូរយិំសុ. ទេវមនុស្សនាគសុបណ្ណគន្ធព្ពយក្ខាទីនំ អក្ខីនិ អមតបានំ វិយ លភិំសុ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា បទសហស្សេន គមនវណ្ណំ វត្តុំ វដ្ដតិ. តត្រិទំ មុខមត្តំ –

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នោ, កម្បយន្តោ វសុន្ធរំ;

អហេឋយន្តោ បាណានិ, យាតិ លោកវិនាយកោ.

ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ, ឧទ្ធរន្តោ នរាសភោ;

គច្ឆន្តោ សិរិសម្បន្នោ, សោភតេ ទ្វិបទុត្តមោ.

គច្ឆតោ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, ហេដ្ឋា បាទតលំ មុទុ;

សមំ សម្ផុសតេ ភូមិំ, រជសា នុបលិប្បតិ.

និន្នដ្ឋានំ ឧន្នមតិ, គច្ឆន្តេ លោកនាយកេ;

ឧន្នតញ្ច សមំ ហោតិ, បថវី ច អចេតនា.

បាសាណា សក្ខរា ចេវ, កថលា ខាណុកណ្ដកា;

សព្ពេ មគ្គា វិវជ្ជន្តិ, គច្ឆន្តេ លោកនាយកេ.

នាតិទូរេ ឧទ្ធរតិ, នច្ចាសន្នេ ច និក្ខិបំ;

អឃដ្ដយន្តោ និយ្យាតិ, ឧភោ ជាណូ ច គោប្ផកេ.

នាតិសីឃំ បក្កមតិ, សម្បន្នចរណោ មុនិ;

ន ចាតិសណិកំ យាតិ, គច្ឆមានោ សមាហិតោ.

ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយំ, ទិសញ្ច វិទិសំ តថា;

ន បេក្ខមានោ សោ យាតិ, យុគមត្តម្ហិ បេក្ខតិ.

នាគវិក្កន្តចារោ សោ, គមនេ សោភតេ ជិនោ;

ចារុំ គច្ឆតិ លោកគ្គោ, ហាសយន្តោ សទេវកេ.

ឧឡុរាជាវ សោភន្តោ, ចតុចារីវ កេសរី;

តោសយន្តោ ពហូ សត្តេ, បុរំ សេដ្ឋំ ឧបាគមី’’តិ.

វណ្ណកាលោ នាម កិរេស, ឯវំវិធេសុ កាលេសុ ពុទ្ធស្ស សរីរវណ្ណេ វា គុណវណ្ណេ វា ធម្មកថិកស្ស ថាមោយេវ បមាណំ ចុណ្ណិយបទេហិ វា គាថាពន្ធេន វា យត្តកំ សក្កោតិ, តត្តកំ វត្តព្ពំ. ទុក្កថិតន្តិ ន វត្តព្ពំ. អប្បមាណវណ្ណា ហិ ពុទ្ធា, តេសំ ពុទ្ធាបិ អនវសេសតោ វណ្ណំ វត្តុំ អសមត្ថា, បគេវ ឥតរា បជាតិ. ឥមិនា សិរិវិលាសេន អលង្កតប្បដិយត្តំ សក្យរាជបុរំ បវិសិត្វា ភគវា បសន្នចិត្តេន ជនេន គន្ធធូមវាសចុណ្ណាទីហិ បូជយមានោ សន្ថាគារំ បាវិសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន ឯវំ សន្ថាគារំ តេនុបសង្កមី’’តិ.

ភគវន្តំយេវ បុរក្ខត្វាតិ ភគវន្តំ បុរតោ កត្វា. តត្ថ ភគវា ភិក្ខូនញ្ចេវ ឧបាសកានញ្ច មជ្ឈេ និសិន្នោ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា ទុកូលចុម្ពដកេន វោទកំ កត្វា ជាតិហិង្គុលកេន មជ្ជិត្វា រត្តកម្ពលបលិវេឋិតេ បីឋេ ឋបិតរត្តសុវណ្ណឃនបដិមា វិយ អតិវិរោចិត្ថ. អយំ បនេត្ថ បោរាណានំ វណ្ណភណនមគ្គោ –

‘‘គន្ត្វាន មណ្ឌលមាឡំ, នាគវិក្កន្តចរណោ;

ឱភាសយន្តោ លោកគ្គោ, និសីទិ វរមាសនេ.

តស្មិំ និសិន្នោ នរទម្មសារថិ,

ទេវាតិទេវោ សតបុញ្ញលក្ខណោ;

ពុទ្ធាសនេ មជ្ឈគតោ វិរោចតិ,

សុវណ្ណនេក្ខំ វិយ បណ្ឌុកម្ពលេ.

នេក្ខំ ជម្ពោនទស្សេវ, និក្ខិត្តំ បណ្ឌុកម្ពលេ;

វិរោចតិ វីតមលោ, មណិវេរោចនោ យថា.

មហាសាលោវ សម្ផុល្លោ, នេរុរាជាវលង្កតោ;

សុវណ្ណយូបសង្កាសោ, បទុមោ កោកនទោ យថា.

ជលន្តោ ទីបរុក្ខោវ, បព្ពតគ្គេ យថា សិខី;

ទេវានំ បារិច្ឆត្តោវ, សព្ពផុល្លោ វិរោចថា’’តិ.

កាបិលវត្ថវេ សក្យេ ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយាតិ ឯត្ថ ធម្មី កថា នាម សន្ថាគារអនុមោទនប្បដិសំយុត្តា បកិណ្ណកកថា វេទិតព្ពា. តទា ហិ ភគវា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ បថវោជំ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ មហាជម្ពុំ ខន្ធេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ យោជនិកំ មធុភណ្ឌំ ចក្កយន្តេន បីឡេត្វា មធុបានំ បាយមានោ វិយ កាបិលវត្ថវានំ សក្យានំ ហិតសុខាវហំ បកិណ្ណកកថំ កថេសិ. ‘‘អាវាសទានំ នាមេតំ មហារាជ មហន្តំ, តុម្ហាកំ អាវាសោ មយា បរិភុត្តោ ភិក្ខុសង្ឃេន បរិភុត្តោ មយា ច ភិក្ខុសង្ឃេន ច បរិភុត្តោ បន ធម្មរតនេន បរិភុត្តោ យេវាតិ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តោ នាម ហោតិ. អាវាសទានស្មិញ្ហិ ទិន្នេ សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតិ. ភូមដ្ឋកបណ្ណសាលាយ វា សាខាមណ្ឌបស្ស វាបិ អានិសំសោ នាម បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កា’’តិ នានានយវិចិត្តំ ពហុំ ធម្មកថំ កថេត្វា –

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តិ, តតោ វាឡមិគានិ ច;

សរីសបេ ច មកសេ, សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោ.

តតោ វាតាតបោ ឃោរោ, សញ្ជាតោ បដិហញ្ញតិ;

លេណត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច, ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុំ.

វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ;

តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ.

វិហារេ ការយេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;

តេសំ អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច.

ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. (ចូឡវ. ២៩៥) –

ឯវំ អយម្បិ អាវាសេ អានិសំសោ, អយម្បិ អានិសំសោតិ ពហុទេវរត្តិំ អតិរេកតរំ ទិយឌ្ឍយាមំ អាវាសានិសំសកថំ កថេសិ. តត្ថ ឥមា គាថាវ សង្គហំ អារុឡ្ហា, បកិណ្ណកធម្មទេសនា បន សង្គហំ ន អារោហតិ. សន្ទស្សេសីតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសីតិ ធម្មកថំ កថាបេតុកាមោ ជានាបេសិ. អថ កស្មា សារិបុត្តមហាមោគ្គល្លានមហាកស្សបាទីសុ អសីតិមហាថេរេសុ វិជ្ជមានេសុ ភគវា អានន្ទត្ថេរស្ស ភារមកាសីតិ. បរិសជ្ឈាសយវសេន. អាយស្មា ហិ អានន្ទោ ពហុស្សុតានំ អគ្គោ, បហោសិ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ មធុរធម្មកថំ កថេតុន្តិ សាកិយមណ្ឌលេ បាកដោ បញ្ញាតោ. តស្ស សក្យរាជូហិ វិហារំ គន្ត្វាបិ ធម្មកថា សុតបុព្ពា, ឱរោធា បន នេសំ ន យថារុចិយា វិហារំ គន្តុំ លភន្តិ, តេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘អហោ វត ភគវា អប្បំយេវ ធម្មកថំ កថេត្វា អម្ហាកំ ញាតិសេដ្ឋស្ស អានន្ទស្ស ភារំ ករេយ្យា’’តិ. តេសំ អជ្ឈាសយវសេន ភគវា តស្សេវ ភារមកាសិ.

សេខោ បាដិបទោតិ បដិបន្នកោ សេខសមណោ. សោ តុយ្ហំ បដិភាតុ ឧបដ្ឋាតុ, តស្ស បដិបទំ ទេសេហីតិ បដិបទាយ បុគ្គលំ និយមេត្វា ទស្សេតិ. កស្មា បន ភគវា ឥមំ បដិបទំ និយមេសិ? ពហូហិ ការណេហិ. ឥមេ តាវ សក្យា មង្គលសាលាយ មង្គលំ បច្ចាសីសន្តិ វឌ្ឍិំ ឥច្ឆន្តិ, អយញ្ច សេខបដិបទា មយ្ហំ សាសនេ មង្គលបដិបទា វឌ្ឍមានកបដិបទាតិបិ ឥមំ បដិបទំ និយមេសិ. តស្សញ្ច បរិសតិ សេខាវ ពហូ និសិន្នា, តេ អត្តនា បដិវិទ្ធដ្ឋានេ កថីយមានេ អកិលមន្តាវ សល្លក្ខេស្សន្តីតិបិ ឥមំ បដិបទំ និយមេសិ. អាយស្មា ច អានន្ទោ សេខបដិសម្ភិទាបត្តោវ, សោ អត្តនា បដិវិទ្ធេ បច្ចក្ខដ្ឋានេ កថេន្តោ អកិលមន្តោ វិញ្ញាបេតុំ សក្ខិស្សតីតិបិ ឥមំ បដិបទំ និយមេសិ. សេខបដិបទាយ ច តិស្សោបិ សិក្ខា ឱសដា, តត្ថ អធិសីលសិក្ខាយ កថិតាយ សកលំ វិនយបិដកំ កថិតមេវ ហោតិ, អធិចិត្តសិក្ខាយ កថិតាយ សកលំ សុត្តន្តបិដកំ កថិតំ ហោតិ, អធិបញ្ញាសិក្ខាយ កថិតាយ សកលំ អភិធម្មបិដកំ កថិតំ ហោតិ, អានន្ទោ ច ពហុស្សុតោ តិបិដកធរោ, សោ បហោតិ តីហិ បិដកេហិ តិស្សោ សិក្ខា កថេតុំ, ឯវំ កថិតេ សក្យានំ មង្គលមេវ វឌ្ឍិយេវ ភវិស្សតីតិបិ ឥមំ បដិបទំ និយមេសិ.

បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតីតិ កស្មា អាគិលាយតិ? ភគវតោ ហិ ឆព្ពស្សានិ បធានំ បទហន្តស្ស មហន្តំ កាយទុក្ខំ អហោសិ, អថស្ស អបរភាគេ មហល្លកកាលេ បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជិ. អការណំ វា ឯតំ. បហោតិ ហិ ភគវា ឧប្បន្នំ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា ឯកម្បិ ទ្វេបិ សត្តាហេ ឯកបល្លង្កេន និសីទិតុំ. សន្ថាគារសាលំ បន ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អហោសិ, តត្ថ បាទធោវនដ្ឋានតោ យាវ ធម្មាសនា អគមាសិ, ឯត្តកេ ឋានេ គមនំ និប្ផន្នំ. ធម្មាសនំ បត្តោ ថោកំ ឋត្វា និសីទិ, ឯត្តកេ ឋានំ. ទិយឌ្ឍយាមំ ធម្មាសនេ និសីទិ, ឯត្តកេ ឋានេ និសជ្ជា និប្ផន្នា. ឥទានិ ទក្ខិណេន បស្សេន ថោកំ និបន្នេ សយនំ និប្ផជ្ជិស្សតីតិ ឯវំ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អហោសិ. ឧបាទិន្នកសរីរញ្ច នាម ‘‘នោ អាគិលាយតី’’តិ ន វត្តព្ពំ, តស្មា ចិរំ និសជ្ជាយ សញ្ជាតំ អប្បកម្បិ អាគិលាយនំ គហេត្វា ឯវមាហ.

សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វាតិ សន្ថាគារស្ស កិរ ឯកបស្សេ តេ រាជានោ បដ្ដសាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា កប្បិយមញ្ចកំ បញ្ញបេត្វា កប្បិយបច្ចត្ថរណេន អត្ថរិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណ-តារក-គន្ធមាលា-ទាមបដិមណ្ឌិតំ វិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធតេលប្បទីបំ អារោបយិំសុ ‘‘អប្បេវ នាម សត្ថា ធម្មាសនតោ វុដ្ឋាយ ថោកំ វិស្សមន្តោ ឥធ និបជ្ជេយ្យ, ឯវំ នោ ឥមំ សន្ថាគារំ ភគវតា ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ. សត្ថាបិ តទេវ សន្ធាយ តត្ថ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា និបជ្ជិ. ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វាតិ ឯត្តកំ កាលំ អតិក្កមិត្វា វុដ្ឋហិស្សាមីតិ វុដ្ឋានសញ្ញំ ចិត្តេ ឋបេត្វា.

២៣. មហានាមំ សក្កំ អាមន្តេសីតិ សោ កិរ តស្មិំ កាលេ តស្សំ បរិសតិ ជេដ្ឋកោ បាមោក្ខោ, តស្មិំ សង្គហិតេ សេសបរិសា សង្គហិតាវ ហោតីតិ ថេរោ តមេវ អាមន្តេសិ. សីលសម្បន្នោតិ សីលេន សម្បន្នោ, សម្បន្នសីលោ បរិបុណ្ណសីលោតិ អត្ថោ. សទ្ធម្មេហីតិ សុន្ទរធម្មេហិ, សតំ វា សប្បុរិសានំ ធម្មេហិ.

២៤. កថញ្ច មហានាមាតិ ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន សេខបដិបទាយ មាតិកំ ឋបេត្វា បដិបាដិយា វិត្ថារេតុកាមោ ឯវមាហ. តត្ថ សីលសម្បន្នោតិអាទីនិ ‘‘សម្បន្នសីលា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិ អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

២៥. កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ, ហិរិយិតព្ពានិ កាយទុច្ចរិតាទីនិ ហិរិយតិ ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឱត្តប្បនិទ្ទេសេ ហេត្វត្ថេ ករណវចនំ, កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឱត្តប្បស្ស ហេតុភូតេហិ ឱត្តប្បតិ ភាយតីតិ អត្ថោ. អារទ្ធវីរិយោតិ បគ្គហិតវីរិយោ អនោសក្កិតមានសោ. បហានាយាតិ បហានត្ថាយ. ឧបសម្បទាយាតិ បដិលាភត្ថាយ. ថាមវាតិ វីរិយថាមេន សមន្នាគតោ. ទឡ្ហបរក្កមោតិ ថិរបរក្កមោ. អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ អនោរោបិតធុរោ អនោសក្កិតវីរិយោ. បរមេនាតិ ឧត្តមេន. សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា ច និបកភាវេន ច. កស្មា បន សតិភាជនិយេ បញ្ញា អាគតាតិ? សតិយា ពលវភាវទីបនត្ថំ. បញ្ញាវិប្បយុត្តា ហិ សតិ ទុព្ពលា ហោតិ, សម្បយុត្តា ពលវតីតិ.

ចិរកតម្បីតិ អត្តនា វា បរេន វា កាយេន ចិរកតំ ចេតិយង្គណវត្តាទិ អសីតិ មហាវត្តបដិបត្តិបូរណំ. ចិរភាសិតម្បីតិ អត្តនា វា បរេន វា វាចាយ ចិរភាសិតំ សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសន-ឧទ្ទិសាបន-ធម្មោសារណ-ធម្មទេសនា-ឧបនិសិន្នកថា-អនុមោទនិយាទិវសេន បវត្តិតំ វចីកម្មំ. សរិតា អនុស្សរិតាតិ តស្មិំ កាយេន ចិរកតេ ‘‘កាយោ នាម កាយវិញ្ញត្តិ, ចិរភាសិតេ វាចា នាម វចីវិញ្ញត្តិ. តទុភយម្បិ រូបំ, តំសមុដ្ឋាបិកា ចិត្តចេតសិកា អរូបំ. ឥតិ ឥមេ រូបារូបធម្មា ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ និរុទ្ធា’’តិ សរតិ ចេវ អនុស្សរតិ ច, សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបិកា ហិ សតិ ឥធ អធិប្បេតា. តាយ សតិយា ឯស សកិម្បិ សរណេន សរិតា, បុនប្បុនំ សរណេន អនុស្សរិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយវយគាមិនិយា ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយ. អរិយាយាតិ វិក្ខម្ភនវសេន ច សមុច្ឆេទវសេន ច កិលេសេហិ អារកា ឋិតាយ បរិសុទ្ធាយ. បញ្ញាយ សមន្នាគតោតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវ មគ្គបញ្ញាយ ច សមង្គីភូតោ. និព្ពេធិកាយាតិ សាយេវ និព្ពិជ្ឈនតោ និព្ពេធិកាតិ វុច្ចតិ, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. តត្ថ មគ្គបញ្ញាយ សមុច្ឆេទវសេន អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អបទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ ទោសក្ខន្ធំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ និព្ពេធិកា. វិបស្សនាបញ្ញាយ តទង្គវសេន និព្ពេធិកាយ មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភសំវត្តនតោ ចាតិ វិបស្សនា ‘‘និព្ពេធិកា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយាតិ ឥធាបិ មគ្គបញ្ញា ‘‘សម្មា ហេតុនា នយេន វដ្ដទុក្ខំ ខេបយមានា គច្ឆតីតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនី នាម. វិបស្សនា តទង្គវសេន វដ្ដទុក្ខញ្ច កិលេសទុក្ខញ្ច ខេបយមានា គច្ឆតីតិ ទុក្ខក្ខយគាមិនី. ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា វា មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភសំវត្តនតោ ឯសា ទុក្ខក្ខយគាមិនី’’តិ វេទិតព្ពា.

២៦. អភិចេតសិកានន្តិ អភិចិត្តំ សេដ្ឋចិត្តំ សិតានំ និស្សិតានំ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខបដិលាភហេតូនំ. និកាមលាភីតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតា. អកិច្ឆលាភីតិ និទុក្ខលាភី. អកសិរលាភីតិ វិបុលលាភី. បគុណភាវេន ឯកោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ, សមាធិបារិបន្ថិកធម្មេ បន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតុំ ន សក្កោតិ, សោ អត្តនោ អនិច្ឆាយ ខិប្បមេវ វុដ្ឋាតិ, យថាបរិច្ឆេទវសេន សមាបត្តិំ ឋបេតុំ ន សក្កោតិ អយំ កិច្ឆលាភី កសិរលាភី នាម. ឯកោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ច សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ, សមាធិបារិបន្ថិកធម្មេ ច អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, សោ យថាបរិច្ឆេទវសេនេវ វុដ្ឋាតុំ សក្កោតិ, អយំ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី នាម.

២៧. អយំ វុច្ចតិ មហានាម អរិយសាវកោ សេខោ បាដិបទោតិ មហានាម អរិយសាវកោ សេខោ បាដិបទោ វិបស្សនាគព្ភាយ វឌ្ឍមានកបដិបទាយ សមន្នាគតោតិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. អបុច្ចណ្ឌតាយាតិ អបូតិអណ្ឌតាយ. ភព្ពោ អភិនិព្ភិទាយាតិ វិបស្សនាទិញាណប្បភេទាយ ភព្ពោ. សម្ពោធាយាតិ អរិយមគ្គាយ. អនុត្តរស្ស យោគក្ខេមស្សាតិ អរហត្តំ អនុត្តរោ យោគក្ខេមោ នាម, តទភិគមាយ ភព្ពោតិ ទស្សេតិ. យា បនាយមេត្ថ អត្ថទីបនត្ថំ ឧបមា អាហដា, សា ចេតោខិលសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘តស្សា កុក្កុដិយា អណ្ឌេសុ តិវិធកិរិយករណំ វិយ ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឧស្សោឡ្ហិបន្នរសេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតភាវោ’’តិ យំ ឯវំ ឱបម្មសំសន្ទនំ អាគតំ, តំ ឥធ ឯវំ សីលសម្បន្នោ ហោតីតិអាទិវចនតោ ‘‘តស្សា កុក្កុដិយា អណ្ឌេសុ តិវិធកិរិយករណំ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សីលសម្បន្នតាទីហិ បន្នរសេហិ ធម្មេហិ សមង្គិភាវោ’’តិ. ឯវំ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តសទិសមេវ.

២៨. ឥមំយេវ អនុត្តរំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិន្តិ ឥមំ បឋមាទិជ្ឈានេហិ អសទិសំ ឧត្តមំ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ. បឋមាភិនិព្ភិទាតិ បឋមោ ញាណភេទោ. ទុតិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កុក្កុដច្ឆាបកោ បន ឯកវារំ មាតុកុច្ឆិតោ ឯកវារំ អណ្ឌកោសតោតិ ទ្វេ វារេ ជាយតិ. អរិយសាវកោ តីហិ វិជ្ជាហិ តាយោ វារេ ជាយតិ. បុព្ពេនិវាសច្ឆាទកំ តមំ វិនោទេត្វា បុព្ពេនិវាសញាណេន បឋមំ ជាយតិ, សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិច្ឆាទកំ តមំ វិនោទេត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណេន ទុតិយំ ជាយតិ, ចតុសច្ចបដិច្ឆាទកំ តមំ វិនោទេត្វា អាសវក្ខយញាណេន តតិយំ ជាយតិ.

២៩. ឥទម្បិស្ស ហោតិ ចរណស្មិន្តិ ឥទម្បិ សីលំ អស្ស ភិក្ខុនោ ចរណំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ចរណំ នាម ពហុ អនេកវិធំ, សីលាទយោ បន្នរសធម្មា, តត្ថ ឥទម្បិ ឯកំ ចរណន្តិ អត្ថោ. បទត្ថោ បន ចរតិ តេន អគតបុព្ពំ ទិសំ គច្ឆតីតិ ចរណំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ឥទម្បិស្ស ហោតិ វិជ្ជាយាតិ ឥទំ បុព្ពេនិវាសញាណំ តស្ស វិជ្ជា នាម ហោតីតិ អត្ថោ. វិជ្ជា នាម ពហុ អនេកវិធា, វិបស្សនញាណាទីនិ អដ្ឋ ញាណានិ, តត្ថ ឥទម្បិ ញាណំ ឯកា វិជ្ជាតិបិ អត្ថោ. បទត្ថោ បន វិនិវិជ្ឈិត្វា ឯតាយ ជានាតីតិ វិជ្ជា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. វិជ្ជាសម្បន្នោ ឥតិបីតិ តីហិ វិជ្ជាហិ វិជ្ជាសម្បន្នោ ឥតិបិ. ចរណសម្បន្នោ ឥតិបីតិ បញ្ចទសហិ ធម្មេហិ ចរណសម្បន្នោ ឥតិបិ. តទុភយេន បន វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ឥតិបីតិ.

៣០. សនង្កុមារេនាតិ បោរាណកកុមារេន, ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ កុមារោតិ បញ្ញាតេន. សោ កិរ មនុស្សបថេ បញ្ចចូឡកកុមារកកាលេ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ, តស្ស សោ អត្តភាវោ បិយោ អហោសិ មនាបោ, តស្មា តាទិសេនេវ អត្តភាវេន ចរតិ, តេន នំ សនង្កុមារោតិ សញ្ជានន្តិ. ជនេតស្មិន្តិ ជនិតស្មិំ, បជាយាតិ អត្ថោ. យេ គោត្តបដិសារិនោតិ យេ ជនេតស្មិំ គោត្តំ បដិសរន្តិ ‘‘អហំ គោតមោ, អហំ កស្សបោ’’តិ, តេសុ លោកេ គោត្តបដិសារីសុ ខត្តិយោ សេដ្ឋោ. អនុមតា ភគវតាតិ មម បញ្ហព្យាករណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា ទេសិតាតិ អម្ពដ្ឋសុត្តេ ពុទ្ធេន ភគវតា ‘‘អហម្បិ, អម្ពដ្ឋ, ឯវំ វទាមិ –

‘ខត្តិយោ សេដ្ឋោ ជនេតស្មិំ, យេ គោត្តបដិសារិនោ;

វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, សោ សេដ្ឋោ ទេវមានុសេ’តិ’’. (ទី. និ. ១.២៧៧) –

ឯវំ ភាសន្តេន អនុញ្ញាតា អនុមោទិតា. សាធុ សាធុ អានន្ទាតិ, ភគវា កិរ អាទិតោ បដ្ឋាយ និទ្ទំ អនោក្កមន្តោវ ឥមំ សុត្តំ សុត្វា អានន្ទេន សេខបដិបទាយ កូដំ គហិតន្តិ ញត្វា ឧដ្ឋាយ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ សាធុការំ អទាសិ. ឯត្តាវតា ច បន ឥទំ សុត្តំ ជិនភាសិតំ នាម ជាតំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សេខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បោតលិយសុត្តវណ្ណនា

៣១. ឯវំ មេ សុតន្តិ បោតលិយសុត្តំ. តត្ថ អង្គុត្តរាបេសូតិ អង្គាយេវ សោ ជនបទោ, មហិយា បនស្ស ឧត្តរេន យា អាបោ, តាសំ អវិទូរត្តា ឧត្តរាបោតិបិ វុច្ចតិ. កតរមហិយា ឧត្តរេន យា អាបោតិ, មហាមហិយា. តត្ថាយំ អាវិភាវកថា – អយំ កិរ ជម្ពុទីបោ ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ. តត្ថ ច ចតុសហស្សយោជនប្បមាណោ បទេសោ ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ សមុទ្ទោតិ សង្ខំ គតោ. តិសហស្សយោជនប្បមាណេ មនុស្សា វសន្តិ. តិសហស្សយោជនប្បមាណេ ហិមវា បតិដ្ឋិតោ ឧព្ពេធេន បញ្ចយោជនសតិកោ ចតុរាសីតិកូដសហស្សបដិមណ្ឌិតោ សមន្តតោ សន្ទមានបញ្ចសតនទីវិចិត្តោ, យត្ថ អាយាមវិត្ថារេន ចេវ គម្ភីរតាយ ច បណ្ណាសបណ្ណាសយោជនា ទិយឌ្ឍយោជនសតបរិមណ្ឌលា អនោតត្តទហោ កណ្ណមុណ្ឌទហោ រថការទហោ ឆទ្ទន្តទហោ កុណាលទហោ មន្ទាកិនីទហោ សីហបបាតទហោតិ សត្ត មហាសរា បតិដ្ឋិតា. តេសុ អនោតត្តទហោ សុទស្សនកូដំ ចិត្រកូដំ កាឡកូដំ គន្ធមាទនកូដំ កេលាសកូដន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ បព្ពតេហិ បរិក្ខិត្តោ.

តត្ថ សុទស្សនកូដំ សោវណ្ណមយំ ទ្វិយោជនសតុព្ពេធំ អន្តោវង្កំ កាកមុខសណ្ឋានំ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ. ចិត្រកូដំ សព្ពរតនមយំ. កាឡកូដំ អញ្ជនមយំ. គន្ធមាទនកូដំ សានុមយំ អព្ភន្តរេ មុគ្គវណ្ណំ, មូលគន្ធោ សារគន្ធោ ផេគ្គុគន្ធោ តចគន្ធោ បបដិកគន្ធោ រសគន្ធោ បត្តគន្ធោ បុប្ផគន្ធោ ផលគន្ធោ គន្ធគន្ធោតិ ឥមេហិ ទសហិ គន្ធេហិ ឧស្សន្នំ នានប្បការឱសធសញ្ឆន្នំ, កាឡបក្ខឧបោសថទិវសេ អាទិត្តមិវ អង្គារំ ជលន្តំ តិដ្ឋតិ. កេលាសកូដំ រជតមយំ. សព្ពានិ សុទស្សនេន សមានុព្ពេធសណ្ឋានានិ, តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតានិ. តានិ សព្ពានិ ទេវានុភាវេន នាគានុភាវេន ច វស្សន្តិ, នទិយោ ច តេសុ សន្ទន្តិ. តំ សព្ពម្បិ ឧទកំ អនោតត្តមេវ បវិសតិ. ចន្ទិមសូរិយា ទក្ខិណេន វា ឧត្តរេន វា គច្ឆន្តា បព្ពតន្តរេន តត្ថ ឱភាសំ ករោន្តិ, ឧជុំ គច្ឆន្តា ន ករោន្តិ, តេនេវស្ស អនោតត្តន្តិ សង្ខា ឧទបាទិ.

តត្ថ មនោហរសិលាតលានិ និម្មច្ឆកច្ឆបានិ ផលិកសទិសនិម្មលុទកានិ ន្ហានតិត្ថានិ សុបដិយត្តានិ ហោន្តិ, យេសុ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា ច ឥទ្ធិមន្តោ ច ឥសយោ ន្ហាយន្តិ, ទេវយក្ខាទយោ ឧយ្យានកីឡកំ កីឡន្តិ.

តស្ស ចតូសុ បស្សេសុ សីហមុខំ ហត្ថិមុខំ អស្សមុខំ ឧសភមុខន្តិ ចត្តារិ មុខានិ ហោន្តិ, យេហិ ចតស្សោ នទិយោ សន្ទន្តិ. សីហមុខេន និក្ខន្តនទីតីរេ សីហា ពហុតរា ហោន្តិ. ហត្ថិមុខាទីហិ ហត្ថិអស្សឧសភា. បុរត្ថិមទិសតោ និក្ខន្តនទី អនោតត្តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឥតរា តិស្សោ នទិយោ អនុបគម្ម បាចីនហិមវន្តេនេវ អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ. បច្ឆិមទិសតោ ច ឧត្តរទិសតោ ច និក្ខន្តនទិយោបិ តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា បច្ឆិមហិមវន្តេនេវ ឧត្តរហិមវន្តេនេវ ច អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសន្តិ. ទក្ខិណទិសតោ និក្ខន្តនទី បន តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណេន ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេនេវ សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា បព្ពតំ បហរិត្វា វុដ្ឋាយ បរិក្ខេបេន តិគាវុតប្បមាណា ឧទកធារា ច ហុត្វា អាកាសេន សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា តិយគ្គឡេ នាម បាសាណេ បតិតា, បាសាណោ ឧទកធារាវេគេន ភិន្នោ. តត្ថ បញ្ញាសយោជនប្បមាណា តិយគ្គឡា នាម បោក្ខរណី ជាតា, បោក្ខរណិយា កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិយោជនានិ គតា. តតោ ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧមង្គេន សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា វិញ្ឈុំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា ហត្ថតលេ បញ្ចង្គុលិសទិសា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តន្តិ. សា តិក្ខត្តុំ អនោតត្តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតដ្ឋានេ អាវដ្ដគង្គាតិ វុច្ចតិ. ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ កណ្ហគង្គាតិ, អាកាសេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ អាកាសគង្គាតិ, តិយគ្គឡបាសាណេ បញ្ញាសយោជនោកាសេ ឋិតា តិយគ្គឡបោក្ខរណីតិ, កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ពហលគង្គាតិ, ឧមង្គេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ឧមង្គគង្គាតិ វុច្ចតិ. វិញ្ឈុំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ បន គង្គា យមុនា អចិរវតី សរភូ មហីតិ បញ្ចធា សង្ខំ គតា. ឯវមេតា បញ្ច មហានទិយោ ហិមវន្តតោ បភវន្តិ. តាសុ យា អយំ បញ្ចមី មហី នាម, សា ឥធ មហាមហីតិ អធិប្បេតា. តស្សា ឧត្តរេន យា អាបោ, តាសំ អវិទូរត្តា សោ ជនបទោ អង្គុត្តរាបោតិ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ អង្គុត្តរាបេសុ ជនបទេ.

អាបណំ នាមាតិ តស្មិំ កិរ និគមេ វីសតិ អាបណមុខសហស្សានិ វិភត្តានិ អហេសុំ. ឥតិ សោ អាបណានំ ឧស្សន្នត្តា អាបណន្ត្វេវ សង្ខំ គតោ. តស្ស ច និគមស្ស អវិទូរេ នទីតីរេ ឃនច្ឆាយោ រមណីយោ ភូមិភាគោ មហាវនសណ្ឌោ, តស្មិំ ភគវា វិហរតិ. តេនេវេត្ថ វសនដ្ឋានំ ន និយាមិតន្តិ វេទិតព្ពំ. យេនញ្ញតរោ វនសណ្ឌោ តេនុបសង្កមីតិ ភិក្ខុសង្ឃំ វសនដ្ឋានំ បេសេត្វា ឯកកោវ ឧបសង្កមិ បោតលិយំ គហបតិំ សន្ធាយ. បោតលិយោបិ ខោ គហបតីតិ បោតលិយោតិ ឯវំនាមកោ គហបតិ. សម្បន្ននិវាសនបាវុរណោតិ បរិបុណ្ណនិវាសនបាវុរណោ, ឯកំ ទីឃទសំ សាដកំ និវត្ថោ ឯកំ បារុតោតិ អត្ថោ. ឆត្តុបាហនាហីតិ ឆត្តំ គហេត្វា ឧបាហនា អារុយ្ហាតិ អត្ថោ. អាសនានីតិ បល្លង្កបីឋបលាលបីឋកាទីនិ. អន្តមសោ សាខាភង្គម្បិ ហិ អាសនន្តេវ វុច្ចតិ. គហបតិវាទេនាតិ គហបតីតិ ឥមិនា វចនេន. សមុទាចរតីតិ វោហរតិ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ តតិយំ គហបតីតិ វចនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ភគវន្តមេតំ ‘‘តយិទំ, ភោ, គោតមា’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ នច្ឆន្នន្តិ ន អនុច្ឆវិកំ. នប្បតិរូបន្តិ ន សារុប្បំ. អាការាតិអាទីនិ សព្ពានេវ ការណវេវចនានិ. ទីឃទសវត្ថធារណ-កេសមស្សុនខឋបនាទីនិ ហិ សព្ពានេវ គិហិព្យញ្ជនានិ តស្ស គិហិភាវំ បាកដំ ករោន្តីតិ អាការា, គិហិសណ្ឋានេន សណ្ឋិតត្តា លិង្គា, គិហិភាវស្ស សញ្ជានននិមិត្តតាយ និមិត្តាតិ វុត្តា. យថា តំ គហបតិស្សាតិ យថា គហបតិស្ស អាការលិង្គនិមិត្តា ភវេយ្យុំ, តថេវ តុយ្ហំ. តេន តាហំ ឯវំ សមុទាចរាមីតិ ទស្សេតិ. អថ សោ យេន ការណេន គហបតិវាទំ នាធិវាសេតិ, តំ បកាសេន្តោ ‘‘តថា ហិ បន មេ’’តិអាទិមាហ.

និយ្យាតន្តិ និយ្យាតិតំ. អនោវាទី អនុបវាទីតិ ‘‘តាតា, កសថ, វបថ, វណិប្បថំ បយោជេថា’’តិអាទិនា ហិ នយេន ឱវទន្តោ ឱវាទី នាម ហោតិ. ‘‘តុម្ហេ ន កសថ, ន វបថ, ន វណិប្បថំ បយោជេថ, កថំ ជីវិស្សថ, បុត្តទារំ វា ភរិស្សថា’’តិអាទិនា នយេន បន ឧបវទន្តោ ឧបវាទី នាម ហោតិ. អហំ បន ឧភយម្បិ តំ ន ករោមិ. តេនាហំ តត្ថ អនោវាទី អនុបវាទីតិ ទស្សេតិ. ឃាសច្ឆាទនបរមោ វិហរាមីតិ ឃាសមត្តញ្ចេវ អច្ឆាទនមត្តញ្ច បរមំ កត្វា វិហរាមិ, តតោ បរំ នត្ថិ, ន ច បត្ថេមីតិ ទីបេតិ.

៣២. គិទ្ធិលោភោ បហាតព្ពោតិ គេធភូតោ លោភោ បហាតព្ពោ. អនិន្ទារោសន្តិ អនិន្ទាភូតំ អឃដ្ដនំ. និន្ទារោសោតិ និន្ទាឃដ្ដនា. វោហារសមុច្ឆេទាយាតិ ឯត្ថ វោហារោតិ ព្យវហារវោហារោបិ បណ្ណត្តិបិ វចនម្បិ ចេតនាបិ. តត្ថ –

‘‘យោ ហិ កោចិ មនុស្សេសុ, វោហារំ ឧបជីវតិ;

ឯវំ វាសេដ្ឋ ជានាហិ, វាណិជោ សោ ន ព្រាហ្មណោ’’តិ. (ម. និ. ២.៤៥៧) –

អយំ ព្យវហារវោហារោ នាម. ‘‘សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) អយំ បណ្ណត្តិវោហារោ នាម. ‘‘តថា តថា វោហរតិ អបរាមស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣៣២) អយំ វចនវោហារោ នាម. ‘‘អដ្ឋ អរិយវោហារា អដ្ឋ អនរិយវោហរា’’តិ (អ. និ. ៨.៦៧) អយំ ចេតនាវោហារោ នាម, អយមិធាធិប្បេតោ. យស្មា វា បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ គិហីតិ ចេតនា នត្ថិ, សមណោតិ ចេតនា ហោតិ. គិហីតិ វចនំ នត្ថិ, សមណោតិ វចនំ ហោតិ. គិហីតិ បណ្ណត្តិ នត្ថិ, សមណោតិ បណ្ណត្តិ ហោតិ. គិហីតិ ព្យវហារោ នត្ថិ, សមណោតិ វា បព្ពជិតោតិ វា ព្យវហារោ ហោតិ. តស្មា សព្ពេបេតេ លព្ភន្តិ.

៣៣. យេសំ ខោ អហំ សំយោជនានំ ហេតុ បាណាតិបាតីតិ ឯត្ថ បាណាតិបាតោវ សំយោជនំ. បាណាតិបាតស្សេវ ហិ ហេតុ បាណាតិបាតបច្ចយា បាណាតិបាតី នាម ហោតិ. បាណាតិបាតានំ បន ពហុតាយ ‘‘យេសំ ខោ អហ’’ន្តិ វុត្តំ. តេសាហំ សំយោជនានន្តិ តេសំ អហំ បាណាតិបាតពន្ធនានំ. បហានាយ សមុច្ឆេទាយ បដិបន្នោតិ ឥមិនា អបាណាតិបាតសង្ខាតេន កាយិកសីលសំវរេន បហានត្ថាយ សមុច្ឆេទនត្ថាយ បដិបន្នោ. អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យាតិ កុន្ថកិបិល្លិកម្បិ នាម ជីវិតា អវោរោបនកសាសនេ បព្ពជិត្វា បាណាតិបាតមត្តតោបិ ឱរមិតុំ ន សក្កោមិ, កិំ មយ្ហំ បព្ពជ្ជាយាតិ ឯវំ អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យ. អនុវិច្ចាបិ មំ វិញ្ញូ គរហេយ្យុន្តិ ឯវរូបេ នាម សាសនេ បព្ពជិត្វា បាណាតិបាតមត្តតោបិ ឱរមិតុំ ន សក្កោតិ, កិំ ឯតស្ស បព្ពជ្ជាយាតិ ឯវំ អនុវិច្ច តុលយិត្វា បរិយោគាហេត្វា អញ្ញេបិ វិញ្ញូ បណ្ឌិតា គរហេយ្យុំ. ឯតទេវ ខោ បន សំយោជនមេតំ នីវរណន្តិ ទសសុ សំយោជនេសុ បញ្ចសុ ច នីវរណេសុ អបរិយាបន្នម្បិ ‘‘អដ្ឋ នីវរណា’’តិ ទេសនាវសេនេតំ វុត្តំ. វដ្ដពន្ធនដ្ឋេន ហិ ហិតបដិច្ឆាទនដ្ឋេន ច សំយោជនន្តិបិ នីវរណន្តិបិ វុត្តំ. អាសវាតិ បាណាតិបាតការណា ឯកោ អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតិ. វិឃាតបរិឡាហាតិ វិឃាតា ច បរិឡាហា ច. តត្ថ វិឃាតគ្គហណេន កិលេសទុក្ខញ្ច វិបាកទុក្ខញ្ច គហិតំ, បរិឡាហគ្គហណេនបិ កិលេសបរិឡាហោ ច វិបាកបរិឡាហោ ច គហិតោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣៤-៤០. អយំ បន វិសេសោ – តេសាហំ សំយោជនានំ បហានាយាតិ ឥមស្មិំ បទេ ឥមិនា ទិន្នាទានសង្ខាតេន កាយិកសីលសំវរេន, សច្ចវាចាសង្ខាតេន វាចសិកសីលសំវរេន, អបិសុណាវាចាសង្ខាតេន វាចសិកសីលសំវរេន, អគិទ្ធិលោភសង្ខាតេន មានសិកសីលសំវរេន, អនិន្ទារោសសង្ខាតេន កាយិកវាចសិកសីលសំវរេន, អកោធុបាយាសសង្ខាតេន មានសិកសីលសំវរេន, អនតិមានសង្ខាតេន មានសិកសីលសំវរេន បហានត្ថាយ សមុច្ឆេទនត្ថាយ បដិបន្នោតិ ឯវំ សព្ពវារេសុ យោជនា កាតព្ពា.

អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យ អនុវិច្ចាបិ មំ វិញ្ញូ គរហេយ្យុន្តិ ឥមេសុ បន បទេសុ តិណសលាកម្បិ នាម ឧបាទាយ អទិន្នំ អគ្គហណសាសនេ បព្ពជិត្វា អទិន្នាទានមត្តតោបិ វិរមិតុំ ន សក្កោមិ, កិំ មយ្ហំ បព្ពជ្ជាយាតិ ឯវំ អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យ. ឯវរូបេ នាម សាសនេ បព្ពជិត្វា អទិន្នាទានមត្តតោបិ ឱរមិតុំ ន សក្កោតិ, កិំ ឥមស្ស បព្ពជ្ជាយាតិ ឯវំ អនុវិច្ចាបិ មំ វិញ្ញូ គរហេយ្យុំ? ហសាបេក្ខតាយបិ នាម ទវកម្យតាយ វា មុសាវាទំ អករណសាសនេ បព្ពជិត្វា. សព្ពាការេន បិសុណំ អករណសាសនេ នាម បព្ពជិត្វា. អប្បមត្តកម្បិ គិទ្ធិលោភំ អករណសាសនេ នាម បព្ពជិត្វាបិ. កកចេន អង្គេសុ ឱក្កន្តិយមានេសុបិ នាម បរេសំ និន្ទារោសំ អករណសាសនេ បព្ពជិត្វា. ឆិន្នខាណុកណ្ដកាទីសុបិ នាម កោធុបាយាសំ អករណសាសនេ បព្ពជិត្វា. អធិមានមត្តម្បិ នាម មានំ អករណសាសនេ បព្ពជិត្វា អតិមានមត្តម្បិ បជហិតុំ ន សក្កោមិ, កិំ មយ្ហំ បព្ពជ្ជាយាតិ ឯវំ អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យ. ឯវរូបេ នាម សាសនេ បព្ពជិត្វា អតិមានមត្តម្បិ បជហិតុំ ន សក្កោតិ, កិំ ឥមស្ស បព្ពជ្ជាយាតិ ឯវំ អនុវិច្ចាបិ មំ វិញ្ញូ គរហេយ្យុន្តិ ឯវំ សព្ពវារេសុ យោជនា កាតព្ពា.

អាសវាតិ ឥមស្មិំ បន បទេ អទិន្នាទានការណា កាមាសវោ ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោតិ តយោ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា មុសាវាទការណា បិសុណាវាចាការណា ច, គិទ្ធិលោភការណា ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោ ច, និន្ទារោសការណា អវិជ្ជាសវោវ, តថា កោធុបាយាសការណា, អតិមានការណា ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ ចាតិ ទ្វេវ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯវំ អាសវុប្បត្តិ វេទិតព្ពា.

ឥមេសុ បន អដ្ឋសុបិ វារេសុ អសម្មោហត្ថំ បុន អយំ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ – បុរិមេសុ តាវ ចតូសុ វិរមិតុំ ន សក្កោមីតិ វត្តព្ពំ, បច្ឆិមេសុ បជហិតុំ ន សក្កោមីតិ. បាណាតិបាតនិន្ទារោសកោធុបាយាសេសុ ច ឯកោ អវិជ្ជាសវោវ ហោតិ, អទិន្នាទានមុសាវាទបិសុណាវាចាសុ កាមាសវោ ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោ, គិទ្ធិលោភេ ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោ, អតិមានេ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ, អបាណាតិបាតំ ទិន្នាទានំ កាយិកំ សីលំ, អមុសា អបិសុណំ វាចសិកសីលំ, ឋបេត្វា អនិន្ទារោសំ សេសានិ តីណិ មានសិកសីលានិ. យស្មា បន កាយេនបិ ឃដ្ដេតិ រោសេតិ វាចាយបិ, តស្មា អនិន្ទារោសោ ទ្វេ ឋានានិ យាតិ, កាយិកសីលម្បិ ហោតិ វាចសិកសីលម្បិ. ឯត្តាវតា កិំ កថិតំ? បាតិមោក្ខសំវរសីលំ. បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ច ភិក្ខុនោ បដិសង្ខាបហានវសេន គិហិវោហារសមុច្ឆេទោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

កាមាទីនវកថាវណ្ណនា

៤២. វិត្ថារទេសនាយំ តមេនំ ទក្ខោតិ បទស្ស ឧបសុម្ភេយ្យាតិ ឥមិនា សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, តមេនំ កុក្កុរំ ឧបសុម្ភេយ្យ, តស្ស សមីបេ ខិបេយ្យាតិ អត្ថោ. អដ្ឋិកង្កលន្តិ ឧរដ្ឋិំ វា បិដ្ឋិកណ្ដកំ វា សីសដ្ឋិំ វា. តញ្ហិ និម្មំសត្តា កង្កលន្តិ វុច្ចតិ. សុនិក្កន្តំ និក្កន្តន្តិ យថា សុនិក្កន្តំ ហោតិ, ឯវំ និក្កន្តំ និល្លិខិតំ, យទេត្ថ អល្លីនមំសំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ និល្លិខិត្វា អដ្ឋិមត្តមេវ កតន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘និម្មំស’’ន្តិ. លោហិតំ បន មក្ខិត្វា តិដ្ឋតិ, តេន វុត្តំ ‘‘លោហិតមក្ខិត’’ន្តិ.

ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេហិ ទុក្ខេហិ ពហុទុក្ខា, ឧបាយាសសំកិលេសេហិ ពហុបាយាសា. យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតាតិ យា អយំ បញ្ចកាមគុណារម្មណវសេន នានាសភាវា, តានេវ ច អារម្មណានិ និស្សិតត្តា ‘‘នានត្តសិតា’’តិ វុច្ចតិ បញ្ចកាមគុណូបេក្ខា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា. ឯកត្តា ឯកត្តសិតាតិ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខា, សា ហិ ទិវសម្បិ ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជនតោ ឯកសភាវា, តទេវ ឯកំ អារម្មណំ និស្សិតត្តា ឯកត្តសិតា នាម. យត្ថ សព្ពសោ លោកាមិសូបាទានា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តីតិ យត្ថ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាយំ យំ ឧបេក្ខំ អាគម្ម យំ បដិច្ច សព្ពេន សព្ពំ អបរិសេសា លោកាមិសសង្ខាតា បញ្ចកាមគុណាមិសា និរុជ្ឈន្តិ. បញ្ចកាមគុណាមិសាតិ ច កាមគុណារម្មណឆន្ទរាគា, គហណដ្ឋេន តេយេវ ច ឧបាទានាតិបិ វុត្តា. តមេវូបេក្ខំ ភាវេតីតិ តំ លោកាមិសូបាទានានំ បដិបក្ខភូតំ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខមេវ វឌ្ឍេតិ.

៤៣. ឧឌ្ឌីយេយ្យាតិ ឧប្បតិត្វា គច្ឆេយ្យ. អនុបតិត្វាតិ អនុពន្ធិត្វា. វិតច្ឆេយ្យុន្តិ មុខតុណ្ឌកេន ឌំសន្តា តច្ឆេយ្យុំ. វិស្សជ្ជេយ្យុន្តិ មំសបេសិំ នខេហិ កឌ្ឍិត្វា បាតេយ្យុំ.

៤៧. យានំ វា បោរិសេយ្យន្តិ បុរិសានុច្ឆវិកំ យានំ. បវរមណិកុណ្ឌលន្តិ នានប្បការំ ឧត្តមមណិញ្ច កុណ្ឌលញ្ច. សានិ ហរន្តីតិ អត្តនោ ភណ្ឌកានិ គណ្ហន្តិ.

៤៨. សម្បន្នផលន្តិ មធុរផលំ. ឧបបន្នផលន្តិ ផលូបបន្នំ ពហុផលំ.

៤៩. អនុត្តរន្តិ ឧត្តមំ បភស្សរំ និរុបក្កិលេសំ.

៥០. អារកា អហំ, ភន្តេតិ បថវិតោ នភំ វិយ សមុទ្ទស្ស ឱរិមតីរតោ បរតីរំ វិយ ច សុវិទូរវិទូរេ អហំ. អនាជានីយេតិ គិហិវោហារសមុច្ឆេទនស្ស ការណំ អជាននកេ. អាជានីយភោជនន្តិ ការណំ ជានន្តេហិ ភុញ្ជិតព្ពំ ភោជនំ. អនាជានីយភោជនន្តិ ការណំ អជានន្តេហិ ភុញ្ជិតព្ពំ ភោជនំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

បោតលិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ជីវកសុត្តវណ្ណនា

៥១. ឯវំ មេ សុតន្តិ ជីវកសុត្តំ. តត្ថ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេតិ ឯត្ថ ជីវតីតិ ជីវកោ. កុមារេន ភតោតិ កោមារភច្ចោ. យថាហ ‘‘កិំ ឯតំ ភណេ កាកេហិ សម្បរិកិណ្ណន្តិ? ទារកោ ទេវាតិ. ជីវតិ ភណេតិ? ជីវតិ ទេវាតិ. តេន ហិ ភណេ តំ ទារកំ អម្ហាកំ អន្តេបុរំ នេត្វា ធាតីនំ ទេថ បោសេតុន្តិ. តស្ស ជីវតីតិ ជីវកោតិ នាមំ អកំសុ, កុមារេន បោសាបិតោតិ កោមារភច្ចោតិ នាមំ អកំសូ’’តិ (មហាវ. ៣២៨). អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារេន បន ជីវកវត្ថុ ខន្ធកេ អាគតមេវ. វិនិច្ឆយកថាបិស្ស សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វុត្តា.

អយំ បន ជីវកោ ឯកស្មិំ សមយេ ភគវតោ ទោសាភិសន្នំ កាយំ វិរេចេត្វា សីវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ ទត្វា វត្ថានុមោទនបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ទិវសស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គន្តព្ពំ, ឥទញ្ច វេឡុវនំ អតិទូរេ, មយ្ហំ ឧយ្យានំ អម្ពវនំ អាសន្នតរំ, យំនូនាហមេត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេយ្យ’’ន្តិ. សោ តស្មិំ អម្ពវនេ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានលេណកុដិមណ្ឌបាទីនិ សម្បាទេត្វា ភគវតោ អនុច្ឆវិកំ គន្ធកុដិំ ការេត្វា អម្ពវនំ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធេន តម្ពបដ្ដវណ្ណេន បាការេន បរិក្ខិបាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ចីវរភត្តេន សន្តប្បេត្វា ទក្ខិណោទកំ បាតេត្វា វិហារំ និយ្យាតេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេ’’តិ.

អារភន្តីតិ ឃាតេន្តិ. ឧទ្ទិស្សកតន្តិ ឧទ្ទិសិត្វា កតំ. បដិច្ចកម្មន្តិ អត្តានំ បដិច្ច កតំ. អថ វា បដិច្ចកម្មន្តិ និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ, តំ បដិច្ច កម្មមេត្ថ អត្ថីតិ មំសំ ‘‘បដិច្ចកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ យោ ឯវរូបំ មំសំ បរិភុញ្ជតិ, សោបិ តស្ស កម្មស្ស ទាយាទោ ហោតិ, វធកស្ស វិយ តស្សាបិ បាណឃាតកម្មំ ហោតីតិ តេសំ លទ្ធិ. ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោន្តីតិ ភគវតា វុត្តការណស្ស អនុការណំ កថេន្តិ. ឯត្ថ ច ការណំ នាម តិកោដិបរិសុទ្ធមច្ឆមំសបរិភោគោ, អនុការណំ នាម មហាជនស្ស តថា ព្យាករណំ. យស្មា បន ភគវា ឧទ្ទិស្សកតំ ន បរិភុញ្ជតិ, តស្មា នេវ តំ ការណំ ហោតិ, ន តិត្ថិយានំ តថា ព្យាករណំ អនុការណំ. សហធម្មិកោ វាទានុវាទោតិ បរេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វា អនុវាទោ វា វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពការណំ កោចិ អប្បមត្តកោបិ កិំ ន អាគច្ឆតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘កិំ សព្ពាការេនបិ តុម្ហាកំ វាទេ គារយ្ហំ ការណំ នត្ថី’’តិ. អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិភវិត្វា អាចិក្ខន្តិ.

៥២. ឋានេហីតិ ការណេហិ. ទិដ្ឋាទីសុ ទិដ្ឋំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គយ្ហមានំ ទិដ្ឋំ. សុតំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គហិតន្តិ សុតំ. បរិសង្កិតំ នាម ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ សុតបរិសង្កិតំ តទុភយវិមុត្តបរិសង្កិតន្តិ តិវិធំ ហោតិ.

តត្រាយំ សព្ពសង្គាហកវិនិច្ឆយោ – ឥធ ភិក្ខូ បស្សន្តិ មនុស្សេ ជាលវាគុរាទិហត្ថេ គាមតោ វា និក្ខមន្តេ អរញ្ញេ វា វិចរន្តេ. ទុតិយទិវសេ ច នេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិហរន្តិ. តេ តេន ទិដ្ឋេន បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម, ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ.