១. កន្ទរកសុត្តវណ្ណនា

១. ឯវំ មេ សុតន្តិ កន្ទរកសុត្តំ. តត្ថ ចម្បាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្ស ហិ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ ចម្បករុក្ខាវ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា ចម្បាតិ សង្ខមគមាសិ. គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេតិ តស្ស ចម្បានគរស្ស អវិទូរេ គគ្គរាយ នាម រាជមហេសិយា ខណិតត្តា គគ្គរាតិ លទ្ធវោហារា បោក្ខរណី អត្ថិ. តស្សា តីរេ សមន្តតោ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមបដិមណ្ឌិតំ មហន្តំ ចម្បកវនំ. តស្មិំ ភគវា កុសុមគន្ធសុគន្ធេ ចម្បកវនេ វិហរតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ’’តិ វុត្តំ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ អទស្សិតបរិច្ឆេទេន មហន្តេន ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. បេស្សោតិ តស្ស នាមំ. ហត្ថារោហបុត្តោតិ ហត្ថាចរិយស្ស បុត្តោ. កន្ទរកោ ច បរិព្ពាជកោតិ កន្ទរកោតិ ឯវំនាមោ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. អភិវាទេត្វាតិ ឆព្ពណ្ណានំ ឃនពុទ្ធរស្មីនំ អន្តរំ បវិសិត្វា បសន្នលាខារសេ និមុជ្ជមានោ វិយ, សិង្គីសុវណ្ណវណ្ណំ ទុស្សវរំ បសារេត្វា សសីសំ បារុបមានោ វិយ, វណ្ណគន្ធសម្បន្នចម្បកបុប្ផានិ សិរសា សម្បដិច្ឆន្តោ វិយ, សិនេរុបាទំ ឧបគច្ឆន្តោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ភគវតោ ចក្កលក្ខណបដិមណ្ឌិតេ អលត្តកវណ្ណផុល្លបទុមសស្សិរិកេ បាទេ វន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ និសីទីតិ ឆនិសជ្ជទោសវិរហិតេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ និសីទិ.

តុណ្ហីភូ តំ តុណ្ហីភូតន្តិ យតោ យតោ អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតមេវាតិ អត្ថោ. តត្ថ ហិ ឯកភិក្ខុស្សាបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា នត្ថិ, សព្ពេ ភគវតោ ចេវ គារវេន អត្តនោ ច សិក្ខិតសិក្ខតាយ អញ្ញមញ្ញំ វិគតសល្លាបា អន្តមសោ ឧក្កាសិតសទ្ទម្បិ អករោន្តា សុនិខាតឥន្ទខីលា វិយ និវាតដ្ឋានេ សន្និសិន្នំ មហាសមុទ្ទឧទកំ វិយ កាយេនបិ និច្ចលា មនសាបិ អវិក្ខិត្តា រត្តវលាហកា វិយ សិនេរុកូដំ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. បរិព្ពាជកស្ស ឯវំ សន្និសិន្នំ បរិសំ ទិស្វា មហន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. ឧប្បន្នំ បន អន្តោហទយស្មិំយេវ សន្និទហិតុំ អសក្កោន្តោ បិយសមុទាហារំ សមុដ្ឋាបេសិ. តស្មា អច្ឆរិយំ ភោតិអាទិមាហ.

តត្ថ អន្ធស្ស បព្ពតារោហនំ វិយ និច្ចំ ន ហោតីតិ អច្ឆរិយំ. អយំ តាវ សទ្ទនយោ. អយំ បន អដ្ឋកថានយោ, អច្ឆរាយោគ្គន្តិ អច្ឆរិយំ. អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. ឧភយម្បេតំ វិម្ហយស្សេវាធិវចនំ. តំ បនេតំ គរហអច្ឆរិយំ, បសំសាអច្ឆរិយន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ អច្ឆរិយំ មោគ្គល្លាន អព្ភុតំ មោគ្គល្លាន, យាវ ពាហាគហណាបិ នាម សោ មោឃបុរិសោ អាគមេស្សតីតិ (ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០), ឥទំ គរហអច្ឆរិយំ នាម. ‘‘អច្ឆរិយំ នន្ទមាតេ អព្ភុតំ នន្ទមាតេ, យត្រ ហិ នាម ចិត្តុប្បាទម្បិ បរិសោធេស្សសីតិ (អ. និ. ៧.៥៣) ឥទំ បសំសាអច្ឆរិយំ នាម. ឥធាបិ ឥទមេវ អធិប្បេតំ’’ អយញ្ហិ តំ បសំសន្តោ ឯវមាហ.

យាវញ្ចិទន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. យាវាតិ បមាណបរិច្ឆេទោ, យាវ សម្មា បដិបាទិតោ, យត្តកេន បមាណេន សម្មា បដិបាទិតោ, ន សក្កា តស្ស វណ្ណេ វត្តុំ, អថ ខោ អច្ឆរិយមេវេតំ អព្ភុតមេវេតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតបរមំយេវាតិ ឯវំ សម្មា បដិបាទិតោ ឯសោ ភិក្ខុសង្ឃោ តស្សាបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរមោតិ ឯតបរមោ, តំ ឯតបរមំ យថា អយំ បដិបាទិតោ, ឯវំ បដិបាទិតំ កត្វា បដិបាទេសុំ, ន ឥតោ ភិយ្យោតិ អត្ថោ. ទុតិយនយេ ឯវំ បដិបាទេស្សន្តិ, ន ឥតោ ភិយ្យោតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ បដិបាទិតោតិ អាភិសមាចារិកវត្តំ អាទិំ កត្វា សម្មា អបច្ចនីកបដិបត្តិយំ យោជិតោ. អថ កស្មា អយំ បរិព្ពាជកោ អតីតានាគតេ ពុទ្ធេ ទស្សេតិ, កិមស្ស តិយទ្ធជាននញាណំ អត្ថីតិ. នត្ថិ, នយគ្គាហេ បន ឋត្វា ‘‘យេនាការេន អយំ ភិក្ខុសង្ឃោ សន្និសិន្នោ ទន្តោ វិនីតោ ឧបសន្តោ, អតីតពុទ្ធាបិ ឯតបរមំយេវ កត្វា បដិបជ្ជាបេសុំ, អនាគតពុទ្ធាបិ បដិបជ្ជាបេស្សន្តិ, នត្ថិ ឥតោ ឧត្តរិ បដិបាទនា’’តិ មញ្ញមានោ អនុពុទ្ធិយា ឯវមាហ.

២. ឯវមេតំ កន្ទរកាតិ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. ភគវា កិរ តំ សុត្វា ‘‘កន្ទរក ត្វំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសន្តោតិ វទសិ, ឥមស្ស បន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបសន្តការណំ តុយ្ហំ អបាកដំ, ន ហិ ត្វំ សមតិំស បារមិយា បូរេត្វា កុសលមូលំ បរិបាចេត្វា ពោធិបល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិ, មយា បន បារមិយោ បូរេត្វា ញាតត្ថចរិយំ លោកត្ថចរិយំ ពុទ្ធត្ថចរិយញ្ច កោដិំ បាបេត្វា ពោធិបល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិទ្ធំ, មយ្ហំ ឯតេសំ ឧបសន្តការណំ បាកដ’’ន្តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

សន្តិ ហិ កន្ទរកាតិ អយម្បិ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. ភគវតោ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ ឥមំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសន្តោតិ វទតិ, អយញ្ច ភិក្ខុសង្ឃោ កប្បេត្វា បកប្បេត្វា កុហកភាវេន ឥរិយាបថំ សណ្ឋបេន្តោ ចិត្តេន អនុបសន្តោ ន ឧបសន្តាការំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ បន ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបទំ បូរយមានាបិ បដិបទំ បូរេត្វា មត្ថកំ បត្វា ឋិតភិក្ខូបិ អត្ថិ, តត្ថ បដិបទំ បូរេត្វា មត្ថកំ បត្តា អត្តនា បដិវិទ្ធគុណេហេវ ឧបសន្តា, បដិបទំ បូរយមានា ឧបរិមគ្គស្ស វិបស្សនាយ ឧបសន្តា, ឥតោ មុត្តា បន អវសេសា ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ឧបសន្តា. តំ នេសំ ឧបសន្តការណំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេន អយំ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបសន្តោ’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘សន្តិ ហិ កន្ទរកា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អរហន្តោ ខីណាសវាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនាយមេវ វុត្តំ. សេខបដិបទម្បិ តត្ថេវ វិត្ថារិតំ. សន្តតសីលាតិ សតតសីលា និរន្តរសីលា. សន្តតវុត្តិនោតិ តស្សេវ វេវចនំ, សន្តតជីវិកា វាតិបិ អត្ថោ. តស្មិំ សន្តតសីលេ ឋត្វាវ ជីវិកំ កប្បេន្តិ, ន ទុស្សីល្យំ មរណំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ.

និបកាតិ នេបក្កេន សមន្នាគតា បញ្ញវន្តោ. និបកវុត្តិនោតិ បញ្ញាយ វុត្តិនោ, បញ្ញាយ ឋត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តិ. យថា ឯកច្ចោ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ ជីវិតការណា ឆសុ អគោចរេសុ ចរតិ, វេសិយាគោចរោ ហោតិ, វិធវថុល្លកុមារិកបណ្ឌកបានាគារភិក្ខុនិគោចរោ ហោតិ. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន គិហិសំសគ្គេន (វិភ. ៥១៤), វេជ្ជកម្មំ ករោតិ, ទូតកម្មំ ករោតិ, បហិណកម្មំ ករោតិ, គណ្ឌំ ផាលេតិ, អរុមក្ខនំ ទេតិ, ឧទ្ធំវិរេចនំ ទេតិ, អធោវិរេចនំ ទេតិ, នត្ថុតេលំ បចតិ, បិវនតេលំ បចតិ, វេឡុទានំ, បត្តទានំ, បុប្ផទានំ, ផលទានំ, សិនានទានំ, ទន្តកដ្ឋទានំ, មុខោទកទានំ, ចុណ្ណមត្តិកទានំ ទេតិ, ចាដុកម្យំ ករោតិ, មុគ្គសូបិយំ, បារិភដុំ, ជង្ឃបេសនិយំ ករោតីតិ ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តោ អនិបកវុត្តិ នាម ហោតិ, ន បញ្ញាយ ឋត្វា ជីវិកំ កប្បេតិ, តតោ កាលកិរិយំ កត្វា សមណយក្ខោ នាម ហុត្វា ‘‘តស្ស សង្ឃាដិបិ អាទិត្តា ហោតិ សម្បជ្ជលិតា’’តិ វុត្តនយេន មហាទុក្ខំ អនុភោតិ. ឯវំវិធា អហុត្វា ជីវិតហេតុបិ សិក្ខាបទំ អនតិក្កមន្តោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋាយ យថាពលំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា រថវិនីតបដិបទំ, មហាគោសិង្គបដិបទំ, មហាសុញ្ញតបដិបទំ, អនង្គណបដិបទំ, ធម្មទាយាទបដិបទំ, នាលកបដិបទំ, តុវដ្ដកបដិបទំ, ចន្ទោបមបដិបទន្តិ ឥមានិ អរិយបដិបទានិ បូរេន្តោ ចតុបច្ចយ-សន្តោស-ភាវនារាម-អរិយវំសបដិបត្តិយំ កាយសក្ខិនោ ហុត្វា អនីកា និក្ខន្តហត្ថី វិយ យូថា វិស្សដ្ឋសីហោ វិយ និបច្ឆាពន្ធមហានាវា វិយ ច គមនាទីសុ ឯកវិហារិនោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អជ្ជអជ្ជេវ អរហត្តន្តិ បវត្តឧស្សាហា វិហរន្តីតិ អត្ថោ.

សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តាតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុដ្ឋបិតចិត្តា ហុត្វា. សេសា សតិបដ្ឋានកថា ហេដ្ឋា វិត្ថារិតាវ. ឥធ បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា សតិបដ្ឋានា កថិតា, ឯត្តកេន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបសន្តការណំ កថិតំ ហោតិ.

៣. យាវ សុបញ្ញត្តាតិ យាវ សុដ្ឋបិតា សុទេសិតា. មយម្បិ ហិ, ភន្តេតិ ឥមិនា ឯស អត្តនោ ការកភាវំ ទស្សេតិ, ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧក្ខិបតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ, មយម្បិ ហិ, ភន្តេ, គិហិ…បេ… សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា វិហរាម, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បន អយមេវ កសិ ច ពីជញ្ច យុគនង្គលញ្ច ផាលបាចនញ្ច, តស្មា ភិក្ខុសង្ឃោ សព្ពកាលំ សតិបដ្ឋានបរាយណោ, មយំ បន កាលេន កាលំ ឱកាសំ លភិត្វា ឯតំ មនសិការំ ករោម, មយម្បិ ការកា, ន សព្ពសោ វិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានាយេវាតិ. មនុស្សគហនេតិ មនុស្សានំ អជ្ឈាសយគហនេន គហនតា, អជ្ឈាសយស្សាបិ នេសំ កិលេសគហនេន គហនតា វេទិតព្ពា. កសដសាឋេយ្យេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អបរិសុទ្ធដ្ឋេន កសដតា, កេរាដិយដ្ឋេន សាឋេយ្យតា វេទិតព្ពា. សត្តានំ ហិតាហិតំ ជានាតីតិ ឯវំ គហនកសដកេរាដិយានំ មនុស្សានំ ហិតាហិតបដិបទំ យាវ សុដ្ឋុ ភគវា ជានាតិ. យទិទំ បសវោតិ ឯត្ថ សព្ពាបិ ចតុប្បទជាតិ បសវោតិ អធិប្បេតា. បហោមីតិ សក្កោមិ. យាវតកេន អន្តរេនាតិ យត្តកេន ខណេន. ចម្បំ គតាគតំ ករិស្សតីតិ អស្សមណ្ឌលតោ យាវ ចម្បានគរទ្វារា គមនញ្ច អាគមនញ្ច ករិស្សតិ. សាឋេយ្យានីតិ សឋត្តានិ. កូដេយ្យានីតិ កូដត្តានិ. វង្កេយ្យានីតិ វង្កត្តានិ. ជិម្ហេយ្យានីតិ ជិម្ហត្តានិ. បាតុករិស្សតីតិ បកាសេស្សតិ ទស្សេស្សតិ. ន ហិ សក្កា តេន តានិ ឯត្តកេន អន្តរេន ទស្សេតុំ.

តត្ថ យស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ ឋាតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា ឋស្សាមីតិ ន ហោតិ, តស្មិំ ឋាតុកាមដ្ឋានេយេវ និខាតត្ថម្ភោ វិយ ចត្តារោ បាទេ និច្ចលេ កត្វា តិដ្ឋតិ, អយំ សឋោ នាម. យស្ស បន កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ អវច្ឆិន្ទិត្វា ខន្ធគតំ បាតេតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា បាតេស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ អវច្ឆិន្ទិត្វា បាតេតិ, អយំ កូដោ នាម. យស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ មគ្គា ឧក្កម្ម និវត្តិត្វា បដិមគ្គំ អារោហិតុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា ឯវំ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ មគ្គា ឧក្កម្ម និវត្តិត្វា បដិមគ្គំ អារោហតិ, អយំ វង្កោ នាម. យស្ស បន កាលេន វាមតោ កាលេន ទក្ខិណតោ កាលេន ឧជុមគ្គេនេវ គន្តុកាមស្ស សតោ យំ ឋានំ មនុស្សានំ សប្បដិភយំ, បុរតោ គន្ត្វា វញ្ចេត្វា ឯវំ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ កាលេន វាមតោ កាលេន ទក្ខិណតោ កាលេន ឧជុមគ្គំ គច្ឆតិ, តថា លណ្ឌំ វា បស្សាវំ វា វិស្សជ្ជេតុកាមស្ស សតោ ឥទំ ឋានំ សុសម្មដ្ឋំ អាកិណ្ណមនុស្សំ រមណីយំ, ឥមស្មិំ ឋានេ ឯវរូបំ កាតុំ ន យុត្តំ, បុរតោ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នឋានេ ករិស្សាមីតិ ន ហោតិ, តត្ថេវ ករោតិ, អយំ ជិម្ហោ នាម. ឥតិ ឥមំ ចតុព្ពិធម្បិ កិរិយំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សព្ពានិ តានិ សាឋេយ្យានិ កូដេយ្យានិ វង្កេយ្យានិ ជិម្ហេយ្យានិ បាតុករិស្សតីតិ ឯវំ ករោន្តាបិ តេ សឋាទយោ តានិ សាឋេយ្យាទីនិ បាតុករោន្តិ នាម.

ឯវំ បសូនំ ឧត្តានភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មនុស្សានំ គហនភាវំ ទស្សេន្តោ អម្ហាកំ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទាសាតិ អន្តោជាតកា វា ធនក្កីតា វា ករមរានីតា វា សយំ វា ទាសព្យំ ឧបគតា. បេស្សាតិ បេសនការកា. កម្មករាតិ ភត្តវេតនភតា. អញ្ញថាវ កាយេនាតិ អញ្ញេនេវាការេន កាយេន សមុទាចរន្តិ, អញ្ញេនេវាការេន វាចាយ, អញ្ញេន ច នេសំ អាការេន ចិត្តំ ឋិតំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តត្ថ យេ សម្មុខា សាមិកេ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តិ, ហត្ថតោ ភណ្ឌកំ គណ្ហន្តិ, ឥមំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥមំ គណ្ហន្តា សេសានិបិ អាសន-បញ្ញាបន-តាលវណ្ដពីជន-បាទធោវនាទីនិ សព្ពានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ, បរម្មុខកាលេ បន តេលម្បិ ឧត្តរន្តំ ន ឱលោកេន្តិ, សតគ្ឃនកេបិ សហស្សគ្ឃនកេបិ កម្មេ បរិហាយន្តេ និវត្តិត្វា ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆន្តិ, ឥមេ អញ្ញថា កាយេន សមុទាចរន្តិ នាម. យេ បន សម្មុខា ‘‘អម្ហាកំ សាមិ អម្ហាកំ អយ្យោ’’តិអាទីនិ វត្វា បសំសន្តិ, បរម្មុខា អវត្តព្ពំ នាម នត្ថិ, យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ វទន្តិ, ឥមេ អញ្ញថា វាចាយ សមុទាចរន្តិ នាម.

៤. ចត្តារោមេ បេស្សបុគ្គលាតិ អយម្បិ បាដិឯក្កោ អនុសន្ធិ. អយញ្ហិ បេស្សោ ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភន្តេ, ភគវា ឯវំ មនុស្សគហណេ ឯវំ មនុស្សកសដេ ឯវំ មនុស្សសាឋេយ្យេ វត្តមានេ សត្តានំ ហិតាហិតំ ជានាតី’’តិ អាហ. បុរិមេ ច តយោ បុគ្គលា អហិតបដិបទំ បដិបន្នា, ឧបរិ ចតុត្ថោ ហិតបដិបទំ, ឯវមហំ សត្តានំ ហិតាហិតំ ជានាមីតិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. ហេដ្ឋា កន្ទរកស្ស កថាយ សទ្ធិំ យោជេតុម្បិ វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យាវញ្ចិទំ ភោតា គោតមេន សម្មា ភិក្ខុសង្ឃោ បដិបាទិតោ’’តិ. អថស្ស ភគវា ‘‘បុរិមេ តយោ បុគ្គលេ បហាយ ឧបរិ ចតុត្ថបុគ្គលស្ស ហិតបដិបត្តិយំយេវ បដិបាទេមី’’តិ ទស្សេន្តោបិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. សន្តោតិ ឥទំ សំវិជ្ជមានាតិ បទស្សេវ វេវចនំ. ‘‘សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា’’តិ (វិភ. ៥៤២) ឯត្ថ ហិ និរុទ្ធា សន្តាតិ វុត្តា. ‘‘សន្តា ឯតេ វិហារា អរិយស្ស វិនយេ វុច្ចន្តី’’តិ ឯត្ថ (ម. និ. ១.៨២) និព្ពុតា. ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិ ឯត្ថ (ជា. ២.២១.៤១៣) បណ្ឌិតា. ឥធ បន វិជ្ជមានា ឧបលព្ភមានាតិ អត្ថោ.

អត្តន្តបាទីសុ អត្តានំ តបតិ ទុក្ខាបេតីតិ អត្តន្តបោ. អត្តនោ បរិតាបនានុយោគំ អត្តបរិតាបនានុយោគំ. បរំ តបតិ ទុក្ខាបេតីតិ បរន្តបោ. បរេសំ បរិតាបនានុយោគំ បរបរិតាបនានុយោគំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. និច្ឆាតោតិ ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា, សា អស្ស នត្ថីតិ និច្ឆាតោ. សព្ពកិលេសានំ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ. អន្តោ តាបនកិលេសានំ អភាវា សីតលោ ជាតោតិ សីតិភូតោ. ឈានមគ្គផលនិព្ពានសុខានិ បដិសំវេទេតីតិ សុខបដិសំវេទី. ព្រហ្មភូតេន អត្តនាតិ សេដ្ឋភូតេន អត្តនា. ចិត្តំ អារាធេតីតិ ចិត្តំ សម្បាទេតិ, បរិបូរេតិ គណ្ហាតិ បសាទេតីតិ អត្ថោ.

៥. ទុក្ខបដិក្កូលន្តិ ទុក្ខស្ស បដិកូលំ, បច្ចនីកសណ្ឋិតំ ទុក្ខំ អបត្ថយមានន្តិ អត្ថោ.

៦. បណ្ឌិតោតិ ឥធ ចតូហិ ការណេហិ បណ្ឌិតោតិ ន វត្តព្ពោ, សតិបដ្ឋានេសុ បន កម្មំ ករោតីតិ បណ្ឌិតោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. មហាបញ្ញោតិ ឥទម្បិ មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិអាទិនា មហាបញ្ញលក្ខណេន ន វត្តព្ពំ, សតិបដ្ឋានបរិគ្គាហិកាយ បន បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា មហាបញ្ញោតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ អគមិស្សាតិ មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ ហុត្វា គតោ ភវេយ្យ, សោតាបត្តិផលំ បាបុណេយ្យាតិ អត្ថោ. កិំ បន យេសំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ឋិតេបិ តេសំ អន្តរាយោ ហោតីតិ. អាម ហោតិ, ន បន ពុទ្ធេ បដិច្ច, អថ ខោ កិរិយបរិហានិយា វា បាបមិត្តតាយ វា ហោតិ. តត្ថ កិរិយបរិហានិយា ហោតិ នាម – សចេ ហិ ធម្មសេនាបតិ ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស អាសយំ ញត្វា ធម្មំ អទេសយិស្សា, សោ ព្រាហ្មណោ សោតាបន្នោ អភវិស្សា, ឯវំ តាវ កិរិយបរិហានិយា ហោតិ. បាបមិត្តតាយ ហោតិ នាម – សចេ ហិ អជាតសត្តុ ទេវទត្តស្ស វចនំ គហេត្វា បិតុឃាតកម្មំ នាករិស្សា, សាមញ្ញផលសុត្តកថិតទិវសេវ សោតាបន្នោ អភវិស្សា, តស្ស វចនំ គហេត្វា បិតុឃាតកម្មស្ស កតត្តា បន ន ហោតិ, ឯវំ បាបមិត្តតាយ ហោតិ. ឥមស្សាបិ ឧបាសកស្ស កិរិយបរិហានិ ជាតា, អបរិនិដ្ឋិតាយ ទេសនាយ ឧដ្ឋហិត្វា បក្កន្តោ. អបិច, ភិក្ខវេ, ឯត្តាវតាបិ បេស្សោហត្ថារោហបុត្តោ មហតា អត្ថេន សំយុត្តោតិ កតរេន មហន្តេន អត្ថេន? ទ្វីហិ អានិសំសេហិ. សោ កិរ ឧបាសកោ សង្ឃេ ច បសាទំ បដិលភិ, សតិបដ្ឋានបរិគ្គហណត្ថាយ ចស្ស អភិនវោ នយោ ឧទបាទិ. តេន វុត្តំ ‘‘មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ’’តិ. កន្ទរកោ បន សង្ឃេ បសាទមេវ បដិលភិ. ឯតស្ស ភគវា កាលោតិ ឯតស្ស ធម្មក្ខានស្ស, ចតុន្នំ វា បុគ្គលានំ វិភជនស្ស កាលោ.

៨. ឱរព្ភិកាទីសុ ឧរព្ភា វុច្ចន្តិ ឯឡកា, ឧរព្ភេ ហនតីតិ ឱរព្ភិកោ. សូករិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. លុទ្ទោតិ ទារុណោ កក្ខឡោ. មច្ឆឃាតកោតិ មច្ឆពន្ធកេវដ្ដោ. ពន្ធនាគារិកោតិ ពន្ធនាគារគោបកោ. កុរុរកម្មន្តាតិ ទារុណកម្មន្តា.

៩. មុទ្ធាវសិត្តោតិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អភិសិត្តោ. បុរត្ថិមេន នគរស្សាតិ នគរតោ បុរត្ថិមទិសាយ. សន្ថាគារន្តិ យញ្ញសាលំ. ខរាជិនំ និវាសេត្វាតិ សខុរំ អជិនចម្មំ និវាសេត្វា. សប្បិតេលេនាតិ សប្បិនា ច តេលេន ច. ឋបេត្វា ហិ សប្បិំ អវសេសោ យោ កោចិ ស្នេហោ តេលន្តិ វុច្ចតិ. កណ្ឌូវមានោតិ នខានំ ឆិន្នត្តា កណ្ឌូវិតព្ពកាលេ តេន កណ្ឌូវមានោ. អនន្តរហិតាយាតិ អសន្ថតាយ. សរូបវច្ឆាយាតិ សទិសវច្ឆាយ. សចេ គាវី សេតា ហោតិ, វច្ឆោបិ សេតកោវ. សចេ គាវី កពរា វា រត្តា វា, វច្ឆោបិ តាទិសោ វាតិ ឯវំ សរូបវច្ឆាយ. សោ ឯវមាហាតិ សោ រាជា ឯវំ វទេតិ. វច្ឆតរាតិ តរុណវច្ឆកភាវំ អតិក្កន្តា ពលវវច្ឆា. វច្ឆតរីសុបិ ឯសេវ នយោ. ពរិហិសត្ថាយាតិ បរិក្ខេបករណត្ថាយ ចេវ យញ្ញភូមិយំ អត្ថរណត្ថាយ ច. សេសំ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ វិត្ថារិតត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

កន្ទរកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.