៥. ជីវកសុត្តវណ្ណនា

៥១. ឯវំ មេ សុតន្តិ ជីវកសុត្តំ. តត្ថ ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេតិ ឯត្ថ ជីវតីតិ ជីវកោ. កុមារេន ភតោតិ កោមារភច្ចោ. យថាហ ‘‘កិំ ឯតំ ភណេ កាកេហិ សម្បរិកិណ្ណន្តិ? ទារកោ ទេវាតិ. ជីវតិ ភណេតិ? ជីវតិ ទេវាតិ. តេន ហិ ភណេ តំ ទារកំ អម្ហាកំ អន្តេបុរំ នេត្វា ធាតីនំ ទេថ បោសេតុន្តិ. តស្ស ជីវតីតិ ជីវកោតិ នាមំ អកំសុ, កុមារេន បោសាបិតោតិ កោមារភច្ចោតិ នាមំ អកំសូ’’តិ (មហាវ. ៣២៨). អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារេន បន ជីវកវត្ថុ ខន្ធកេ អាគតមេវ. វិនិច្ឆយកថាបិស្ស សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វុត្តា.

អយំ បន ជីវកោ ឯកស្មិំ សមយេ ភគវតោ ទោសាភិសន្នំ កាយំ វិរេចេត្វា សីវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ ទត្វា វត្ថានុមោទនបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ទិវសស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គន្តព្ពំ, ឥទញ្ច វេឡុវនំ អតិទូរេ, មយ្ហំ ឧយ្យានំ អម្ពវនំ អាសន្នតរំ, យំនូនាហមេត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេយ្យ’’ន្តិ. សោ តស្មិំ អម្ពវនេ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានលេណកុដិមណ្ឌបាទីនិ សម្បាទេត្វា ភគវតោ អនុច្ឆវិកំ គន្ធកុដិំ ការេត្វា អម្ពវនំ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធេន តម្ពបដ្ដវណ្ណេន បាការេន បរិក្ខិបាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ ចីវរភត្តេន សន្តប្បេត្វា ទក្ខិណោទកំ បាតេត្វា វិហារំ និយ្យាតេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ជីវកស្ស កោមារភច្ចស្ស អម្ពវនេ’’តិ.

អារភន្តីតិ ឃាតេន្តិ. ឧទ្ទិស្សកតន្តិ ឧទ្ទិសិត្វា កតំ. បដិច្ចកម្មន្តិ អត្តានំ បដិច្ច កតំ. អថ វា បដិច្ចកម្មន្តិ និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ, តំ បដិច្ច កម្មមេត្ថ អត្ថីតិ មំសំ ‘‘បដិច្ចកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ យោ ឯវរូបំ មំសំ បរិភុញ្ជតិ, សោបិ តស្ស កម្មស្ស ទាយាទោ ហោតិ, វធកស្ស វិយ តស្សាបិ បាណឃាតកម្មំ ហោតីតិ តេសំ លទ្ធិ. ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោន្តីតិ ភគវតា វុត្តការណស្ស អនុការណំ កថេន្តិ. ឯត្ថ ច ការណំ នាម តិកោដិបរិសុទ្ធមច្ឆមំសបរិភោគោ, អនុការណំ នាម មហាជនស្ស តថា ព្យាករណំ. យស្មា បន ភគវា ឧទ្ទិស្សកតំ ន បរិភុញ្ជតិ, តស្មា នេវ តំ ការណំ ហោតិ, ន តិត្ថិយានំ តថា ព្យាករណំ អនុការណំ. សហធម្មិកោ វាទានុវាទោតិ បរេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វា អនុវាទោ វា វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពការណំ កោចិ អប្បមត្តកោបិ កិំ ន អាគច្ឆតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘កិំ សព្ពាការេនបិ តុម្ហាកំ វាទេ គារយ្ហំ ការណំ នត្ថី’’តិ. អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិភវិត្វា អាចិក្ខន្តិ.

៥២. ឋានេហីតិ ការណេហិ. ទិដ្ឋាទីសុ ទិដ្ឋំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គយ្ហមានំ ទិដ្ឋំ. សុតំ នាម ភិក្ខូនំ អត្ថាយ មិគមច្ឆេ វធិត្វា គហិតន្តិ សុតំ. បរិសង្កិតំ នាម ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ សុតបរិសង្កិតំ តទុភយវិមុត្តបរិសង្កិតន្តិ តិវិធំ ហោតិ.

តត្រាយំ សព្ពសង្គាហកវិនិច្ឆយោ – ឥធ ភិក្ខូ បស្សន្តិ មនុស្សេ ជាលវាគុរាទិហត្ថេ គាមតោ វា និក្ខមន្តេ អរញ្ញេ វា វិចរន្តេ. ទុតិយទិវសេ ច នេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិហរន្តិ. តេ តេន ទិដ្ឋេន បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម, ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ.

ន ហេវ ខោ ភិក្ខូ បស្សន្តិ, អបិច សុណន្តិ ‘‘មនុស្សា កិរ ជាលវាគុរាទិហត្ថា គាមតោ វា និក្ខមន្តិ អរញ្ញេ វា វិចរន្តី’’តិ. ទុតិយទិវសេ ច នេសំ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិហរន្តិ. តេ តេន សុតេន បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ សុតបរិសង្កិតំ នាម, ឯតំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ.

ន ហេវ ខោ បន បស្សន្តិ ន សុណន្តិ, អបិច តេសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋានំ បត្តំ គហេត្វា សមច្ឆមំសំ បិណ្ឌបាតំ អភិសង្ខរិត្វា អភិហរន្តិ. តេ បរិសង្កន្តិ ‘‘ភិក្ខូនំ នុ ខោ អត្ថាយ កត’’ន្តិ, ឥទំ តទុភយវិមុត្តបរិសង្កិតំ នាម. ឯតម្បិ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ ឯវំ អបរិសង្កិតំ, តំ វដ្ដតិ. សចេ បន តេ មនុស្សា ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘នយិទំ, ភន្តេ, ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតំ, អម្ហេហិ អត្តនោ អត្ថាយ វា រាជយុត្តាទីនំ អត្ថាយ វា កតំ, បវត្តមំសំ វា កតំ, កប្បិយមេវ លភិត្វា ភិក្ខូនំ អត្ថាយ សម្បាទិត’’ន្តិ វទន្តិ, កប្បតិ.

មតានំ បេតកិច្ចត្ថាយ មង្គលាទីនំ វា អត្ថាយ កតេបិ ឯសេវ នយោ. យំ យញ្ហិ ភិក្ខូនំយេវ អត្ថាយ អកតំ, យត្ថ ច និព្ពេមតិកា ហោន្តិ, តំ សព្ពំ កប្បតិ. សចេ បន ឯកស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស កតំ ហោតិ, តេ ច អត្តនោ អត្ថាយ កតភាវំ ន ជានន្តិ, អញ្ញេ ជានន្តិ. យេ ជានន្តិ, តេសំ ន វដ្ដតិ, ឥតរេសំ វដ្ដតិ. អញ្ញេ ន ជានន្តិ, តេយេវ ជានន្តិ, តេសំយេវ ន វដ្ដតិ, អញ្ញេសំ វដ្ដតិ. តេបិ ‘‘អម្ហាកំ អត្ថាយ កតំ’’តិ ជានន្តិ អញ្ញេបិ ‘‘ឯតេសំ អត្ថាយ កត’’ន្តិ ជានន្តិ, សព្ពេសម្បិ តំ ន វដ្ដតិ. សព្ពេ ន ជានន្តិ, សព្ពេសំ វដ្ដតិ. បញ្ចសុ ហិ សហធម្មិកេសុ យស្ស កស្សចិ វា អត្ថាយ ឧទ្ទិស្ស កតំ សព្ពេសំ ន កប្បតិ.

សចេ បន កោចិ ឯកំ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ វធិត្វា តស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទេតិ, សោ ចេ អត្តនោ អត្ថាយ កតភាវំ ជានំយេវ គហេត្វា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ទេតិ, សោ តស្ស សទ្ធាយ បរិភុញ្ជតិ. កស្សាបត្តីតិ? ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ. យញ្ហិ ឧទ្ទិស្ស កតំ, តស្ស អភុត្តតាយ អនាបត្តិ, ឥតរស្ស អជាននតាយ. កប្បិយមំសស្ស ហិ បដិគ្គហណេ អាបត្តិ នត្ថិ. ឧទ្ទិស្សកតញ្ច អជានិត្វា ភុត្តស្ស បច្ឆា ញត្វា អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នាម នត្ថិ. អកប្បិយមំសំ បន អជានិត្វា ភុត្តេន បច្ឆា ញត្វាបិ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. ឧទ្ទិស្សកតញ្ហិ ញត្វា ភុញ្ជតោវ អាបត្តិ, អកប្បិយមំសំ អជានិត្វា ភុត្តស្សាបិ អាបត្តិយេវ. តស្មា អាបត្តិភីរុកេន រូបំ សល្លក្ខេន្តេនាបិ បុច្ឆិត្វាវ មំសំ បដិគ្គហេតព្ពំ, បរិភោគកាលេ បុច្ឆិត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ វា គហេត្វា បុច្ឆិត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. កស្មា? ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. អច្ឆមំសញ្ហិ សូករមំសសទិសំ ហោតិ, ទីបិមំសាទីនិ ច មិគមំសសទិសានិ, តស្មា បុច្ឆិត្វា គហណមេវ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

អទិដ្ឋន្តិ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ វធិត្វា គយ្ហមានំ អទិដ្ឋំ. អសុតន្តិ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ វធិត្វា គហិតន្តិ អសុតំ. អបរិសង្កិតន្តិ ទិដ្ឋបរិសង្កិតាទិវសេន អបរិសង្កិតំ. បរិភោគន្តិ វទាមីតិ ឥមេហិ តីហិ ការណេហិ បរិសុទ្ធំ តិកោដិបរិសុទ្ធំ នាម ហោតិ, តស្ស បរិភោគោ អរញ្ញេ ជាតសូបេយ្យសាកបរិភោគសទិសោ ហោតិ, តថារូបំ បរិភុញ្ជន្តស្ស មេត្តាវិហារិស្ស ភិក្ខុនោ ទោសោ វា វជ្ជំ វា នត្ថិ, តស្មា តំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វទាមីតិ អត្ថោ.

៥៣. ឥទានិ តាទិសស្ស បរិភោគេ មេត្តាវិហារិនោបិ អនវជ្ជតំ ទស្សេតុំ ឥធ, ជីវក, ភិក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អនិយមេត្វា ភិក្ខូតិ វុត្តំ, អថ ខោ អត្តានមេវ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ភគវតា ហិ មហាវច្ឆគោត្តសុត្តេ, ចង្កីសុត្តេ, ឥមស្មិំ សុត្តេតិ តីសុ ឋានេសុ អត្តានំយេវ សន្ធាយ ទេសនា កតា. បណីតេន បិណ្ឌបាតេនាតិ ហេដ្ឋា អនង្គណសុត្តេ យោ កោចិ មហគ្ឃោ បិណ្ឌបាតោ បណីតបិណ្ឌបាតោតិ អធិប្បេតោ, ឥធ បន មំសូបសេចនោវ អធិប្បេតោ. អគថិតោតិ តណ្ហាយ អគថិតោ. អមុច្ឆិតោតិ តណ្ហាមុច្ឆនាយ អមុច្ឆិតោ. អនជ្ឈោបន្នោតិ ន អធិឱបន្នោ, សព្ពំ អាលុម្បិត្វា ឯកប្បហារេនេវ គិលិតុកាមោ កាកោ វិយ ន ហោតីតិ អត្ថោ. អាទីនវទស្សាវីតិ ឯករត្តិវាសេន ឧទរបដលំ បវិសិត្វា នវហិ វណមុខេហិ និក្ខមិស្សតីតិអាទិនា នយេន អាទីនវំ បស្សន្តោ. និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតីតិ ឥទមត្ថមាហារបរិភោគោតិ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជតិ. អត្តព្យាពាធាយ វា ចេតេតីតិ អត្តទុក្ខាយ វា ចិតេតិ. សុតមេតន្តិ សុតំ មយា ឯតំ បុព្ពេ, ឯតំ មយ្ហំ សវនមត្តមេវាតិ ទស្សេតិ. សចេ ខោ តេ, ជីវក, ឥទំ សន្ធាយ ភាសិតន្តិ, ជីវក, មហាព្រហ្មុនា វិក្ខម្ភនប្បហានេន ព្យាបាទាទយោ បហីនា, តេន សោ មេត្តាវិហារី មយ្ហំ សមុច្ឆេទប្បហានេន, សចេ តេ ឥទំ សន្ធាយ ភាសិតំ, ឯវំ សន្តេ តវ ឥទំ វចនំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. សោ សម្បដិច្ឆិ.

៥៤. អថស្ស ភគវា សេសព្រហ្មវិហារវសេនាបិ ឧត្តរិ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ ‘‘ឥធ, ជីវក, ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៥៥. យោ ខោ ជីវកាតិ អយំ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ ភគវា ទ្វារំ ថកេតិ, សត្តានុទ្ទយំ ទស្សេតិ. សចេ ហិ កស្សចិ ឯវមស្ស ‘‘ឯកំ រសបិណ្ឌបាតំ ទត្វា កប្បសតសហស្សំ សគ្គសម្បត្តិំ បដិលភន្តិ, យំកិញ្ចិ កត្វា បរំ មារេត្វាបិ រសបិណ្ឌបាតោវ ទាតព្ពោ’’តិ, តំ បដិសេធេន្តោ ‘‘យោ ខោ, ជីវក, តថាគតំ វា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឥមិនា បឋមេន ឋានេនាតិ ឥមិនា អាណត្តិមត្តេនេវ តាវ បឋមេន ការណេន. គលប្បវេធកេនាតិ យោត្តេន គលេ ពន្ធិត្វា កឌ្ឍិតោ គលេន បវេធេន្តេន. អារភិយមានោតិ មារិយមានោ. អកប្បិយេន អាសាទេតីតិ អច្ឆមំសំ សូករមំសន្តិ, ទីបិមំសំ វា មិគមំសន្តិ ខាទាបេត្វា – ‘‘ត្វំ កិំ សមណោ នាម, អកប្បិយមំសំ តេ ខាទិត’’ន្តិ ឃដ្ដេតិ. យេ បន ទុព្ភិក្ខាទីសុ វា ព្យាធិនិគ្គហណត្ថំ វា ‘‘អច្ឆមំសំ នាម សូករមំសសទិសំ, ទីបិមំសំ មិគមំសសទិស’’ន្តិ ជានន្តា ‘‘សូករមំសំ ឥទំ, មិគមំសំ ឥទ’’ន្តិ វត្វា ហិតជ្ឈាសយេន ខាទាបេន្តិ, ន តេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេសញ្ហិ ពហុបុញ្ញមេវ ហោតិ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ អយំ អាគតផលោ វិញ្ញាតសាសនោ ទិដ្ឋសច្ចោ អរិយសាវកោ. ឥមំ បន ធម្មទេសនំ ឱគាហន្តោ បសាទំ ឧប្បាទេត្វា ធម្មកថាយ ថុតិំ ករោន្តោ ឯវមាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ជីវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.