៨. កោសម្ពិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩១. ឯវំ មេ សុតន្តិ កោសម្ពិយសុត្តំ. តត្ថ កោសម្ពិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្ស កិរ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ កោសម្ពរុក្ខាវ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា កោសម្ពីតិ សង្ខំ អគមាសិ. កុសម្ពស្ស នាម ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តាតិបិ ឯកេ. ឃោសិតារាមេតិ ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ.

បុព្ពេ កិរ អទ្ទិលរដ្ឋំ នាម អហោសិ. តតោ កោតូហលកោ នាម ទលិទ្ទោ ឆាតកភយេន សបុត្តទារោ កេទារបរិច្ឆិន្នំ សុភិក្ខំ រដ្ឋំ គច្ឆន្តោ បុត្តំ វហិតុំ អសក្កោន្តោ ឆឌ្ឌេត្វា អគមាសិ. មាតា និវត្តិត្វា តំ គហេត្វា គតា. តេ ឯកំ គោបាលកគាមកំ បវិសិំសុ, គោបាលកានញ្ច តទា បហតបាយសោ បដិយត្តោ ហោតិ, តតោ បាយសំ លភិត្វា ភុញ្ជិំសុ. អថ សោ បុរិសោ បហូតបាយសំ ភុញ្ជិត្វា ជិរាបេតុំ អសក្កោន្តោ រត្តិភាគេ កាលំ កត្វា តត្ថេវ សុនខិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា កុក្កុរោ ជាតោ. សោ គោបាលកស្ស បិយោ អហោសិ មនាបោ, គោបាលកោ ច បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបដ្ឋាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ ភត្តកិច្ចាវសានេ កុក្កុរស្ស ឯកំ បិណ្ឌំ ទេតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា គោបាលកេន សទ្ធិំ បណ្ណសាលម្បិ គច្ឆតិ.

សោ គោបាលកេ អសន្និហិតេ ភត្តវេលាយ សយមេវ គន្ត្វា កាលារោចនត្ថំ បណ្ណសាលទ្វារេ ភុស្សតិ, អន្តរាមគ្គេបិ ចណ្ឌមិគេ ទិស្វា ភុស្សិត្វា បលាបេតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធេ មុទុកេន ចិត្តេន កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. តត្រស្ស ឃោសកទេវបុត្តោត្វេវ នាមំ អហោសិ. សោ ទេវលោកតោ ចវិត្វា កោសម្ពិយំ ឯកស្មិំ កុលឃរេ និព្ពត្តិ. តំ អបុត្តកោ សេដ្ឋិ តស្ស មាតាបិតូនំ ធនំ ទត្វា បុត្តំ កត្វា អគ្គហេសិ. អថ សោ អត្តនោ បុត្តេ ជាតេ សត្តក្ខត្តុំ មារាបេតុំ ឧបក្កមិ. សោ បុញ្ញវន្តតាយ សត្តសុបិ ឋានេសុ មរណំ អប្បត្វា អវសានេ ឯកាយ សេដ្ឋិធីតាយ វេយ្យត្តិយេន លទ្ធជីវិកោ អបរភាគេ បិតុអច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ បត្វា ឃោសិតសេដ្ឋិ នាម ជាតោ. អញ្ញេបិ កោសម្ពិយំ កុក្កុដសេដ្ឋិ បាវារិកសេដ្ឋីតិ ទ្វេ សេដ្ឋិនោ សន្តិ. ឥមេហិ សទ្ធិំ តយោ អហេសុំ.

តេន ច សមយេន តេសំ សហាយកានំ សេដ្ឋីនំ កុលូបកា បញ្ចសតា ឥសយោ បព្ពតបាទេ វសិំសុ. តេ កាលេន កាលំ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ មនុស្សបថំ អាគច្ឆន្តិ. អថេកស្មិំ វារេ គិម្ហសមយេ មនុស្សបថំ អាគច្ឆន្តា និរុទកមហាកន្តារំ អតិក្កមិត្វា កន្តារបរិយោសានេ មហន្តំ និគ្រោធរុក្ខំ ទិស្វា ចិន្តេសុំ – ‘‘យាទិសោ អយំ រុក្ខោ, អទ្ធា ឯត្ថ មហេសក្ខាយ ទេវតាយ ភវិតព្ពំ, សាធុ វតស្ស, សចេ នោ បានីយំ វា ភោជនីយំ វា ទទេយ្យា’’តិ. ទេវតា ឥសីនំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឥមេសំ សង្គហំ ករិស្សាមីតិ អត្តនោ អានុភាវេន វិដបន្តរតោ នង្គលសីសមត្តំ ឧទកធារំ បវត្តេសិ. ឥសិគណោ រជតក្ខន្ធសទិសំ ឧទកវដ្ដិំ ទិស្វា អត្តនោ ភាជនេហិ ឧទកំ គហេត្វា បរិភោគំ កត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ទេវតាយ អម្ហាកំ បរិភោគឧទកំ ទិន្នំ, ឥទំ បន អគាមកំ មហាអរញ្ញំ, សាធុ វតស្ស, សចេ នោ អាហារម្បិ ទទេយ្យា’’តិ. ទេវតា ឥសីនំ ឧបសំកប្បនវសេន ទិព្ពានិ យាគុខជ្ជកាទីនិ ទត្វា សន្តប្បេសិ. ឥសយោ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ទេវតាយ អម្ហាកំ បរិភោគឧទកម្បិ ភោជនម្បិ សព្ពំ ទិន្នំ, សាធុ វតស្ស, សចេ នោ អត្តានំ ទស្សេយ្យា’’តិ.

ទេវតា តេសំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឧបឌ្ឍកាយំ ទស្សេសិ. តេ អាហំសុ – ‘‘ទេវតេ, មហតី តេ សម្បត្តិ, កិំ កម្មំ កត្វា ឥមំ សម្បត្តិំ អធិគតាសី’’តិ? ភន្តេ, នាតិមហន្តំ បរិត្តកំ កម្មំ កត្វាតិ. ឧបឌ្ឍឧបោសថកម្មំ និស្សាយ ហិ ទេវតាយ សា សម្បត្តិ លទ្ធា.

អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ គេហេ អយំ ទេវបុត្តោ កម្មការោ អហោសិ. សេដ្ឋិស្ស ហិ គេហេ ឧបោសថទិវសេសុ អន្តមសោ ទាសកម្មការេ ឧបាទាយ សព្ពោ ជនោ ឧបោសថិកោ ហោតិ. ឯកទិវសំ អយំ កម្មការោ ឯកកោវ បាតោ ឧដ្ឋាយ កម្មន្តំ គតោ. មហាសេដ្ឋិ និវាបំ លភនមនុស្សេ សល្លក្ខេន្តោ ឯតស្សេវេកស្ស អរញ្ញំ គតភាវំ ញត្វា អស្ស សាយមាសត្ថាយ និវាបំ អទាសិ. ភត្តការិកា ទាសី ឯកស្សេវ ភត្តំ បចិត្វា អរញ្ញតោ អាគតស្ស ភត្តំ វឌ្ឍេត្វា អទាសិ, កម្មការោ អាហ – ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥមស្មិំ កាលេ គេហំ ឯកសទ្ទំ អហោសិ, អជ្ជ អតិវិយ សន្និសិន្នំ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? តស្ស សា អាចិក្ខិ – ‘‘អជ្ជ ឥមស្មិំ គេហេ សព្ពេ មនុស្សា ឧបោសថិកា, មហាសេដ្ឋិ តុយ្ហេវេកស្ស និវាបំ អទាសី’’តិ. ឯវំ អម្មាតិ? អាម សាមីតិ. ឥមស្មិំ កាលេ ឧបោសថំ សមាទិន្នស្ស ឧបោសថកម្មំ ហោតិ ន ហោតីតិ មហាសេដ្ឋិំ បុច្ឆ អម្មាតិ? តាយ គន្ត្វា បុច្ឆិតោ មហាសេដ្ឋិ អាហ – ‘‘សកលឧបោសថកម្មំ ន ហោតិ, ឧបឌ្ឍកម្មំ បន ហោតិ, ឧបោសថិកោ ហោតូ’’តិ. កម្មការោ ភត្តំ អភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថិកោ ហុត្វា វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា និបជ្ជិ. តស្ស អាហារបរិក្ខីណកាយស្ស រត្តិំ វាតោ កុប្បិ. សោ បច្ចូសសមយេ កាលំ កត្វា ឧបឌ្ឍឧបោសថកម្មនិស្សន្ទេន មហាវដ្ដនិអដវិយំ និគ្រោធរុក្ខេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ តំ បវត្តិំ ឥសីនំ អារោចេសិ.

ឥសយោ តុម្ហេហិ មយំ ពុទ្ធោ, ធម្មោ, សង្ឃោតិ អសុតបុព្ពំ សាវិតា, ឧប្បន្នោ នុ ខោ លោកេ ពុទ្ធោតិ? អាម, ភន្តេ, ឧប្បន្នោតិ. ឥទានិ កុហិំ វសតីតិ? សាវត្ថិំ និស្សាយ ជេតវនេ, ភន្តេតិ. ឥសយោ តិដ្ឋថ តាវ តុម្ហេ មយំ សត្ថារំ បស្សិស្សាមាតិ ហដ្ឋតុដ្ឋា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន កោសម្ពិនគរំ សម្បាបុណិំសុ. មហាសេដ្ឋិនោ, ‘‘ឥសយោ អាគតា’’តិ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា, ‘‘ស្វេ អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ ឥសិគណស្ស មហាទានំ អទំសុ. ឥសយោ ភុញ្ជិត្វាវ គច្ឆាមាតិ អាបុច្ឆិំសុ. តុម្ហេ, ភន្តេ, អញ្ញស្មិំ កាលេ ឯកម្បិ មាសំ ទ្វេបិ តយោបិ ចត្តារោបិ មាសេ វសិត្វា គច្ឆថ. ឥមស្មិំ បន វារេ ហិយ្យោ អាគន្ត្វា អជ្ជេវ គច្ឆាមាតិ វទថ, កិមិទន្តិ? អាម គហបតយោ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, ន ខោ បន សក្កា ជីវិតន្តរាយោ វិទិតុំ, តេន មយំ តុរិតា គច្ឆាមាតិ. តេន ហិ, ភន្តេ, មយម្បិ គច្ឆាម, អម្ហេហិ សទ្ធិំយេវ គច្ឆថាតិ. តុម្ហេ អគារិយា នាម មហាជដា, តិដ្ឋថ តុម្ហេ, មយំ បុរេតរំ គមិស្សាមាតិ និក្ខមិត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ ទ្វេបិ ទិវសានិ អវសិត្វា តុរិតគមនេនេវ សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនវិហារេ សត្ថុ សន្តិកមេវ អគមំសុ. សត្ថុ មធុរធម្មកថំ សុត្វា សព្ពេវ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

តេបិ តយោ សេដ្ឋិនោ បញ្ចហិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ សប្បិមធុផាណិតាទីនិ ចេវ បដ្ដុន្នទុកូលាទីនិ ច អាទាយ កោសម្ពិតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនសាមន្តេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា តិណ្ណម្បិ សហាយកានំ មធុរធម្មកថំ កថេសិ. តេ ពលវសោមនស្សជាតា សត្ថារំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ មហាទានំ អទំសុ. បុន និមន្តេត្វា បុនទិវសេតិ ឯវំ អឌ្ឍមាសំ ទានំ ទត្វា, ‘‘អម្ហាកំ ជនបទំ អាគមនាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ បាទមូលេ និបជ្ជិំសុ. ភគវា, ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ គហបតយោ តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ អាហ. ឯត្តាវតា បដិញ្ញា ទិន្នា នាម ហោតីតិ គហបតយោ សល្លក្ខេត្វា ទិន្នា នោ ភគវតា បដិញ្ញាតិ ទសពលំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ យោជនេ យោជនេ ឋានេ វិហារំ ការេត្វា អនុបុព្ពេន កោសម្ពិំ បត្វា, ‘‘លោកេ ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ កថយិំសុ. តយោបិ ជនា អត្តនោ អត្តនោ អារាមេ មហន្តំ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា ភគវតោ វសនត្ថាយ វិហារេ ការាបយិំសុ. តត្ថ កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតោ កុក្កុដារាមោ នាម អហោសិ. បាវារិកសេដ្ឋិនា អម្ពវនេ ការិតោ បាវារិកម្ពវនោ នាម អហោសិ. ឃោសិតេន ការិតោ ឃោសិតារាមោ នាម អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ’’តិ.

ភណ្ឌនជាតាតិអាទីសុ កលហស្ស បុព្ពភាគោ ភណ្ឌនំ នាម, តំ ជាតំ ឯតេសន្តិ ភណ្ឌនជាតា. ហត្ថបរាមាសាទិវសេន មត្ថកំ បត្តោ កលហោ ជាតោ ឯតេសន្តិ កលហជាតា. វិរុទ្ធភូតំ វាទន្តិ វិវាទំ, តំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា. មុខសត្តីហីតិ វាចាសត្តីហិ. វិតុទន្តាតិ វិជ្ឈន្តា. តេ ន ចេវ អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបេន្តិ ន ច សញ្ញត្តិំ ឧបេន្តីតិ តេ អត្ថញ្ច ការណញ្ច ទស្សេត្វា នេវ អញ្ញមញ្ញំ ជានាបេន្តិ. សចេបិ សញ្ញាបេតុំ អារភន្តិ, តថាបិ សញ្ញត្តិំ ន ឧបេន្តិ, ជានិតុំ ន ឥច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. និជ្ឈត្តិយាបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច និជ្ឈត្តីតិ សញ្ញត្តិវេវចនមេវេតំ. កស្មា បនេតេ ភណ្ឌនជាតា អហេសុន្តិ? អប្បមត្តកេន ការណេន.

ទ្វេ កិរ ភិក្ខូ ឯកស្មិំ អាវាសេ វសន្តិ វិនយធរោ ច សុត្តន្តិកោ ច. តេសុ សុត្តន្តិកោ ភិក្ខុ ឯកទិវសំ វច្ចកុដិំ បវិដ្ឋោ អាចមនឧទកាវសេសំ ភាជនេ ឋបេត្វាវ និក្ខមិ. វិនយធរោ បច្ឆា បវិដ្ឋោ តំ ឧទកំ ទិស្វា និក្ខមិត្វា តំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិ, អាវុសោ, តយា ឥទំ ឧទកំ ឋបិតន្តិ? អាម, អាវុសោតិ. ត្វមេត្ថ អាបត្តិភាវំ ន ជានាសីតិ? អាម ន ជានាមីតិ. ហោតិ, អាវុសោ, ឯត្ថ អាបត្តីតិ. សចេ ហោតិ ទេសេស្សាមីតិ. សចេ បន តេ, អាវុសោ, អសញ្ចិច្ច អសតិយា កតំ, នត្ថិ តេ អាបត្តីតិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសិ.

វិនយធរោ អត្តនោ និស្សិតកានំ, ‘‘អយំ សុត្តន្តិកោ អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោបិ ន ជានាតី’’តិ អារោចេសិ. តេ តស្ស និស្សិតកេ ទិស្វា – ‘‘តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាបិ អាបត្តិភាវំ ន ជានាតី’’តិ អាហំសុ. តេ គន្ត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស អារោចេសុំ. សោ ឯវមាហ – ‘‘អយំ វិនយធរោ បុព្ពេ ‘អនាបត្តី’តិ វត្វា ឥទានិ ‘អាបត្តី’តិ វទតិ, មុសាវាទី ឯសោ’’តិ. តេ គន្ត្វា, ‘‘តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ មុសាវាទី’’តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ វឌ្ឍយិំសុ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ ឯតំ, ‘‘ឥធ, ភន្តេ, កោសម្ពិយំ ភិក្ខូ ភណ្ឌនជាតា’’តិអាទិវចនំ អវោច. តញ្ច ខោ នេវ បិយកម្យតាយ ន ភេទាធិប្បាយេន, អថ ខោ អត្ថកាមតាយ ហិតកាមតាយ. សាមគ្គិការកោ កិរេស ភិក្ខុ, តស្មាស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យថា ឥមេ ភិក្ខូ វិវាទំ អារទ្ធា, ន សក្កា មយា, នាបិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា សមគ្គា កាតុំ, អប្បេវ នាម សទេវកេ លោកេ អប្បដិបុគ្គលោ ភគវា សយំ វា គន្ត្វា, អត្តនោ វា សន្តិកំ បក្កោសាបេត្វា ឯតេសំ ភិក្ខូនំ ខន្តិមេត្តាបដិសំយុត្តំ សារណីយធម្មទេសនំ កថេត្វា សាមគ្គិំ ករេយ្យា’’តិ អត្ថកាមតាយ ហិតកាមតាយ គន្ត្វា អវោច.

៤៩២. ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សារណីយាតិ ហេដ្ឋា កលហភណ្ឌនវសេន ទេសនា អារទ្ធា. ឥមស្មិំ ឋានេ ឆ សារណីយា ធម្មា អាគតាតិ ឯវមិទំ កោសម្ពិយសុត្តំ យថានុសន្ធិនាវ គតំ ហោតិ. តត្ថ សារណីយាតិ សរិតព្ពយុត្តា អទ្ធានេ អតិក្កន្តេបិ ន បមុស្សិតព្ពា. យោ តេ ធម្មេ បូរេតិ, តំ សព្រហ្មចារីនំ បិយំ ករោន្តីតិ បិយករណា. គរុំ ករោន្តីតិ គរុករណា. សង្គហាយាតិ សង្គហណត្ថាយ. អវិវាទាយាតិ អវិវាទនត្ថាយ. សាមគ្គិយាតិ សមគ្គភាវត្ថាយ. ឯកីភាវាយាតិ ឯកីភាវត្ថាយ និន្នានាករណាយ. សំវត្តន្តីតិ ភវន្តិ. មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តចិត្តេន កត្តព្ពំ កាយកម្មំ. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមានិ ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ, គិហីសុបិ លព្ភន្តិយេវ. ភិក្ខូនញ្ហិ មេត្តចិត្តេន អាភិសមាចារិកធម្មបូរណំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. គិហីនំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ពោធិវន្ទនត្ថាយ សង្ឃនិមន្តនត្ថាយ គមនំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ បត្តបដិគ្គហណំ អាសនបញ្ញាបនំ អនុគមនន្តិ ឯវមាទិកំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម.

ភិក្ខូនំ មេត្តចិត្តេន អាចារបញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ, កម្មដ្ឋានកថនំ ធម្មទេសនា តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. គិហីនញ្ច, ‘‘ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ពោធិវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ធម្មស្សវនំ ករិស្សាម, បទីបមាលាបុប្ផបូជំ ករិស្សាម, តីណិ សុចរិតានិ សមាទាយ វត្តិស្សាម, សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាម, វស្សាវាសិកំ ទស្សាម, អជ្ជ សង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ ទស្សាម, សង្ឃំ និមន្តេត្វា ខាទនីយាទីនិ សំវិទហថ, អាសនានិ បញ្ញាបេថ, បានីយំ ឧបដ្ឋបេថ, សង្ឃំ បច្ចុគ្គន្ត្វា អានេថ, បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា ឆន្ទជាតា ឧស្សាហជាតា វេយ្យាវច្ចំ ករោថា’’តិអាទិកថនកាលេ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម.

ភិក្ខូនំ បាតោវ ឧដ្ឋាយ សរីរបដិជគ្គនំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ច កត្វា វិវិត្តាសនេ និសីទិត្វា, ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ សុខី ហោន្តុ, អវេរា អព្យាបជ្ឈា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘‘អយ្យា សុខី ហោន្តុ, អវេរា អព្យាបជ្ឈា’’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ច បរម្មុខា ច. តត្ថ នវកានំ ចីវរកម្មាទីសុ សហាយភាវូបគមនំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ថេរានំ បន បាទធោវនវន្ទនពីជនទានាទិភេទម្បិ សព្ពំ សាមីចិកម្មំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ឧភយេហិបិ ទុន្និក្ខិត្តានំ ទារុភណ្ឌាទីនំ តេសុ អវមញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តានំ វិយ បដិសាមនំ បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោតិ ឯវំ បគ្គយ្ហ វចនំ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. វិហារេ អសន្តំ បន បរិបុច្ឆន្តស្ស, កុហិំ អម្ហាកំ ទេវត្ថេរោ, អម្ហាកំ តិស្សត្ថេរោ កទា នុ ខោ អាគមិស្សតីតិ ឯវំ មមាយនវចនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានិ បន នយនានិ ឧម្មីលេត្វា សុប្បសន្នេន មុខេន ឱលោកនំ សម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. ទេវត្ថេរោ, តិស្សត្ថេរោ អរោគោ ហោតុ អប្បាពាធោតិ សមន្នាហរណំ បរម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

លាភាតិ ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា. ធម្មិកាតិ កុហនាទិភេទំ មិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចរិយវត្តេន ឧប្បន្នា. អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បីតិ បច្ឆិមកោដិយា បត្តេ បរិយាបន្នំ បត្តស្ស អន្តោគតំ ទ្វត្តិកដច្ឆុភិក្ខាមត្តម្បិ. អប្បដិវិភត្តភោគីតិ ឯត្ថ ទ្វេ បដិវិភត្តានិ នាម អាមិសបដិវិភត្តំ បុគ្គលបដិវិភត្តញ្ច. តត្ថ, ‘‘ឯត្តកំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ អាមិសបដិវិភត្តំ នាម. ‘‘អសុកស្ស ទស្សាមិ, អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ បន បុគ្គលបដិវិភត្តំ នាម. តទុភយម្បិ អកត្វា យោ អប្បដិវិភត្តំ ភុញ្ជតិ, អយំ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម.

សីលវន្តេហិ សព្រហ្មចារីហិ សាធារណភោគីតិ ឯត្ថ សាធារណភោគិនោ ឥទំ លក្ខណំ, យំ យំ បណីតំ លព្ភតិ, តំ តំ នេវ លាភេន លាភំ ជិគីសនាមុខេន គិហីនំ ទេតិ, ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ; បដិគ្គណ្ហន្តោវ សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ គហេត្វា គណ្ឌិំ បហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ សង្ឃសន្តកំ វិយ បស្សតិ. ឥទំ បន សារណីយធម្មំ កោ បូរេតិ, កោ ន បូរេតីតិ? ទុស្សីលោ តាវ ន បូរេតិ. ន ហិ តស្ស សន្តកំ សីលវន្តា គណ្ហន្តិ. បរិសុទ្ធសីលោ បន វត្តំ អខណ្ឌេន្តោ បូរេតិ.

តត្រិទំ វត្តំ – យោ ហិ ឱទិស្សកំ កត្វា មាតុ វា បិតុ វា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ទេតិ, សោ ទាតព្ពំ ទេតិ, សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ, បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតិ. សារណីយធម្មោ ហិ មុត្តបលិពោធស្សេវ វដ្ដតិ, តេន បន ឱទិស្សកំ ទេន្តេន គិលានគិលានុបដ្ឋាកអាគន្តុកគមិកានញ្ចេវ នវបព្ពជិតស្ស ច សង្ឃាដិបត្តគ្គហណំ អជានន្តស្ស ទាតព្ពំ. ឯតេសំ ទត្វា អវសេសំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ថោកំ ថោកំ អទត្វា យោ យត្តកំ គណ្ហាតិ, តស្ស តត្តកំ ទាតព្ពំ. អវសិដ្ឋេ អសតិ បុន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ យំ យំ បណីតំ, តំ តំ ទត្វា សេសំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វចនតោ ទុស្សីលស្ស អទាតុម្បិ វដ្ដតិ.

អយំ បន សារណីយធម្មោ សុសិក្ខិតាយ បរិសាយ សុបូរោ ហោតិ, នោ អសិក្ខិតាយ បរិសាយ. សុសិក្ខិតាយ ហិ បរិសាយ យោ អញ្ញតោ លភតិ, សោ ន គណ្ហាតិ, អញ្ញតោ អលភន្តោបិ បមាណយុត្តមេវ គណ្ហាតិ, ន អតិរេកំ. អយញ្ច បន សារណីយធម្មោ ឯវំ បុនប្បុនំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ លទ្ធំ ទេន្តស្សាបិ ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរតិ, ន តតោ ឱរំ. សចេ ហិ ទ្វាទសមេបិ វស្សេ សារណីយធម្មបូរកោ បិណ្ឌបាតបូរំ បត្តំ អាសនសាលាយំ ឋបេត្វា នហាយិតុំ គច្ឆតិ, សង្ឃត្ថេរោ ច កស្សេសោ បត្តោតិ? សារណីយធម្មបូរកស្សាតិ វុត្តេ – ‘‘អាហរថ ន’’ន្តិ សព្ពំ បិណ្ឌបាតំ វិចារេត្វា ភុញ្ជិត្វា ច រិត្តបត្តំ ឋបេតិ. អថ សោ ភិក្ខុ រិត្តបត្តំ ទិស្វា, ‘‘មយ្ហំ អសេសេត្វាវ បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេតិ, សារណីយធម្មោ ភិជ្ជតិ, បុន ទ្វាទស វស្សានិ បូរេតព្ពោ ហោតិ, តិត្ថិយបរិវាសសទិសោ ហេស. សកិំ ខណ្ឌេ ជាតេ បុន បូរេតព្ពោវ. យោ បន, ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ បត្តគតំ អនាបុច្ឆាវ សព្រហ្មចារី បរិភុញ្ជន្តី’’តិ សោមនស្សំ ជនេតិ, តស្ស បុណ្ណោ នាម ហោតិ.

ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្ស បន នេវ ឥស្សា, ន មច្ឆរិយំ ហោតិ, សោ មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, សុលភបច្ចយោ; បត្តគតមស្ស ទីយមានម្បិ ន ខីយតិ, ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ លភតិ, ភយេ វា ឆាតកេ វា សម្បត្តេ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – លេណគិរិវាសី តិស្សត្ថេរោ កិរ មហាគិរិគាមំ ឧបនិស្សាយ វសតិ. បញ្ញាស មហាថេរា នាគទីបំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆន្តា គិរិគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា និក្ខមិំសុ. ថេរោ បវិសន្តោ តេ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘លទ្ធំ, ភន្តេ’’តិ? វិចរិម្ហា, អាវុសោតិ. សោ អលទ្ធភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘យាវាហំ, ភន្តេ, អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ. មយំ, អាវុសោ, បញ្ញាស ជនា បត្តតេមនមត្តម្បិ ន លភិម្ហាតិ. នេវាសិកា នាម, ភន្តេ, បដិពលា ហោន្តិ, អលភន្តាបិ ភិក្ខាចារមគ្គសភាវំ ជានន្តីតិ. ថេរា អាគមិំសុ. ថេរោ គាមំ បាវិសិ. ធុរគេហេយេវ មហាឧបាសិកា ខីរភត្តំ សជ្ជេត្វា ថេរំ ឱលោកយមានា ឋិតា ថេរស្ស ទ្វារំ សម្បត្តស្សេវ បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ តំ អាទាយ ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ’’តិ សង្ឃត្ថេរមាហ. ថេរោ, ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកេហិ កិញ្ចិ ន លទ្ធំ, អយំ សីឃមេវ គហេត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ’’តិ សេសានំ មុខំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកនាការេនេវ ញត្វា – ‘‘ធម្មេន សមេន លទ្ធបិណ្ឌបាតោ, និក្កុក្កុច្ចា គណ្ហថ ភន្តេ’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ យាវទត្ថំ ទត្វា អត្តនាបិ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិ.

អថ នំ ភត្តកិច្ចាវសានេ ថេរា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កទា, អាវុសោ, លោកុត្តរធម្មំ បដិវិជ្ឈី’’តិ? នត្ថិ មេ, ភន្តេ, លោកុត្តរធម្មោតិ. ឈានលាភីសិ, អាវុសោតិ? ឯតម្បិ មេ, ភន្តេ, នត្ថីតិ. ននុ, អាវុសោ, បាដិហារិយន្តិ? សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ ភិក្ខុសតសហស្សំ ហោតិ, បត្តគតំ ន ខីយតីតិ. សាធុ សាធុ, សប្បុរិស, អនុច្ឆវិកមិទំ តុយ្ហន្តិ. ឥទំ តាវ បត្តគតំ ន ខីយតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

អយមេវ បន ថេរោ ចេតិយបព្ពតេ គិរិភណ្ឌមហាបូជាយ ទានដ្ឋានំ គន្ត្វា, ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ កិំ វរភណ្ឌ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. ទ្វេ សាដកា, ភន្តេតិ. ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តីតិ. តំ សុត្វា អមច្ចោ រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘ឯកោ ទហរោ ឯវំ វទតី’’តិ. ‘‘ទហរស្សេវំ ចិត្តំ, មហាថេរានំ បន សុខុមសាដកា វដ្ដន្តី’’តិ វត្វា, ‘‘មហាថេរានំ ទស្សាមី’’តិ ឋបេសិ. តស្ស ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបាដិយា ឋិតេ ទេន្តស្ស មត្ថកេ ឋបិតាបិ តេ សាដកា ហត្ថំ នារោហន្តិ, អញ្ញេវ អារោហន្តិ. ទហរស្ស ទានកាលេ បន ហត្ថំ អារុឡ្ហា. សោ តស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា អមច្ចស្ស មុខំ ឱលោកេត្វា ទហរំ និសីទាបេត្វា ទានំ ទត្វា សង្ឃំ វិស្សជ្ជេត្វា ទហរស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា, ‘‘កទា, ភន្តេ, ឥមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិត្ថា’’តិ អាហ. សោ បរិយាយេនបិ អសន្តំ អវទន្តោ, ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ, មហារាជ, លោកុត្តរធម្មោ’’តិ អាហ. ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេវ អវចុត្ថាតិ? អាម, មហារាជ, សារណីយធម្មបូរកោ អហំ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ. សាធុ សាធុ, ភន្តេ, អនុច្ឆវិកមិទំ តុម្ហាកន្តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ឥទំ ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ ឯត្ថ វត្ថុ.

ព្រាហ្មណតិស្សភយេ បន ភាតរគាមវាសិនោ នាគត្ថេរិយា អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ. ថេរី បច្ចូសកាលេ, ‘‘អតិវិយ អប្បនិគ្ឃោសោ គាមោ, ឧបធារេថ តាវា’’តិ ទហរភិក្ខុនិយោ អាហ. តា គន្ត្វា សព្ពេសំ គតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរិយា អារោចេសុំ. សា សុត្វា, ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថ, អត្តនោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការេសុយេវ យោគំ ករោថា’’តិ វត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ បារុបិត្វា អត្តទ្វាទសមា គាមទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ទ្វាទសន្នម្បិ ភិក្ខុនីនំ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា, ‘‘អយ្យេ, អញ្ញត្ថ មា គច្ឆថ, និច្ចំ ឥធេវ ឯថា’’តិ អាហ. ថេរិយា បន កនិដ្ឋភាតា នាគត្ថេរោ នាម អត្ថិ. សោ, ‘‘មហន្តំ ភយំ, ន សក្កា ឥធ យាបេតុំ, បរតីរំ គមិស្សាមាតិ អត្តទ្វាទសមោវ អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខន្តោ ថេរិំ ទិស្វា គមិស្សាមី’’តិ ភាតរគាមំ អាគតោ. ថេរី, ‘‘ថេរា អាគតា’’តិ សុត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា, កិំ អយ្យាតិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សា, ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ វិហារេយេវ វសិត្វា ស្វេវ គមិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរា វិហារំ អគមំសុ.

ថេរី បុនទិវសេ រុក្ខមូលេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ, ‘‘វដ្ដិស្សតិ ថេរី’’តិ វត្វា តុណ្ហី អដ្ឋាសិ. ធម្មិកោ តាតា បិណ្ឌបាតោ កុក្កុច្ចំ អកត្វា បរិភុញ្ជថាតិ. វដ្ដិស្សតិ ថេរីតិ. សា បត្តំ គហេត្វា អាកាសេ ខិបិ, បត្តោ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ, ‘‘សត្តតាលមត្តេ ឋិតម្បិ ភិក្ខុនីភត្តមេវ, ថេរីតិ វត្វា ភយំ នាម សព្ពកាលំ ន ហោតិ, ភយេ វូបសន្តេ អរិយវំសំ កថយមានោ, ‘ភោ បិណ្ឌបាតិក ភិក្ខុនីភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីតិនាមយិត្ថា’តិ ចិត្តេន អនុវទិយមានោ សន្ថម្ភេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អប្បមត្តា ហោថ ថេរិយោ’’តិ មគ្គំ អារុហិ.

រុក្ខទេវតាបិ, ‘‘សចេ ថេរោ ថេរិយា ហត្ថតោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ន នំ និវត្តេស្សាមិ, សចេ បន ន បរិភុញ្ជិស្សតិ, និវត្តេស្សាមី’’តិ ចិន្តយមានា ឋត្វា ថេរស្ស គមនំ ទិស្វា រុក្ខា ឱរុយ្ហ បត្តំ, ភន្តេ, ទេថាតិ បត្តំ គហេត្វា ថេរំ រុក្ខមូលំយេវ អានេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ បដិញ្ញំ ការេត្វា ទ្វាទស ភិក្ខុនិយោ, ទ្វាទស ច ភិក្ខូ សត្ត វស្សានិ ឧបដ្ឋហិ. ឥទំ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ វត្ថុ, តត្រ ហិ ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ.

អខណ្ឌានីតិអាទីសុ យស្ស សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា សិក្ខាបទំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស សីលំ បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌំ នាម. យស្ស បន វេមជ្ឈេ ភិន្នំ, តស្ស មជ្ឈេ ឆិទ្ទសាដកោ វិយ ឆិទ្ទំ នាម ហោតិ. យស្ស បន បដិបាដិយា ទ្វេ តីណិ ភិន្នានិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ វា កុច្ឆិយំ វា ឧដ្ឋិតេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរវណ្ណា គាវី វិយ សពលំ នាម ហោតិ. យស្ស បន អន្តរន្តរា ភិន្នានិ, តស្ស អន្តរន្តរា វិសភាគពិន្ទុចិត្រា គាវី វិយ កម្មាសំ នាម ហោតិ. យស្ស បន សព្ពេន សព្ពំ អភិន្នានិ, តស្ស តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បនេតានិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សភាវករណតោ ភុជិស្សានិ. ពុទ្ធាទីហិ វិញ្ញូហិ បសត្ថត្តា វិញ្ញុប្បសត្ថានិ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តា, ‘‘ឥទំ នាម ត្វំ អាបន្នបុព្ពោ’’តិ កេនចិ បរាមដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ច អបរាមដ្ឋានិ. ឧបចារសមាធិំ វា អប្បនាសមាធិំ វា សំវត្តយន្តីតិ សមាធិសំវត្តនិកានីតិ វុច្ចន្តិ. សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតីតិ តេសុ តេសុ ទិសាភាគេសុ វិហរន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមានភាវូបគតសីលោ វិហរតិ. សោតាបន្នាទីនញ្ហិ សីលំ សមុទ្ទន្តរេបិ ទេវលោកេបិ វសន្តានំ អញ្ញេសំ សោតាបន្នាទីនំ សីលេន សមានមេវ ហោតិ, នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្តំ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

យាយំ ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. អរិយាតិ និទ្ទោសា. និយ្យាតីតិ និយ្យានិកា. តក្ករស្សាតិ យោ តថាការី ហោតិ. ទុក្ខក្ខយាយាតិ សព្ពទុក្ខក្ខយត្ថំ. ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោតិ សមានទិដ្ឋិភាវំ ឧបគតោ ហុត្វា វិហរតិ. អគ្គន្តិ ជេដ្ឋកំ. សព្ពគោបានសិយោ សង្គណ្ហាតីតិ សង្គាហិកំ. សព្ពគោបានសីនំ សង្ឃាដំ ករោតីតិ សង្ឃាដនិកំ. សង្ឃាដនិយន្តិ អត្ថោ. យទិទំ កូដន្តិ យមេតំ កូដាគារកណ្ណិកាសង្ខាតំ កូដំ នាម. បញ្ចភូមិកាទិបាសាទា ហិ កូដពទ្ធាវ តិដ្ឋន្តិ. យស្មិំ បតិតេ មត្តិកំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ បតន្តិ. តស្មា ឯវមាហ. ឯវមេវ ខោតិ យថា កូដំ កូដាគារស្ស, ឯវំ ឥមេសម្បិ សារណីយធម្មានំ យា អយំ អរិយា ទិដ្ឋិ, សា អគ្គា ច សង្គាហិកា ច សង្ឃាដនិយា ចាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៩៣. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, យាយំ ទិដ្ឋីតិ ឯត្ថ, ភិក្ខវេ, យាយំ សោតាបត្តិមគ្គទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ វុត្តា, សា កថំ កេន ការណេន និយ្យាតីតិ អត្ថោ. បរិយុដ្ឋិតចិត្តោវ ហោតីតិ ឯត្តាវតាបិ បរិយុដ្ឋិតចិត្តោយេវ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សុប្បណិហិតំ មេ មានសន្តិ មយ្ហំ ចិត្តំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ. សច្ចានំ ពោធាយាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ពោធត្ថាយ. អរិយន្តិអាទីសុ តំ ញាណំ យស្មា អរិយានំ ហោតិ, ន បុថុជ្ជនានំ, តស្មា អរិយន្តិ វុត្តំ. យេសំ បន លោកុត្តរធម្មោបិ អត្ថិ, តេសំយេវ ហោតិ, ន អញ្ញេសំ, តស្មា លោកុត្តរន្តិ វុត្តំ. បុថុជ្ជនានំ បន អភាវតោ អសាធារណំ បុថុជ្ជនេហីតិ វុត្តំ. ឯស នយោ សព្ពវារេសុ.

៤៩៤. លភាមិ បច្ចត្តំ សមថន្តិ អត្តនោ ចិត្តេ សមថំ លភាមីតិ អត្ថោ. និព្ពុតិយម្បិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សមថោតិ ឯកគ្គតា. និព្ពុតីតិ កិលេសវូបសមោ.

៤៩៥. តថារូបាយ ទិដ្ឋិយាតិ ឯវរូបាយ សោតាបត្តិមគ្គទិដ្ឋិយា.

៤៩៦. ធម្មតាយាតិ សភាវេន. ធម្មតា ឯសាតិ សភាវោ ឯស. វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតីតិ សង្ឃកម្មវសេន វា ទេសនាយ វា វុដ្ឋានំ ទិស្សតិ. អរិយសាវកោ ហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ គរុកាបត្តីសុ កុដិការសទិសំ, លហុកាបត្តីសុ សហសេយ្យាទិសទិសំ អចិត្តកាបត្តិំយេវ អាបជ្ជតិ, តម្បិ អសញ្ចិច្ច, នោ សញ្ចិច្ច, អាបន្នំ ន បដិច្ឆាទេតិ. តស្មា អថ ខោ នំ ខិប្បមេវាតិអាទិមាហ. ទហរោតិ តរុណោ. កុមារោតិ ន មហល្លកោ. មន្ទោតិ ចក្ខុសោតាទីនំ មន្ទតាយ មន្ទោ. ឧត្តានសេយ្យកោតិ អតិទហរតាយ ឧត្តានសេយ្យកោ, ទក្ខិណេន វា វាមេន វា បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ. អង្គារំ អក្កមិត្វាតិ ឥតោ ចិតោ ច បសារិតេន ហត្ថេន វា បាទេន វា ផុសិត្វា. ឯវំ ផុសន្តានំ បន មនុស្សានំ ន សីឃំ ហត្ថោ ឈាយតិ, តថា ហិ ឯកច្ចេ ហត្ថេន អង្គារំ គហេត្វា បរិវត្តមានា ទូរម្បិ គច្ឆន្តិ. ទហរស្ស បន ហត្ថបាទា សុខុមាលា ហោន្តិ, សោ ផុដ្ឋមត្តេនេវ ទយ្ហមានោ ចិរីតិ សទ្ទំ ករោន្តោ ខិប្បំ បដិសំហរតិ, តស្មា ឥធ ទហរោវ ទស្សិតោ. មហល្លកោ ច ទយ្ហន្តោបិ អធិវាសេតិ, អយំ បន អធិវាសេតុំ ន សក្កោតិ. តស្មាបិ ទហរោវ ទស្សិតោ. ទេសេតីតិ អាបត្តិបដិគ្គាហកេ សភាគបុគ្គលេ សតិ ឯកំ ទិវសំ វា រត្តិំ វា អនធិវាសេត្វា រត្តិំ ចតុរង្គេបិ តមេ សភាគភិក្ខុនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ទេសេតិយេវ.

៤៩៧. ឧច្ចាវចានីតិ ឧច្ចនីចានិ. កិំ ករណីយានីតិ កិំ ករោមីតិ ឯវំ វត្វា កត្តព្ពកម្មានិ. តត្ថ ឧច្ចកម្មំ នាម ចីវរស្ស ករណំ រជនំ ចេតិយេ សុធាកម្មំ ឧបោសថាគារចេតិយឃរពោធិឃរេសុ កត្តព្ពកម្មន្តិ ឯវមាទិ. អវចកម្មំ នាម បាទធោវនមក្ខនាទិខុទ្ទកកម្មំ, អថ វា ចេតិយេ សុធាកម្មាទិ ឧច្ចកម្មំ នាម. តត្ថេវ កសាវបចនឧទកានយនកុច្ឆករណ និយ្យាសពន្ធនាទិ អវចកម្មំ នាម. ឧស្សុក្កំ អាបន្នោ ហោតីតិ ឧស្សុក្កភាវំ កត្តព្ពតំ បដិបន្នោ ហោតិ. តិព្ពាបេក្ខោ ហោតីតិ ពហលបត្ថនោ ហោតិ. ថម្ពញ្ច អាលុម្បតីតិ តិណញ្ច អាលុម្បមានា ខាទតិ. វច្ឆកញ្ច អបចិនាតីតិ វច្ឆកញ្ច អបលោកេតិ. តរុណវច្ឆា ហិ គាវី អរញ្ញេ ឯកតោ អាគតំ វច្ឆកំ ឯកស្មិំ ឋានេ និបន្នំ បហាយ ទូរំ ន គច្ឆតិ, វច្ឆកស្ស អាសន្នដ្ឋានេ ចរមានា តិណំ អាលុម្បិត្វា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឯកន្តំ វច្ឆកមេវ ច វិលោកេតិ, ឯវមេវ សោតាបន្នោ ឧច្ចាវចានិ កិំ ករណីយានិ ករោន្តោ តន្និន្នោ ហោតិ, អសិថិលបូរកោ តិព្ពច្ឆន្ទោ ពហលបត្ថនោ ហុត្វាវ ករោតិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – មហាចេតិយេ កិរ សុធាកម្មេ ករិយមានេ ឯកោ អរិយសាវកោ ឯកេន ហត្ថេន សុធាភាជនំ, ឯកេន កុច្ឆំ គហេត្វា សុធាកម្មំ ករិស្សាមីតិ ចេតិយង្គណំ អារុឡ្ហោ. ឯកោ កាយទឡ្ហិពហុលោ ភិក្ខុ គន្ត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ អញ្ញស្មិំ សតិ បបញ្ចោ ហោតីតិ តស្មា ឋានា អញ្ញំ ឋានំ គតោ. សោបិ ភិក្ខុ តត្ថេវ អគមាសិ. ថេរោ បុន អញ្ញំ ឋានន្តិ ឯវំ កតិបយដ្ឋានេ អាគតំ, – ‘‘សប្បុរិស មហន្តំ ចេតិយង្គណំ កិំ អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឱកាសំ ន លភថា’’តិ អាហ. ន ឥតរោ បក្កាមីតិ.

៤៩៨. ពលតាយ សមន្នាគតោតិ ពលេន សមន្នាគតោ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្ថិកភាវំ កត្វា, អត្ថិកោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. មនសិកត្វាតិ មនស្មិំ ករិត្វា. សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វាតិ អប្បមត្តកម្បិ វិក្ខេបំ អករោន្តោ សកលចិត្តេន សមន្នាហរិត្វា. ឱហិតសោតោតិ ឋបិតសោតោ. អរិយសាវកា ហិ បិយធម្មស្សវនា ហោន្តិ, ធម្មស្សវនគ្គំ គន្ត្វា និទ្ទាយមានា វា យេន កេនចិ សទ្ធិំ សល្លបមានា វា វិក្ខិត្តចិត្តា វា ន និសីទន្តិ, អថ ខោ អមតំ បរិភុញ្ជន្តា វិយ អតិត្តាវ ហោន្តិ ធម្មស្សវនេ, អថ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ. តស្មា ឯវមាហ.

៥០០. ធម្មតា សុសមន្និដ្ឋា ហោតីតិ សភាវោ សុដ្ឋុ សមន្នេសិតោ ហោតិ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយាតិ ករណវចនំ, សោតាបត្តិផលសច្ឆិកតញាណេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ សត្តង្គសមន្នាគតោតិ ឯវំ ឥមេហិ សត្តហិ មហាបច្ចវេក្ខណញាណេហិ សមន្នាគតោ. អយំ តាវ អាចរិយានំ សមានកថា. លោកុត្តរមគ្គោ ហិ ពហុចិត្តក្ខណិកោ នាម នត្ថិ.

វិតណ្ឌវាទី បន ឯកចិត្តក្ខណិកោ នាម មគ្គោ នត្ថិ, ‘‘ឯវំ ភាវេយ្យ សត្ត វស្សានី’’តិ ហិ វចនតោ សត្តបិ វស្សានិ មគ្គភាវនា ហោន្តិ. កិលេសា បន លហុ ឆិជ្ជន្តា សត្តហិ ញាណេហិ ឆិជ្ជន្តីតិ វទតិ. សោ សុត្តំ អាហរាតិ វត្តព្ពោ, អទ្ធា អញ្ញំ សុត្តំ អបស្សន្តោ, ‘‘ឥទមស្ស បឋមំ ញាណំ អធិគតំ ហោតិ, ឥទមស្ស ទុតិយំ ញាណំ…បេ… ឥទមស្ស សត្តមំ ញាណំ អធិគតំ ហោតី’’តិ ឥមមេវ អាហរិត្វា ទស្សេស្សតិ. តតោ វត្តព្ពោ កិំ បនិទំ សុត្តំ នេយ្យត្ថំ នីតត្ថន្តិ. តតោ វក្ខតិ – ‘‘នីតត្ថត្ថំ, យថាសុត្តំ តថេវ អត្ថោ’’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘‘ធម្មតា សុសមន្និដ្ឋា ហោតិ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយាតិ ឯត្ថ កោ អត្ថោ’’តិ? អទ្ធា សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយត្ថោតិ វក្ខតិ. តតោ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘មគ្គសមង្គី ផលំ សច្ឆិករោតិ, ផលសមង្គី’’តិ. ជានន្តោ, ‘‘ផលសមង្គី សច្ឆិករោតី’’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ, – ‘‘ឯវំ សត្តង្គសមន្នាគតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ សោតាបត្តិផលសមន្នាគតោ ហោតីតិ ឥធ មគ្គំ អភាវេត្វា មណ្ឌូកោ វិយ ឧប្បតិត្វា អរិយសាវកោ ផលមេវ គណ្ហិស្សតិ. មា សុត្តំ មេ លទ្ធន្តិ យំ វា តំ វា អវច. បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តេន នាម អាចរិយសន្តិកេ វសិត្វា ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អត្ថរសំ វិទិត្វា វត្តព្ពំ ហោតី’’តិ. ‘‘ឥមានិ សត្ត ញាណានិ អរិយសាវកស្ស បច្ចវេក្ខណញាណានេវ, លោកុត្តរមគ្គោ ពហុចិត្តក្ខណិកោ នាម នត្ថិ, ឯកចិត្តក្ខណិកោយេវា’’តិ សញ្ញាបេតព្ពោ. សចេ សញ្ជានាតិ សញ្ជានាតុ. នោ ចេ សញ្ជានាតិ, ‘‘គច្ឆ បាតោវ វិហារំ បវិសិត្វា យាគុំ បិវាហី’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

កោសម្ពិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.