៦. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឧបាលិសុត្តំ. តត្ថ នាឡន្ទាយន្តិ នាលន្ទាតិ ឯវំនាមកេ នគរេ តំ នគរំ គោចរគាមំ កត្វា. បាវារិកម្ពវនេតិ ទុស្សបាវារិកសេដ្ឋិនោ អម្ពវនេ. តំ កិរ តស្ស ឧយ្យានំ អហោសិ, សោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា ភគវតិ បសន្នោ តស្មិំ ឧយ្យានេ កុដិលេណមណ្ឌបាទិបដិមណ្ឌិតំ ភគវតោ វិហារំ កត្វា និយ្យាទេសិ, សោ វិហារោ ជីវកម្ពវនំ វិយ បាវារិកម្ពវនន្តេវ សង្ខំ គតោ. តស្មិំ បាវារិកម្ពវនេ វិហរតីតិ អត្ថោ. ទីឃតបស្សីតិ ទីឃត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តោ. សាសនេ វិយ កិំ បន ពាហិរាយតនេ បិណ្ឌបាតោតិ វោហារោ អត្ថីតិ, នត្ថិ.

បញ្ញបេតីតិ ទស្សេតិ ឋបេតិ. ទណ្ឌានិ បញ្ញបេតីតិ ឥទំ និគណ្ឋសមយេន បុច្ឆន្តោ អាហ. កាយទណ្ឌំ វចីទណ្ឌំ មនោទណ្ឌន្តិ ឯត្ថ បុរិមទណ្ឌទ្វយំ តេ អចិត្តកំ បយ្យបេន្តិ. យថា កិរ វាតេ វាយន្តេ សាខា ចលតិ, ឧទកំ ចលតិ, ន ច តត្ថ ចិត្តំ អត្ថិ, ឯវំ កាយទណ្ឌោបិ អចិត្តកោវ ហោតិ. យថា ច វាតេ វាយន្តេ តាលបណ្ណាទីនិ សទ្ទំ ករោន្តិ, ឧទកានិ សទ្ទំ ករោន្តិ, ន ច តត្ថ ចិត្តំ អត្ថិ, ឯវំ វចីទណ្ឌោបិ អចិត្តកោវ ហោតីតិ ឥមំ ទណ្ឌទ្វយំ អចិត្តកំ បញ្ញបេន្តិ. ចិត្តំ បន មនោទណ្ឌន្តិ បញ្ញបេន្តិ. អថស្ស ភគវា វចនំ បតិដ្ឋបេតុកាមោ ‘‘កិំ បន តបស្សី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ កថាវត្ថុស្មិន្តិ ឯត្ថ កថាយេវ កថាវត្ថុ. កថាយំ បតិដ្ឋបេសីតិ អត្ថោ. កស្មា បន ភគវា ឯវមកាសិ? បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘អយំ ឥមំ កថំ អាទាយ គន្ត្វា អត្តនោ សត្ថុ មហានិគណ្ឋស្ស អារោចេស្សតិ, តាសញ្ច បរិសតិ, ឧបាលិ គហបតិ និសិន្នោ, សោ ឥមំ កថំ សុត្វា មម វាទំ អារោបេតុំ អាគមិស្សតិ, តស្សាហំ ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, សោ តិក្ខត្តុំ សរណំ គមិស្សតិ, អថស្ស ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេស្សាមិ, សោ សច្ចបកាសនាវសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតិ, បរេសំ សង្គហត្ថមេវ ហិ មយា បារមិយោ បូរិតា’’តិ. ឥមមត្ថំ បស្សន្តោ ឯវមកាសិ.

៥៧. កម្មានិ បញ្ញបេសីតិ ឥទំ និគណ្ឋោ ពុទ្ធសមយេន បុច្ឆន្តោ អាហ. កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មន្តិ ឯត្ថ កាយទ្វារេ អាទានគហណមុញ្ចនចោបនបត្តា អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនា ទ្វាទសាកុសលចេតនាតិ វីសតិចេតនា កាយកម្មំ នាម. កាយទ្វារេ អាទានាទីនិ អបត្វា វចីទ្វារេ វចនភេទំ បាបយមានា ឧប្បន្នា តាយេវ វីសតិចេតនា វចីកម្មំ នាម. ឧភយទ្វារេ ចោបនំ អប្បត្វា មនោទ្វារេ ឧប្បន្នា ឯកូនតិំសកុសលាកុសលចេតនា មនោកម្មំ នាម. អបិច សង្ខេបតោ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយកម្មំ នាម, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ វចីកម្មំ នាម, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ មនោកម្មំ នាម. ឥមស្មិញ្ច សុត្តេ កម្មំ ធុរំ, អនន្តរសុត្តេ ‘‘ចត្តារិមានិ បុណ្ណ កម្មានិ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតានី’’តិ (ម. និ. ២.៨១) ឯវមាគតេបិ ចេតនា ធុរំ. យត្ថ កត្ថចិ បវត្តា ចេតនា ‘‘កណ្ហំ កណ្ហវិបាក’’ន្តិអាទិភេទំ លភតិ. និទ្ទេសវារេ ចស្ស ‘‘សព្យាពជ្ឈំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទិនា នយេន សា វុត្តាវ. កាយទ្វារេ បវត្តា បន ឥធ កាយកម្មន្តិ អធិប្បេតំ, វចីទ្វារេ បវត្តា វចីកម្មំ, មនោទ្វារេ បវត្តា មនោកម្មំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ កម្មំ ធុរំ, អនន្តរសុត្តេ ចេតនា’’តិ. កម្មម្បិ ហិ ភគវា កម្មន្តិ បញ្ញបេតិ យថា ឥមស្មិំយេវ សុត្តេ. ចេតនម្បិ, យថាហ – ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ, ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣). កស្មា បន ចេតនា កម្មន្តិ វុត្តា? ចេតនាមូលកត្តា កម្មស្ស.

ឯត្ថ ច អកុសលំ បត្វា កាយកម្មំ វចីកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ, កុសលំ បត្វា មនោកម្មំ. តថា ហិ មាតុឃាតាទីនិ ចត្តារិ កម្មានិ កាយេនេវ ឧបក្កមិត្វា កាយេនេវ ករោតិ, និរយេ កប្បដ្ឋិកសង្ឃភេទកម្មំ វចីទ្វារេន ករោតិ. ឯវំ អកុសលំ បត្វា កាយកម្មំ វចីកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ នាម. ឯកា បន ឈានចេតនា ចតុរាសីតិកប្បសហស្សានិ សគ្គសម្បត្តិំ អាវហតិ, ឯកា មគ្គចេតនា សព្ពាកុសលំ សមុគ្ឃាតេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាបេតិ. ឯវំ កុសលំ បត្វា មនោកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ នាម. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ភគវា អកុសលំ បត្វា មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជំ វទមានោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិំ សន្ធាយ វទតិ. តេនេវាហ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហាសាវជ្ជំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, មហាសាវជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០).

ឥទានិ និគណ្ឋោបិ តថាគតេន គតមគ្គំ បដិបជ្ជន្តោ កិញ្ចិ អត្ថនិប្ផត្តិំ អបស្សន្តោបិ ‘‘កិំ បនាវុសោ, គោតមា’’តិអាទិមាហ.

៥៨. ពាលកិនិយាតិ ឧបាលិស្ស កិរ ពាលកលោណការគាមោ នាម អត្ថិ, តតោ អាយំ គហេត្វា មនុស្សា អាគតា, សោ ‘‘ឯថ ភណេ, អម្ហាកំ សត្ថារំ មហានិគណ្ឋំ បស្សិស្សាមា’’តិ តាយ បរិសាយ បរិវុតោ តត្ថ អគមាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ពាលកិនិយា បរិសាយា’’តិ, ពាលកគាមវាសិនិយាតិ អត្ថោ. ឧបាលិបមុខាយាតិ ឧបាលិជេដ្ឋកាយ. អបិច ពាលកិនិយាតិ ពាលវតិយា ពាលុស្សន្នាយាតិបិ អត្ថោ. ឧបាលិបមុខាយាតិ ឧបាលិគហបតិយេវ តត្ថ ថោកំ សប្បញ្ញោ, សោ តស្សា បមុខោ ជេដ្ឋកោ. តេនាបិ វុត្តំ ‘‘ឧបាលិបមុខាយា’’តិ. ហន្ទាតិ វចសាយត្ថេ និបាតោ. ឆវោតិ លាមកោ. ឱឡារិកស្សាតិ មហន្តស្ស. ឧបនិធាយាតិ ឧបនិក្ខិបិត្វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, កាយទណ្ឌស្ស សន្តិកេ និក្ខិបិត្វា ‘‘អយំ នុ ខោ មហន្តោ, អយំ មហន្តោ’’តិ ឯវំ ឱលោកិយមានោ ឆវោ មនោទណ្ឌោ កិំ សោភតិ, កុតោ សោភិស្សតិ, ន សោភតិ, ឧបនិក្ខេបមត្តម្បិ នប្បហោតីតិ ទីបេតិ. សាធុ សាធុ, ភន្តេ, តបស្សីតិ ទីឃតបស្សិស្ស សាធុការំ ទេន្តោ, ភន្តេតិ នាដបុត្តមាលបតិ.

៦០. ន ខោ មេតំ, ភន្តេ, រុច្ចតីតិ, ភន្តេ, ឯតំ មយ្ហំ ន រុច្ចតិ. មាយាវីតិ មាយាការោ. អាវដ្ដនិមាយន្តិ អាវដ្ដេត្វា គហណមាយំ. អាវដ្ដេតីតិ អាវដ្ដេត្វា បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាតិ. គច្ឆ ត្វំ គហបតីតិ កស្មា មហានិគណ្ឋោ គហបតិំ យាវតតិយំ បហិណតិយេវ? ទីឃតបស្សី បន បដិពាហតេវ? មហានិគណ្ឋេន ហិ ភគវតា សទ្ធិំ ឯកំ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេនបិ ន ភគវា ទិដ្ឋបុព្ពោ. យោ ហិ សត្ថុវាទបដិញ្ញោ ហោតិ, សោ តំ បដិញ្ញំ អប្បហាយ ពុទ្ធទស្សនេ អភព្ពោ. តស្មា ឯស ពុទ្ធទស្សនស្ស អលទ្ធបុព្ពត្តា ទសពលស្ស ទស្សនសម្បត្តិញ្ច និយ្យានិកកថាភាវញ្ច អជានន្តោ យាវតតិយំ បហិណតេវ. ទីឃតបស្សី បន កាលេន កាលំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តិដ្ឋតិបិ និសីទតិបិ បញ្ហម្បិ បុច្ឆតិ, សោ តថាគតស្ស ទស្សនសម្បត្តិម្បិ និយ្យានិកកថាភាវម្បិ ជានាតិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ គហបតិ បណ្ឌិតោ, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ គន្ត្វា ទស្សនេបិ បសីទេយ្យ, និយ្យានិកកថំ សុត្វាបិ បសីទេយ្យ. តតោ ន បុន អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ. តស្មា យាវតតិយំ បដិពាហតេវ.

អភិវាទេត្វាតិ វន្ទិត្វា. តថាគតញ្ហិ ទិស្វា បសន្នាបិ អប្បសន្នាបិ យេភុយ្យេន វន្ទន្តិយេវ, អប្បកា ន វន្ទន្តិ. កស្មា? អតិឧច្ចេ ហិ កុលេ ជាតោ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោបិ វន្ទិតព្ពោយេវាតិ. អយំ បន គហបតិ បសន្នត្តាវ វន្ទិ, ទស្សនេយេវ កិរ បសន្នោ. អាគមា នុ ខ្វិធាតិ អាគមា នុ ខោ ឥធ.

៦១. សាធុ សាធុ, ភន្តេ, តបស្សីតិ ទីឃតបស្សិស្ស សាធុការំ ទេន្តោ, ភន្តេតិ, ភគវន្តំ អាលបតិ. សច្ចេ បតិដ្ឋាយាតិ ថុសរាសិម្ហិ អាកោដិតខាណុកោ វិយ អចលន្តោ វចីសច្ចេ បតិដ្ឋហិត្វា. សិយា នោតិ ភវេយ្យ អម្ហាកំ.

៦២. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. សីតោទកបដិក្ខិត្តោតិ និគណ្ឋា សត្តសញ្ញាយ សីតោទកំ បដិក្ខិបន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. មនោសត្តា នាម ទេវាតិ មនម្ហិ សត្តា លគ្គា លគិតា. មនោបដិពទ្ធោតិ យស្មា មនម្ហិ បដិពទ្ធោ ហុត្វា កាលង្ករោតិ, តស្មា មនោសត្តេសុ ទេវេសុ ឧបបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. តស្ស ហិ បិត្តជររោគោ ភវិស្សតិ. តេនស្ស ឧណ្ហោទកំ បិវិតុំ វា ហត្ថបាទាទិធោវនត្ថាយ វា គត្តបរិសិញ្ចនត្ថាយ វា ឧបនេតុំ ន វដ្ដតិ, រោគោ ពលវតរោ ហោតិ. សីតោទកំ វដ្ដតិ, រោគំ វូបសមេតិ. អយំ បន ឧណ្ហោទកមេវ បដិសេវតិ, តំ អលភមានោ ឱទនកញ្ជិកំ បដិសេវតិ. ចិត្តេន បន សីតោទកំ បាតុកាមោ ច បរិភុញ្ជិតុកាមោ ច ហោតិ. តេនស្ស មនោទណ្ឌោ តត្ថេវ ភិជ្ជតិ. សោ កាយទណ្ឌំ វចីទណ្ឌំ រក្ខាមីតិ សីតោទកំ បាតុកាមោ វា បរិភុញ្ជិតុកាមោ វា សីតោទកមេវ ទេថាតិ វត្តុំ ន វិសហតិ. តស្ស ឯវំ រក្ខិតាបិ កាយទណ្ឌវចីទណ្ឌា ចុតិំ វា បដិសន្ធិំ វា អាកឌ្ឍិតុំ ន សក្កោន្តិ. មនោទណ្ឌោ បន ភិន្នោបិ ចុតិម្បិ បដិសន្ធិម្បិ អាកឌ្ឍតិយេវ. ឥតិ នំ ភគវា ទុព្ពលកាយទណ្ឌវចីទណ្ឌា ឆវា លាមកា, មនោទណ្ឌោវ ពលវា មហន្តោតិ វទាបេសិ.

តស្សបិ ឧបាសកស្ស ឯតទហោសិ. ‘‘មុច្ឆាវសេន អសញ្ញិភូតានញ្ហិ សត្តាហម្បិ អស្សាសបស្សាសា នប្បវត្តន្តិ, ចិត្តសន្តតិបវត្តិមត្តេនេវ បន តេ មតាតិ ន វុច្ចន្តិ. យទា នេសំ ចិត្តំ នប្បវត្តតិ, តទា ‘មតា ឯតេ នីហរិត្វា តេ ឈាបេថា’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជន្តិ. កាយទណ្ឌោ និរីហោ អព្យាបារោ, តថា វចីទណ្ឌោ. ចិត្តេនេវ បន តេសំ ចុតិបិ បដិសន្ធិបិ ហោតិ. ឥតិបិ មនោទណ្ឌោវ មហន្តោ. ភិជ្ជិត្វាបិ ចុតិបដិសន្ធិអាកឌ្ឍនតោ ឯសេវ មហន្តោ. អម្ហាកំ បន មហានិគណ្ឋស្ស កថា អនិយ្យានិកា’’តិ សល្លក្ខេសិ. ភគវតោ បន វិចិត្តានិ បញ្ហបដិភានានិ សោតុកាមោ ន តាវ អនុជានាតិ.

ន ខោ តេ សន្ធិយតីតិ ន ខោ តេ ឃដិយតិ. បុរិមេន វា បច្ឆិមន្តិ ‘‘កាយទណ្ឌោ មហន្តោ’’តិ ឥមិនា បុរិមេន វចនេន ឥទានិ ‘‘មនោទណ្ឌោ មហន្តោ’’តិ ឥទំ វចនំ. បច្ឆិមេន វា បុរិមន្តិ តេន វា បច្ឆិមេន អទុំ បុរិមវចនំ ន ឃដិយតិ.

៦៣. ឥទានិស្ស ភគវា អញ្ញានិបិ ការណានិ អាហរន្តោ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចាតុយាមសំវរសំវុតោតិ ន បាណមតិបាតេតិ, ន បាណមតិបាតយតិ, ន បាណមតិបាតយតោ សមនុញ្ញោ ហោតិ. ន អទិន្នំ អាទិយតិ, ន អទិន្នំ អាទិយាបេតិ, ន អទិន្នំ អាទិយតោ សមនុញ្ញោ ហោតិ. ន មុសា ភណតិ, ន មុសា ភណាបេតិ, ន មុសា ភណតោ សមនុញ្ញោ ហោតិ. ន ភាវិតមាសីសតិ, ន ភាវិតមាសីសាបេតិ, ន ភាវិតមាសីសតោ សមនុញ្ញោ ហោតីតិ ឥមិនា ចតុកោដ្ឋាសេន សំវរេន សំវុតោ. ឯត្ថ ច ភាវិតន្តិ បញ្ចកាមគុណា.

សព្ពវារិវារិតោតិ វារិតសព្ពឧទកោ, បដិក្ខិត្តសព្ពសីតោទកោតិ អត្ថោ. សោ ហិ សីតោទកេ សត្តសញ្ញី ហោតិ, តស្មា ន តំ វលញ្ជេតិ. អថ វា សព្ពវារិវារិតោតិ សព្ពេន បាបវារណេន វារិតបាបោ. សព្ពវារិយុត្តោតិ សព្ពេន បាបវារណេន យុត្តោ. សព្ពវារិធុតោតិ សព្ពេន បាបវារណេន ធុតបាបោ. សព្ពវារិផុដោតិ សព្ពេន បាបវារណេន ផុដោ. ខុទ្ទកេ បាណេ សង្ឃាតំ អាបាទេតីតិ ខុទ្ទកេ បាណេ វធំ អាបាទេតិ. សោ កិរ ឯកិន្ទ្រិយំ បាណំ ទុវិន្ទ្រិយំ បាណន្តិ បញ្ញបេតិ. សុក្ខទណ្ឌក-បុរាណបណ្ណសក្ខរ-កថលានិបិ បាណោតេវ បញ្ញបេតិ. តត្ថ ខុទ្ទកំ ឧទកពិន្ទុ ខុទ្ទកោ បាណោ, មហន្តំ មហន្តោតិ សញ្ញី ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. កិស្មិំ បញ្ញបេតីតិ កត្ថ កតរស្មិំ កោដ្ឋាសេ បញ្ញបេតិ. មនោទណ្ឌស្មិន្តិ មនោទណ្ឌកោដ្ឋាសេ, ភន្តេតិ. អយំ បន ឧបាសកោ ភណន្តោវ សយម្បិ សល្លក្ខេសិ – ‘‘អម្ហាកំ មហានិគណ្ឋោ ‘អសញ្ចេតនិកំ កម្មំ អប្បសាវជ្ជំ, សញ្ចេតនិកំ មហាសាវជ្ជ’ន្តិ បញ្ញបេត្វា ចេតនំ មនោទណ្ឌោតិ បញ្ញបេតិ, អនិយ្យានិកា ឯតស្ស កថា, ភគវតោវ និយ្យានិកា’’តិ.

៦៤. ឥទ្ធាតិ សមិទ្ធា. ផីតាតិ អតិសមិទ្ធា សព្ពបាលិផុល្លា វិយ. អាកិណ្ណមនុស្សាតិ ជនសមាកុលា. បាណាតិ ហត្ថិអស្សាទយោ តិរច្ឆានគតា ចេវ ឥត្ថិបុរិសទារកាទយោ មនុស្សជាតិកា ច. ឯកំ មំសខលន្តិ ឯកំ មំសរាសិំ. បុញ្ជន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥទ្ធិមាតិ អានុភាវសម្បន្នោ. ចេតោវសិប្បត្តោតិ ចិត្តេ វសីភាវប្បត្តោ. ភស្មំ ករិស្សាមីតិ ឆារិកំ ករិស្សាមិ. កិញ្ហិ សោភតិ ឯកា ឆវា នាឡន្ទាតិ ឥទម្បិ ភណន្តោ សោ គហបតិ – ‘‘កាយបយោគេន បញ្ញាសម្បិ មនុស្សា ឯកំ នាឡន្ទំ ឯកំ មំសខលំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, ឥទ្ធិមា បន ឯកោ ឯកេនេវ មនោបទោសេន ភស្មំ កាតុំ សមត្ថោ. អម្ហាកំ មហានិគណ្ឋស្ស កថា អនិយ្យានិកា, ភគវតោវ កថា និយ្យានិកា’’តិ សល្លក្ខេសិ.

៦៥. អរញ្ញំ អរញ្ញភូតន្តិ អគាមកំ អរញ្ញមេវ ហុត្វា អរញ្ញំ ជាតំ. ឥសីនំ មនោបទោសេនាតិ ឥសីនំ អត្ថាយ កតេន មនោបទោសេន តំ មនោបទោសំ អសហមានាហិ ទេវតាហិ តានិ រដ្ឋានិ វិនាសិតានិ. លោកិកា បន ឥសយោ មនំ បទោសេត្វា វិនាសយិំសូតិ មញ្ញន្តិ. តស្មា ឥមស្មិំ លោកវាទេ ឋត្វាវ ឥទំ វាទារោបនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ទណ្ឌកីរញ្ញាទីនំ ឯវំ អរញ្ញភូតភាវោ ជានិតព្ពោ – សរភង្គពោធិសត្តស្ស តាវ បរិសាយ អតិវេបុល្លតំ គតាយ កិសវច្ឆោ នាម តាបសោ មហាសត្តស្ស អន្តេវាសី វិវេកវាសំ បត្ថយមានោ គណំ បហាយ គោធាវរីតីរតោ កលិង្គរដ្ឋេ ទណ្ឌកីរញ្ញោ កុម្ភបុរំ នាម នគរំ ឧបនិស្សាយ រាជុយ្យានេ វិវេកមនុព្រូហយមានោ វិហរតិ. តស្ស សេនាបតិ ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ.

តទា ច ឯកា គណិកា រថំ អភិរុហិត្វា បញ្ចមាតុគាមសតបរិវារា នគរំ ឧបសោភយមានា វិចរតិ. មហាជនោ តមេវ ឱលោកយមានោ បរិវារេត្វា វិចរតិ, នគរវីថិយោ នប្បហោន្តិ. រាជា វាតបានំ វិវរិត្វា ឋិតោ តំ ទិស្វា កា ឯសាតិ បុច្ឆិ. តុម្ហាកំ នគរសោភិនី ទេវាតិ. សោ ឧស្សូយមានោ ‘‘កិំ ឯតាយ សោភតិ, នគរំ សយំ សោភិស្សតី’’តិ តំ ឋានន្តរំ អច្ឆិន្ទាបេសិ.

សា តតោ បដ្ឋាយ កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា ឋានន្តរំ បរិយេសមានា ឯកទិវសំ រាជុយ្យានំ បវិសិត្វា ចង្កមនកោដិយំ អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ បាសាណផលកេ និសិន្នំ តាបសំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិលិដ្ឋោ វតាយំ តាបសោ អនញ្ជិតមណ្ឌិតោ, ទាឋិកាហិ បរុឡ្ហាហិ មុខំ បិហិតំ, មស្សុនា ឧរំ បិហិតំ, ឧភោ កច្ឆា បរុឡ្ហា’’តិ. អថស្សា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហំ ឯកេន កិច្ចេន វិចរាមិ, អយញ្ច មេ កាឡកណ្ណី ទិដ្ឋោ, ឧទកំ អាហរថ, អក្ខីនិ ធោវិស្សាមី’’តិ ឧទកទន្តកដ្ឋំ អាហរាបេត្វា ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា តាបសស្ស សរីរេ បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ ខេឡំ បាតេត្វា ទន្តកដ្ឋំ ជដាមត្ថកេ ខិបិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧទកំ តាបសស្ស មត្ថកស្មិំយេវ សិញ្ចិត្វា – ‘‘យេហិ មេ អក្ខីហិ កាឡកណ្ណី ទិដ្ឋោ, តានិ ធោតានិ កលិបវាហិតោ’’តិ និក្ខន្តា.

តំទិវសញ្ច រាជា សតិំ បដិលភិត្វា – ‘‘ភោ កុហិំ នគរសោភិនី’’តិ បុច្ឆិ. ឥមស្មិំយេវ នគរេ ទេវាតិ. បកតិដ្ឋានន្តរំ តស្សា ទេថាតិ ឋានន្តរំ ទាបេសិ. សា បុព្ពេ សុកតកម្មំ និស្សាយ លទ្ធំ ឋានន្តរំ តាបសស្ស សរីរេ ខេឡបាតនេន លទ្ធន្តិ សញ្ញមកាសិ.

តតោ កតិបាហស្សច្ចយេន រាជា បុរោហិតស្ស ឋានន្តរំ គណ្ហិ. សោ នគរសោភិនិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភគិនិ កិន្តិ កត្វា ឋានន្តរំ បដិលភី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ ព្រាហ្មណ អញ្ញំ កាតព្ពំ អត្ថិ, រាជុយ្យានេ អនញ្ជិតកាឡកណ្ណី កូដជដិលោ ឯកោ អត្ថិ, តស្ស សរីរេ ខេឡំ បាតេហិ, ឯវំ ឋានន្តរំ លភិស្សសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ ភគិនី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា តាយ កថិតសទិសមេវ សព្ពំ កត្វា និក្ខមិ. រាជាបិ តំទិវសមេវ សតិំ បដិលភិត្វា – ‘‘កុហិំ, ភោ, ព្រាហ្មណោ’’តិ បុច្ឆិ. ឥមស្មិំយេវ នគរេ ទេវាតិ. ‘‘អម្ហេហិ អនុបធារេត្វា កតំ, តទេវស្ស ឋានន្តរំ ទេថា’’តិ ទាបេសិ. សោបិ បុញ្ញពលេន លភិត្វា ‘‘តាបសស្ស សរីរេ ខេឡបាតនេន លទ្ធំ មេ’’តិ សញ្ញមកាសិ.

តតោ កតិបាហស្សច្ចយេន រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោ. រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេស្សាមីតិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ និក្ខមិ. បុរោហិតោ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ ឋត្វា ‘‘ជយតុ មហារាជា’’តិ វត្វា – ‘‘តុម្ហេ, មហារាជ, ជយត្ថាយ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. អាម ព្រាហ្មណាតិ. ឯវំ សន្តេ រាជុយ្យានេ អនញ្ជិតកាឡកណ្ណី ឯកោ កូដជដិលោ វសតិ, តស្ស សរីរេ ខេឡំ បាតេថាតិ. រាជា តស្ស វចនំ គហេត្វា យថា គណិកាយ ច តេន ច កតំ, តថេវ សព្ពំ កត្វា ឱរោធេបិ អាណាបេសិ – ‘‘ឯតស្ស កូដជដិលស្ស សរីរេ ខេឡំ បាតេថា’’តិ. តតោ ឱរោធាបិ ឱរោធបាលកាបិ តថេវ អកំសុ. អថ រាជា ឧយ្យានទ្វារេ រក្ខំ ឋបាបេត្វា ‘‘រញ្ញា សទ្ធិំ និក្ខមន្តា សព្ពេ តាបសស្ស សរីរេ ខេឡំ អបាតេត្វា និក្ខមិតុំ ន លភន្តី’’តិ អាណាបេសិ. អថ សព្ពោ ពលកាយោ ច សេនិយោ ច តេនេវ និយាមេន តាបសស្ស ឧបរិ ខេឡញ្ច ទន្តកដ្ឋានិ ច មុខវិក្ខាលិត ឧទកញ្ច បាបយិំសុ, ខេឡោ ច ទន្តកដ្ឋានិ ច សកលសរីរំ អវត្ថរិំសុ.

សេនាបតិ សព្ពបច្ឆា សុណិត្វា ‘‘មយ្ហំ កិរ សត្ថារំ ភវន្តំ បុញ្ញក្ខេត្តំ សគ្គសោបានំ ឯវំ ឃដ្ដយិំសូ’’តិ ឧសុមជាតហទយោ មុខេន អស្សសន្តោ វេគេន រាជុយ្យានំ អាគន្ត្វា តថា ព្យសនបត្តំ ឥសិំ ទិស្វា កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ទន្តកដ្ឋានិ អបវិយូហិត្វា ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេត្វា ឧទកំ អាហរាបេត្វា ន្ហាបេត្វា សព្ពឱសធេហិ ចេវ ចតុជ្ជាតិគន្ធេហិ ច សរីរំ ឧព្ពដ្ដេត្វា សុខុមសាដកេន បុញ្ឆិត្វា បុរតោ អញ្ជលិំ កត្វា ឋិតោ ឯវមាហ ‘‘អយុត្តំ, ភន្តេ, មនុស្សេហិ កតំ, ឯតេសំ កិំ ភវិស្សតី’’តិ. ទេវតា សេនាបតិ តិធា ភិន្នា, ឯកច្ចា ‘‘រាជានមេវ នាសេស្សាមា’’តិ វទន្តិ, ឯកច្ចា ‘‘សទ្ធិំ បរិសាយ រាជាន’’ន្តិ, ឯកច្ចា ‘‘រញ្ញោ វិជិតំ សព្ពំ នាសេស្សាមា’’តិ. ឥទំ វត្វា បន តាបសោ អប្បមត្តកម្បិ កោបំ អកត្វា លោកស្ស សន្តិឧបាយមេវ អាចិក្ខន្តោ អាហ ‘‘អបរាធោ នាម ហោតិ, អច្ចយំ បន ទេសេតុំ ជានន្តស្ស បាកតិកមេវ ហោតី’’តិ.

សេនាបតិ នយំ លភិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ, មហារាជ, និរាបរាធេ មហិទ្ធិកេ តាបសេ អបរជ្ឈន្តេហិ ភារិយំ កម្មំ កតំ, ទេវតា កិរ តិធា ភិន្នា ឯវំ វទន្តី’’តិ សព្ពំ អារោចេត្វា – ‘‘ខមាបិតេ កិរ, មហារាជ, បាកតិកំ ហោតិ, រដ្ឋំ មា នាសេថ, តាបសំ ខមាបេថា’’តិ អាហ. រាជា អត្តនិ ទោសំ កតំ ទិស្វាបិ ឯវំ វទតិ ‘‘ន តំ ខមាបេស្សាមី’’តិ. សេនាបតិ យាវតតិយំ យាចិត្វា អនិច្ឆន្តមាហ – ‘‘អហំ, មហារាជ, តាបសស្ស ពលំ ជានាមិ, ន សោ អភូតវាទី, នាបិ កុបិតោ, សត្តានុទ្ទយេន បន ឯវមាហ ខមាបេថ នំ មហារាជា’’តិ. ន ខមាបេមីតិ. តេន ហិ សេនាបតិដ្ឋានំ អញ្ញស្ស ទេថ, អហំ តុម្ហាកំ អាណាបវត្តិដ្ឋានេ ន វសិស្សាមីតិ. ត្វំ យេនកាមំ គច្ឆ, អហំ មយ្ហំ សេនាបតិំ លភិស្សាមីតិ. តតោ សេនាបតិ តាបសស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កថំ បដិបជ្ជាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. សេនាបតិ យេ តេ វចនំ សុណន្តិ, សព្ពេ សបរិក្ខារេ សធនេ សទ្វិបទចតុប្បទេ គហេត្វា សត្តទិវសព្ភន្តរេ ពហិ រជ្ជសីមំ គច្ឆ, ទេវតា អតិវិយ កុបិតា ធុវំ រដ្ឋម្បិ អរដ្ឋំ ករិស្សន្តីតិ. សេនាបតិ តថា អកាសិ.

រាជា គតមត្តោយេវ អមិត្តមថនំ កត្វា ជនបទំ វូបសមេត្វា អាគម្ម ជយខន្ធាវារដ្ឋានេ និសីទិត្វា នគរំ បដិជគ្គាបេត្វា អន្តោនគរំ បាវិសិ. ទេវតា បឋមំយេវ ឧទកវុដ្ឋិំ បាតយិំសុ. មហាជនោ អត្តមនោ អហោសិ ‘‘កូដជដិលំ អបរទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ រញ្ញោ វឌ្ឍិយេវ, អមិត្តេ និម្មថេសិ, អាគតទិវសេយេវ ទេវោ វុដ្ឋោ’’តិ. ទេវតា បុន សុមនបុប្ផវុដ្ឋិំ បាតយិំសុ, មហាជនោ អត្តមនតរោ អហោសិ. ទេវតា បុន មាសកវុដ្ឋិំ បាតយិំសុ. តតោ កហាបណវុដ្ឋិំ, តតោ កហាបណត្ថំ ន និក្ខមេយ្យុន្តិ មញ្ញមានា ហត្ថូបគបាទូបគាទិកតភណ្ឌវុដ្ឋិំ បាតេសុំ. មហាជនោ សត្តភូមិកបាសាទេ ឋិតោបិ ឱតរិត្វា អាភរណានិ បិឡន្ធន្តោ អត្តមនោ អហោសិ. ‘‘អរហតិ វត កូដជដិលកេ ខេឡបាតនំ, តស្ស ឧបរិ ខេឡបាតិតកាលតោ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ រញ្ញោ វឌ្ឍិ ជាតា, អមិត្តមថនំ កតំ, អាគតទិវសេយេវ ទេវោ វស្សិ, តតោ សុមនវុដ្ឋិ មាសកវុដ្ឋិ កហាបណវុដ្ឋិ កតភណ្ឌវុដ្ឋីតិ ចតស្សោ វុដ្ឋិយោ ជាតា’’តិ អត្តមនវាចំ និច្ឆារេត្វា រញ្ញោ កតបាបេ សមនុញ្ញោ ជាតោ.

តស្មិំ សមយេ ទេវតា ឯកតោធារឧភតោធារាទីនិ នានប្បការានិ អាវុធានិ មហាជនស្ស ឧបរិ ផលកេ មំសំ កោដ្ដយមានា វិយ បាតយិំសុ. តទនន្តរំ វីតច្ចិកេ វីតធូមេ កិំសុកបុប្ផវណ្ណេ អង្គារេ, តទនន្តរំ កូដាគារប្បមាណេ បាសាណេ, តទនន្តរំ អន្តោមុដ្ឋិយំ អសណ្ឋហនិកំ សុខុមវាលិកំ វស្សាបយមានា អសីតិហត្ថុព្ពេធំ ថលំ អកំសុ. រញ្ញោ វិជិតដ្ឋានេ កិសវច្ឆតាបសោ សេនាបតិ មាតុបោសករាមោតិ តយោវ មនុស្សភូតា អរោគា អហេសុំ. សេសានំ តស្មិំ កម្មេ អសមង្គីភូតានំ តិរច្ឆានានំ បានីយដ្ឋានេ បានីយំ នាហោសិ, តិណដ្ឋានេ តិណំ. តេ យេន បានីយំ យេន តិណន្តិ គច្ឆន្តា អប្បត្តេយេវ សត្តមេ ទិវសេ ពហិរជ្ជសីមំ បាបុណិំសុ. តេនាហ សរភង្គពោធិសត្តោ –

‘‘កិសញ្ហិ វច្ឆំ អវកិរិយ ទណ្ឌកី,

ឧច្ឆិន្នមូលោ សជនោ សរដ្ឋោ;

កុក្កុឡនាមេ និរយម្ហិ បច្ចតិ,

តស្ស ផុលិង្គានិ បតន្តិ កាយេ’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧០);

ឯវំ តាវ ទណ្ឌកីរញ្ញស្ស អរញ្ញភូតភាវោ វេទិតព្ពោ.

កលិង្គរដ្ឋេ បន នាឡិកិររញ្ញេ រជ្ជំ ការយមានេ ហិមវតិ បញ្ចសតតាបសា អនិត្ថិគន្ធា អជិនជដវាកចីរធរា វនមូលផលភក្ខា ហុត្វា ចិរំ វីតិនាមេត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថំ មនុស្សបថំ ឱតរិត្វា អនុបុព្ពេន កលិង្គរដ្ឋេ នាឡិកិររញ្ញោ នគរំ សម្បត្តា. តេ ជដាជិនវាកចីរានិ សណ្ឋបេត្វា បព្ពជិតានុរូបំ ឧបសមសិរិំ ទស្សយមានា នគរំ ភិក្ខាយ បវិសិំសុ. មនុស្សា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធុប្បាទេ តាបសបព្ពជិតេ ទិស្វា បសន្នា និសជ្ជដ្ឋានំ សំវិធាយ ហត្ថតោ ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ សម្បាទេត្វា អទំសុ. តាបសា កតភត្តកិច្ចា អនុមោទនំ អកំសុ. មនុស្សា សុត្វា បសន្នចិត្តា ‘‘កុហិំ ភទន្តា គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិំសុ. យថាផាសុកដ្ឋានំ, អាវុសោតិ. ភន្តេ, អលំ អញ្ញត្ថ គមនេន, រាជុយ្យានេ វសថ, មយំ ភុត្តបាតរាសា អាគន្ត្វា ធម្មកថំ សោស្សាមាតិ. តាបសា អធិវាសេត្វា ឧយ្យានំ អគមំសុ. នាគរា ភុត្តបាតរាសា សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា ‘‘ធម្មកថំ សោស្សាមា’’តិ សង្ឃា គណា គណីភូតា ឧយ្យានាភិមុខា អគមំសុ. រាជា ឧបរិបាសាទេ ឋិតោ តេ តថា គច្ឆមានេ ទិស្វា ឧបដ្ឋាកំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ ឯតេ ភណេ នាគរា សុទ្ធវត្ថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា ហុត្វា ឧយ្យានាភិមុខា គច្ឆន្តិ, កិមេត្ថ សមជ្ជំ វា នាដកំ វា អត្ថី’’តិ? នត្ថិ ទេវ, ឯតេ តាបសានំ សន្តិកេ ធម្មំ សោតុកាមា គច្ឆន្តីតិ. តេន ហិ ភណេ អហម្បិ គច្ឆិស្សាមិ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆន្តូតិ. សោ គន្ត្វា តេសំ អារោចេសិ – ‘‘រាជាបិ គន្តុកាមោ, រាជានំ បរិវារេត្វាវ គច្ឆថា’’តិ. នាគរា បកតិយាបិ អត្តមនា តំ សុត្វា – ‘‘អម្ហាកំ រាជា អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ ទុស្សីលោ, តាបសា ធម្មិកា, តេ អាគម្ម រាជាបិ ធម្មិកោ ភវិស្សតី’’តិ អត្តមនតរា អហេសុំ.

រាជា និក្ខមិត្វា តេហិ បរិវារិតោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តាបសេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តាបសា រាជានំ ទិស្វា បរិកថាយ កុសលស្សេកស្ស តាបសស្ស ‘‘រញ្ញោ ធម្មំ កថេហី’’តិ សញ្ញមទំសុ, សោ តាបសោ បរិសំ ឱលោកេត្វា បញ្ចសុ វេរេសុ អាទីនវំ បញ្ចសុ ច សីលេសុ អានិសំសំ កថេន្តោ –

‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ នាទាតព្ពំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ ន ចរិតព្ពោ, មុសា ន ភាសិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ, បាណាតិបាតោ នាម និរយសំវត្តនិកោ ហោតិ តិរច្ឆានយោនិសំវត្តនិកោ បេត្តិវិសយសំវត្តនិកោ, តថា អទិន្នាទានាទីនិ. បាណាតិបាតោ និរយេ បច្ចិត្វា មនុស្សលោកំ អាគតស្ស វិបាកាវសេសេន អប្បាយុកសំវត្តនិកោ ហោតិ, អទិន្នាទានំ អប្បភោគសំវត្តនិកំ, មិច្ឆាចារោ ពហុសបត្តសំវត្តនិកោ, មុសាវាទោ អភូតព្ភក្ខានសំវត្តនិកោ, មជ្ជបានំ ឧម្មត្តកភាវសំវត្តនិក’’ន្តិ –

បញ្ចសុ វេរេសុ ឥមំ អាទីនវំ កថេសិ.

រាជា បកតិយាបិ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ ទុស្សីលោ, ទុស្សីលស្ស ច សីលកថា នាម ទុក្កថា, កណ្ណេ សូលប្បវេសនំ វិយ ហោតិ. តស្មា សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ‘ឯតេ បគ្គណ្ហិស្សាមី’តិ អាគតោ, ឥមេ បន មយ្ហំ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ មំយេវ ឃដ្ដេន្តា វិជ្ឈន្តា បរិសមជ្ឈេ កថេន្តិ, ករិស្សាមិ នេសំ កាត្តព្ព’’ន្តិ. សោ ធម្មកថាបរិយោសានេ ‘‘អាចរិយា ស្វេ មយ្ហំ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេត្វា អគមាសិ. សោ ទុតិយទិវសេ មហន្តេ មហន្តេ កោឡុម្ពេ អាហរាបេត្វា គូថស្ស បូរាបេត្វា កទលិបត្តេហិ នេសំ មុខានិ ពន្ធាបេត្វា តត្ថ តត្ថ ឋបាបេសិ, បុន ពហលមធុកតេលនាគពលបិច្ឆិល្លាទីនំ កូដេ បូរេត្វា និស្សេណិមត្ថកេ ឋបាបេសិ, តត្ថេវ ច មហាមល្លេ ពទ្ធកច្ឆេ ហត្ថេហិ មុគ្គរេ គាហាបេត្វា ឋបេត្វា អាហ ‘‘កូដតាបសា អតិវិយ មំ វិហេឋយិំសុ, តេសំ បាសាទតោ ឱតរណកាលេ កូដេហិ បិច្ឆិល្លំ សោបានមត្ថកេ វិស្សជ្ជេត្វា សីសេ មុគ្គរេហិ បោថេត្វា គលេ គហេត្វា សោបានេ ខិបថា’’តិ. សោបានបាទមូលេ បន ចណ្ឌេ កុក្កុរេ ពន្ធាបេសិ.

តាបសាបិ ‘‘ស្វេ រាជគេហេ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ ឱវទិំសុ – ‘‘មារិសា រាជគេហំ នាម សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បព្ពជិតេហិ នាម ឆទ្វារារម្មណេ សញ្ញតេហិ ភវិតព្ពំ, ទិដ្ឋទិដ្ឋេ អារម្មណេ និមិត្តំ ន គហេតព្ពំ, ចក្ខុទ្វារេ សំវរោ បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពោ’’តិ.

បុនទិវសេ ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា វាកចីរំ និវាសេត្វា អជិនចម្មំ ឯកំសគតំ កត្វា ជដាកលាបំ សណ្ឋបេត្វា ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា បដិបាដិយា រាជនិវេសនំ អភិរុឡ្ហា. រាជា អារុឡ្ហភាវំ ញត្វា គូថកោឡុម្ពមុខតោ កទលិបត្តំ នីហរាបេសិ. ទុគ្គន្ធោ តាបសានំ នាសបុដំ បហរិត្វា មត្ថលុង្គបាតនាការបត្តោ អហោសិ. មហាតាបសោ រាជានំ ឱលោកេសិ. រាជា – ‘‘ឯត្ថ ភោន្តោ យាវទត្ថំ ភុញ្ជន្តុ ចេវ ហរន្តុ ច, តុម្ហាកមេតំ អនុច្ឆវិកំ, ហិយ្យោ អហំ តុម្ហេ បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោ, តុម្ហេ បន មំយេវ ឃដ្ដេន្តោ វិជ្ឈន្តា បរិសមជ្ឈេ កថយិត្ថ, តុម្ហាកមិទំ អនុច្ឆវិកំ, ភុញ្ជថា’’តិ មហាតាបសស្ស ឧលុង្កេន គូថំ ឧបនាមេសិ. មហាតាបសោ ធី ធីតិ វទន្តោ បដិនិវត្តិ. ‘‘ឯត្តកេនេវ គច្ឆិស្សថ តុម្ហេ’’តិ សោបានេ កូដេហិ បិច្ឆិល្លំ វិស្សជ្ជាបេត្វា មល្លានំ សញ្ញមទាសិ. មល្លា មុគ្គរេហិ សីសានិ បោថេត្វា គីវាយ គហេត្វា សោបានេ ខិបិំសុ, ឯកោបិ សោបានេ បតិដ្ឋាតុំ នាសក្ខិ, បវដ្ដមានា សោបានបាទមូលំយេវ បាបុណិំសុ. សម្បត្តេ សម្បត្តេ ចណ្ឌកុក្កុរា បដបដាតិ លុញ្ចមានា ខាទិំសុ. យោបិ នេសំ ឧដ្ឋហិត្វា បលាយតិ, សោបិ អាវាដេ បតតិ, តត្រាបិ នំ កុក្កុរា អនុពន្ធិត្វា ខាទន្តិយេវ. ឥតិ នេសំ កុក្កុរា អដ្ឋិសង្ខលិកមេវ អវសេសយិំសុ. ឯវំ សោ រាជា តបសម្បន្នេ បញ្ចសតេ តាបសេ ឯកទិវសេនេវ ជីវិតា វោរោបេសិ.

អថស្ស រដ្ឋេ ទេវតា បុរិមនយេនេវ បុន នវវុដ្ឋិយោ បាតេសុំ. តស្ស រជ្ជំ សដ្ឋិយោជនុព្ពេធេន វាលិកថលេន អវច្ឆាទិយិត្ថ. តេនាហ សរភង្គោ ពោធិសត្តោ –

‘‘យោ សញ្ញតេ បព្ពជិតេ អវញ្ចយិ,

ធម្មំ ភណន្តេ សមណេ អទូសកេ;

តំ នាឡិកេរំ សុនខា បរត្ថ,

សង្គម្ម ខាទន្តិ វិផន្ទមាន’’ន្តិ. (ជា. ២.១៧.៧១);

ឯវំ កាលិង្គារញ្ញស្ស អរញ្ញភូតភាវោ វេទិតព្ពោ.

អតីតេ បន ពារាណសិនគរេ ទិដ្ឋមង្គលិកា នាម ចត្តាលីសកោដិវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ឯកា ធីតា អហោសិ ទស្សនីយា បាសាទិកា. សា រូបភោគកុលសម្បត្តិសម្បន្នតាយ ពហូនំ បត្ថនីយា អហោសិ. យោ បនស្សា វារេយ្យត្ថាយ បហិណាតិ, តំ តំ ទិស្វានស្ស ជាតិយំ វា ហត្ថបាទាទីសុ វា យត្ថ កត្ថចិ ទោសំ អារោបេត្វា ‘‘កោ ឯស ទុជ្ជាតោ ទុស្សណ្ឋិតោ’’តិអាទីនិ វត្វា – ‘‘នីហរថ ន’’ន្តិ នីហរាបេត្វា ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម អទ្ទសំ, ឧទកំ អាហរថ, អក្ខីនិ ធោវិស្សាមី’’តិ អក្ខីនិ ធោវតិ. តស្សា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ វិប្បការំ បាបេត្វា នីហរាបេតីតិ ទិដ្ឋមង្គលិកា ត្វេវ សង្ខា ឧទបាទិ, មូលនាមំ អន្តរធាយិ.

សា ឯកទិវសំ គង្គាយ ឧទកកីឡំ កីឡិស្សាមីតិ តិត្ថំ សជ្ជាបេត្វា បហូតំ ខាទនីយភោជនីយំ សកដេសុ បូរាបេត្វា ពហូនិ គន្ធមាលាទីនិ អាទាយ បដិច្ឆន្នយានំ អារុយ្ហ ញាតិគណបរិវុតា គេហម្ហា និក្ខមិ. តេន ច សមយេន មហាបុរិសោ ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តោ ពហិនគរេ ចម្មគេហេ វសតិ, មាតង្គោត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ. សោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ហុត្វា កេនចិទេវ ករណីយេន អន្តោនគរំ បវិសិតុកាមោ ឯកំ នីលបិលោតិកំ និវាសេត្វា ឯកំ ហត្ថេ ពន្ធិត្វា ឯកេន ហត្ថេន បច្ឆិំ, ឯកេន ឃណ្ឌំ គហេត្វា ‘‘ឧស្សរថ អយ្យា, ចណ្ឌាលោហ’’ន្តិ ជានាបនត្ថំ តំ វាទេន្តោ នីចចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ទិដ្ឋទិដ្ឋេ មនុស្សេ នមស្សមានោ នគរំ បវិសិត្វា មហាបថំ បដិបជ្ជិ.

ទិដ្ឋមង្គលិកា ឃណ្ឌសទ្ទំ សុត្វា សាណិអន្តរេន ឱលោកេន្តី ទូរតោវ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. មាតង្គោ អយ្យេតិ. ‘‘កិំ វត, ភោ, អកុសលំ អករម្ហ, កស្សាយំ និស្សន្ទោ, វិនាសោ នុ ខោ មេ បច្ចុបដ្ឋិតោ, មង្គលកិច្ចេន នាម គច្ឆមានា ចណ្ឌាលំ អទ្ទស’’ន្តិ សរីរំ កម្បេត្វា ជិគុច្ឆមានា ខេឡំ បាតេត្វា ធាតិយោ អាហ – ‘‘វេគេន ឧទកំ អាហរថ, ចណ្ឌាលោ ទិដ្ឋោ, អក្ខីនិ ចេវ នាម គហិតមុខញ្ច ធោវិស្សាមី’’តិ ធោវិត្វា រថំ និវត្តាបេត្វា សព្ពបដិយាទានំ គេហំ បេសេត្វា បាសាទំ អភិរុហិ. សុរាសោណ្ឌាទយោ ចេវ តស្សា ឧបដ្ឋាកមនុស្សា ច ‘‘កុហិំ, ភោ ទិដ្ឋមង្គលិកា, ឥមាយបិ វេលាយ នាគច្ឆតី’’តិ បុច្ឆន្តា តំ បវត្តិំ សុត្វា – ‘‘មហន្តំ វត, ភោ, សុរាមំសគន្ធមាលាទិសក្ការំ ចណ្ឌាលំ និស្សាយ អនុភវិតុំ ន លភិម្ហ, គណ្ហថ ចណ្ឌាល’’ន្តិ គតដ្ឋានំ គវេសិត្វា និរាបរាធំ មាតង្គបណ្ឌិតំ តជ្ជិត្វា – ‘‘អរេ មាតង្គ តំ និស្សាយ ឥទញ្ចិទញ្ច សក្ការំ អនុភវិតុំ ន លភិម្ហា’’តិ កេសេសុ គហេត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា ជាណុកប្បរបាសាណាទីហិ កោដ្ដេត្វា មតោតិ សញ្ញាយ បាទេ គហេត្វា កឌ្ឍន្តា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេសុំ.

មហាបុរិសោ សញ្ញំ បដិលភិត្វា ហត្ថបាទេ បរាមសិត្វា – ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ កំ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ – ‘‘ន អញ្ញំ កញ្ចិ, ទិដ្ឋមង្គលិកំ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ញត្វា ‘‘សចាហំ បុរិសោ, បាទេសុ នំ និបាតេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វេធមានោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ កុលទ្វារំ គន្ត្វា – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកំ លភន្តោ វុដ្ឋហិស្សាមិ, អលភន្តស្ស ឯត្ថេវ មរណ’’ន្តិ គេហង្គណេ និបជ្ជិ. តេន ច សមយេន ជម្ពុទីបេ អយំ ធម្មតា ហោតិ – យស្ស ចណ្ឌាលោ កុជ្ឈិត្វា គព្ភទ្វារេ និបន្នោ មរតិ, យេ ច តស្មិំ គព្ភេ វសន្តិ, សព្ពេ ចណ្ឌាលា ហោន្តិ. គេហមជ្ឈម្ហិ មតេ សព្ពេ គេហវាសិនោ, ទ្វារម្ហិ មតេ ឧភតោ អនន្តរគេហវាសិកា, អង្គណម្ហិ មតេ ឥតោ សត្ត ឥតោ សត្តាតិ ចុទ្ទសគេហវាសិនោ សព្ពេ ចណ្ឌាលា ហោន្តីតិ. ពោធិសត្តោ បន អង្គណេ និបជ្ជិ.

សេដ្ឋិស្ស អារោចេសុំ – ‘‘មាតង្គោ តេ សាមិ គេហង្គណេ បតិតោ’’តិ គច្ឆថ ភណេ, កិំ ការណាតិ វត្វា ឯកមាសកំ ទត្វា ឧដ្ឋាបេថាតិ. តេ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ កិរ មាសកំ គហេត្វា ឧដ្ឋហា’’តិ វទិំសុ. សោ – ‘‘នាហំ មាសកត្ថាយ និបន្នោ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ ស្វាហំ និបន្នោ’’តិ អាហ. ទិដ្ឋមង្គលិកាយ កោ ទោសោតិ? កិំ តស្សា ទោសំ ន បស្សថ, និរបរាធោ អហំ តស្សា មនុស្សេហិ ព្យសនំ បាបិតោ, តំ លភន្តោវ វុដ្ឋហិស្សាមិ, អលភន្តោ ន វុដ្ឋហិស្សាមីតិ.

តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិស្ស អារោចេសុំ. សេដ្ឋិ ធីតុ ទោសំ ញត្វា ‘‘គច្ឆថ, ឯកំ កហាបណំ ទេថា’’តិ បេសេតិ. សោ ‘‘ន ឥច្ឆាមិ កហាបណំ, តមេវ ឥច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ ច សេដ្ឋិភរិយា ច – ‘‘ឯកាយេវ នោ បិយធីតា, បវេណិយា ឃដកោ អញ្ញោ ទារកោបិ នត្ថី’’តិ សំវេគប្បត្តា – ‘‘គច្ឆថ តាតា, កោចិ អម្ហាកំ អសហនកោ ឯតំ ជីវិតាបិ វោរោបេយ្យ, ឯតស្មិញ្ហិ មតេ សព្ពេ មយំ នដ្ឋា ហោម, អារក្ខមស្ស គណ្ហថា’’តិ បរិវារេត្វា អារក្ខំ សំវិធាយ យាគុំ បេសយិំសុ, ភត្តំ ធនំ បេសយិំសុ, ឯវំ សោ សព្ពំ បដិក្ខិបិ. ឯវំ ឯកោ ទិវសោ គតោ; ទ្វេ, តយោ, ចត្តារោ, បញ្ច ទិវសា គតា.

តតោ សត្តសត្តគេហវាសិកា ឧដ្ឋាយ – ‘‘ន សក្កោម មយំ តុម្ហេ និស្សាយ ចណ្ឌាលា ភវិតុំ, អម្ហេ មា នាសេថ, តុម្ហាកំ ទារិកំ ទត្វា ឯតំ ឧដ្ឋាបេថា’’តិ អាហំសុ. តេ សតម្បិ សហស្សម្បិ សតសហស្សម្បិ បហិណិំសុ, សោ បដិក្ខិបតេវ. ឯវំ ឆ ទិវសា គតា. សត្តមេ ទិវសេ ឧភតោ ចុទ្ទសគេហវាសិកា សន្និបតិត្វា – ‘‘ន មយំ ចណ្ឌាលា ភវិតុំ សក្កោម, តុម្ហាកំ អកាមកានម្បិ មយំ ឯតស្ស ទារិកំ ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ.

មាតាបិតរោ សោកសល្លសមប្បិតា វិសញ្ញី ហុត្វា សយនេ និបតិំសុ. ឧភតោ ចុទ្ទសគេហវាសិនោ បាសាទំ អារុយ្ហ សុបុប្ផិតកិំសុកសាខំ ឧច្ឆិន្ទន្តា វិយ តស្សា សព្ពាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា នខេហិ សីមន្តំ កត្វា កេសេ ពន្ធិត្វា នីលសាដកំ និវាសាបេត្វា ហត្ថេ នីលបិលោតិកខណ្ឌំ វេឋេត្វា កណ្ណេសុ តិបុបដ្ដកេ បិឡន្ធាបេត្វា តាលបណ្ណបច្ឆិំ ទត្វា បាសាទតោ ឱតារាបេត្វា ទ្វីសុ ពាហាសុ គហេត្វា – ‘‘តវ សាមិកំ គហេត្វា យាហី’’តិ មហាបុរិសស្ស អទំសុ.

នីលុប្បលម្បិ អតិភារោតិ អនុក្ខិត្តបុព្ពា សុខុមាលទារិកា ‘‘ឧដ្ឋាហិ សាមិ, គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ និបន្នកោវ អាហ ‘‘នាហំ ឧដ្ឋហាមី’’តិ. អថ កិន្តិ វទាមីតិ. ‘‘ឧដ្ឋេហិ អយ្យ មាតង្គា’’តិ ឯវំ មំ វទាហីតិ. សា តថា អវោច. ន តុយ្ហំ មនុស្សា ឧដ្ឋានសមត្ថំ មំ អកំសុ, ពាហាយ មំ គហេត្វា ឧដ្ឋាបេហីតិ. សា តថា អកាសិ. ពោធិសត្តោ ឧដ្ឋហន្តោ វិយ បរិវដ្ដេត្វា ភូមិយំ បតិត្វា – ‘‘នាសិតំ, ភោ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ បឋមំ មនុស្សេហិ កោដ្ដាបេត្វា, ឥទានិ សយំ កោដ្ដេតី’’តិ វិរវិត្ថ. សា កិំ ករោមិ អយ្យាតិ? ទ្វីហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា ឧដ្ឋាបេហីតិ. សា តថា ឧដ្ឋាបេត្វា និសីទាបេត្វា គច្ឆាម សាមីតិ. គច្ឆា នាម អរញ្ញេ ហោន្តិ, មយំ មនុស្សា, អតិកោដ្ដិតោម្ហិ តុយ្ហំ មនុស្សេហិ, ន សក្កោមិ បទសា គន្តុំ, បិដ្ឋិយា មំ នេហីតិ. សា ឱនមិត្វា បិដ្ឋិំ អទាសិ. ពោធិសត្តោ អភិរុហិ. កុហិំ នេមិ សាមីតិ? ពហិនគរំ នេហីតិ. សា បាចីនទ្វារំ គន្ត្វា – ‘‘ឥធ តេ សាមិ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិ. កតរដ្ឋានំ ឯតន្តិ? បាចីនទ្វារំ សាមីតិ. បាចីនទ្វារេ ចណ្ឌាលបុត្តា វសិតុំ ន លភន្តីតិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អនាចិក្ខិត្វាវ សព្ពទ្វារានិ អាហិណ្ឌាបេសិ. កស្មា? ភវគ្គបត្តមស្សា មានំ បាតេស្សាមីតិ. មហាជនោ ឧក្កុដ្ឋិមកាសិ – ‘‘ឋបេត្វា តុម្ហាទិសំ អញ្ញោ ឯតិស្សា មានំ ភេទកោ នត្ថី’’តិ.

សា បច្ឆិមទ្វារំ បត្វា ‘‘ឥធ តេ សាមិ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិ. កតរដ្ឋានំ ឯតន្តិ? បច្ឆិមទ្វារំ សាមីតិ. ឥមិនា ទ្វារេន និក្ខមិត្វា ចម្មគេហំ ឱលោកេន្តី គច្ឆាតិ. សា តត្ថ គន្ត្វា អាហ ‘‘ឥទំ ចម្មគេហំ តុម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ សាមី’’តិ? អាមាតិ បិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ចម្មគេហំ បាវិសិ.

តត្ថ សត្តដ្ឋទិវសេ វសន្តោ សព្ពញ្ញុតគវេសនធីរោ ឯត្តកេសុ ទិវសេសុ ន ច ជាតិសម្ភេទមកាសិ. ‘‘មហាកុលស្ស ធីតា សចេ មំ និស្សាយ មហន្តំ យសំ ន បាបុណាតិ, ន ចម្ហាហំ ចតុវីសតិយា ពុទ្ធានំ អន្តេវាសិកោ. ឯតិស្សា បាទធោវនឧទកេន សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកកិច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘អគារមជ្ឈេវសន្តោ ន សក្ខិស្សាមិ, បព្ពជិត្វា បន សក្ខិស្សាមី’’តិ. ចិន្តេត្វា តំ អាមន្តេសិ – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកេ មយំ បុព្ពេ ឯកចរា កម្មំ កត្វាបិ អកត្វាបិ សក្កា ជីវិតុំ, ឥទានិ បន ទារភរណំ បដិបន្នម្ហ, កម្មំ អកត្វា ន សក្កា ជីវិតុំ, ត្វំ យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ មា ឧក្កណ្ឋិត្ថា’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សុសានាទីសុ នន្តកានិ សង្កឌ្ឍិត្វា និវាសនបារុបនំ កត្វា សមណបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឯកចរោ លទ្ធកាយវិវេកោ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេត្វា ‘‘ឥទានិ សក្កា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អវស្សយេន មយា ភវិតុ’’ន្តិ ពារាណសិអភិមុខោ គន្ត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខំ ចរមានោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហាភិមុខោ អគមាសិ.

សា តំ ទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា អសញ្ជានន្តី – ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, ចណ្ឌាលានំ វសនដ្ឋានមេត’’ន្តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តត្ថេវ អដ្ឋាសិ. សា បុនប្បុនំ ឱលោកេន្តី សញ្ជានិត្វា ហត្ថេហិ ឧរំ បហរិត្វា វិរវមានា បាទមូលេ បតិត្វា អាហ – ‘‘យទិ តេ សាមិ ឯទិសំ ចិត្តំ អត្ថិ, កស្មា មំ មហតា យសា បរិហាបេត្វា អនាថំ អកាសី’’តិ. នានប្បការំ បរិទេវំ បរិទេវិត្វា អក្ខីនិ បុញ្ឆមានា ឧដ្ឋាយ ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា អន្តោគេហេ និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ អទាសិ. មហាបុរិសោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អាហ – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកេ មា សោចិ មា បរិទេវិ, អហំ តុយ្ហំ បាទធោវនឧទកេន សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកកិច្ចំ ការេតុំ សមត្ថោ, ត្វំ បន ឯកំ មម វចនំ ករោហិ, នគរំ បវិសិត្វា ‘ន មយ្ហំ សាមិកោ ចណ្ឌាលោ, មហាព្រហ្មា មយ្ហំ សាមិកោ’តិ ឧគ្ឃោសយមានា សកលនគរំ ចរាហី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ទិដ្ឋមង្គលិកា – ‘‘បកតិយាបិ អហំ សាមិ មុខទោសេនេវ ព្យសនំ បត្តា, ន សក្ខិស្សាមេវំ វត្តុ’’ន្តិ អាហ. ពោធិសត្តោ – ‘‘កិំ បន តយា មយ្ហំ អគារេ វសន្តស្ស អលិកវចនំ សុតបុព្ពំ, អហំ តទាបិ អលិកំ ន ភណាមិ, ឥទានិ បព្ពជិតោ កិំ វក្ខាមិ, សច្ចវាទី បុរិសោ នាមាហ’’ន្តិ វត្វា – ‘‘អជ្ជ បក្ខស្ស អដ្ឋមី, ត្វំ ‘ឥតោ សត្តាហស្សច្ចយេន ឧបោសថទិវសេ មយ្ហំ សាមិកោ មហាព្រហ្មា ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតី’តិ សកលនគរេ ឧគ្ឃោសេហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

សា សទ្ទហិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា សូរា ហុត្វា សាយំបាតំ នគរំ បវិសិត្វា តថា ឧគ្ឃោសេសិ. មនុស្សា បាណិនា បាណិំ បហរន្តា – ‘‘បស្សថ, អម្ហាកំ ទិដ្ឋមង្គលិកា ចណ្ឌាលបុត្តំ មហាព្រហ្មានំ ករោតី’’តិ ហសន្តា កេឡិំ ករោន្តិ. សា បុនទិវសេបិ តថេវ សាយំបាតំ បវិសិត្វា – ‘‘ឥទានិ ឆាហច្ចយេន, បញ្ចាហ-ចតូហ-តីហ-ទ្វីហ-ឯកាហច្ចយេន មយ្ហំ សាមិកោ មហាព្រហ្មា ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ.

ព្រាហ្មណា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ ទិដ្ឋមង្គលិកា អតិសូរា ហុត្វា កថេតិ, កទាចិ ឯវំ សិយា, ឯថ មយំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គាមា’’តិ ចម្មគេហស្ស ពាហិរភាគំ សមន្តា តច្ឆាបេត្វា វាលិកំ ឱកិរិំសុ. សាបិ ឧបោសថទិវសេ បាតោវ នគរំ បវិសិត្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សាមិកោ អាគមិស្សតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. ព្រាហ្មណា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ ភោ ន ទូរំ អបទិស្សតិ, អជ្ជ កិរ មហាព្រហ្មា អាគមិស្សតិ, វសនដ្ឋានំ សំវិទហាមា’’តិ ចម្មគេហំ សមជ្ជាបេត្វា ហរិតូបលិត្តំ អហតវត្ថេហិ បរិក្ខិបិត្វា មហារហំ បល្លង្កំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ ចេលវិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធមាលទាមានិ ឱសារយិំសុ. តេសំ បដិជគ្គន្តានំយេវ សូរិយោ អត្ថំ គតោ.

មហាបុរិសោ ចន្ទេ ឧគ្គតមត្តេ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ កាមាវចរចិត្តេន បរិកម្មំ កត្វា ឥទ្ធិចិត្តេន ទ្វាទសយោជនិកំ ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចន្ទវិមានស្ស អន្តោ បវិសិត្វា វនន្តតោ អព្ភុស្សក្កមានំ ចន្ទំ ភិន្ទិត្វា ចន្ទវិមានំ ឱហាយ បុរតោ ហុត្វា ‘‘មហាជនោ មំ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. មហាជនោ ទិស្វា – ‘‘សច្ចំ, ភោ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ វចនំ, អាគច្ឆន្តំ មហាព្រហ្មានំ បូជេស្សាមា’’តិ គន្ធមាលំ អាទាយ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ ឃរំ បរិវារេត្វា អដ្ឋាសិ. មហាបុរិសោ មត្ថកមត្ថកេន សត្តវារេ ពារាណសិំ អនុបរិគន្ត្វា មហាជនេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា ទ្វាទសយោជនិកំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មនុស្សប្បមាណមេវ មាបេត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ ចម្មគេហំ បាវិសិ. មហាជនោ ទិស្វា – ‘‘ឱតិណ្ណោ នោ មហាព្រហ្មា, សាណិំ អាហរថា’’តិ និវេសនំ មហាសាណិយា បរិក្ខិបិត្វា បរិវារេត្វា ឋិតោ.

មហាបុរិសោបិ សិរិសយនមជ្ឈេ និសីទិ. ទិដ្ឋមង្គលិកា សមីបេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ បុច្ឆិ ‘‘ឧតុសមយោ តេ ទិដ្ឋមង្គលិកេ’’តិ. អាម អយ្យាតិ. មយា ទិន្នំ បុត្តំ គណ្ហាហីតិ អង្គុដ្ឋកេន នាភិមណ្ឌលំ ផុសិ. តស្សា បរាមសនេនេវ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. មហាបុរិសោ – ‘‘ឯត្តាវតា តេ ទិដ្ឋមង្គលិកេ បាទធោវនឧទកំ សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកោទកំ ភវិស្សតិ, ត្វំ តិដ្ឋា’’តិ វត្វា ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស និក្ខមិត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចណ្ឌមណ្ឌលមេវ បវិដ្ឋោ. សា តតោ បដ្ឋាយ ព្រហ្មបជាបតី នាម ជាតា. បាទធោវនឧទកំ លភន្តោ នាម នត្ថិ.

ព្រាហ្មណា – ‘‘ព្រហ្មបជាបតិំ អន្តោនគរេ វសាបេស្សាមា’’តិ សុវណ្ណសិវិកាយ អារោបេត្វា យាវ សត្តមកោដិយា អបរិសុទ្ធជាតិកស្ស សិវិកំ គហេតុំ ន អទំសុ. សោឡស ជាតិមន្តព្រាហ្មណា គណ្ហិំសុ. សេសា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជេត្វា នគរំ បវិសិត្វា – ‘‘ន សក្កា, ភោ, ឧច្ឆិដ្ឋគេហេ ព្រហ្មបជាបតិយា វសិតុំ, វត្ថុំ គហេត្វា គេហំ ករិស្សាម, យាវ បន តំ ករីយតិ, តាវ មណ្ឌបេវ វសតូ’’តិ មណ្ឌបេ វសាបេសុំ. តតោ បដ្ឋាយ ចក្ខុបថេ ឋត្វា វន្ទិតុកាមា កហាបណំ ទត្វា វន្ទិតុំ លភន្តិ, សវនូបចារេ វន្ទិតុកាមា សតំ ទត្វា លភន្តិ, អាសន្នេ បកតិកថំ សវនដ្ឋានេ វន្ទិតុកាមា បញ្ចសតានិ ទត្វា លភន្តិ, បាទបិដ្ឋិយំ សីសំ ឋបេត្វា វន្ទិតុកាមា សហស្សំ ទត្វា លភន្តិ, បាទធោវនឧទកំ បត្ថយមានា ទសសហស្សានិ ទត្វា លភន្តិ. ពហិនគរតោ អន្តោនគរេ យាវ មណ្ឌបា អាគច្ឆន្តិយា លទ្ធធនំយេវ កោដិសតមត្តំ អហោសិ.

សកលជម្ពុទីបោ សង្ខុភិ, តតោ សព្ពរាជានោ ‘‘ព្រហ្មបជាបតិយា បាទធោវនេន អភិសេកំ ករិស្សាមា’’តិ សតសហស្សំ បេសេត្វា លភិំសុ. មណ្ឌបេ វសន្តិយា ឯវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. មហាបុរិសំ បដិច្ច លទ្ធកុមារោ បាសាទិកោ អហោសិ លក្ខណសម្បន្នោ. មហាព្រហ្មុនោ បុត្តោ ជាតោតិ សកល ជម្ពុទីបោ ឯកកោលាហលោ អហោសិ. កុមារស្ស ខីរមណិមូលំ ហោតូតិ តតោ តតោ អាគតធនំ កោដិសហស្សំ អហោសិ. ឯត្តាវតា និវេសនម្បិ និដ្ឋិតំ. កុមារស្ស នាមករណំ ករិស្សាមាតិ និវេសនំ សជ្ជេត្វា កុមារំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា អលង្ករិត្វា មណ្ឌបេ ជាតត្តា មណ្ឌព្យោត្វេវ នាមំ អកំសុ.

កុមារោ សុខេន សំវឌ្ឍមានោ សិប្បុគ្គហណវយបត្តោតិ សកលជម្ពុទីបេ សិប្បជាននកា តស្ស សន្តិកេ អាគន្ត្វា សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ. កុមារោ មេធាវី បញ្ញវា សុតំ សុតំ មុតំ អាវុណន្តោ វិយ គណ្ហាតិ, គហិតគហិតំ សុវណ្ណឃដេ បក្ខិត្តតេលំ វិយ តិដ្ឋតិ. យាវតា វាចុគ្គតា បរិយត្តិ អត្ថិ, តេន អនុគ្គហិតា នាម នាហោសិ. ព្រាហ្មណា តំ បរិវារេត្វា ចរន្តិ, សោបិ ព្រាហ្មណភត្តោ អហោសិ. គេហេ អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានិ និច្ចភត្តំ ភុញ្ជន្តិ. គេហម្បិស្ស សត្តទ្វារកោដ្ឋកំ មហន្តំ អហោសិ. គេហេ មង្គលទិវសេ ជម្ពុទីបវាសីហិ បេសិតធនំ កោដិសហស្សមត្តំ អហោសិ.

ពោធិសត្តោ អាវជ្ជេសិ – ‘‘បមត្តោ នុ ខោ កុមារោ អប្បមត្តោ’’តិ. អថស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា – ‘‘ព្រាហ្មណភត្តោ ជាតោ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, តំ ន ជានាតិ, គច្ឆាមិ នំ ទមេមី’’តិ ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា – ‘‘ទ្វារកោដ្ឋកា អតិសម្ពាធា, ន សក្កា កោដ្ឋកេន បវិសិតុ’’ន្តិ អាកាសេនាគន្ត្វា អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានំ ភុញ្ជនដ្ឋានេ អាកាសង្គណេ ឱតរិ. មណ្ឌព្យកុមារោបិ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គាហាបេត្វា – ‘‘ឥធ សូបំ ទេថ ឥធ ឱទន’’ន្តិ បរិវិសាបេន្តោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា ទណ្ឌកេន ឃដ្ដិតអាសិវិសោ វិយ កុបិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘កុតោ នុ អាគច្ឆសិ ទុម្មវាសី,

ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ;

សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ,

កោ រេ តុវំ ហោសិ អទក្ខិណេយ្យោ’’តិ. (ជា. ១.១៥.១);

អថ នំ មហាសត្តោ អកុជ្ឈិត្វាវ ឱវទន្តោ អាហ –

‘‘អន្នំ តវេទំ បកតំ យសស្សិ,

តំ ខជ្ជរេ ភុញ្ជរេ បិយ្យរេ ច;

ជានាសិ មំ ត្វំ បរទត្តូបជីវិំ,

ឧត្តិដ្ឋ បិណ្ឌំ លភតំ សបាកោ’’តិ. (ជា. ១.១៥.២);

សោ នយិទំ តុម្ហាទិសានំ បដិយត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ –

‘‘អន្នំ មមេទំ បកតំ ព្រាហ្មណានំ,

អត្ថត្ថិតំ សទ្ទហតោ មមេទំ;

អបេហិ ឯត្តោ កិមិធដ្ឋិតោសិ,

ន មាទិសា តុយ្ហំ ទទន្តិ ជម្មា’’តិ. (ជា. ១.១៥.៣);

អថ ពោធិសត្តោ ‘‘ទានំ នាម សគុណស្សបិ និគ្គុណស្សបិ យស្ស កស្សចិ ទាតព្ពំ, យថា ហិ និន្នេបិ ថលេបិ បតិដ្ឋាបិតំ ពីជំ បថវីរសំ អាបោរសញ្ច អាគម្ម សម្បជ្ជតិ, ឯវំ និប្ផលំ នាម នត្ថិ, សុខេត្តេ វបិតពីជំ វិយ គុណវន្តេ មហប្ផលំ ហោតី’’តិ ទស្សេតុំ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ថលេ ច និន្នេ ច វបន្តិ ពីជំ,

អនូបខេត្តេ ផលមាសមានា;

ឯតាយ សទ្ធាយ ទទាហិ ទានំ,

អប្បេវ អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេ’’តិ. (ជា. ១.១៥.៤);

អថ កុមារោ កោធាភិភូតោ – ‘‘កេនិមស្ស មុណ្ឌកស្ស បវេសោ ទិន្នោ’’តិ ទ្វាររក្ខាទយោ តជ្ជេត្វា –

‘‘ខេត្តានិ មយ្ហំ វិទិតានិ លោកេ,

យេសាហំ ពីជានិ បតិដ្ឋបេមិ;

យេ ព្រាហ្មណា ជាតិមន្តូបបន្នា,

តានីធ ខេត្តានិ សុបេសលានី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៥) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឥមំ ជម្មំ វេណុបទរេន បោថេត្វា គីវាយំ គហេត្វា សត្តបិ ទ្វារកោដ្ឋកេ អតិក្កមិត្វា ពហិ នីហរថា’’តិ អាហ. អថ នំ មហាបុរិសោ អាហ –

‘‘គិរិំ នខេន ខណសិ, អយោ ទន្តេភិ ខាទសិ;

ជាតវេទំ បទហសិ, យោ ឥសិំ បរិភាសសី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៩);

ឯវញ្ច បន វត្វា – ‘‘សចេ ម្យាយំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គណ្ហាបេត្វា ទុក្ខំ ឧប្បាទេយ្យ, ពហុំ អបុញ្ញំ បសវេយ្យា’’តិ សត្តានុទ្ទយតាយ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អន្តរវីថិយំ ឱតរិ. ភគវា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ តមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥទំ វត្វាន មាតង្គោ, ឥសិ សច្ចបរក្កមោ;

អន្តលិក្ខស្មិំ បក្កាមិ, ព្រាហ្មណានំ ឧទិក្ខត’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.១០);

តាវទេវ នគររក្ខិកទេវតានំ ជេដ្ឋកទេវរាជា មណ្ឌព្យស្ស គីវំ បរិវត្តេសិ. តស្ស មុខំ បរិវត្តេតិត្វា បច្ឆាមុខំ ជាតំ, អក្ខីនិ បរិវត្តានិ, មុខេន ខេឡំ វមតិ, សរីរំ ថទ្ធំ សូលេ អារោបិតំ វិយ អហោសិ. អសីតិសហស្សា បរិចារកយក្ខា អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានិ តថេវ អកំសុ. វេគេន គន្ត្វា ព្រហ្មបជាបតិយា អារោចយិំសុ. សា តរមានរូបា អាគន្ត្វា តំ វិប្បការំ ទិស្វា គាថមាហ –

‘‘អាវេធិតំ បិដ្ឋិតោ ឧត្តមង្គំ,

ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យំ;

សេតានិ អក្ខីនិ យថា មតស្ស,

កោ មេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.១១);

អថស្សា អារោចេសុំ –

‘‘ឥធាគមា សមណោ ទុម្មវាសី,

ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ,

សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ,

សោ តេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.១២);

សា សុត្វាវ អញ្ញាសិ – ‘‘មយ្ហំ យសទាយកោ អយ្យោ អនុកម្បាយ បុត្តស្ស បមត្តភាវំ ញត្វា អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ. តតោ ឧបដ្ឋាកេ បុច្ឆិ –

‘‘កតមំ ទិសំ អគមា ភូរិបញ្ញោ,

អក្ខាថ មេ មាណវា ឯតមត្ថំ;

គន្ត្វាន តំ បដិករេមុ អច្ចយំ,

អប្បេវ នំ បុត្ត លភេមុ ជីវិត’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.១៣);

តេ អាហំសុ –

‘‘វេហាយសំ អគមា ភូរិបញ្ញោ,

បថទ្ធុនោ បន្នរសេវ ចន្ទោ;

អបិចាបិ សោ បុរិមទិសំ អគច្ឆិ,

សច្ចប្បដិញ្ញោ ឥសិ សាធុរូបោ’’តិ. (ជា. ១.១៥.១៤);

មហាបុរិសោបិ អន្តរវីថិយំ ឱតិណ្ណដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ – ‘‘មយ្ហំ បទវឡញ្ជំ ហត្ថិអស្សាទីនំ វសេន មា អន្តរធាយិត្ថ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយេវ នំ បស្សតុ, មា អញ្ញេ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យាបនមត្តំ មិស្សកោទនំ គហេត្វា បដិក្កមនសាលាយំ និសិន្នោ ភុញ្ជិត្វា ថោកំ ភុត្តាវសេសំ ភិក្ខាភាជនេយេវ ឋបេសិ. ទិដ្ឋមង្គលិកាបិ បាសាទា ឱរុយ្ហ អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជមានា បទវឡញ្ជំ ទិស្វា – ‘‘ឥទំ មយ្ហំ យសទាយកស្ស អយ្យស្ស បទ’’ន្តិ បទានុសារេនាគន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ទាសេន កតាបរាធំ មយ្ហំ ខមថ, ន ហិ តុម្ហេ កោធវសិកា នាម, ទេថ មេ បុត្តស្ស ជីវិត’’ន្តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា –

‘‘អាវេធិតំ បិដ្ឋិតោ ឧត្តមង្គំ,

ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យំ;

សេតានិ អក្ខីនិ យថា មតស្ស,

កោ មេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.១៥) –

គាថំ អភាសិ. មហាបុរិសោ អាហ – ‘‘ន មយំ ឯវរូបំ ករោម, បព្ពជិតំ បន ហិំសន្តេ ទិស្វា បព្ពជិតេសុ សគារវាហិ ភូតយក្ខទេវតាហិ កតំ ភវិស្សតី’’តិ.

កេវលំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ មនោបទោសោ មា ហោតុ, ទេវតាហិ កតំ ហោតុ, សុខមាបយា, ភន្តេ, ទេវតា, អបិចាហំ, ភន្តេ, កថំ បដិបជ្ជាមីតិ. តេន ហិ ឱសធំ តេ កថេស្សាមិ, មម ភិក្ខាភាជនេ ភុត្តាវសេសំ ភត្តមត្ថិ, តត្ថ ថោកំ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា ថោកំ គហេត្វា តវ បុត្តស្ស មុខេ បក្ខិប, អវសេសំ ឧទកចាដិយំ អាលោឡេត្វា អសីតិយា ព្រាហ្មណសហស្សានំ មុខេ បក្ខិបាតិ. សា ឯវំ ករិស្សាមីតិ ភត្តំ គហេត្វា មហាបុរិសំ វន្ទិត្វា គន្ត្វា តថា អកាសិ.

មុខេ បក្ខិត្តមត្តេ ជេដ្ឋកទេវរាជា – ‘‘សាមិម្ហិ សយំ ភេសជ្ជំ ករោន្តេ អម្ហេហិ ន សក្កា កិញ្ចិ កាតុ’’ន្តិ កុមារំ វិស្សជ្ជេសិ. សោបិ ខិបិត្វា កិញ្ចិ ទុក្ខំ អប្បត្តបុព្ពោ វិយ បកតិវណ្ណោ អហោសិ. អថ នំ មាតា អវោច – ‘‘បស្ស តាត តវ កុលុបកានំ ហិរោត្តប្បរហិតានំ វិប្បការំ, សមណា បន ន ឯវរូបា ហោន្តិ, សមណេ តាត ភោជេយ្យាសី’’តិ. តតោ សេសកំ ឧទកចាដិយំ អាលុឡាបេត្វា ព្រាហ្មណានំ មុខេ បក្ខិបាបេសិ. យក្ខា តាវទេវ វិស្សជ្ជេត្វា បលាយិំសុ. ព្រាហ្មណា ខិបិត្វា ខិបិត្វា ឧដ្ឋហិត្វា កិំ អម្ហាកំ មុខេ បក្ខិត្តន្តិ បុច្ឆិំសុ. មាតង្គឥសិស្ស ឧច្ឆិដ្ឋភត្តន្តិ. តេ ‘‘ចណ្ឌាលស្ស ឧច្ឆិដ្ឋកំ ខាទាបិតម្ហា, អព្រាហ្មណា ទានិម្ហា ជាតា, ឥទានិ នោ ព្រាហ្មណា ‘អសុទ្ធព្រាហ្មណា ឥមេ’តិ សម្ភោគំ ន ទស្សន្តី’’តិ តតោ បលាយិត្វា មជ្ឈរដ្ឋំ គន្ត្វា មជ្ឈរាជស្ស នគរេ អគ្គាសនិកា ព្រាហ្មណា នាម មយន្តិ រាជគេហេ ភុញ្ជន្តិ.

តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោ បាបនិគ្គហំ ករោន្តោ មានជាតិកេ និម្មទយន្តោ វិចរតិ. អថេកោ ‘‘ជាតិមន្តតាបសោ នាម មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ អញ្ញេសុ សញ្ញម្បិ ន ករោតិ. ពោធិសត្តោ តំ គង្គាតីរេ វសមានំ ទិស្វា ‘‘មាននិគ្គហមស្ស ករិស្សាមី’’តិ តត្ថ អគមាសិ. តំ ជាតិមន្តតាបសោ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ជច្ចោ ភវ’’ន្តិ? ចណ្ឌាលោ អហំ អាចរិយាតិ. អបេហិ ចណ្ឌាល អបេហិ ចណ្ឌាល, ហេដ្ឋាគង្គាយ វស, មា ឧបរិគង្គាយ ឧទកំ ឧច្ឆិដ្ឋមកាសីតិ.

ពោធិសត្តោ – ‘‘សាធុ អាចរិយ, តុម្ហេហិ វុត្តដ្ឋានេ វសិស្សាមី’’តិ ហេដ្ឋាគង្គាយ វសន្តោ ‘‘គង្គាយ ឧទកំ បដិសោតំ សន្ទតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. ជាតិមន្តតាបសោ បាតោវ គង្គំ ឱរុយ្ហ ឧទកំ អាចមតិ, ជដា ធោវតិ. ពោធិសត្តោ ទន្តកដ្ឋំ ខាទន្តោ បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ ខេឡំ ឧទកេ បាតេតិ. ទន្តកដ្ឋកុច្ឆិដ្ឋកម្បិ តត្ថេវ បវាហេតិ. យថា ចេ តំ អញ្ញត្ថ អលគ្គិត្វា តាបសស្សេវ ជដាសុ លគ្គតិ, តថា អធិដ្ឋាសិ. ខេឡម្បិ ទន្តកដ្ឋម្បិ តាបសស្ស ជដាសុយេវ បតិដ្ឋាតិ.

តាបសោ ចណ្ឌាលស្សិទំ កម្មំ ភវិស្សតីតិ វិប្បដិសារី ហុត្វា គន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ឥទំ, ភោ ចណ្ឌាល, គង្គាយ ឧទកំ តយា បដិសោតគាមិកត’’ន្តិ? អាម អាចរិយ. តេន ហិ ត្វំ ហេដ្ឋាគង្គាយ មា វស, ឧបរិគង្គាយ វសាតិ. សាធុ អាចរិយ, តុម្ហេហិ វុត្តដ្ឋានេ វសិស្សាមីតិ តត្ថ វសន្តោ ឥទ្ធិំ បដិប្បស្សម្ភេសិ, ឧទកំ យថាគតិកមេវ ជាតំ. បុន តាបសោ តទេវ ព្យសនំ បាបុណិ. សោ បុន គន្ត្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ, – ‘‘ភោ ចណ្ឌាល, ត្វមិទំ គង្គាយ ឧទកំ កាលេន បដិសោតគាមិំ កាលេន អនុសោតគាមិំ ករោសី’’តិ? អាម អាចរិយ. ចណ្ឌាល, ‘‘ត្វំ សុខវិហារីនំ បព្ពជិតានំ សុខេន វសិតុំ ន ទេសិ, សត្តមេ តេ ទិវសេ សត្តធា មុទ្ធា ផលតូ’’តិ. សាធុ អចរិយ, អហំ បន សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ ន ទស្សាមីតិ.

អថ មហាសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯតស្ស អភិសាបោ ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតិ, រក្ខាមិ ន’’ន្តិ សត្តានុទ្ទយតាយ បុនទិវសេ ឥទ្ធិយា សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ ន អទាសិ. ឥទ្ធិមតោ ឥទ្ធិវិសយោ នាម អចិន្តេយ្យោ, តតោ បដ្ឋាយ អរុណុគ្គំ ន បញ្ញាយតិ, រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទោ នត្ថិ, កសិវណិជ្ជាទីនិ កម្មានិ បយោជេន្តោ នាម នត្ថិ.

មនុស្សា – ‘‘យក្ខាវដ្ដោ នុ ខោ អយំ ភូតទេវដ្ដោនាគសុបណ្ណាវដ្ដោ’’តិ ឧបទ្ទវប្បត្តា ‘‘កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘រាជកុលំ នាម មហាបញ្ញំ, លោកស្ស ហិតំ ចិន្តេតុំ សក្កោតិ, តត្ថ គច្ឆាមា’’តិ រាជកុលំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា សុត្វា ភីតោបិ អភីតាការំ កត្វា – ‘‘មា តាតា ភាយថ, ឥមំ ការណំ គង្គាតីរវាសី ជាតិមន្តតាបសោ ជានិស្សតិ, តំ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខា ភវិស្សាមា’’តិ កតិបយេហេវ អត្ថចរកេហិ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ តាបសំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ តមត្ថំ បុច្ឆិ. តាបសោ អាហ – ‘‘អាម មហារាជ, ឯកោ ចណ្ឌាលោ អត្ថិ, សោ ឥមំ គង្គាយ ឧទកំ កាលេន អនុសោតគាមិំ កាលេន បតិសោតគាមិំ ករោតិ, មយា តទត្ថំ កិញ្ចិ កថិតំ អត្ថិ, តំ បុច្ឆថ, សោ ជានិស្សតី’’តិ.

រាជា មាតង្គឥសិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, អរុណស្ស ឧគ្គន្តុំ ន ទេថា’’តិ បុច្ឆិ. អាម, មហារាជាតិ. កិំ ការណា ភន្តេតិ? ជាតិមន្តតាបសការណា, មហារាជ, ជាតិមន្តតាបសេន អាគន្ត្វា មំ វន្ទិត្វា ខមាបិតកាលេ ទស្សាមិ មហារាជាតិ. រាជា គន្ត្វា ‘‘ឯថ អាចរិយ, តាបសំ ខមាបេថា’’តិ អាហ. នាហំ, មហារាជ, ចណ្ឌាលំ វន្ទាមីតិ. មា អាចរិយ, ឯវំ ករោថ, ជនបទស្ស មុខំ បស្សថាតិ. សោ បុន បដិក្ខិបិយេវ. រាជា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាចរិយោ ខមាបេតុំ ន ឥច្ឆិតី’’តិ អាហ. អខមាបិតេ អហំ សូរិយំ ន មុញ្ចាមីតិ. រាជា ‘‘អយំ ខមាបេតុំ ន ឥច្ឆតិ, អយំ អខមាបិតេ សូរិយំ ន មុញ្ចតិ, កិំ អម្ហាកំ តេន តាបសេន, លោកំ ឱលោកេស្សាមា’’តិ ‘‘គច្ឆថ, ភោ, តាបសសន្តិកំ, តំ ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វា មាតង្គឥសិស្ស បាទមូលេ នេត្វា និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេថ ឯតស្ស ជនបទានុទ្ទយតំ បដិច្ចា’’តិ អាហ. តេ រាជបុរិសា គន្ត្វា តំ តថា កត្វា អានេត្វា មាតង្គឥសិស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេសុំ.

អហំ នាម ខមិតព្ពំ ខមាមិ, អបិច ខោ បន ឯតស្ស កថា ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតិ. មយា សូរិយេ វិស្សជ្ជិតេ សូរិយរស្មិ ឯតស្ស មត្ថកេ បតិស្សតិ, អថស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលិស្សតិ. តញ្ច ខោ បនេស ព្យសនំ មា បាបុណាតុ, ឯថ តុម្ហេ ឯតំ គលប្បមាណេ ឧទកេ ឱតារេត្វា មហន្តំ មត្តិកាបិណ្ឌមស្ស សីសេ ឋបេថ. អថាហំ សូរិយំ វិស្សជ្ជិស្សាមិ. សូរិយរស្មិ មត្តិកាបិណ្ឌេ បតិត្វា តំ សត្តធា ភិន្ទិស្សតិ. អថេស មត្តិកាបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា និមុជ្ជិត្វា អញ្ញេន តិត្ថេន ឧត្តរតុ, ឥតិ នំ វទថ, ឯវមស្ស សោត្ថិ ភវិស្សតីតិ. តេ មនុស្សា ‘‘ឯវំ ករិស្សាមា’’តិ តថា ការេសុំ. តស្សាបិ តថេវ សោត្ថិ ជាតា. សោ តតោ បដ្ឋាយ – ‘‘ជាតិ នាម អការណំ, បព្ពជិតានំ អព្ភន្តរេ គុណោវ ការណ’’ន្តិ ជាតិគោត្តមានំ បហាយ និម្មទោ អហោសិ.

ឥតិ ជាតិមន្តតាបសេ ទមិតេ មហាជនោ ពោធិសត្តស្ស ថាមំ អញ្ញាសិ, មហាកោលាហលំ ជាតំ. រាជា អត្តនោ នគរំ គមនត្ថាយ ពោធិសត្តំ យាចិ. មហាសត្តោ បដិញ្ញំ ទត្វា តានិ ច អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានិ ទមេស្សាមិ, បដិញ្ញញ្ច មោចេស្សាមីតិ មជ្ឈរាជស្ស នគរំ អគមាសិ. ព្រាហ្មណា ពោធិសត្តំ ទិស្វាវ – ភោ, ‘‘អយំ សោ, ភោ មហាចោរោ, អាគតោ, ឥទានេវ សព្ពេ ឯតេ មយ្ហំ ឧច្ឆិដ្ឋកំ ខាទិត្វា អព្រាហ្មណា ជាតាតិ អម្ហេ បាកដេ ករិស្សតិ, ឯវំ នោ ឥធាបិ អាវាសោ ន ភវិស្សតិ, បដិកច្ចេវ មារេស្សាមា’’តិ រាជានំ បុន ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេ, មហារាជ, ឯតំ ចណ្ឌាលបព្ពជិតំ មា សាធុរូបោតិ មញ្ញិត្ថ, ឯស គរុកមន្តំ ជានាតិ, បថវិំ គហេត្វា អាកាសំ ករោតិ, អាកាសំ បថវិំ, ទូរំ គហេត្វា សន្តិកំ ករោតិ, សន្តិកំ ទូរំ, គង្គំ និវត្តេត្វា ឧទ្ធគាមិនិំ ករោតិ, ឥច្ឆន្តោ បថវិំ ឧក្ខិបិត្វា បាតេតុំ មញ្ញេ សក្កោតិ. បរស្ស វា ចិត្តំ នាម សព្ពកាលំ ន សក្កា គហេតុំ, អយំ ឥធ បតិដ្ឋំ លភន្តោ តុម្ហាកំ រជ្ជម្បិ នាសេយ្យ, ជីវិតន្តរាយម្បិ វំសុបច្ឆេទម្បិ ករេយ្យ, អម្ហាកំ វចនំ ករោថ, មហារាជ, អជ្ជេវ ឥមំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ.

រាជានោ នាម បរបត្តិយា ហោន្តិ, ឥតិ សោ ពហូនំ កថាវសេន និដ្ឋំ គតោ. ពោធិសត្តោ បន នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ឧទកផាសុកដ្ឋានេ មិស្សកោទនំ ភុញ្ជិត្វា រាជុយ្យានំ គន្ត្វា និរាបរាធតាយ និរាសង្កោ មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិ. អតីតេ ចត្តាលីស, អនាគតេ ចត្តាលីសាតិ អសីតិកប្បេ អនុស្សរិតុំ សមត្ថញាណស្ស អនាវជ្ជនតាយ មុហុត្តមត្តកេ កាលេ សតិ នប្បហោតិ, រាជា អញ្ញំ អជានាបេត្វា សយមេវ គន្ត្វា និរាវជ្ជនតាយ បមាទេន និសិន្នំ មហាបុរិសំ អសិនា បហរិត្វា ទ្វេ ភាគេ អកាសិ. ឥមស្ស រញ្ញោ វិជិតេ អដ្ឋមំ លោហកូដវស្សំ, នវមំ កលលវស្សំ វស្សិ. ឥតិ ឥមស្សាបិ រដ្ឋេ នវ វុដ្ឋិយោ បតិតា. សោ ច រាជា សបរិសោ មហានិរយេ និព្ពត្តោ. តេនាហ សំកិច្ចបណ្ឌិតោ –

‘‘ឧបហច្ច មនំ មជ្ឈោ, មាតង្គស្មិំ យសស្សិនេ;

សបារិសជ្ជោ ឧច្ឆិន្នោ, មជ្ឈារញ្ញំ តទា អហូតិ’’. (ជា. ២.១៩.៩៦) –

ឯវំ មជ្ឈារញ្ញស្ស អរញ្ញភូតភាវោ វេទិតព្ពោ. មាតង្គស្ស បន ឥសិនោ វសេន តទេវ មាតង្គារញ្ញន្តិ វុត្តំ.

៦៦. បញ្ហបដិភានានីតិ បញ្ហព្យាករណានិ. បច្ចនីកំ កតព្ពន្តិ បច្ចនីកំ កាតព្ពំ. អមញ្ញិស្សន្តិ វិលោមភាគំ គណ្ហន្តោ វិយ អហោសិន្តិ អត្ថោ.

៦៧. អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិចារេត្វា ចិន្តេត្វា តុលយិត្វា កាតព្ពំ ករោហីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាធុ ហោតីតិ សុន្ទរោ ហោតិ. តុម្ហាទិសស្មិញ្ហិ មំ ទិស្វា មំ សរណំ គច្ឆន្តេ និគណ្ឋំ ទិស្វា និគណ្ឋំ សរណំ គច្ឆន្តេ – ‘‘កិំ អយំ ឧបាលិ ទិដ្ឋទិដ្ឋមេវ សរណំ គច្ឆតី’’តិ? គរហា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្មា អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ សាធូតិ ទស្សេតិ. បដាកំ បរិហរេយ្យុន្តិ តេ កិរ ឯវរូបំ សាវកំ លភិត្វា – ‘‘អសុកោ នាម រាជា វា រាជមហាមត្តោ វា សេដ្ឋិ វា អម្ហាកំ សរណំ គតោ សាវកោ ជាតោ’’តិ បដាកំ ឧក្ខិបិត្វា នគរេ ឃោសេន្តា អាហិណ្ឌន្តិ. កស្មា? ឯវំ នោ មហន្តភាវោ អាវិ ភវិស្សតីតិ ច, សចេ តស្ស ‘‘កិមហំ ឯតេសំ សរណំ គតោ’’តិ វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តម្បិ សោ ‘‘ឯតេសំ មេ សរណគតភាវំ ពហូ ជានន្តិ, ទុក្ខំ ឥទានិ បដិនិវត្តិតុ’’ន្តិ វិនោទេត្វា ន បដិក្កមិស្សតីតិ ច. ‘‘តេនាហ បដាកំ បរិហរេយ្យុ’’ន្តិ.

៦៨. ឱបានភូតន្តិ បដិយត្តឧទបានោ វិយ ឋិតំ. កុលន្តិ តវ និវេសនំ. ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសីតិ បុព្ពេ ទសបិ វីសតិបិ សដ្ឋិបិ ជនេ អាគតេ ទិស្វា នត្ថីតិ អវត្វា ទេតិ. ឥទានិ មំ សរណំ គតការណមត្តេនវ មា ឥមេសំ ទេយ្យធម្មំ, ឧបច្ឆិន្ទិត្ថ, សម្បត្តានញ្ហិ ទាតព្ពមេវាតិ ឱវទតិ. សុតមេតំ, ភន្តេតិ កុតោ សុតំ? និគណ្ឋានំ សន្តិកា, តេ កិរ កុលឃរេសុ ឯវំ បកាសេន្តិ – ‘‘មយំ ‘យស្ស កស្សចិ សម្បត្តស្ស ទាតព្ព’ន្តិ វទាម, សមណោ បន គោតមោ ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ…បេ… ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ វទតី’’តិ. តំ សន្ធាយ អយំ គហបតិ ‘‘សុតមេត’’ន្តិ អាហ.

៦៩. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គំ, សគ្គានន្តរំ មគ្គន្តិ ឯវំ អនុបដិបាដិកថំ. តត្ថ ទានកថន្តិ ឥទំ ទានំ នាម សុខានំ និទានំ, សម្បត្តីនំ មូលំ, ភោគានំ បតិដ្ឋា, វិសមគតស្ស តាណំ លេណំ គតិបរាយណំ, ឥធលោកបរលោកេសុ ទានសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ. ឥទញ្ហិ អវស្សយដ្ឋេន រតនមយសីហាសនសទិសំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន មហាបថវិសទិសំ, អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិសំ. ឥទញ្ហិ ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន នាវា, សមស្សាសនដ្ឋេន សង្គាមសូរោ, ភយបរិត្តាណដ្ឋេន សុសង្ខតនគរំ, មច្ឆេរមលាទីហិ អនុបលិត្តដ្ឋេន បទុមំ, តេសំ និទហនដ្ឋេន អគ្គិ, ទុរាសទដ្ឋេន អាសីវិសោ. អសន្តាសនដ្ឋេន សីហោ, ពលវន្តដ្ឋេន ហត្ថី, អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន សេតវសភោ, ខេមន្តភូមិសម្បាបនដ្ឋេន វលាហកោ អស្សរាជា. ទានំ នាមេភំ មយ្ហំ គតមគ្គោ, មយ្ហេវេសោ វំសោ, មយា ទស បារមិយោ បូរេន្តេន វេលាមមហាយញ្ញោ, មហាគោវិន្ទមហាយញ្ញោ មហាសុទស្សនមហាយញ្ញោ, វេស្សន្តរមហាយញ្ញោតិ អនេកមហាយញ្ញា បវត្តិតា, សសភូតេន ជលិតេ អគ្គិក្ខន្ធេ អត្តានំ និយ្យាទេន្តេន សម្បត្តយាចកានំ ចិត្តំ គហិតំ. ទានញ្ហិ លោកេ សក្កសម្បត្តិំ ទេតិ, មារសម្បត្តិំ ទេតិ, ព្រហ្មសម្បត្តិំ ទេតិ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ ទេតិ, សាវកបារមីញាណំ, បច្ចេកពោធិញាណំ, អភិសម្ពោធិញាណំ ទេតីតិ ឯវមាទិំ ទានគុណបដិសំយុត្តំ កថំ.

យស្មា បន ទានំ ទទន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតិ, តស្មា តទនតរំ សីលកថំ កថេសិ. សីលកថន្តិ សីលំ នាមេតំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ, សីលំ នាមេតំ មម វំសោ, អហំ សង្ខបាលនាគរាជកាលេ, ភូរិទត្តនាគរាជកាលេ, ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេ, សីលវនាគរាជកាលេ, មាតុបោសកហត្ថិរាជកាលេ, ឆទ្ទន្តហត្ថិរាជកាលេតិ អនន្តេសុ អត្តភាវេសុ សីលំ បរិបូរេសិំ. ឥធលោកបរលោកសម្បត្តីនញ្ហិ សីលសទិសោ អវស្សយោ, សីលសទិសា បតិដ្ឋា, អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ, សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ នត្ថិ, សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ នត្ថិ, សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថិ. សីលាលង្ការេន ហិ អលង្កតំ សីលកុសុមបិឡន្ធនំ សីលគន្ធានុលិត្តំ សទេវកោបិ លោកោ ឱលោកេន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតីតិ ឯវមាទិំ សីលគុណបដិសំយុត្តំ កថំ.

ឥទំ បន សីលំ និស្សាយ អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ សីលានន្តរំ សគ្គកថំ កថេសិ. សគ្គកថន្តិ អយំ សគ្គោ នាម ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, និច្ចមេត្ថ កីឡា, និច្ចំ សម្បត្តិយោ លព្ភន្តិ, ចាតុមហារាជិកា ទេវា នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ទិព្ពសុខំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តិ, តាវតិំសា តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានីតិ ឯវមាទិំ សគ្គគុណបដិសំយុត្តំ កថំ. សគ្គសម្បត្តិំ កថយន្តានញ្ហិ ពុទ្ធានំ មុខំ នប្បហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អនេកបរិយាយេន ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, សគ្គកថំ កថេយ្យ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៥៥).

ឯវំ សគ្គកថាយ បលោភេត្វា បុន ហត្ថិំ អលង្ករិត្វា តស្ស សោណ្ឌំ ឆិន្ទន្តោ វិយ – ‘‘អយម្បិ សគ្គោ អនិច្ចោ អទ្ធុវោ, ន ឯត្ថ ឆន្ទរាគោ កាតព្ពោ’’តិ ទស្សនត្ថំ – ‘‘អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា មយា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤១៧; ម. និ. ១.២៣៥) នយេន កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ កថេសិ. តត្ថ អាទីនវោតិ ទោសោ. ឱការោតិ អវការោ លាមកភាវោ. សំកិលេសោតិ តេហិ សត្តានំ សំសារេ សំកិលិស្សនំ. យថាហ ‘‘កិលិស្សន្តិ វត, ភោ, សត្តា’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១).

ឯវំ កាមាទីនវេន តជ្ជិត្វា នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. កល្លចិត្តន្តិ អរោគចិត្តំ. សាមុក្កំសិកាតិ សាមំ ឧក្កំសិកា អត្តនាយេវ គហេត្វា ឧទ្ធរិត្វា គហិតា, សយម្ភូញាណេន ទិដ្ឋា, អសាធារណា អញ្ញេសន្តិ អត្ថោ. កា បនេសាតិ, អរិយសច្ចទេសនា? តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ.

វិរជំ វីតមលន្តិ រាគរជាទីនំ អភាវា វិរជំ, រាគមលាទីនំ វិគតត្តា វីតមលំ. ធម្មចក្ខុន្តិ ឧបរិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ តិណ្ណំ មគ្គានំ, ចូឡរាហុលោវាទេ អាសវក្ខយស្សេតំ នាមំ. ឥធ បន សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ ‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អាហ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវំ សព្ពសង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា អនេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ. វិគតា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថោ. វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វេសារជ្ជំ បត្តោ. កត្ថ? សត្ថុ សាសនេ. នាស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ វត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ.

៧០. ចិត្តេន សម្បដិច្ឆមានោ អភិនន្ទិត្វា, វាចាយ បសំសមានោ អនុមោទិត្វា. អាវរាមីតិ ថកេមិ បិទហាមិ. អនាវដន្តិ ន អាវរិតំ វិវដំ ឧគ្ឃាដិតំ.

៧១. អស្សោសិ ខោ ទីឃតបស្សីតិ សោ កិរ តស្ស គតកាលតោ បដ្ឋាយ – ‘‘បណ្ឌិតោ គហបតិ, សមណោ ច គោតមោ ទស្សនសម្បន្នោ និយ្យានិកកថោ, ទស្សនេបិ តស្ស បសីទិស្សតិ, ធម្មកថាយបិ បសីទិស្សតិ, បសីទិត្វា សរណំ គមិស្សតិ, គតោ នុ ខោ សរណំ គហបតិ ន តាវ គតោ’’តិ ឱហិតសោតោវ ហុត្វា វិចរតិ. តស្មា បឋមំយេវ អស្សោសិ.