៥. ចូឡយមកវគ្គោ

១. សាលេយ្យកសុត្តវណ្ណនា

៤៣៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ សាលេយ្យកសុត្តំ. តត្ថ កោសលេសូតិ កោសលា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា. តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីសទ្ទេន កោសលាតិ វុច្ចតិ, តស្មិំ កោសលេសុ ជនបទេ. បោរាណា បនាហុ – យស្មា បុព្ពេ មហាបនាទំ រាជកុមារំ នានានាដកានិ ទិស្វា សិតមត្តម្បិ អករោន្តំ សុត្វា រាជា អាហ – ‘‘យោ មម បុត្តំ ហសាបេតិ, សព្ពាលង្ការេន នំ អលង្ករោមី’’តិ. តតោ នង្គលានិបិ ឆឌ្ឌេត្វា មហាជនកាយេ សន្និបតិតេ មនុស្សា សាតិរេកានិ សត្តវស្សានិ នានាកីឡិកាយោ ទស្សេត្វា នំ ហសាបេតុំ នាសក្ខិំសុ. តតោ សក្កោ ទេវនដំ បេសេសិ. សោ ទិព្ពនាដកំ ទស្សេត្វា ហសាបេសិ. អថ តេ មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ វសនោកាសាភិមុខា បក្កមិំសុ. តេ បដិបថេ មិត្តសុហជ្ជាទយោ ទិស្វា បដិសន្ថារំ ករោន្តា, ‘‘កច្ចិ, ភោ, កុសលំ, កច្ចិ, ភោ, កុសល’’ន្តិ អាហំសុ. តស្មា តំ ‘‘កុសលំ កុសល’’ន្តិ វចនំ ឧបាទាយ សោ បទេសោ កោសលាតិ វុច្ចតីតិ.

ចារិកំ ចរមានោតិ អតុរិតចារិកំ ចរមានោ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វាតិ ឯវំ អបរិច្ឆិន្នេន មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. ព្រាហ្មណគាមោតិ ព្រាហ្មណានំ សមោសរណគាមោបិ ព្រាហ្មណគាមោតិ វុច្ចតិ ព្រាហ្មណានំ ភោគគាមោបិ. ឥធ សមោសរណគាមោ អធិប្បេតោ. តទវសរីតិ តំ អវសរិ, សម្បត្តោតិ អត្ថោ. វិហារោ បនេត្ថ អនិយាមិតោ; តស្មា តស្ស អវិទូរេ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ឯកោ វនសណ្ឌោ ភវិស្សតិ, សត្ថា តំ វនសណ្ឌំ គតោតិ វេទិតព្ពោ. អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ ឧបលភិំសុ. សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន ជានិំសុ. ខោតិ អវធារណត្ថេ បទបូរណមត្តេ វា និបាតោ. តត្ថ អវធារណត្ថេន អស្សោសុំយេវ, ន នេសំ កោចិ សវនន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បទបូរណេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវ.

ឥទានិ យមត្ថំ អស្សោសុំ, តំ បកាសេតុំ សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមិតបាបត្តា សមណោតិ វេទិតព្ពោ. ខលូតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. ភោតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អាលបនមត្តំ. គោតមោតិ ភគវតោ គោត្តវសេន បរិទីបនំ. តស្មា សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោតិ ឯត្ថ សមណោ កិរ, ភោ, គោតមគោត្តោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សក្យបុត្តោតិ ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាបព្ពជិតភាវទីបនំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយ សទ្ធាបព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ បរំ វុត្តត្ថមេវ. តំ ខោ បនាតិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ. កល្យាណោតិ កល្យាណគុណសមន្នាគតោ, សេដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិយេវ, ថុតិឃោសោ វា. អព្ភុគ្គតោតិ សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឧគ្គតោ. កិន្តិ? ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ.

តត្រាយំ បទសម្ពន្ធោ – សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ. ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ ឥមេហិ តាវ ការណេហិ សោ ភគវា អរហន្តិ វេទិតព្ពោតិអាទិនា នយេន មាតិកំ និក្ខិបិត្វា សព្ពានេវ ឯតានិ បទានិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានីតិ តតោ តេសំ វិត្ថារោ គហេតព្ពោ.

សាធុ ខោ បនាតិ សុន្ទរំ ខោ បន; អត្ថាវហំ សុខាវហន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តថារូបានំ អរហតន្តិ យថារូបោ សោ ភវំ គោតមោ, ឯវរូបានំ អនេកេហិបិ កប្បកោដិសតសហស្សេហិ ទុល្លភទស្សនានំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តេហិ អសីតិអនុព្យញ្ជនរតនបដិមណ្ឌិតេហិ ទ្វត្តិំស្មហាបុរិសលក្ខណវរេហិ សមាកិណ្ណមនោរមសរីរានំ អតប្បកទស្សនានំ អតិមធុរធម្មនិគ្ឃោសានំ, យថាភូតគុណាធិគមេន លោកេ អរហន្តោតិ លទ្ធសទ្ទានំ អរហតំ. ទស្សនំ ហោតីតិ បសាទសោម្មានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតិ. សចេ បន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន ព្រហ្មស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ឯកំ បទម្បិ សោតុំ លភិស្សាម, សាធុតរំយេវ ភវិស្សតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ សព្ពកិច្ចានិ បហាយ តុដ្ឋមានសា អាគមំសុ. ឯតទវោចុន្តិ ទុវិធា ហិ បុច្ឆា អគារិកបុច្ឆា អនគារិកបុច្ឆា ច. តត្ថ ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ, កិំ អកុសល’’ន្តិ ឥមិនា នយេន អគារិកបុច្ឆា អាគតា. ‘‘ឥមេ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ ឥមិនា នយេន អនគារិកបុច្ឆា. ឥមេ បន អត្តនោ អនុរូបំ អគារិកបុច្ឆំ បុច្ឆន្តា ឯតំ, ‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ’’តិអាទិវចនំ អវោចុំ. តេសំ ភគវា យថា ន សក្កោន្តិ សល្លក្ខេតុំ, ឯវំ សំខិត្តេនេវ តាវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ, អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ ខោ គហបតយោតិអាទិមាហ. កស្មា បន ភគវា យថា ន សល្លក្ខេន្តិ, ឯវំ វិស្សជ្ជេសីតិ? បណ្ឌិតមានិកា ហិ តេ; អាទិតោវ មាតិកំ អដ្ឋបេត្វា យថា សល្លក្ខេន្តិ, ឯវំ អត្ថេ វិត្ថារិតេ, ទេសនំ ឧត្តានិកាតិ មញ្ញន្តា អវជានន្តិ, មយម្បិ កថេន្តា ឯវមេវ កថេយ្យាមាតិ វត្តារោ ភវន្តិ. តេន នេសំ ភគវា យថា ន សក្កោន្តិ សល្លក្ខេតុំ, ឯវំ សំខិត្តេនេវ តាវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ. តតោ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តេហិ វិត្ថារទេសនំ យាចិតោ វិត្ថារេន ទេសេតុំ, តេន ហិ គហបតយោតិអាទិមាហ. តត្ថ តេន ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. យស្មា មំ តុម្ហេ យាចថ, តស្មាតិ អត្ថោ.

៤៤០. តិវិធន្តិ តីហិ កោដ្ឋាសេហិ. កាយេនាតិ កាយទ្វារេន. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាតិ អធម្មចរិយសង្ខាតា វិសមចរិយា. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ, អធម្មស្ស ចរិយា អធម្មចរិយា, អធម្មករណន្តិ អត្ថោ. វិសមា ចរិយា, វិសមស្ស វា កម្មស្ស ចរិយាតិ វិសមចរិយា. អធម្មចរិយា ច សា វិសមចរិយា ចាតិ អធម្មចរិយាវិសមចរិយា. ឯតេនុបាយេន សព្ពេសុ កណ្ហសុក្កបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. លុទ្ទោតិ កក្ខឡោ. ទារុណោតិ សាហសិកោ. លោហិតបាណីតិ បរំ ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស បាណី លោហិតេន លិប្បន្តិ. សចេបិ ន លិប្បន្តិ, តថាវិធោ លោហិតបាណីត្វេវ វុច្ចតិ. ហតប្បហតេ និវិដ្ឋោតិ ហតេ ច បរស្ស បហារទានេ, បហតេ ច បរមារណេ និវិដ្ឋោ. អទយាបន្នោតិ និក្ករុណតំ អាបន្នោ.

យំ តំ បរស្សាតិ យំ តំ បរស្ស សន្តកំ. បរវិត្តូបករណន្តិ តស្សេវ បរស្ស វិត្តូបករណំ តុដ្ឋិជននំ បរិក្ខារភណ្ឌកំ. គាមគតំ វាតិ អន្តោគាមេ វា ឋបិតំ. អរញ្ញគតំ វាតិ អរញ្ញេ រុក្ខគ្គបព្ពតមត្ថកាទីសុ វា ឋបិតំ. អទិន្នន្តិ តេហិ បរេហិ កាយេន វា វាចាយ វា អទិន្នំ. ថេយ្យសង្ខាតន្តិ ឯត្ថ ថេនោតិ ចោរោ. ថេនស្ស ភាវោ ថេយ្យំ, អវហរណចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. សង្ខា សង្ខាតន្តិ អត្ថតោ ឯកំ, កោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចនំ, ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិអាទីសុ វិយ. ថេយ្យញ្ច តំ សង្ខាតញ្ចាតិ ថេយ្យសង្ខាតំ, ថេយ្យចិត្តសង្ខាតោ ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, តស្មា ថេយ្យសង្ខាតេនាតិ អត្ថតោ ទដ្ឋព្ពំ.

មាតុរក្ខិតាតិអាទីសុ យំ បិតរិ នដ្ឋេ វា មតេ វា ឃាសច្ឆាទនាទីហិ បដិជគ្គមានា, វយបត្តំ កុលឃរេ ទស្សាមីតិ មាតា រក្ខតិ, អយំ មាតុរក្ខិតា នាម. ឯតេនុបាយេន បិតុរក្ខិតាទយោបិ វេទិតព្ពា. សភាគកុលានិ បន កុច្ឆិគតេសុបិ គព្ភេសុ កតិកំ ករោន្តិ – ‘‘សចេ មយ្ហំ បុត្តោ ហោតិ, តុយ្ហំ ធីតា, អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន លភិស្សតិ, មយ្ហំ បុត្តស្សេវ ហោតូ’’តិ. ឯវំ គព្ភេបិ បរិគ្គហិតា សស្សាមិកា នាម. ‘‘យោ ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ គច្ឆតិ, តស្ស ឯត្តកោ ទណ្ឌោ’’តិ ឯវំ គាមំ វា គេហំ វា វីថិំ វា ឧទ្ទិស្ស ឋបិតទណ្ឌា, បន សបរិទណ្ឌា នាម. អន្តមសោ មាលាគុណបរិក្ខិត្តាបីតិ យា សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន, ‘‘ឯសា មេ ភរិយា ភវិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ តស្សា ឧបរិ កេនចិ មាលាគុណំ ខិបន្តេន មាលាគុណមត្តេនាបិ បរិក្ខិត្តា ហោតិ. តថារូបាសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតា ហោតីតិ ឯវរូបាសុ ឥត្ថីសុ សម្មាទិដ្ឋិសុត្តេ វុត្តមិច្ឆាចារលក្ខណវសេន វីតិក្កមំ កត្តា ហោតិ.

សភាគតោតិ សភាយំ ឋិតោ. បរិសាគតោតិ បរិសាយំ ឋិតោ. ញាតិមជ្ឈគតោតិ ទាយាទានំ មជ្ឈេ ឋិតោ. បូគមជ្ឈគតោតិ សេនីនំ មជ្ឈេ ឋិតោ. រាជកុលមជ្ឈគតោតិ រាជកុលស្ស មជ្ឈេ មហាវិនិច្ឆយេ ឋិតោ. អភិនីតោតិ បុច្ឆនត្ថាយ នីតោ. សក្ខិបុដ្ឋោតិ សក្ខិំ កត្វា បុច្ឆិតោ. ឯហម្ភោ បុរិសាតិ អាលបនមេតំ. អត្តហេតុ វា បរហេតុ វាតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា ហត្ថបាទាទិហេតុ វា ធនហេតុ វា. អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វាតិ ឯត្ថ អាមិសន្តិ លាភោ អធិប្បេតោ. កិញ្ចិក្ខន្តិ យំ វា តំ វា អប្បមត្តកំ. អន្តមសោ តិត្តិរវដ្ដកសប្បិបិណ្ឌនវនីតបិណ្ឌាទិមត្តកស្សបិ លញ្ជស្ស ហេតូតិ អត្ថោ. សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតីតិ ជានន្តោយេវ មុសាវាទំ កត្តា ហោតិ.

ឥមេសំ ភេទាយាតិ យេសំ ឥតោតិ វុត្តានំ សន្តិកេ សុតំ ហោតិ, តេសំ ភេទាយ. អមូសំ ភេទាយាតិ យេសំ អមុត្រាតិ វុត្តានំ សន្តិកេ សុតំ ហោតិ, តេសំ ភេទាយ. ឥតិ សមគ្គានំ វា ភេទកាតិ ឯវំ សមគ្គានំ វា ទ្វិន្នំ សហាយកានំ ភេទំ កត្តា. ភិន្នានំ វា អនុប្បទាតាតិ សុដ្ឋុ កតំ តយា, តំ បជហន្តេន កតិបាហេនេវ តេ មហន្តំ អនត្ថំ ករេយ្យាតិ ឯវំ ភិន្នានំ បុន អសំសន្ទនាយ អនុប្បទាតា ឧបត្ថម្ភេតា ការណំ ទស្សេតាតិ អត្ថោ. វគ្គោ អារាមោ អភិរតិដ្ឋានមស្សាតិ វគ្គារាមោ. វគ្គរតោតិ វគ្គេសុ រតោ. វគ្គេ ទិស្វា វា សុត្វា វា នន្ទតីតិ វគ្គនន្ទី. វគ្គករណិំ វាចន្តិ យា វាចា សមគ្គេបិ សត្តេ វគ្គេ ករោតិ ភិន្ទតិ, តំ កលហការណំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

អណ្ឌកាតិ យថា សទោសេ រុក្ខេ អណ្ឌកានិ ឧដ្ឋហន្តិ, ឯវំ សទោសតាយ ខុំសនាវម្ភនាទិវចនេហិ អណ្ឌកា ជាតា. កក្កសាតិ បូតិកា. យថា នាម បូតិករុក្ខោ កក្កសោ ហោតិ បគ្ឃរិតចុណ្ណោ, ឯវំ កក្កសា ហោតិ, សោតំ ឃំសមានា វិយ បវិសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កក្កសា’’តិ. បរកដុកាតិ បរេសំ កដុកា អមនាបា ទោសជននី. បរាភិសជ្ជនីតិ កុដិលកណ្ដកសាខា វិយ មម្មេសុ វិជ្ឈិត្វា បរេសំ អភិសជ្ជនី គន្តុកាមានម្បិ គន្តុំ អទត្វា លគ្គនការី. កោធសាមន្តាតិ កោធស្ស អាសន្នា. អសមាធិសំវត្តនិកាតិ អប្បនាសមាធិស្ស វា ឧបចារសមាធិស្ស វា អសំវត្តនិកា. ឥតិ សព្ពានេវ តានិ សទោសវាចាយ វេវចនានិ.

អកាលវាទីតិ អកាលេន វត្តា. អភូតវាទីតិ យំ នត្ថិ, តស្ស វត្តា. អនត្ថវាទីតិ អការណនិស្សិតំ វត្តា. អធម្មវាទីតិ អសភាវំ វត្តា. អវិនយវាទីតិ អសំវរវិនយបដិសំយុត្តស្ស វត្តា. អនិធានវតិ វាចន្តិ ហទយមញ្ជូសាយំ និធេតុំ អយុត្តំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. អកាលេនាតិ វត្តព្ពកាលស្ស បុព្ពេ វា បច្ឆា វា អយុត្តកាលេ វត្តា ហោតិ. អនបទេសន្តិ សុត្តាបទេសវិរហិតំ. អបរិយន្តវតិន្តិ អបរិច្ឆេទំ, សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខិបិត្វា តស្ស ឧបលព្ភំ វា ឧបមំ វា វត្ថុំ វា អាហរិត្វា ពាហិរកថំយេវ កថេតិ. និក្ខិត្តំ និក្ខិត្តមេវ ហោតិ. ‘‘សុត្តំ នុ ខោ កថេតិ ជាតកំ នុ ខោ, នស្ស អន្តំ វា កោដិំ វា បស្សាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. យថា វដរុក្ខសាខានំ គតគតដ្ឋានេ បារោហា ឱតរន្តិ, ឱតិណ្ណោតិណ្ណដ្ឋានេ សម្បជ្ជិត្វា បុន វឌ្ឍន្តិយេវ. ឯវំ អឌ្ឍយោជនម្បិ យោជនម្បិ គច្ឆន្តិយេវ, គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ បន មូលរុក្ខោ វិនស្សតិ, បវេណិជាតកាវ តិដ្ឋន្តិ. ឯវមយម្បិ និគ្រោធធម្មកថិកោ នាម ហោតិ; និក្ខិត្តំ និក្ខិត្តមត្តមេវ កត្វា បស្សេនេវ បរិហរន្តោ គច្ឆតិ. យោ បន ពហុម្បិ ភណន្តោ ឯតទត្ថមិទំ វុត្តន្តិ អាហរិត្វា ជានាបេតុំ សក្កោតិ, តស្ស កថេតុំ វដ្ដតិ. អនត្ថសំហិតន្តិ ន អត្ថនិស្សិតំ.

អភិជ្ឈាតា ហោតីតិ អភិជ្ឈាយ ឱលោកេតា ហោតិ. អហោ វតាតិ បត្ថនត្ថេ និបាតោ. អភិជ្ឈាយ ឱលោកិតមត្តកេន ចេត្ថ កម្មបថភេទោ ន ហោតិ. យទា បន, ‘‘អហោ វតិទំ មម សន្តកំ អស្ស, អហមេត្ថ វសំ វត្តេយ្យ’’ន្តិ អត្តនោ បរិណាមេតិ, តទា កម្មបថភេទោ ហោតិ, អយមិធ អធិប្បេតោ.

ព្យាបន្នចិត្តោតិ វិបន្នចិត្តោ បូតិភូតចិត្តោ. បទុដ្ឋមនសង្កប្បោតិ ទោសេន ទុដ្ឋចិត្តសង្កប្បោ. ហញ្ញន្តូតិ ឃាតិយន្តូ. វជ្ឈន្តូតិ វធំ បាបុណន្តុ. មា វា អហេសុន្តិ កិញ្ចិបិ មា អហេសុំ. ឥធាបិ កោបមត្តកេន កម្មបថភេទោ ន ហោតិ. ហញ្ញន្តូតិអាទិចិន្តនេនេវ ហោតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តំ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ អកុសលទស្សនោ. វិបរីតទស្សនោតិ វិបល្លត្ថទស្សនោ. នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទិន្នស្ស ផលាភាវំ សន្ធាយ វទតិ. យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ. ហុតន្តិ បហេណកសក្ការោ អធិប្បេតោ, តម្បិ ឧភយំ ផលាភាវមេវ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. សុកតទុក្កដានន្តិ សុកតទុក្កដានំ, កុសលាកុសលានន្តិ អត្ថោ. ផលំ វិបាកោតិ យំ ផលន្តិ វា វិបាកោតិ វា វុច្ចតិ, តំ នត្ថីតិ វទតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថិ. នត្ថិ បរោ លោកោតិ ឥធ លោកេ ឋិតស្សបិ បរលោកោ នត្ថិ, សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ. នត្ថិ មាតា នត្ថិ បិតាតិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលាភាវវសេន វទតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ ចវិត្វា ឧបបជ្ជនកសត្តា នាម នត្ថីតិ វទតិ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ សយំ បច្ចក្ខំ កត្វា បវេទេន្តិ, តេ នត្ថីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ អភាវំ ទីបេតិ, ឯត្តាវតា ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ កថិតា ហោតិ.

៤៤១. បាណាតិបាតំ បហាយាតិអាទយោ សត្ត កម្មបថា ចូឡហត្ថិបទេ វិត្ថារិតា. អនភិជ្ឈាទយោ ឧត្តានត្ថាយេវ.

៤៤២. សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យន្តិ សហភាវំ ឧបគច្ឆេយ្យំ. ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានន្តិ បឋមជ្ឈានភូមិទេវានំ. អាភានំ ទេវានន្តិ អាភា នាម វិសុំ នត្ថិ, បរិត្តាភអប្បមាណាភអាភស្សរានមេតំ អធិវចនំ. បរិត្តាភានន្តិអាទិ បន ឯកតោ អគ្គហេត្វា តេសំយេវ ភេទតោ គហណំ. បរិត្តសុភានន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ភគវា អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

ឥធ ឋត្វា បន ទេវលោកា សមានេតព្ពា. តិស្សន្នំ តាវ ឈានភូមីនំ វសេន នវ ព្រហ្មលោកា, បញ្ច សុទ្ធាវាសា ចតូហិ អារូបេហិ សទ្ធិំ នវាតិ អដ្ឋារស, វេហប្ផលេហិ សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិ, តេ អសញ្ញំ បក្ខិបិត្វា វីសតិ ព្រហ្មលោកា ហោន្តិ, ឯវំ ឆហិ កាមាវចរេហិ សទ្ធិំ ឆព្ពីសតិ ទេវលោកា នាម. តេសំ សព្ពេសម្បិ ភគវតា ទសកុសលកម្មបថេហិ និព្ពត្តិ ទស្សិតា.

តត្ថ ឆសុ តាវ កាមាវចរេសុ តិណ្ណំ សុចរិតានំ វិបាកេនេវ និព្ពត្តិ ហោតិ. ឧបរិទេវលោកានំ បន ឥមេ កម្មបថា ឧបនិស្សយវសេន កថិតា. ទស កុសលកម្មបថា ហិ សីលំ, សីលវតោ ច កសិណបរិកម្មំ ឥជ្ឈតីតិ. សីលេ បតិដ្ឋាយ កសិណបរិកម្មំ កត្វា បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បឋមជ្ឈានភូមិយំ និព្ពត្តតិ; ទុតិយាទីនិ ភាវេត្វា ទុតិយជ្ឈានភូមិអាទីសុ និព្ពត្តតិ; រូបាវចរជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតោ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ និព្ពត្តតិ; រូបាវចរជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា អរូបាវចរសមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា ចតូសុ អរូបេសុ និព្ពត្តតិ; រូបារូបជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. អសញ្ញភវោ បន ពាហិរកានំ តាបសបរិព្ពាជកានំ អាចិណ្ណោតិ ឥធ ន និទ្ទិដ្ឋោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សាលេយ្យកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វេរញ្ជកសុត្តវណ្ណនា

៤៤៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ វេរញ្ជកសុត្តំ. តត្ថ វេរញ្ជកាតិ វេរញ្ជវាសិនោ. កេនចិទេវ ករណីយេនាតិ កេនចិទេវ អនិយមិតកិច្ចេន. សេសំ សព្ពំ បុរិមសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កេវលញ្ហិ ឥធ អធម្មចារី វិសមចារីតិ ឯវំ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា. បុរិមសុត្តេ ធម្មាធិដ្ឋានាតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

វេរញ្ជកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៤៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាវេទល្លសុត្តំ. តត្ថ អាយស្មាតិ សគារវសប្បតិស្សវចនមេតំ. មហាកោដ្ឋិកោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ. ទុប្បញ្ញោ ទុប្បញ្ញោតិ ឯត្ថ បញ្ញាយ ទុដ្ឋំ នាម នត្ថិ, អប្បញ្ញោ និប្បញ្ញោតិ អត្ថោ. កិត្តាវតា នុ ខោតិ ការណបរិច្ឆេទបុច្ឆា, កិត្តកេន នុ ខោ ឯវំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. បុច្ឆា ច នាមេសា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ បញ្ចវិធា ហោតិ. តាសមិទំ នានាករណំ –

កតមា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា.

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ, អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា.

កតមា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា? បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ, ទ្វេឡ្ហកជាតោ, ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ, សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២).

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ? អនិច្ចំ, ភន្តេ’’តិ (មហាវ. ២១) ឯវរូបា អនុមតិំ គហេត្វា ធម្មទេសនាកាលេ បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា នាម.

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា, កតមេ ចត្តារោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៩០) ឯវរូបា ភិក្ខុសង្ឃំ សយមេវ បុច្ឆិត្វា សយមេវ វិស្សជ្ជេតុកាមស្ស បុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា នាម. តាសុ ឥធ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា អធិប្បេតា.

ថេរោ ហិ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា សយមេវ បញ្ហំ សមុដ្ឋបេត្វា សយំ វិនិច្ឆិនន្តោ ឥទំ សុត្តំ អាទិតោ បដ្ឋាយ មត្ថកំ បាបេសិ. ឯកច្ចោ ហិ បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេតុំយេវ សក្កោតិ ន និច្ឆេតុំ; ឯកច្ចោ និច្ឆេតុំ សក្កោតិ ន សមុដ្ឋាបេតុំ; ឯកច្ចោ ឧភយម្បិ ន សក្កោតិ; ឯកច្ចោ ឧភយម្បិ សក្កោតិ. តេសុ ថេរោ ឧភយម្បិ សក្កោតិយេវ. កស្មា? មហាបញ្ញតាយ. មហាបញ្ញំ និស្សាយ ហិ ឥមស្មិំ សាសនេ សារិបុត្តត្ថេរោ, មហាកច្ចានត្ថេរោ, បុណ្ណត្ថេរោ, កុមារកស្សបត្ថេរោ, អានន្ទត្ថេរោ, អយមេវ អាយស្មាតិ សម្ពហុលា ថេរា វិសេសដ្ឋានំ អធិគតា. ន ហិ សក្កា យាយ វា តាយ វា អប្បមត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិតុំ, មហាបញ្ញេន បន សក្កាតិ មហាបញ្ញតាយ សារិបុត្តត្ថេរោ តំ ឋានំ អធិគតោ. បញ្ញាយ ហិ ថេរេន សទិសោ នត្ថិ. តេនេវ នំ ភគវា ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៩).

តថា ន សក្កា យាយ វា តាយ វា អប្បមត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា សមានេត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេតុំ, មហាបញ្ញេន បន សក្កាតិ មហាបញ្ញតាយ មហាកច្ចានត្ថេរោ តត្ថ បដិពលោ ជាតោ, តេនេវ នំ ភគវា ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ យទិទំ មហាកច្ចានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៧).

តថា ន សក្កា យាយ វា តាយ វា អប្បមត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា ធម្មកថំ កថេន្តេន ទស កថាវត្ថូនិ អាហរិត្វា សត្ត វិសុទ្ធិយោ វិភជន្តេន ធម្មកថំ កថេតុំ, មហាបញ្ញេន បន សក្កាតិ មហាបញ្ញតាយ បុណ្ណត្ថេរោ ចតុបរិសមជ្ឈេ អលង្កតធម្មាសនេ ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា និសិន្នោ លីឡាយន្តោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ធម្មំ កថេសិ. តេនេវ នំ ភគវា ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធម្មកថិកានំ យទិទំ បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៦).

តថា យាយ វា តាយ វា អប្បមត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ធម្មំ កថេន្តោ ឥតោ វា ឯត្តោ វា អនុក្កមិត្វា យដ្ឋិកោដិំ គហេត្វា អន្ធោ វិយ, ឯកបទិកំ ទណ្ឌកសេតុំ អារុឡ្ហោ វិយ ច គច្ឆតិ. មហាបញ្ញោ បន ចតុប្បទិកំ គាថំ និក្ខិបិត្វា ឧបមា ច ការណានិ ច អាហរិត្វា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ គហេត្វា ហេដ្ឋុបរិយំ ករោន្តោ កថេសិ. មហាបញ្ញតាយ បន កុមារកស្សបត្ថេរោ ចតុប្បទិកំ គាថំ និក្ខិបិត្វា ឧបមា ច ការណានិ ច អាហរិត្វា តេហិ សទ្ធិំ យោជេន្តោ ជាតស្សរេ បញ្ចវណ្ណានិ កុសុមានិ ផុល្លាបេន្តោ វិយ សិនេរុមត្ថកេ វដ្ដិសហស្សំ តេលបទីបំ ជាលេន្តោ វិយ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ហេដ្ឋុបរិយំ ករោន្តោ កថេសិ. តេនេវ នំ ភគវា ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ចិត្តកថិកានំ យទិទំ កុមារកស្សបោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៧).

តថា យាយ វា តាយ វា អប្បមត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ចតូហិ មាសេហិ ចតុប្បទិកម្បិ គាថំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. មហាបញ្ញោ បន ឯកបទេ ឋត្វា បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ គណ្ហាតិ. អានន្ទត្ថេរោ បន មហាបញ្ញតាយ ឯកបទុទ្ធារេ ឋត្វា សកិំយេវ សុត្វា បុន អបុច្ឆន្តោ សដ្ឋិ បទសហស្សានិ បន្នរស គាថាសហស្សានិ វល្លិយា បុប្ផានិ អាកឌ្ឍិត្វា គណ្ហន្តោ វិយ ឯកប្បហារេនេវ គណ្ហាតិ. គហិតគហិតំ បាសាណេ ខតលេខា វិយ, សុវណ្ណឃដេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ ច គហិតាការេនេវ តិដ្ឋតិ. តេនេវ នំ ភគវា ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ គតិមន្តានំ យទិទំ អានន្ទោ, សតិមន្តានំ, ធិតិមន្តានំ, ពហុស្សុតានំ, ឧបដ្ឋាកានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩-២២៣).

ន ហិ សក្កា យាយ វា តាយ វា អប្បមត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា ចតុបដិសម្ភិទាបភេទស្ស មត្ថកំ បាបុណិតុំ. មហាបញ្ញេន បន សក្កាតិ មហាបញ្ញតាយ មហាកោដ្ឋិតត្ថេរោ អធិគមបរិបុច្ឆាសវនបុព្ពយោគានំ វសេន អនន្តនយុស្សទំ បដិសម្ភិទាបភេទំ បត្តោ. តេនេវ នំ ភគវា ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ បដិសម្ភិទាបត្តានំ យទិទំ មហាកោដ្ឋិតោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៨).

ឥតិ ថេរោ មហាបញ្ញតាយ បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេតុម្បិ និច្ឆេតុម្បីតិ ឧភយម្បិ សក្កោតិ. សោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា សយមេវ សព្ពបញ្ហេ សមុដ្ឋបេត្វា សយំ វិនិច្ឆិនន្តោ ឥទំ សុត្តំ អាទិតោ បដ្ឋាយ មត្ថកំ បាបេត្វា, ‘‘សោភនា វត អយំ ធម្មទេសនា, ជេដ្ឋភាតិកេន នំ ធម្មសេនាបតិនា សទ្ធិំ សំសន្ទិស្សាមិ, តតោ អយំ ទ្វិន្នម្បិ អម្ហាកំ ឯកមតិយា ឯកជ្ឈាសយេន ច ឋបិតា អតិគរុកា ភវិស្សតិ បាសាណច្ឆត្តសទិសា, ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថិកានំ តិត្ថេ ឋបិតនាវា វិយ, មគ្គគមនត្ថិកានំ សហស្សយុត្តអាជញ្ញរថោ វិយ ពហុបការា ភវិស្សតី’’តិ ទិដ្ឋសំសន្ទនត្ថំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តាសុ ឥធ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា អធិប្បេតា’’តិ.

នប្បជានាតីតិ ឯត្ថ យស្មា នប្បជានាតិ, តស្មា ទុប្បញ្ញោតិ វុច្ចតីតិ អយមត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ នប្បជានាតីតិ ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ឥតោ ឧទ្ធំ នត្ថីតិ ទុក្ខសច្ចំ យាថាវសរសលក្ខណតោ ន បជានាតិ. អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ ឥតោ ទុក្ខំ សមុទេតីតិ បវត្តិទុក្ខបភាវិកា តណ្ហា សមុទយសច្ចន្តិ យាថាវសរសលក្ខណតោ ន បជានាតិ. អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ ឥទំ ទុក្ខំ អយំ ទុក្ខសមុទយោ ច ឥទំ នាម ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈតីតិ ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និព្ពានំ និរោធសច្ចន្តិ យាថាវសរសលក្ខណតោ ន បជានាតិ. អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ អយំ បដិបទា ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតីតិ មគ្គសច្ចំ យាថាវសរសលក្ខណតោ ន បជានាតីតិ. អនន្តរវារេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សង្ខេបតោ បនេត្ថ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ បុគ្គលោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អយញ្ហិ អាចរិយសន្តិកេ ចត្តារិ សច្ចានិ សវនតោ ឧគ្គណ្ហាតិ. ឋបេត្វា តណ្ហំ តេភូមកា ធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និព្ពានំ និរោធសច្ចំ, ទុក្ខសច្ចំ បរិជានន្តោ សមុទយសច្ចំ បជហន្តោ និរោធបាបនោ មគ្គោ មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ ឧគ្គហេត្វា អភិនិវិសតិ. តត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ វដ្ដំ, បច្ឆិមានិ វិវដ្ដំ, វដ្ដេ អភិនិវេសោ ហោតិ, នោ វិវដ្ដេ, តស្មា អយំ អភិនិវិសមានោ ទុក្ខសច្ចេ អភិនិវិសតិ.

ទុក្ខសច្ចំ នាម រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធាតិ វវត្ថបេត្វា ធាតុកម្មដ្ឋានវសេន ឱតរិត្វា, ‘‘ចត្តារិ មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ រូប’’ន្តិ វវត្ថបេតិ. តទារម្មណា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ នាមន្តិ ឯវំ យមកតាលក្ខន្ធំ ភិន្ទន្តោ វិយ ‘‘ទ្វេវ ឥមេ ធម្មា នាមរូប’’ន្តិ វវត្ថបេតិ. តំ បនេតំ ន អហេតុកំ សហេតុកំ សប្បច្ចយំ, កោ ចស្ស បច្ចយោ អវិជ្ជាទយោ ធម្មាតិ ឯវំ បច្ចយេ ចេវ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ ច វវត្ថបេត្វា ‘‘សព្ពេបិ ធម្មា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា’’តិ អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតិ, តតោ ឧទយវយប្បដិបីឡនាការេន ទុក្ខា, អវសវត្តនាការេន អនត្តាតិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនាបដិបាដិយា សម្មសន្តោ លោកុត្តរមគ្គំ បាបុណាតិ.

មគ្គក្ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ, ឯកាភិសមយេន អភិសមេតិ. ទុក្ខំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ. សមុទយំ បហានបដិវេធេន, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន, មគ្គំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ. ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, សមុទយំ បហានាភិសមយេន, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន, មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ. សោ តីណិ សច្ចានិ កិច្ចតោ បដិវិជ្ឈតិ, និរោធំ អារម្មណតោ. តស្មិញ្ចស្ស ខណេ អហំ ទុក្ខំ បរិជានាមិ, សមុទយំ បជហាមិ, និរោធំ សច្ឆិករោមិ, មគ្គំ ភាវេមីតិ អាភោគសមន្នាហារមនសិការបច្ចវេក្ខណា នត្ថិ. ឯតស្ស បន បរិគ្គណ្ហន្តស្សេវ មគ្គោ តីសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិកិច្ចំ សាធេន្តោវ និរោធំ អារម្មណតោ បដិវិជ្ឈតីតិ.

តស្មា បញ្ញវាតិ វុច្ចតីតិ ឯត្ថ ហេដ្ឋិមកោដិយា សោតាបន្នោ, ឧបរិមកោដិយា ខីណាសវោ បញ្ញវាតិ និទ្ទិដ្ឋោ. យោ បន តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច អនុសន្ធិតោ ច បុព្ពាបរតោ ច ឧគ្គហេត្វា ហេដ្ឋុបរិយំ ករោន្តោ វិចរតិ, អនិច្ចទុក្ខានត្តវសេន បរិគ្គហមត្តម្បិ នត្ថិ, អយំ បញ្ញវា នាម, ទុប្បញ្ញោ នាមាតិ? វិញ្ញាណចរិតោ នាមេស, បញ្ញវាតិ ន វត្តព្ពោ. អថ យោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនាបដិបាដិយា សម្មសន្តោ អជ្ជ អជ្ជេវ អរហត្តន្តិ ចរតិ, អយំ បញ្ញវា នាម, ទុប្បញ្ញោ នាមាតិ? ភជាបិយមានោ បញ្ញវាបក្ខំ ភជតិ. សុត្តេ បន បដិវេធោវ កថិតោ.

វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណន្តិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? យេន វិញ្ញាណេន សង្ខារេ សម្មសិត្វា ឯស បញ្ញវា នាម ជាតោ, តស្ស អាគមនវិបស្សនា វិញ្ញាណំ កម្មការកចិត្តំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ. សុខន្តិបិ វិជានាតីតិ សុខវេទនម្បិ វិជានាតិ. ឧបរិបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា ថេរោ ‘‘សុខំ វេទនំ វេទយមានោ សុខំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១១៣; ទី. និ. ២.៣៨០) នយេន អាគតវេទនាវសេន អរូបកម្មដ្ឋានំ កថេសិ. តស្សត្ថោ សតិបដ្ឋានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

សំសដ្ឋាតិ ឯកុប្បាទាទិលក្ខណេន សំយោគដ្ឋេន សំសដ្ឋា, ឧទាហុ វិសំសដ្ឋាតិ បុច្ឆតិ. ឯត្ថ ច ថេរោ មគ្គបញ្ញញ្ច វិបស្សនាវិញ្ញាណញ្ចាតិ ឥមេ ទ្វេ លោកិយលោកុត្តរធម្មេ មិស្សេត្វា ភូមន្តរំ ភិន្ទិត្វា សមយំ អជានន្តោ វិយ បុច្ឆតីតិ ន វេទិតព្ពោ. មគ្គបញ្ញាយ បន មគ្គវិញ្ញាណេន, វិបស្សនាបញ្ញាយ ច វិបស្សនាវិញ្ញាណេនេវ សទ្ធិំ សំសដ្ឋភាវំ បុច្ឆតីតិ វេទិតព្ពោ. ថេរោបិស្ស តមេវត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋាតិអាទិមាហ. តត្ថ ន ច លព្ភា ឥមេសំ ធម្មានន្តិ ឥមេសំ លោកិយមគ្គក្ខណេបិ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេបិ ឯកតោ ឧប្បន្នានំ ទ្វិន្នំ ធម្មានំ. វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វាតិ វិសុំ វិសុំ កត្វា វិនិវដ្ដេត្វា, អារម្មណតោ វា វត្ថុតោ វា ឧប្បាទតោ វា និរោធតោ វា នានាករណំ ទស្សេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. តេសំ តេសំ បន ធម្មានំ វិសយោ នាម អត្ថិ. លោកិយធម្មំ បត្វា ហិ ចិត្តំ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, លោកុត្តរំ បត្វា បញ្ញា.

សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ ហិ លោកិយធម្មំ បុច្ឆន្តោ, ‘‘ភិក្ខុ, ត្វំ កតមំ បញ្ញំ អធិគតោ, កិំ បឋមមគ្គបញ្ញំ, ឧទាហុ ទុតិយ តតិយ ចតុត្ថ មគ្គបញ្ញ’’ន្តិ ន ឯវំ បុច្ឆតិ. កិំ ផស្សោ ត្វំ, ភិក្ខុ, កិំ វេទនោ, កិំ សញ្ញោ, កិំ ចេតនោតិ ន ច បុច្ឆតិ, ចិត្តវសេន បន, ‘‘កិញ្ចិត្តោ ត្វំ, ភិក្ខូ’’តិ (បារា. ១៣៥) បុច្ឆតិ. កុសលាកុសលំ បញ្ញបេន្តោបិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិ (ធ. ប. ១, ២) ច, ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) ច ឯវំ ចិត្តវសេនេវ បញ្ញាបេតិ. លោកុត្តរំ បុច្ឆន្តោ បន កិំ ផស្សោ ត្វំ ភិក្ខុ, កិំ វេទនោ, កិំ សញ្ញោ, កិំ ចេតនោតិ ន បុច្ឆតិ. កតមា តេ, ភិក្ខុ, បញ្ញា អធិគតា, កិំ បឋមមគ្គបញ្ញា, ឧទាហុ ទុតិយតតិយចតុត្ថមគ្គបញ្ញាតិ ឯវំ បញ្ញាវសេនេវ បុច្ឆតិ.

ឥន្ទ្រិយសំយុត្តេបិ ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានិ. កតមានិ បញ្ច? សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ ឯត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, វីរិយិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ ឯត្ថ វីរិយិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, សតិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ឯត្ថ សតិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, សមាធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ ឈានេសុ ឯត្ថ សមាធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ឯត្ថ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៧៨). ឯវំ សវិសយស្មិំយេវ លោកិយលោកុត្តរា ធម្មា កថិតា.

យថា ហិ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា រាជាតិ រាជបញ្ចមេសុ សហាយេសុ នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមាតិ វីថិំ ឱតិណ្ណេសុ ឯកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ, ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. ទុតិយស្ស តតិយស្ស ចតុត្ថស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ, ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. អថ សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ កិញ្ចាបិ រាជា សព្ពត្ថ ឥស្សរោវ, ឥមស្មិំ បន កាលេ អត្តនោ គេហេយេវ, ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ វិចារេតិ. ឯវមេវំ ខោ សទ្ធាបញ្ចមកេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ តេសុ សហាយេសុ ឯកតោ វីថិំ ឱតរន្តេសុ វិយ ឯការម្មណេ ឧប្បជ្ជមានេសុបិ យថា បឋមស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សោតាបត្តិយង្គានិ បត្វា អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ទុតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សម្មប្បធានានិ បត្វា បគ្គហណលក្ខណំ វីរិយិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា តតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សតិបដ្ឋានានិ បត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ចតុត្ថស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ ឈានវិមោក្ខេ បត្វា អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ បន យថា ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, រាជាវ គេហេ វិចារេតិ, ឯវមេវ អរិយសច្ចានិ បត្វា បជាននលក្ខណំ បញ្ញិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ.

ឥតិ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គេ ឋបិតោ មហាកោដ្ឋិតត្ថេរោ លោកិយធម្មំ បុច្ឆន្តោ ចិត្តំ ជេដ្ឋកំ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា បុច្ឆិ; លោកុត្តរធម្មំ បុច្ឆន្តោ បញ្ញំ ជេដ្ឋកំ បញ្ញំ បុព្ពង្គមំ កត្វា បុច្ឆិ. ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ វិស្សជ្ជេសីតិ.

យំ ហាវុសោ, បជានាតីតិ យំ ចតុសច្ចធម្មមិទំ ទុក្ខន្តិអាទិនា នយេន មគ្គបញ្ញា បជានាតិ. តំ វិជានាតីតិ មគ្គវិញ្ញាណម្បិ តថេវ តំ វិជានាតិ. យំ វិជានាតីតិ យំ សង្ខារគតំ អនិច្ចន្តិអាទិនា នយេន វិបស្សនាវិញ្ញាណំ វិជានាតិ. តំ បជានាតីតិ វិបស្សនាបញ្ញាបិ តថេវ តំ បជានាតិ. តស្មា ឥមេ ធម្មាតិ តេន ការណេន ឥមេ ធម្មា. សំសដ្ឋាតិ ឯកុប្បាទឯកនិរោធឯកវត្ថុកឯការម្មណតាយ សំសដ្ឋា.

បញ្ញា ភាវេតព្ពាតិ ឥទំ មគ្គបញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ. តំសម្បយុត្តំ បន វិញ្ញាណំ តាយ សទ្ធិំ ភាវេតព្ពមេវ ហោតិ. វិញ្ញាណំ បរិញ្ញេយ្យន្តិ ឥទំ វិបស្សនាវិញ្ញាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តំសម្បយុត្តា បន បញ្ញា តេន សទ្ធិំ បរិជានិតព្ពាវ ហោតិ.

៤៥០. វេទនា វេទនាតិ ឥទំ កស្មា បុច្ឆតិ? វេទនាលក្ខណំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. ឯវំ សន្តេបិ តេភូមិកសម្មសនចារវេទនាវ អធិប្បេតាតិ សល្លក្ខេតព្ពា. សុខម្បិ វេទេតីតិ សុខំ អារម្មណំ វេទេតិ អនុភវតិ. បរតោ បទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តទុក្ខំ អភវិស្ស, ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ សុខេន, នយិទំ សត្តា រូបស្មិំ សារជ្ជេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ ទុក្ខេន, តស្មា សត្តា រូបស្មិំ សារជ្ជន្តិ, សារាគា សំយុជ្ជន្តិ, សំយោគា សំកិលិស្សន្តិ. វេទនា ច ហិទំ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណញ្ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តទុក្ខំ អភវិស្ស…បេ… សំកិលិស្សន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧០) ឥមិនា ហិ មហាលិសុត្តបរិយាយេន ឥធ អារម្មណំ សុខំ ទុក្ខំ អទុក្ខមសុខន្តិ កថិតំ. អបិច បុរិមំ សុខំ វេទនំ អារម្មណំ កត្វា អបរា សុខា វេទនា វេទេតិ; បុរិមំ ទុក្ខំ វេទនំ អារម្មណំ កត្វា អបរា ទុក្ខា វេទនា វេទេតិ; បុរិមំ អទុក្ខមសុខំ វេទនំ អារម្មណំ កត្វា អបរា អទុក្ខមសុខា វេទនា វេទេតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វេទនាយេវ ហិ វេទេតិ, ន អញ្ញោ កោចិ វេទិតា នាម អត្ថីតិ វុត្តមេតំ.

សញ្ញា សញ្ញាតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? សព្ពសញ្ញាយ លក្ខណំ. កិំ សព្ពត្ថកសញ្ញាយាតិ? សព្ពសញ្ញាយ លក្ខណន្តិបិ សព្ពត្ថកសញ្ញាយ លក្ខណន្តិបិ ឯកមេវេតំ, ឯវំ សន្តេបិ តេភូមិកសម្មសនចារសញ្ញាវ អធិប្បេតាតិ សល្លក្ខេតព្ពា. នីលកម្បិ សញ្ជានាតីតិ នីលបុប្ផេ វា វត្ថេ វា បរិកម្មំ កត្វា ឧបចារំ វា អប្បនំ វា បាបេន្តោ សញ្ជានាតិ. ឥមស្មិញ្ហិ អត្ថេ បរិកម្មសញ្ញាបិ ឧបចារសញ្ញាបិ អប្បនាសញ្ញាបិ វដ្ដតិ. នីលេ នីលន្តិ ឧប្បជ្ជនកសញ្ញាបិ វដ្ដតិយេវ. បីតកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

យា ចាវុសោ, វេទនាតិ ឯត្ថ វេទនា, សញ្ញា, វិញ្ញាណន្តិ ឥមានិ តីណិ គហេត្វា បញ្ញា កស្មា ន គហិតាតិ? អសព្ពសង្គាហិកត្តា. បញ្ញាយ ហិ គហិតាយ បញ្ញាយ សម្បយុត្តាវ វេទនាទយោ លព្ភន្តិ, នោ វិប្បយុត្តា. តំ បន អគ្គហេត្វា ឥមេសុ គហិតេសុ បញ្ញាយ សម្បយុត្តា ច វិប្បយុត្តា ច អន្តមសោ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណធម្មាបិ លព្ភន្តិ. យថា ហិ តយោ បុរិសា សុត្តំ សុត្តន្តិ វទេយ្យុំ, ចតុត្ថោ រតនាវុតសុត្តន្តិ. តេសុ បុរិមា តយោ តក្កគតម្បិ បដ្ដិវដ្ដកាទិគតម្បិ យំកិញ្ចិ ពហុំ សុត្តំ លភន្តិ អន្តមសោ មក្កដកសុត្តម្បិ. រតនាវុតសុត្តំ បរិយេសន្តោ មន្ទំ លភតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ហេដ្ឋតោ វា បញ្ញា វិញ្ញាណេន សទ្ធិំ សម្បយោគំ លភាបិតា វិស្សដ្ឋត្តាវ ឥធ ន គហិតាតិ វទន្តិ. យំ ហាវុសោ, វេទេតីតិ យំ អារម្មណំ វេទនា វេទេតិ, សញ្ញាបិ តទេវ សញ្ជានាតិ. យំ សញ្ជានាតីតិ យំ អារម្មណំ សញ្ញា សញ្ជានាតិ, វិញ្ញាណម្បិ តទេវ វិជានាតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ សញ្ជានាតិ វិជានាតិ បជានាតីតិ ឯត្ថ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឧបសគ្គមត្តមេវ វិសេសោ. ជានាតីតិ បទំ បន អវិសេសោ. តស្សាបិ ជាននត្ថេ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. សញ្ញា ហិ នីលាទិវសេន អារម្មណំ សញ្ជាននមត្តមេវ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ លក្ខណបដិវេធំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. វិញ្ញាណំ នីលាទិវសេន អារម្មណញ្ចេវ សញ្ជានាតិ, អនិច្ចាទិលក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា បន មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. បញ្ញា នីលាទិវសេន អារម្មណម្បិ សញ្ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុម្បិ សក្កោតិ.

យថា ហិ ហេរញ្ញិកផលកេ កហាបណរាសិម្ហិ កតេ អជាតពុទ្ធិ ទារកោ គាមិកបុរិសោ មហាហេរញ្ញិកោតិ តីសុ ជនេសុ ឱលោកេត្វា ឋិតេសុ អជាតពុទ្ធិ ទារកោ កហាបណានំ ចិត្តវិចិត្តចតុរស្សមណ្ឌលភាវមេវ ជានាតិ, ឥទំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ រតនសម្មតន្តិ ន ជានាតិ. គាមិកបុរិសោ ចិត្តាទិភាវញ្ចេវ ជានាតិ, មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគរតនសម្មតភាវញ្ច. ‘‘អយំ កូដោ អយំ ឆេកោ អយំ ករតោ អយំ សណ្ហោ’’តិ បន ន ជានាតិ. មហាហេរញ្ញិកោ ចិត្តាទិភាវម្បិ រតនសម្មតភាវម្បិ កូដាទិភាវម្បិ ជានាតិ, ជានន្តោ ច បន នំ រូបំ ទិស្វាបិ ជានាតិ, អាកោដិតស្ស សទ្ទំ សុត្វាបិ, គន្ធំ ឃាយិត្វាបិ, រសំ សាយិត្វាបិ, ហត្ថេន គរុកលហុកភាវំ ឧបធារេត្វាបិ អសុកគាមេ កតោតិបិ ជានាតិ, អសុកនិគមេ អសុកនគរេ អសុកបព្ពតច្ឆាយាយ អសុកនទីតីរេ កតោតិបិ, អសុកាចរិយេន កតោតិបិ ជានាតិ. ឯវមេវំ សញ្ញា អជាតពុទ្ធិទារកស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ នីលាទិវសេន អារម្មណមត្តមេវ សញ្ជានាតិ. វិញ្ញាណំ គាមិកបុរិសស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ នីលាទិវសេន អារម្មណម្បិ សញ្ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ. បញ្ញា មហាហេរញ្ញិកស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ នីលាទិវសេន អារម្មណម្បិ សញ្ជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធម្បិ បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវម្បិ បាបេតិ. សោ បន នេសំ វិសេសោ ទុប្បដិវិជ្ឈោ.

តេនាហ អាយស្មា នាគសេនោ – ‘‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតន្តិ. កិំ, ភន្តេ, នាគសេន ភគវតា ទុក្ករំ កតន្តិ? ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតំ, ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ បវត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាតំ, អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា, អយំ សញ្ញា, អយំ ចេតនា, ឥទំ ចិត្ត’’ន្តិ (មិ. ប. ២.៧.១៦). យថា ហិ តិលតេលំ, សាសបតេលំ, មធុកតេលំ, ឯរណ្ឌកតេលំ, វសាតេលន្តិ ឥមានិ បញ្ច តេលានិ ឯកចាដិយំ បក្ខិបិត្វា ទិវសំ យមកមន្ថេហិ មន្ថេត្វា តតោ ឥទំ តិលតេលំ, ឥទំ សាសបតេលន្តិ ឯកេកស្ស បាដិយេក្កំ ឧទ្ធរណំ នាម ទុក្ករំ, ឥទំ តតោ ទុក្ករតរំ. ភគវា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សុប្បដិវិទ្ធត្តា ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា ឥមេសំ អរូបីនំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ បវត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាសិ. បញ្ចន្នំ មហានទីនំ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋដ្ឋានេ, ‘‘ឥទំ គង្គាយ ឧទកំ, ឥទំ យមុនាយា’’តិ ឯវំ បាដិយេក្កំ ឧទកឧទ្ធរណេនាបិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៤៥១. និស្សដ្ឋេនាតិ និស្សដេន បរិច្ចត្តេន វា. តត្ថ និស្សដេនាតិ អត្ថេ សតិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហីតិ និស្សក្កវចនំ. បរិច្ចត្តេនាតិ អត្ថេ សតិ ករណវចនំ វេទិតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ និស្សរិត្វា មនោទ្វារេ បវត្តេន បញ្ចហិ វា ឥន្ទ្រិយេហិ តស្ស វត្ថុភាវំ អនុបគមនតាយ បរិច្ចត្តេនាតិ. បរិសុទ្ធេនាតិ និរុបក្កិលេសេន. មនោវិញ្ញាណេនាតិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេន. កិំ នេយ្យន្តិ កិំ ជានិតព្ពំ. ‘‘យំកិញ្ចិ នេយ្យំ នាម អត្ថិ ធម្ម’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៦៩) ហិ ជានិតព្ពំ នេយ្យន្តិ វុត្តំ. អាកាសានញ្ចាយតនំ នេយ្យន្តិ កថំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេន អរូបាវចរសមាបត្តិ នេយ្យាតិ? រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ ឋិតេន អរូបាវចរសមាបត្តិំ និព្ពត្តេតុំ សក្កា ហោតិ. ឯត្ថ ឋិតស្ស ហិ សា ឥជ្ឈតិ. តស្មា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនំ នេយ្យ’’ន្តិអាទិមាហ. អថ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ កស្មា ន វុត្តន្តិ? បាដិយេក្កំ អភិនិវេសាភាវតោ. តត្ថ ហិ កលាបតោ នយតោ សម្មសនំ លព្ភតិ, ធម្មសេនាបតិសទិសស្សាបិ ហិ ភិក្ខុនោ បាដិយេក្កំ អភិនិវេសោ ន ជាយតិ. តស្មា ថេរោបិ, ‘‘ឯវំ កិរមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.៩៤) កលាបតោ នយតោ សម្មសិត្វា វិស្សជ្ជេសីតិ. ភគវា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ហត្ថគតត្តា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយម្បិ បរោបញ្ញាស ធម្មេ បាដិយេក្កំ អំគុទ្ធារេនេវ ឧទ្ធរិត្វា, ‘‘យាវតា សញ្ញាសមាបត្តិយោ, តាវតា អញ្ញាបដិវេធោ’’តិ អាហ.

បញ្ញាចក្ខុនា បជានាតីតិ ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេន ចក្ខុភូតាយ បញ្ញាយ បជានាតិ. តត្ថ ទ្វេ បញ្ញា សមាធិបញ្ញា វិបស្សនាបញ្ញា ច. សមាធិបញ្ញាយ កិច្ចតោ អសម្មោហតោ ច បជានាតិ. វិបស្សនាបញ្ញាយ លក្ខណបដិវេធេន អារម្មណតោ ជាននំ កថិតំ. កិមត្ថិយាតិ កោ ឯតិស្សា អត្ថោ. អភិញ្ញត្ថាតិអាទីសុ អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិជានាតីតិ អភិញ្ញត្ថា. បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ បរិជានាតីតិ បរិញ្ញត្ថា. បហាតព្ពេ ធម្មេ បជហតីតិ បហានត្ថា. សា បនេសា លោកិយាបិ អភិញ្ញត្ថា ច បរិញ្ញត្ថា ច វិក្ខម្ភនតោ បហានត្ថា. លោកុត្តរាបិ អភិញ្ញត្ថា ច បរិញ្ញត្ថា ច សមុច្ឆេទតោ បហានត្ថា. តត្ថ លោកិយា កិច្ចតោ អសម្មោហតោ ច បជានាតិ, លោកុត្តរា អសម្មោហតោ.

៤៥២. សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយាតិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា ច មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ច. បរតោ ច ឃោសោតិ សប្បាយធម្មស្សវនំ. យោនិសោ ច មនសិការោតិ អត្តនោ ឧបាយមនសិការោ. តត្ថ សាវកេសុ អបិ ធម្មសេនាបតិនោ ទ្វេ បច្ចយា លទ្ធុំ វដ្ដន្តិយេវ. ថេរោ ហិ កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរេត្វាបិ អត្តនោ ធម្មតាយ អណុមត្តម្បិ កិលេសំ បជហិតុំ នាសក្ខិ. ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០) អស្សជិត្ថេរតោ ឥមំ គាថំ សុត្វាវស្ស បដិវេធោ ជាតោ. បច្ចេកពុទ្ធានំ បន សព្ពញ្ញុពុទ្ធានញ្ច បរតោឃោសកម្មំ នត្ថិ, យោនិសោមនសិការស្មិំយេវ ឋត្វា បច្ចេកពោធិញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច និព្ពត្តេន្តិ.

អនុគ្គហិតាតិ លទ្ធូបការា. សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេ និព្ពត្តា ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ ចេតោវិមុត្តិផលា. តទេវ ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ អស្សាតិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ចតុត្ថផលបញ្ញា បញ្ញាវិមុត្តិ នាម, អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. សីលានុគ្គហិតាតិអាទីសុ សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតន្តិ សប្បាយធម្មស្សវនំ. សាកច្ឆាតិ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនកថា. សមថោតិ វិបស្សនាបាទិកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. វិបស្សនាតិ សត្តវិធា អនុបស្សនា. ចតុបារិសុទ្ធិសីលញ្ហិ បូរេន្តស្ស, សប្បាយធម្មស្សវនំ សុណន្តស្ស, កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនំ ឆិន្ទន្តស្ស, វិបស្សនាបាទិកាសុ អដ្ឋសមាបត្តីសុ កម្មំ ករោន្តស្ស, សត្តវិធំ អនុបស្សនំ ភាវេន្តស្ស អរហត្តមគ្គោ ឧប្បជ្ជិត្វា ផលំ ទេតិ.

យថា ហិ មធុរំ អម្ពបក្កំ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អម្ពបោតកស្ស សមន្តា ឧទកកោដ្ឋកំ ថិរំ កត្វា ពន្ធតិ. ឃដំ គហេត្វា កាលេន កាលំ ឧទកំ អាសិញ្ចតិ. ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ មរិយាទំ ថិរំ ករោតិ. យា ហោតិ សមីបេ វល្លិ វា សុក្ខទណ្ឌកោ វា កិបិល្លិកបុដោ វា មក្កដកជាលំ វា, តំ អបនេតិ. ខណិត្តិំ គហេត្វា កាលេន កាលំ មូលានិ បរិខណតិ. ឯវមស្ស អប្បមត្តស្ស ឥមានិ បញ្ច ការណានិ ករោតោ សោ អម្ពោ វឌ្ឍិត្វា ផលំ ទេតិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. រុក្ខស្ស សមន្តតោ កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ ហិ សីលំ ទដ្ឋព្ពំ, កាលេន កាលំ ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ, មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ, សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ, កាលេន កាលំ ខណិត្តិំ គហេត្វា មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា. តេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អនុគ្គហិតស្ស អម្ពរុក្ខស្ស មធុរផលទានកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ធម្មេហិ អនុគ្គហិតាយ សម្មាទិដ្ឋិយា អរហត្តផលទានំ វេទិតព្ពំ.

៤៥៣. កតិ បនាវុសោ, ភវាតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? មូលមេវ គតោ អនុសន្ធិ, ទុប្បញ្ញោ យេហិ ភវេហិ ន ឧដ្ឋាតិ, តេ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. តត្ថ កាមភវោតិ កាមភវូបគំ កម្មំ កម្មាភិនិព្ពត្តា ឧបាទិន្នក្ខន្ធាបីតិ ឧភយមេកតោ កត្វា កាមភវោតិ អាហ. រូបារូបភវេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាយតិន្តិ អនាគតេ. បុនព្ភវស្ស អភិនិព្ពត្តីតិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. ឥធ វដ្ដំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. តត្រាតត្រាភិនន្ទនាតិ រូបាភិនន្ទនា សទ្ទាភិនន្ទនាតិ ឯវំ តហិំ តហិំ អភិនន្ទនា, ករណវចនេ ចេតំ បច្ចត្តំ. តត្រតត្រាភិនន្ទនាយ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា ហិ គមនំ ហោតិ, អាគមនំ ហោតិ, គមនាគមនំ ហោតិ, វដ្ដំ វត្តតីតិ វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេសិ. ឥទានិ វិវដ្ដំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កថំ បនាវុសោ’’តិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ អវិជ្ជាវិរាគាតិ អវិជ្ជាយ ខយនិរោធេន. វិជ្ជុប្បាទាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជាយ ឧប្បាទេន. កិំ អវិជ្ជា បុព្ពេ និរុទ្ធា, អថ វិជ្ជា បុព្ពេ ឧប្បន្នាតិ? ឧភយមេតំ ន វត្តព្ពំ. បទីបុជ្ជលនេន អន្ធការវិគមោ វិយ វិជ្ជុប្បាទេន អវិជ្ជា និរុទ្ធាវ ហោតិ. តណ្ហានិរោធាតិ តណ្ហាយ ខយនិរោធេន. បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ន ហោតីតិ ឯវំ អាយតិំ បុនព្ភវស្ស អភិនិព្ពត្តិ ន ហោតិ, គមនំ អាគមនំ គមនាគមនំ ឧបច្ឆិជ្ជតិ, វដ្ដំ ន វត្តតីតិ វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេសិ.

៤៥៤. កតមំ បនាវុសោតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? ឧភតោភាគវិមុត្តោ ភិក្ខុ កាលេន កាលំ និរោធំ សមាបជ្ជតិ. តស្ស និរោធបាទកំ បឋមជ្ឈានំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. បឋមំ ឈានន្តិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? និរោធំ សមាបជ្ជនកេន ភិក្ខុនា អង្គវវត្ថានំ កោដ្ឋាសបរិច្ឆេទោ នាម ជានិតព្ពោ, ឥទំ ឈានំ បញ្ចង្គិកំ ចតុរង្គិកំ តិវង្គិកំ ទុវង្គិកន្តិ អង្គវវត្ថានំ កោដ្ឋាសបរិច្ឆេទំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. វិតក្កោតិអាទីសុ បន អភិនិរោបនលក្ខណោ វិតក្កោ, អនុមជ្ជនលក្ខណោ វិចារោ, ផរណលក្ខណា បីតិ, សាតលក្ខណំ សុខំ, អវិក្ខេបលក្ខណា ចិត្តេកគ្គតាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា វត្តន្តិ. កតង្គវិប្បហីនន្តិ ឥធ បន កិំ បុច្ឆតិ? និរោធំ សមាបជ្ជនកេន ភិក្ខុនា ឧបការានុបការានិ អង្គានិ ជានិតព្ពានិ, តានិ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ, វិស្សជ្ជនំ បនេត្ថ បាកដមេវ. ឥតិ ហេដ្ឋា និរោធបាទកំ បឋមជ្ឈានំ គហិតំ, ឧបរិ តស្ស អនន្តរបច្ចយំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បុច្ឆិស្សតិ. អន្តរា បន ឆ សមាបត្តិយោ សំខិត្តា, នយំ វា ទស្សេត្វា វិស្សដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា.

៤៥៥. ឥទានិ វិញ្ញាណនិស្សយេ បញ្ច បសាទេ បុច្ឆន្តោ បញ្ចិមានិ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ គោចរវិសយន្តិ គោចរភូតំ វិសយំ. អញ្ញមញ្ញស្សាតិ ចក្ខុ សោតស្ស សោតំ វា ចក្ខុស្សាតិ ឯវំ ឯកេកស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោតិ. សចេ ហិ នីលាទិភេទំ រូបារម្មណំ សមោធានេត្វា សោតិន្ទ្រិយស្ស ឧបនេយ្យ, ‘‘ឥង្ឃ តាវ នំ វវត្ថបេហិ វិភាវេហិ, កិំ នាមេតំ អារម្មណ’’ន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ហិ វិនាបិ មុខេន អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘អរេ អន្ធពាល, វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ បរិធាវមានោ អញ្ញត្រ មយា កុហិំ ឯតស្ស ជាននកំ លភិស្សសិ, អាហរ នំ ចក្ខុបសាទេ ឧបនេហិ, អហមេតំ អារម្មណំ ជានិស្សាមិ, យទិ វា នីលំ យទិ វា បីតកំ, ន ហិ ឯសោ អញ្ញស្ស វិសយោ, មយ្ហេវេសោ វិសយោ’’តិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេតានិ អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរំ វិសយំ ន បច្ចនុភោន្តិ នាម. កិំ បដិសរណន្តិ ឯតេសំ កិំ បដិសរណំ, កិំ ឯតានិ បដិសរន្តីតិ បុច្ឆតិ. មនោ បដិសរណន្តិ ជវនមនោ បដិសរណំ. មនោ ច នេសន្តិ មនោទ្វារិកជវនមនោ វា បញ្ចទ្វារិកជវនមនោ វា ឯតេសំ គោចរវិសយំ រជ្ជនាទិវសេន អនុភោតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ហិ រូបទស្សនមត្តមេវ, ឯត្ថ រជ្ជនំ វា ទុស្សនំ វា មុយ្ហនំ វា នត្ថិ. ឯតស្មិំ បន ទ្វារេ ជវនំ រជ្ជតិ វា ទុស្សតិ វា មុយ្ហតិ វា. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រាយំ ឧបមា – បញ្ច កិរ ទុព្ពលភោជកា រាជានំ សេវិត្វា កិច្ឆេន កសិរេន ឯកស្មិំ បញ្ចកុលិកេ គាមេ បរិត្តកំ អាយំ លភិំសុ. តេសំ តត្ថ មច្ឆភាគោ មំសភាគោ យុត្តិកហាបណោ វា, ពន្ធកហាបណោ វា, មាបហារកហាបណោ វា, អដ្ឋកហាបណោ វា, សោឡសកហាបណោ វា, ពាត្តិំសកហាបណោ វា, ចតុសដ្ឋិកហាបណោ វា, ទណ្ឌោតិ ឯត្តកមត្តមេវ បាបុណាតិ. សតវត្ថុកំ បញ្ចសតវត្ថុកំ សហស្សវត្ថុកំ មហាពលិំ រាជាវ គណ្ហាតិ. តត្ថ បញ្ចកុលិកគាមោ វិយ បញ្ច បសាទា ទដ្ឋព្ពា; បញ្ច ទុព្ពលភោជកា វិយ បញ្ច វិញ្ញាណានិ; រាជា វិយ ជវនំ; ទុព្ពលភោជកានំ បរិត្តកំ អាយបាបុណនំ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ រូបទស្សនាទិមត្តំ. រជ្ជនាទីនិ បន ឯតេសុ នត្ថិ. រញ្ញោ មហាពលិគ្គហណំ វិយ តេសុ ទ្វារេសុ ជវនស្ស រជ្ជនាទីនិ វេទិតព្ពានិ.

៤៥៦. បញ្ចិមានិ, អាវុសោតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? អន្តោនិរោធស្មិំ បញ្ច បសាទេ. កិរិយមយបវត្តស្មិញ្ហិ វត្តមានេ អរូបធម្មា បសាទានំ ពលវបច្ចយា ហោន្តិ. យោ បន តំ បវត្តំ និរោធេត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបន្នោ, តស្ស អន្តោនិរោធេ បញ្ច បសាទា កិំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តីតិ ឥទំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. អាយុំ បដិច្ចាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តិ. ឧស្មំ បដិច្ចាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ កម្មជតេជំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ. យស្មា បន កម្មជតេជោបិ ជីវិតិន្ទ្រិយេន វិនា ន តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ អាហ. ឈាយតោតិ ជលតោ. អច្ចិំ បដិច្ចាតិ ជាលសិខំ បដិច្ច. អាភា បញ្ញាយតីតិ អាលោកោ នាម បញ្ញាយតិ. អាភំ បដិច្ច អច្ចីតិ តំ អាលោកំ បដិច្ច ជាលសិខា បញ្ញាយតិ.

ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អាយុ ឧស្មំ បដិច្ច តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ជាលសិខា វិយ កម្មជតេជោ. អាលោកោ វិយ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. ជាលសិខា ហិ ឧប្បជ្ជមានា អាលោកំ គហេត្វាវ ឧប្បជ្ជតិ. សា តេន អត្តនា ជនិតអាលោកេនេវ សយម្បិ អណុ ថូលា ទីឃា រស្សាតិ បាកដា ហោតិ. តត្ថ ជាលបវត្តិយា ជនិតអាលោកេន តស្សាយេវ ជាលបវត្តិយា បាកដភាវោ វិយ ឧស្មំ បដិច្ច និព្ពត្តេន កម្មជមហាភូតសម្ភវេន ជីវិតិន្ទ្រិយេន ឧស្មាយ អនុបាលនំ. ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ហិ ទសបិ វស្សានិ…បេ… វស្សសតម្បិ កម្មជតេជបវត្តំ បាលេតិ. ឥតិ មហាភូតានិ ឧបាទារូបានំ និស្សយបច្ចយាទិវសេន បច្ចយានិ ហោន្តីតិ អាយុ ឧស្មំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ មហាភូតានិ បាលេតីតិ ឧស្មា អាយុំ បដិច្ច តិដ្ឋតីតិ វេទិតព្ពា.

៤៥៧. អាយុសង្ខារាតិ អាយុមេវ. វេទនិយា ធម្មាតិ វេទនា ធម្មាវ. វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតីតិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ. យោ ហិ ភិក្ខុ អរូបបវត្តេ ឧក្កណ្ឋិត្វា សញ្ញញ្ច វេទនញ្ច និរោធេត្វា និរោធំ សមាបន្នោ, តស្ស យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន រូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ចយា អរូបធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ បន រូបារូបបវត្តំ បវត្តតិ. យថា កិំ? យថា ឯកោ បុរិសោ ជាលាបវត្តេ ឧក្ខណ្ឋិតោ ឧទកេន បហរិត្វា ជាលំ អប្បវត្តំ កត្វា ឆារិកាយ អង្គារេ បិធាយ តុណ្ហី និសីទតិ. យទា បនស្ស បុន ជាលាយ អត្ថោ ហោតិ, ឆារិកំ អបនេត្វា អង្គារេ បរិវត្តេត្វា ឧបាទានំ ទត្វា មុខវាតំ វា តាលវណ្ដវាតំ វា ទទាតិ. អថ ជាលាបវត្តំ បុន បវត្តតិ. ឯវមេវ ជាលាបវត្តំ វិយ អរូបធម្មា. បុរិសស្ស ជាលាបវត្តេ ឧក្កណ្ឋិត្វា ឧទកប្បហារេន ជាលំ អប្បវត្តំ កត្វា ឆារិកាយ អង្គារេ បិធាយ តុណ្ហីភូតស្ស និសជ្ជា វិយ ភិក្ខុនោ អរូបបវត្តេ ឧក្កណ្ឋិត្វា សញ្ញញ្ច វេទនញ្ច និរោធេត្វា និរោធសមាបជ្ជនំ. ឆារិកាយ បិហិតអង្គារា វិយ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. បុរិសស្ស បុន ជាលាយ អត្ថេ សតិ ឆារិកាបនយនាទីនិ វិយ ភិក្ខុនោ យថាបរិច្ឆិន្នកាលាបគមនំ. អគ្គិជាលាយ បវត្តិ វិយ បុន អរូបធម្មេសុ ឧប្បន្នេសុ រូបារូបបវត្តិ វេទិតព្ពា.

អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណន្តិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, កម្មជតេជោធាតុ, ចិត្តន្តិ ឥមេ តយោ ធម្មា យទា ឥមំ រូបកាយំ ជហន្តិ, អថាយំ អចេតនំ កដ្ឋំ វិយ បថវិយំ ឆឌ្ឌិតោ សេតីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណំ, យទា កាយំ ជហន្តិមំ;

អបវិទ្ធោ តទា សេតិ, បរភត្តំ អចេតន’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥);

កាយសង្ខារាតិ អស្សាសបស្សាសា. វចីសង្ខារាតិ វិតក្កវិចារា. ចិត្តសង្ខារាតិ សញ្ញាវេទនា. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. បរិភិន្នានីតិ ឧបហតានិ, វិនដ្ឋានីតិ អត្ថោ. តត្ថ កេចិ ‘‘និរោធសមាបន្នស្ស ចិត្តសង្ខារាវ និរុទ្ធា’’តិ វចនតោ ចិត្តំ អនិរុទ្ធំ ហោតិ, តស្មា សចិត្តកា អយំ សមាបត្តីតិ វទន្តិ. តេ វត្តព្ពា – ‘‘វចីសង្ខារាបិស្ស និរុទ្ធា’’តិ វចនតោ វាចា អនិរុទ្ធា ហោតិ, តស្មា និរោធំ សមាបន្នេន ធម្មម្បិ កថេន្តេន សជ្ឈាយម្បិ ករោន្តេន និសីទិតព្ពំ សិយា. ‘‘យោ ចាយំ មតោ កាលង្កតោ, តស្សាបិ ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា’’តិ វចនតោ ចិត្តំ អនិរុទ្ធំ ភវេយ្យ, តស្មា កាលង្កតេ មាតាបិតរោ វា អរហន្តេ វា ឈាបយន្តេន អនន្តរិយកម្មំ កតំ ភវេយ្យ. ឥតិ ព្យញ្ជនេ អភិនិវេសំ អកត្វា អាចរិយានំ នយេ ឋត្វា អត្ថោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. អត្ថោ ហិ បដិសរណំ, ន ព្យញ្ជនំ.

ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានីតិ កិរិយមយបវត្តស្មិញ្ហិ វត្តមានេ ពហិទ្ធា អារម្មណេសុ បសាទេ ឃដ្ដេន្តេសុ ឥន្ទ្រិយានិ កិលមន្តានិ ឧបហតានិ មក្ខិតានិ វិយ ហោន្តិ, វាតាទីហិ ឧដ្ឋិតេន រជេន ចតុមហាបថេ ឋបិតអាទាសោ វិយ. យថា បន ថវិកាយំ បក្ខិបិត្វា មញ្ជូសាទីសុ ឋបិតោ អាទាសោ អន្តោយេវ វិរោចតិ, ឯវំ និរោធំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ អន្តោនិរោធេ បញ្ច បសាទា អតិវិរោចន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្នានី’’តិ.

៤៥៨. កតិ បនាវុសោ, បច្ចយាតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? និរោធស្ស អនន្តរបច្ចយំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. វិស្សជ្ជនេ បនស្ស សុខស្ស ច បហានាតិ ចត្តារោ អបគមនបច្ចយា កថិតា. អនិមិត្តាយាតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? និរោធតោ វុដ្ឋានកផលសមាបត្តិំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. អវសេសសមាបត្តិវុដ្ឋានញ្ហិ ភវង្គេន ហោតិ, និរោធា វុដ្ឋានំ បន វិបស្សនានិស្សន្ទាយ ផលសមាបត្តិយាតិ តមេវ បុច្ឆតិ. សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សព្ពារម្មណានំ. អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោតិ សព្ពនិមិត្តាបគតាយ និព្ពានធាតុយា មនសិការោ. ផលសមាបត្តិសហជាតំ មនសិការំ សន្ធាយាហ. ឥតិ ហេដ្ឋា និរោធបាទកំ បឋមជ្ឈានំ គហិតំ, និរោធស្ស អនន្តរបច្ចយំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ គហិតំ, ឥធ និរោធតោ វុដ្ឋានកផលសមាបត្តិ គហិតាតិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ និរោធកថា កថេតព្ពា ហោតិ. សា, ‘‘ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា តយោ ច សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ វសីភាវតាបញ្ញា និរោធសមាបត្តិយា ញាណ’’ន្តិ ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៨៣) អាគតា. វិសុទ្ធិមគ្គេ បនស្សា សព្ពាការេន វិនិច្ឆយកថា កថិតា.

ឥទានិ វលញ្ជនសមាបត្តិំ បុច្ឆន្តោ កតិ បនាវុសោ, បច្ចយាតិអាទិមាហ. និរោធតោ ហិ វុដ្ឋានកផលសមាបត្តិយា ឋិតិ នាម ន ហោតិ, ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារមេវ បវត្តិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. អយញ្ហិ ភិក្ខុ សត្ត ទិវសេ អរូបបវត្តំ និរោធេត្វា និសិន្នោ និរោធវុដ្ឋានកផលសមាបត្តិយំ ន ចិរំ តិដ្ឋតិ. វលញ្ជនសមាបត្តិយំ បន អទ្ធានបរិច្ឆេទោវ បមាណំ. តស្មា សា ឋិតិ នាម ហោតិ. តេនាហ – ‘‘អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា’’តិ. តស្សា ចិរដ្ឋិតត្ថំ កតិ បច្ចយាតិ អត្ថោ. វិស្សជ្ជនេ បនស្សា បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោតិ អទ្ធានបរិច្ឆេទោ វុត្តោ. វុដ្ឋានាយាតិ ឥធ ភវង្គវុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ. វិស្សជ្ជនេបិស្សា សព្ពនិមិត្តានញ្ច មនសិការោតិ រូបាទិនិមិត្តវសេន ភវង្គសហជាតមនសិការោ វុត្តោ.

៤៥៩. យា ចាយំ, អាវុសោតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? ឥធ អញ្ញំ អភិនវំ នាម នត្ថិ. ហេដ្ឋា កថិតធម្មេយេវ ឯកតោ សមោធានេត្វា បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ. កត្ថ បន តេ កថិតា? ‘‘នីលម្បិ សញ្ជានាតិ បីតកម្បិ, លោហិតកម្បិ, ឱទាតកម្បិ សញ្ជានាតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥០) ឯតស្មិញ្ហិ ឋានេ អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ កថិតា. ‘‘នត្ថិ កិញ្ចីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ នេយ្យ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៥១) ឯត្ថ អាកិញ្ចញ្ញំ. ‘‘បញ្ញាចក្ខុនា បជានាតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥១) ឯត្ថ សុញ្ញតា. ‘‘កតិ បនាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា វុដ្ឋានាយា’’តិ ឯត្ថ អនិមិត្តា. ឯវំ ហេដ្ឋា កថិតាវ ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកតោ សមោធានេត្វា បុច្ឆតិ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ឯតា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ និទ្ទិដ្ឋាវាតិ វត្វា អញ្ញេ ចត្តារោ ធម្មា ឯកនាមកា អត្ថិ. ឯកោ ធម្មោ ចតុនាមកោ អត្ថិ, ឯតំ បាកដំ កត្វា កថាបេតុំ ឥធ បុច្ឆតីតិ អដ្ឋកថាយំ សន្និដ្ឋានំ កតំ. តស្សា វិស្សជ្ជនេ អយំ វុច្ចតាវុសោ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តីតិ អយំ ផរណអប្បមាណតាយ អប្បមាណា នាម. អយញ្ហិ អប្បមាណេ វា សត្តេ ផរតិ, ឯកស្មិម្បិ វា សត្តេ អសេសេត្វា ផរតិ.

អយំ វុច្ចតាវុសោ, អាកិញ្ចញ្ញាតិ អារម្មណកិញ្ចនស្ស អភាវតោ អាកិញ្ចញ្ញា. អត្តេន វាតិ អត្ត ភាវបោសបុគ្គលាទិសង្ខាតេន អត្តេន សុញ្ញំ. អត្តនិយេន វាតិ ចីវរាទិបរិក្ខារសង្ខាតេន អត្តនិយេន សុញ្ញំ. អនិមិត្តាតិ រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវេនេវ អនិមិត្តា, អរហត្តផលសមាបត្តិំ សន្ធាយាហ. នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ចាតិ ព្យញ្ជនម្បិ នេសំ នានា អត្ថោបិ. តត្ថ ព្យញ្ជនស្ស នានតា បាកដាវ. អត្ថោ បន, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិ ភូមន្តរតោ មហគ្គតា ឯវ ហោតិ រូបាវចរា; អារម្មណតោ សត្ត បញ្ញត្តិអារម្មណា. អាកិញ្ចញ្ញា ភុម្មន្តរតោ មហគ្គតា អរូបាវចរា; អារម្មណតោ ន វត្តព្ពារម្មណា. សុញ្ញតា ភុម្មន្តរតោ កាមាវចរា; អារម្មណតោ សង្ខារារម្មណា. វិបស្សនា ហិ ឯត្ថ សុញ្ញតាតិ អធិប្បេតា. អនិមិត្តា ភុម្មន្តរតោ លោកុត្តរា; អារម្មណតោ និព្ពនារម្មណា.

រាគោ ខោ, អាវុសោ, បមាណករណោតិអាទីសុ យថា បព្ពតបាទេ បូតិបណ្ណរសឧទកំ នាម ហោតិ កាឡវណ្ណំ; ឱលោកេន្តានំ ព្យាមសតគម្ភីរំ វិយ ខាយតិ. យដ្ឋិំ វា រជ្ជុំ វា គហេត្វា មិនន្តស្ស បិដ្ឋិបាទោត្ថរណមត្តម្បិ ន ហោតិ. ឯវមេវំ យាវ រាគាទយោ នុប្បជ្ជន្តិ, តាវ បុគ្គលំ សញ្ជានិតុំ ន សក្កា ហោន្តិ, សោតាបន្នោ វិយ, សកទាគាមី វិយ, អនាគាមី វិយ ច ខាយតិ. យទា បនស្ស រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តទា រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ បញ្ញាយតិ. ឥតិ ឯតេ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បុគ្គលស្ស បមាណំ ទស្សេន្តោ វិយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ បមាណករណា នាម វុត្តា. យាវតា ខោ, អាវុសោ, អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិយោតិ យត្តកា អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តិយោ. កិត្តកា បន តា? ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, ចត្តារោ មគ្គា, ចត្តារិ ច ផលានីតិ ទ្វាទស. តត្ថ ព្រហ្មវិហារា ផរណអប្បមាណតាយ អប្បមាណា. សេសា បមាណករណានំ កិលេសានំ អភាវេន អប្បមាណា. និព្ពានម្បិ អប្បមាណមេវ, ចេតោវិមុត្តិ បន ន ហោតិ, តស្មា ន គហិតំ. អកុប្បាតិ អរហត្តផលចេតោវិមុត្តិ; សា ហិ តាសំ សព្ពជេដ្ឋិកា, តស្មា អគ្គមក្ខាយតីតិ វុត្តា. រាគោ ខោ, អាវុសោ, កិញ្ចនោតិ រាគោ ឧប្បជ្ជិត្វា បុគ្គលំ កិញ្ចតិ មទ្ទតិ បលិពុន្ធតិ. តស្មា កិញ្ចនោតិ វុត្តោ. មនុស្សា កិរ គោណេហិ ខលំ មទ្ទាបេន្តោ កិញ្ចេហិ កបិល, កិញ្ចេហិ កាឡកាតិ វទន្តិ. ឯវំ មទ្ទនត្ថោ កិញ្ចនត្ថោតិ វេទិតព្ពោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តិយោ នាម នវ ធម្មា អាកិញ្ចញ្ញាយតនញ្ច មគ្គផលានិ ច. តត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ កិញ្ចនំ អារម្មណំ អស្ស នត្ថីតិ អាកិញ្ចញ្ញំ. មគ្គផលានិ កិញ្ចនានំ មទ្ទនានំ បលិពុន្ធនកិលេសានំ នត្ថិតាយ អាកិញ្ចញ្ញានិ. និព្ពានម្បិ អាកិញ្ចញ្ញំ, ចេតោវិមុត្តិ បន ន ហោតិ, តស្មា ន គហិតំ.

រាគោ ខោ, អាវុសោ, និមិត្តករណោតិអាទីសុ យថា នាម ទ្វិន្នំ កុលានំ សទិសា ទ្វេ វច្ឆកា ហោន្តិ. យាវ តេសំ លក្ខណំ ន កតំ ហោតិ, តាវ ‘‘អយំ អសុកកុលស្ស វច្ឆកោ, អយំ អសុកកុលស្សា’’តិ ន សក្កា ហោន្តិ ជានិតុំ. យទា បន តេសំ សត្តិសូលាទីសុ អញ្ញតរំ លក្ខណំ កតំ ហោតិ, តទា សក្កា ហោន្តិ ជានិតុំ. ឯវមេវ យាវ បុគ្គលស្ស រាគោ នុប្បជ្ជតិ, តាវ ន សក្កា ហោតិ ជានិតុំ អរិយោ វា បុថុជ្ជនោ វាតិ. រាគោ បនស្ស ឧប្បជ្ជមានោវ សរាគោ នាម អយំ បុគ្គលោតិ សញ្ជានននិមិត្តំ ករោន្តោ វិយ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ‘‘និមិត្តករណោ’’តិ វុត្តោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ នាម តេរស ធម្មា – វិបស្សនា, ចត្តារោ អារុប្បា, ចត្តារោ មគ្គា, ចត្តារិ ច ផលានីតិ. តត្ថ វិបស្សនា និច្ចនិមិត្តំ សុខនិមិត្តំ អត្តនិមិត្តំ ឧគ្ឃាដេតីតិ អនិមិត្តា នាម. ចត្តារោ អារុប្បា រូបនិមិត្តស្ស អភាវេន អនិមិត្តា នាម. មគ្គផលានិ និមិត្តករណានំ កិលេសានំ អភាវេន អនិមិត្តានិ. និព្ពានម្បិ អនិមិត្តមេវ, តំ បន ចេតោវិមុត្តិ ន ហោតិ, តស្មា ន គហិតំ. អថ កស្មា សុញ្ញតា ចេតោវិមុត្តិ ន គហិតាតិ? សា, ‘‘សុញ្ញា រាគេនា’’តិអាទិវចនតោ សព្ពត្ថ អនុបវិដ្ឋាវ, តស្មា វិសុំ ន គហិតា. ឯកត្ថាតិ អារម្មណវសេន ឯកត្ថា. អប្បមាណំ អាកិញ្ចញ្ញំ សុញ្ញតំ អនិមិត្តន្តិ ហិ សព្ពានេតានិ និព្ពានស្សេវ នាមានិ. ឥតិ ឥមិនា បរិយាយេន ឯកត្ថា. អញ្ញស្មិំ បន ឋានេ អប្បមាណា ហោន្តិ, អញ្ញស្មិំ អាកិញ្ចញ្ញា អញ្ញស្មិំ សុញ្ញតា អញ្ញស្មិំ អនិមិត្តាតិ ឥមិនា បរិយាយេន នានាព្យញ្ជនា. ឥតិ ថេរោ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាវេទល្លសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៦០. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡវេទល្លសុត្តំ. តត្ថ វិសាខោ ឧបាសកោតិ វិសាខោតិ ឯវំនាមកោ ឧបាសកោ. យេន ធម្មទិន្នាតិ យេន ធម្មទិន្នា នាម ភិក្ខុនី តេនុបសង្កមិ. កោ បនាយំ វិសាខោ? កា ធម្មទិន្នា? កស្មា ឧបសង្កមីតិ? វិសាខោ នាម ធម្មទិន្នាយ គិហិកាលេ ឃរសាមិកោ. សោ យទា ភគវា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ យសាទយោ កុលបុត្តេ វិនេត្វា ឧរុវេលំ បត្វា តត្ថ ជដិលសហស្សំ វិនេត្វា បុរាណជដិលេហិ ខីណាសវភិក្ខូហិ សទ្ធិំ រាជគហំ គន្ត្វា ពុទ្ធទស្សនត្ថំ ទ្វាទសនហុតាយ បរិសាយ សទ្ធិំ អាគតស្ស ពិម្ពិសារមហារាជស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. តទា រញ្ញា សទ្ធិំ អាគតេសុ ទ្វាទសនហុតេសុ ឯកំ នហុតំ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ, ឯកាទស នហុតានិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ សទ្ធិំ រញ្ញា ពិម្ពិសារេន. អយំ ឧបាសកោ តេសំ អញ្ញតរោ, តេហិ សទ្ធិំ បឋមទស្សនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ, បុន ឯកទិវសំ ធម្មំ សុត្វា សកទាគាមិផលំ បត្វា, តតោ អបរភាគេបិ ឯកទិវសំ ធម្មំ សុត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតោ. សោ អនាគាមី ហុត្វា គេហំ អាគច្ឆន្តោ យថា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ សិតំ កុរុមានោ អាគច្ឆតិ, ឯវំ អនាគន្ត្វា សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ ហុត្វា អគមាសិ.

ធម្មទិន្នា សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា វីថិំ ឱលោកយមានា តស្ស អាគមនាការំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តស្ស បច្ចុគ្គមនំ កុរុមានា សោបានសីសេ ឋត្វា ឱលម្ពនត្ថំ ហត្ថំ បសារេសិ. ឧបាសកោ អត្តនោ ហត្ថំ សមិញ្ជេសិ. សា ‘‘បាតរាសភោជនកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសកោ បុព្ពេ តាយ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. តំ ទិវសំ បន តំ អនបលោកេត្វា យោគាវចរភិក្ខុ វិយ ឯកកោវ ភុញ្ជិ. សា, ‘‘សាយន្ហកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសកោ តំទិវសំ សិរិគព្ភំ ន បាវិសិ, អញ្ញំ គព្ភំ បដិជគ្គាបេត្វា កប្បិយមញ្ចកំ បញ្ញបាបេត្វា និបជ្ជិ. ឧបាសិកា, ‘‘កិំ នុ ខ្វស្ស ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថិ, ឧទាហុ កេនចិទេវ បរិភេទកេន ភិន្នោ, ឧទាហុ មយ្ហេវ កោចិ ទោសោ អត្ថី’’តិ ពលវទោមនស្សា ហុត្វា, ‘‘ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ វសិតកាលេ សក្កា ញាតុ’’ន្តិ តស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ.

ឧបាសកោ, ‘‘កិំ ធម្មទិន្នេ អកាលេ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិ. អាម អយ្យបុត្ត, អាគតាម្ហិ, ន ត្វំ យថា បុរាណោ, កិំ នុ តេ ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថីតិ? នត្ថិ ធម្មទិន្នេតិ. អញ្ញោ កោចិ បរិភេទកោ អត្ថីតិ? អយម្បិ នត្ថីតិ. ឯវំ សន្តេ មយ្ហេវ កោចិ ទោសោ ភវិស្សតីតិ. តុយ្ហម្បិ ទោសោ នត្ថីតិ. អថ កស្មា មយា សទ្ធិំ យថា បកតិយា អាលាបសល្លាបមត្តម្បិ ន ករោថាតិ? សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ លោកុត្តរធម្មោ នាម គរុ ភារិយោ ន បកាសេតតព្ពោ, សចេ ខោ បនាហំ ន កថេស្សាមិ, អយំ ហទយំ ផាលេត្វា ឯត្ថេវ កាលំ ករេយ្យា’’តិ តស្សានុគ្គហត្ថាយ កថេសិ – ‘‘ធម្មទិន្នេ អហំ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា លោកុត្តរធម្មំ នាម អធិគតោ, តំ អធិគតស្ស ឯវរូបា លោកិយកិរិយា ន វដ្ដតិ. យទិ ត្វំ ឥច្ឆសិ, តវ ចត្តាលីស កោដិយោ មម ចត្តាលីស កោដិយោតិ អសីតិកោដិធនំ អត្ថិ, ឯត្ថ ឥស្សរា ហុត្វា មម មាតិដ្ឋានេ វា ភគិនិដ្ឋានេ វា ឋត្វា វស. តយា ទិន្នេន ភត្តបិណ្ឌមត្តកេន អហំ យាបេស្សាមិ. អថេវំ ន ករោសិ, ឥមេ ភោគេ គហេត្វា កុលគេហំ គច្ឆ, អថាបិ តេ ពហិទ្ធា បត្ថនា នត្ថិ, អហំ តំ ភគិនិដ្ឋានេ វា ធិតុដ្ឋានេ វា ឋបេត្វា បោសេស្សាមី’’តិ.

សា ចិន្តេសិ – ‘‘បកតិបុរិសោ ឯវំ វត្តា នាម នត្ថិ. អទ្ធា ឯតេន លោកុត្តរវរធម្មោ បដិវិទ្ធោ. សោ បន ធម្មោ កិំ បុរិសេហេវ បដិពុជ្ឈិតព្ពោ, ឧទាហុ មាតុគាមោបិ បដិវិជ្ឈិតុំ សក្កោតី’’តិ វិសាខំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯសោ ធម្មោ បុរិសេហេវ លភិតព្ពោ, មាតុគាមេនបិ សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ? កិំ វទេសិ ធម្មទិន្នេ, យេ បដិបន្នកា, តេ ឯតស្ស ទាយាទា, យស្ស យស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, សោ សោ ឯតំ បដិលភតីតិ. ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាថាតិ. សាធុ ភទ្ទេ, អហម្បិ តំ ឯតស្មិំយេវ មគ្គេ យោជេតុកាមោ, មនំ បន តេ អជានមានោ ន កថេមីតិ តាវទេវ ពិម្ពិសារស្ស រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ.

រាជា, ‘‘កិំ, គហបតិ, អកាលេ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ធម្មទិន្នា, ‘‘មហារាជ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ វទតីតិ. កិំ បនស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ? អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, សោវណ្ណសិវិកំ ទេវ, លទ្ធុំ វដ្ដតិ នគរញ្ច បដិជគ្គាបេតុន្តិ. រាជា សោវណ្ណសិវិកំ ទត្វា នគរំ បដិជគ្គាបេសិ. វិសាខោ ធម្មទិន្នំ គន្ធោទកេន នហាបេត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ការាបេត្វា សោវណ្ណសិវិកាយ និសីទាបេត្វា ញាតិគណេន បរិវារាបេត្វា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជយមានោ នគរវាសនំ ករោន្តោ វិយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា, ‘‘ធម្មទិន្នំ បព្ពាជេថាយ្យេ’’តិ អាហ. ភិក្ខុនិយោ ‘‘ឯកំ វា ទ្វេ វា ទោសេ សហិតុំ វដ្ដតិ គហបតី’’តិ អាហំសុ. នត្ថយ្យេ កោចិ ទោសោ, សទ្ធាយ បព្ពជតីតិ. អថេកា ព្យត្តា ថេរី តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា កេសេ ឱហារេត្វា បព្ពាជេសិ. វិសាខោ, ‘‘អភិរមយ្យេ, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ’’តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ.

តស្សា បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. តេនេវ បលិពុទ្ធា សមណធម្មំ កាតុំ ឱកាសំ ន លភតិ. អថាចរិយ-ឧបជ្ឈាយថេរិយោ គហេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិតំ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ អារទ្ធា, អភិនីហារសម្បន្នត្តា បន នាតិចិរំ កិលមិត្ថ.

ឥតោ បដ្ឋាយ ហិ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ. តទា ឯសា ឯកស្មិំ កុលេ ទាសី ហុត្វា អត្តនោ កេសេ វិក្កិណិត្វា សុជាតត្ថេរស្ស នាម អគ្គសាវកស្ស ទានំ ទត្វា បត្ថនមកាសិ. សា តាយ បត្ថនាភិនីហារសម្បត្តិយា នាតិចិរំ កិលមិត្ថ, កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ យេនត្ថេន សាសនេ បព្ពជិតា, សោ មត្ថកំ បត្តោ, កិំ មេ ជនបទវាសេន, មយ្ហំ ញាតកាបិ បុញ្ញានិ ករិស្សន្តិ, ភិក្ខុនិសង្ឃោបិ បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សតិ, រាជគហំ គច្ឆាមី’’តិ ភិក្ខុនិសង្ឃំ គហេត្វា រាជគហមេវ អគមាសិ. វិសាខោ, ‘‘ធម្មទិន្នា កិរ អាគតា’’តិ សុត្វា, ‘‘បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ ជនបទំ គតា, គន្ត្វាបិ នចិរស្សេវ បច្ចាគតា, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតិ, គន្ត្វា ជានិស្សាមី’’តិ ទុតិយគមនេន ភិក្ខុនិឧបស្សយំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ វិសាខោ ឧបាសកោ យេន ធម្មទិន្នា ភិក្ខុនី តេនុបសង្កមី’’តិ.

ឯតទវោចាតិ ឯតំ សក្កាយោតិអាទិវចនំ អវោច. កស្មា អវោចាតិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អភិរមសិ នាភិរមសិ, អយ្យេ’’តិ ឯវំ បុច្ឆនំ នាម ន បណ្ឌិតកិច្ចំ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបនេត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, បញ្ហព្យាករណេន តស្សា អភិរតិំ វា អនភិរតិំ វា ជានិស្សាមីតិ, តស្មា អវោច. តំ សុត្វាវ ធម្មទិន្នា អហំ, អាវុសោ វិសាខ, អចិរបព្ពជិតា សកាយំ វា បរកាយំ វា កុតោ ជានិស្សាមីតិ វា, អញ្ញត្ថេរិយោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆាតិ វា អវត្វា ឧបនិក្ខិត្តំ សម្បដិច្ឆមានា វិយ, ឯកបាសកគណ្ឋិំ មោចេន្តី វិយ គហនដ្ឋានេ ហត្ថិមគ្គំ នីហរមានា វិយ ខគ្គមុខេន សមុគ្គំ វិវរមានា វិយ ច បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជមានា, បញ្ច ខោ ឥមេ, អាវុសោ វិសាខ, ឧបាទានក្ខន្ធាតិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ឧបាទានានំ បច្ចយភូតា ខន្ធាតិ ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ ឧបាទានក្ខន្ធកថា វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពា. សា បនេសា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា ឯវាតិ តត្ថ វិត្តារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. សក្កាយសមុទយាទីសុបិ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ វុត្តមេវ.

ឥទំ បន ចតុសច្ចព្យាករណំ សុត្វា វិសាខោ ថេរិយា អភិរតភាវំ អញ្ញាសិ. យោ ហិ ពុទ្ធសាសនេ ឧក្កណ្ឋិតោ ហោតិ អនភិរតោ, សោ ឯវំ បុច្ឆិតបុច្ឆិតបញ្ហំ សណ្ឌាសេន ឯកេកំ បលិតំ គណ្ហន្តោ វិយ, សិនេរុបាទតោ វាលុកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ វិស្សជ្ជេតុំ ន សក្កោតិ. យស្មា បន ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ លោកេ ចន្ទិមសូរិយា វិយ ពុទ្ធសាសនេ បាកដានិ, បរិសមជ្ឈេ គតោ ហិ ភគវាបិ មហាថេរាបិ សច្ចានេវ បកាសេន្តិ; ភិក្ខុសង្ឃោបិ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ កុលបុត្តេ ចត្តារិ នាម កិំ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានីតិ បញ្ហំ ឧគ្គណ្ហាបេតិ. អយញ្ច ធម្មទិន្នា ឧបាយកោសល្លេ ឋិតា បណ្ឌិតា ព្យត្តា នយំ គហេត្វា សុតេនបិ កថេតុំ សមត្ថា, តស្មា ‘‘ន សក្កា ឯតិស្សា ឯត្តាវតា សច្ចានំ បដិវិទ្ធភាវោ ញាតុំ, សច្ចវិនិព្ភោគបញ្ហព្យាករណេន សក្កា ញាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ហេដ្ឋា កថិតានិ ទ្វេ សច្ចានិ បដិនិវត្តេត្វា គុឡ្ហំ កត្វា គណ្ឋិបញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆន្តោ តញ្ញេវ នុ ខោ, អយ្យេតិអាទិមាហ.

តស្ស វិស្សជ្ជនេ ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, តញ្ញេវ ឧបាទានន្តិ ឧបាទានស្ស សង្ខារក្ខន្ធេកទេសភាវតោ ន តំយេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានំ. យទិ ហិ តញ្ញេវ សិយា, រូបាទិសភាវម្បិ ឧបាទានំ សិយា. យទិ អញ្ញត្រ សិយា, បរសមយេ ចិត្តវិប្បយុត្តោ អនុសយោ វិយ បណ្ណត្តិ វិយ និព្ពានំ វិយ ច ខន្ធវិនិមុត្តំ វា សិយា, ឆដ្ឋោ វា ខន្ធោ បញ្ញបេតព្ពោ ភវេយ្យ, តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ. តស្សា ព្យាករណំ សុត្វា ‘‘អធិគតបតិដ្ឋា អយ’’ន្តិ វិសាខោ និដ្ឋមគមាសិ. ន ហិ សក្កា អខីណាសវេន អសម្ពទ្ធេន អវិត្ថាយន្តេន បទីបសហស្សំ ជាលេន្តេន វិយ ឯវរូបោ គុឡ្ហោ បដិច្ឆន្នោ តិលក្ខណាហតោ គម្ភីរោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជេតុំ. និដ្ឋំ គន្ត្វា បន, ‘‘អយំ ធម្មទិន្នា សាសនេ លទ្ធបតិដ្ឋា អធិគតបដិសម្ភិទា វេសារជ្ជប្បត្តា ភវមត្ថកេ ឋិតា មហាខីណាសវា, សមត្ថា មយ្ហំ បុច្ឆិតបញ្ហំ កថេតុំ, ឥទានិ បន នំ ឱវត្តិកសារំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ បុច្ឆន្តោ, កថំ បនាយ្យេតិអាទិមាហ.

៤៦១. តស្ស វិស្សជ្ជនេ អស្សុតវាតិអាទិ មូលបរិយាយេ វិត្ថារិតមេវ. រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ, ‘‘ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. យំ រូបំ សោ អហំ, យោ អហំ តំ រូបន្តិ រូបញ្ច អត្តញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. សេយ្យថាបិ នាម តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ យា អច្ចិ សោ វណ្ណោ, យោ វណ្ណោ សា អច្ចីតិ អច្ចិញ្ច វណ្ណញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. ឯវមេវ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… អទ្វយំ សមនុបស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៣១) ឯវំ រូបំ អត្តាតិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ អរូបំ អត្តាតិ គហេត្វា ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ តំ អត្តានំ រូបវន្តំ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អរូបមេវ អត្តាតិ គហេត្វា បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ អរូបមេវ អត្តាតិ គហេត្វា ករណ្ឌាយ មណិំ វិយ អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. វេទនំ អត្តតោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ, រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ សុទ្ធរូបមេវ អត្តាតិ កថិតំ. រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អរូបំ អត្តាតិ កថិតំ. វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ. តត្ថ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា, អវសេសេសុ សស្សតទិដ្ឋីតិ. ឯវមេត្ថ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ, បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. ន រូបំ អត្តតោតិ ឯត្ថ រូបំ អត្តាតិ ន សមនុបស្សតិ. អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ បន សមនុបស្សតិ. ន រូបវន្តំ អត្តានំ…បេ… ន វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានន្តិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ កេនចិ បរិយាយេន អត្តតោ ន សមនុបស្សតិ, សព្ពាការេន បន អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តាតិ សមនុបស្សតិ.

ឯត្តាវតា ថេរិយា, ‘‘ឯវំ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ ឯវំ បុរិមបញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិយា ឯត្តកេន គមនំ ហោតិ, អាគមនំ ហោតិ, គមនាគមនំ ហោតិ, វដ្ដំ វត្តតីតិ វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សិតំ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ បច្ឆិមំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិយា ឯត្តកេន គមនំ ន ហោតិ, អាគមនំ ន ហោតិ, គមនាគមនំ ន ហោតិ, វដ្ដំ នាម ន វត្តតីតិ វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សិតំ.

៤៦២. កតមោ បនាយ្យេ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ អយំ បញ្ហោ ថេរិយា បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ ភវេយ្យ – ‘‘ឧបាសក, តយា ហេដ្ឋា មគ្គោ បុច្ឆិតោ, ឥធ កស្មា មគ្គមេវ បុច្ឆសី’’តិ. សា បន អត្តនោ ព្យត្តតាយ បណ្ឌិច្ចេន តស្ស អធិប្បាយំ សល្លក្ខេសិ – ‘‘ឥមិនា ឧបាសកេន ហេដ្ឋា បដិបត្តិវសេន មគ្គោ បុច្ឆិតោ ភវិស្សតិ, ឥធ បន តំ សង្ខតាសង្ខតលោកិយលោកុត្តរសង្គហិតាសង្គហិតវសេន បុច្ឆិតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា អប្បដិបុច្ឆិត្វាវ យំ យំ បុច្ឆិ, តំ តំ វិស្សជ្ជេសិ. តត្ថ សង្ខតោតិ ចេតិតោ កប្បិតោ បកប្បិតោ អាយូហិតោ កតោ និព្ពត្តិតោ សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជិតព្ពោ. តីហិ ច ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោតិ ឯត្ថ យស្មា មគ្គោ សប្បទេសោ, តយោ ខន្ធា និប្បទេសា, តស្មា អយំ សប្បទេសត្តា នគរំ វិយ រជ្ជេន និប្បទេសេហិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោ. តត្ថ សម្មាវាចាទយោ តយោ សីលមេវ, តស្មា តេ សជាតិតោ សីលក្ខន្ធេន សង្គហិតាតិ. កិញ្ចាបិ ហិ បាឡិយំ សីលក្ខន្ធេតិ ភុម្មេន វិយ និទ្ទេសោ កតោ, អត្ថោ បន ករណវសេន វេទិតព្ពោ. សម្មាវាយាមាទីសុ បន តីសុ សមាធិ អត្តនោ ធម្មតាយ អារម្មណេ ឯកគ្គភាវេន អប្បេតុំ ន សក្កោតិ. វីរិយេ បន បគ្គហកិច្ចំ សាធេន្តេ សតិយា ច អបិលាបនកិច្ចំ សាធេន្តិយា លទ្ធូបការោ ហុត្វា សក្កោតិ.

តត្រាយំ ឧបមា – យថា ហិ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋេសុ តីសុ សហាយេសុ ឯកោ សុបុប្ផិតំ ចម្បករុក្ខំ ទិស្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វាបិ គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. អថស្ស ទុតិយោ ឱនមិត្វា បិដ្ឋិំ ទទេយ្យ, សោ តស្ស បិដ្ឋិយំ ឋត្វាបិ កម្បមានោ គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. អថស្ស ឥតរោ អំសកូដំ ឧបនាមេយ្យ, សោ ឯកស្ស បិដ្ឋិយំ ឋត្វា ឯកស្ស អំសកូដំ ឱលុព្ភ យថារុចិ បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា បិឡន្ធិត្វា នក្ខត្តំ កីឡេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកតោ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋា តយោ សហាយកា វិយ ហិ ឯកតោ ជាតា សម្មាវាយាមាទយោ តយោ ធម្មា. សុបុប្ផិតចម្បកោ វិយ អារម្មណំ. ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វាបិ គហេតុំ អសក្កោន្តោ វិយ អត្តនោ ធម្មតាយ អារម្មណេ ឯកគ្គភាវេន អប្បេតុំ អសក្កោន្តោ សមាធិ. បិដ្ឋិំ ទត្វា ឱនតសហាយោ វិយ វាយាមោ. អំសកូដំ ទត្វា ឋិតសហាយោ វិយ សតិ. យថា តេសុ ឯកស្ស បិដ្ឋិយំ ឋត្វា ឯកស្ស អំសកូដំ ឱលុព្ភ ឥតរោ យថារុចិ បុប្ផំ គហេតុំ សក្កោតិ, ឯវមេវំ វីរិយេ បគ្គហកិច្ចំ សាធេន្តេ, សតិយា ច អបិលាបនកិច្ចំ សាធេន្តិយា លទ្ធុបការោ សមាធិ សក្កោតិ អារម្មណេ ឯកគ្គភាវេន អប្បេតុំ. តស្មា សមាធិយេវេត្ថ សជាតិតោ សមាធិក្ខន្ធេន សង្គហិតោ. វាយាមសតិយោ បន កិរិយតោ សង្គហិតា ហោន្តិ.

សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បេសុបិ បញ្ញា អត្តនោ ធម្មតាយ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ អារម្មណំ និច្ឆេតុំ ន សក្កោតិ, វិតក្កេ បន អាកោដេត្វា អាកោដេត្វា ទេន្តេ សក្កោតិ. កថំ? យថា ហិ ហេរញ្ញិកោ កហាបណំ ហត្ថេ ឋបេត្វា សព្ពភាគេសុ ឱលោកេតុកាមោ សមានោបិ ន ចក្ខុទលេនេវ បរិវត្តេតុំ សក្កោតិ, អង្គុលិបព្ពេហិ បន បរិវត្តេត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេតុំ សក្កោតិ. ឯវមេវ ន បញ្ញា អត្តនោ ធម្មតាយ អនិច្ចាទិវសេន អារម្មណំ និច្ឆេតុំ សក្កោតិ, អភិនិរោបនលក្ខណេន បន អាហននបរិយាហននរសេន វិតក្កេន អាកោដេន្តេន វិយ បរិវត្តេន្តេន វិយ ច អាទាយា ទិន្នមេវ វិនិច្ឆេតុំ សក្កោតិ. តស្មា ឥធាបិ សម្មាទិដ្ឋិយេវ សជាតិតោ បញ្ញាក្ខន្ធេន សង្គហិតា. សម្មាសង្កប្បោ បន កិរិយតោ សង្គហិតោ ហោតិ. ឥតិ ឥមេហិ តីហិ ខន្ធេហិ មគ្គោ សង្គហំ គច្ឆតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តីហិ ច ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោ’’តិ.

ឥទានិ ឯកចិត្តក្ខណិកំ មគ្គសមាធិំ សនិមិត្តំ សបរិក្ខារំ បុច្ឆន្តោ, កតមោ បនាយ្យេតិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា មគ្គក្ខណេ ចតុកិច្ចសាធនវសេន ឧប្បន្នា សតិ, សា សមាធិស្ស បច្ចយត្ថេន និមិត្តំ. ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចតុកិច្ចសាធនវសេនេវ ឧប្បន្នំ វីរិយំ, តំ បរិវារដ្ឋេន បរិក្ខារោ ហោតិ. តេសំយេវ ធម្មានន្តិ តេសំ មគ្គសម្បយុត្តធម្មានំ. អាសេវនាតិអាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណិកាយេវ អាសេវនាទយោ វុត្តាតិ.

វិតណ្ឌវាទី បន, ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកោ នាម មគ្គោ នត្ថិ, ‘ឯវំ ភាវេយ្យ សត្ត វស្សានី’តិ ហិ វចនតោ សត្តបិ វស្សានិ មគ្គភាវនា ហោតិ, កិលេសា បន លហុ ឆិជ្ជន្តា សត្តហិ ញាណេហិ ឆិជ្ជន្តី’’តិ វទតិ. សោ ‘‘សុត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពោ. អទ្ធា អញ្ញំ អបស្សន្តោ, ‘‘យា តេសំយេវ ធម្មានំ អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្ម’’ន្តិ ឥទមេវ សុត្តំ អាហរិត្វា, ‘‘អញ្ញេន ចិត្តេន អាសេវតិ, អញ្ញេន ភាវេតិ, អញ្ញេន ពហុលីករោតី’’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ – ‘‘កិំ បនិទំ, សុត្តំ នេយ្យត្ថំ នីតត្ថ’’ន្តិ. តតោ វក្ខតិ – ‘‘នីតត្ថំ យថា សុត្តំ តថេវ អត្ថោ’’តិ. តស្ស ឥទំ ឧត្តរំ – ឯវំ សន្តេ ឯកំ ចិត្តំ អាសេវមានំ ឧប្បន្នំ, អបរម្បិ អាសេវមានំ, អបរម្បិ អាសេវមានន្តិ ឯវំ ទិវសម្បិ អាសេវនាវ ភវិស្សតិ, កុតោ ភាវនា, កុតោ ពហុលីកម្មំ? ឯកំ វា ភាវយមានំ ឧប្បន្នំ អបរម្បិ ភាវយមានំ អបរម្បិ ភាវយមានន្តិ ឯវំ ទិវសម្បិ ភាវនាវ ភវិស្សតិ, កុតោ អាសេវនា កុតោ ពហុលីកម្មំ? ឯកំ វា ពហុលីករោន្តំ ឧប្បន្នំ, អបរម្បិ ពហុលីករោន្តំ, អបរម្បិ ពហុលីករោន្តន្តិ ឯវំ ទិវសម្បិ ពហុលីកម្មមេវ ភវិស្សតិ កុតោ អាសេវនា, កុតោ ភាវនាតិ.

អថ វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ឯកេន ចិត្តេន អាសេវតិ, ទ្វីហិ ភាវេតិ, តីហិ ពហុលីករោតិ. ទ្វីហិ វា អាសេវតិ, តីហិ ភាវេតិ, ឯកេន ពហុលីករោតិ. តីហិ វា អាសេវតិ, ឯកេន ភាវេតិ, ទ្វីហិ ពហុលីករោតី’’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘‘មា សុត្តំ មេ លទ្ធន្តិ យំ វា តំ វា អវច. បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តេន នាម អាចរិយស្ស សន្តិកេ វសិត្វា ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អត្ថរសំ វិទិត្វា វត្តព្ពំ ហោតិ. ឯកចិត្តក្ខណិកាវ អយំ អាសេវនា, ឯកចិត្តក្ខណិកា ភាវនា, ឯកចិត្តក្ខណិកំ ពហុលីកម្មំ. ខយគាមិលោកុត្តរមគ្គោ ពហុលចិត្តក្ខណិកោ នាម នត្ថិ, ‘ឯកចិត្តក្ខណិកោយេវា’តិ សញ្ញាបេតព្ពោ. សចេ សញ្ជានាតិ, សញ្ជានាតុ, នោ ចេ សញ្ជានាតិ, គច្ឆ បាតោវ វិហារំ បវិសិត្វា យាគុំ បិវាហី’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ.

៤៦៣. កតិ បនាយ្យេ សង្ខារាតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? យេ សង្ខារេ និរោធេត្វា និរោធំ សមាបជ្ជតិ, តេ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. តេនេវស្ស អធិប្បាយំ ញត្វា ថេរី, បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសុ អនេកេសុ សង្ខារេសុ វិជ្ជមានេសុបិ, កាយសង្ខារាទយោវ អាចិក្ខន្តី, តយោមេ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ កាយបដិពទ្ធត្តា កាយេន សង្ខរីយតិ ករីយតិ និព្ពត្តីយតីតិ កាយសង្ខារោ. វាចំ សង្ខរោតិ ករោតិ និព្ពត្តេតីតិ វចីសង្ខារោ. ចិត្តបដិពទ្ធត្តា ចិត្តេន សង្ខរីយតិ ករីយតិ និព្ពត្តីយតីតិ ចិត្តសង្ខារោ. កតមោ បនាយ្យេតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? ឥមេ សង្ខារា អញ្ញមញ្ញមិស្សា អាលុឡិតា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា. តថា ហិ, កាយទ្វារេ អាទានគហណមុញ្ចនចោបនានិ បាបេត្វា ឧប្បន្នា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ទ្វាទស អកុសលចេតនាតិ ឯវំ កុសលាកុសលា វីសតិ ចេតនាបិ អស្សាសបស្សាសាបិ កាយសង្ខារាត្វេវ វុច្ចន្តិ. វចីទ្វារេ ហនុសំចោបនំ វចីភេទំ បាបេត្វា ឧប្បន្នា វុត្តប្បការាវ វីសតិ ចេតនាបិ វិតក្កវិចារាបិ វចីសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ អបត្តា រហោ និសិន្នស្ស ចិន្តយតោ ឧប្បន្នា កុសលាកុសលា ឯកូនតិំស ចេតនាបិ សញ្ញា ច វេទនា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មាបិ ចិត្តសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. ឯវំ ឥមេ សង្ខារា អញ្ញមញ្ញមិស្សា អាលុឡិតា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា. តេ បាកដេ វិភូតេ កត្វា កថាបេស្សាមីតិ បុច្ឆតិ.

កស្មា បនាយ្យេតិ ឥធ កាយសង្ខារាទិនាមស្ស បទត្ថំ បុច្ឆតិ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ កាយប្បដិពទ្ធាតិ កាយនិស្សិតា, កាយេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ. ចិត្តប្បដិពទ្ធាតិ ចិត្តនិស្សិតា, ចិត្តេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ.

៤៦៤. ឥទានិ កិំ នុ ខោ ឯសា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ វលញ្ជេតិ, ន វលញ្ជេតិ. ចិណ្ណវសី វា តត្ថ នោ ចិណ្ណវសីតិ ជាននត្ថំ បុច្ឆន្តោ, កថំ បនាយ្យេ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ហោតីតិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ សមាបជ្ជិស្សន្តិ វា សមាបជ្ជាមីតិ វា បទទ្វយេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិកាលោ កថិតោ. សមាបន្នោតិ បទេន អន្តោនិរោធោ. តថា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សចិត្តកកាលោ កថិតោ, បច្ឆិមេន អចិត្តកកាលោ. បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ និរោធសមាបត្តិតោ បុព្ពេ អទ្ធានបរិច្ឆេទកាលេយេវ, ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ភវិស្សាមីតិ អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតីតិ យំ ឯវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, តំ បុគ្គលំ តថត្តាយ អចិត្តកភាវាយ ឧបនេតិ.

បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោតិ សេសសង្ខារេហិ បឋមំ ទុតិយជ្ឈានេយេវ និរុជ្ឈតិ. តតោ កាយសង្ខារោតិ តតោ បរំ កាយសង្ខារោ ចតុត្ថជ្ឈានេ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចិត្តសង្ខារោតិ តតោ បរំ ចិត្តសង្ខារោ អន្តោនិរោធេ និរុជ្ឈតិ. វុដ្ឋហិស្សន្តិ វា វុដ្ឋហាមីតិ វា បទទ្វយេន អន្តោនិរោធកាលោ កថិតោ. វុដ្ឋិតោតិ បទេន ផលសមាបត្តិកាលោ. តថា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អចិត្តកកាលោ កថិតោ, បច្ឆិមេន សចិត្តកកាលោ. បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ និរោធសមាបត្តិតោ បុព្ពេ អទ្ធានបរិច្ឆេទកាលេយេវ ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ហុត្វា តតោ បរំ សចិត្តកោ ភវិស្សាមីតិ អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតីតិ យំ ឯវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, តំ បុគ្គលំ តថត្តាយ សចិត្តកភាវាយ ឧបនេតិ. ឥតិ ហេដ្ឋា និរោធសមាបជ្ជនកាលោ គហិតោ, ឥធ និរោធតោ វុដ្ឋានកាលោ.

ឥទានិ និរោធកថំ កថេតុំ វារោតិ និរោធកថា កថេតព្ពា សិយា, សា បនេសា, ‘‘ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា តយោ ច សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ វសីភាវតាបញ្ញា និរោធសមាបត្តិយា ញាណ’’ន្តិ មាតិកំ ឋបេត្វា សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតា. តស្មា តត្ថ កថិតនយេនេវ គហេតព្ពា. កោ បនាយំ និរោធោ នាម? ចតុន្នំ ខន្ធានំ បដិសង្ខា អប្បវត្តិ. អថ កិមត្ថមេតំ សមាបជ្ជន្តីតិ. សង្ខារានំ បវត្តេ ឧក្កណ្ឋិតា សត្តាហំ អចិត្តកា ហុត្វា សុខំ វិហរិស្សាម, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ នាមេតំ, យទិទំ និរោធោតិ ឯតទត្ថំ សមាបជ្ជន្តិ.

បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តសង្ខារោតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ហិ ផលសមាបត្តិចិត្តំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ. តំសម្បយុត្តំ សញ្ញញ្ច វេទនញ្ច សន្ធាយ, ‘‘បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តសង្ខារោ’’តិ អាហ. តតោ កាយសង្ខារោតិ តតោ បរំ ភវង្គសមយេ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ. កិំ បន ផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ? សមុដ្ឋាបេតិ. ឥមស្ស បន ចតុត្ថជ្ឈានិកា ផលសមាបត្តិ, សា ន សមុដ្ឋាបេតិ. កិំ វា ឯតេន ផលសមាបត្តិ បឋមជ្ឈានិកា វា ហោតុ, ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានិកា វា, សន្តាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកា ហោន្តិ. តេសំ អព្ពោហារិកភាវោ សញ្ជីវត្ថេរវត្ថុនា វេទិតព្ពោ. សញ្ជីវត្ថេរស្ស ហិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ កិំសុកបុប្ផសទិសេ វីតច្ចិតង្គារេ មទ្ទមានស្ស គច្ឆតោ ចីវរេ អំសុមត្តម្បិ ន ឈាយិ, ឧសុមាការមត្តម្បិ នាហោសិ, សមាបត្តិផលំ នាមេតន្តិ វទន្តិ. ឯវមេវំ សន្តាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកា ហោន្តីតិ ភវង្គសមយេនេវេតំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តតោ វចីសង្ខារោតិ តតោ បរំ កិរិយមយបវត្តវឡញ្ជនកាលេ វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ. កិំ ភវង្គំ វិតក្កវិចារេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ? សមុដ្ឋាបេតិ. តំសមុដ្ឋានា បន វិតក្កវិចារា វាចំ អភិសង្ខាតុំ ន សក្កោន្តីតិ កិរិយមយបវត្តវឡញ្ជនកាលេនេវតំ កថិតំ. សុញ្ញតោ ផស្សោតិអាទយោ សគុណេនាបិ អារម្មណេនាបិ កថេតព្ពា. សគុណេន តាវ សុញ្ញតា នាម ផលសមាបត្តិ, តាយ សហជាតំ ផស្សំ សន្ធាយ សុញ្ញតោ ផស្សោតិ វុត្តំ. អនិមិត្តាបណិហិតេសុបិឯសេវ នយោ. អារម្មណេន បន និព្ពានំ រាគាទីហិ សុញ្ញត្តា សុញ្ញំ នាម, រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវា អនិមិត្តំ, រាគទោសមោហប្បណិធីនំ អភាវា អប្បណិហិតំ. សុញ្ញតំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នផលសមាបត្តិយំ ផស្សោ សុញ្ញតោ នាម. អនិមិត្តាបណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អបរា អាគមនិយកថា នាម ហោតិ, សុញ្ញតា, អនិមិត្តា, អប្បណិហិតាតិ ហិ វិបស្សនាបិ វុច្ចតិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ សង្ខារេ អនិច្ចតោ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចតោ ទិស្វា អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អនិមិត្តា នាម ហោតិ. យោ ទុក្ខតោ បរិគ្គហេត្វា ទុក្ខតោ ទិស្វា ទុក្ខតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស អប្បណិហិតា នាម. យោ អនត្តតោ បរិគ្គហេត្វា អនត្តតោ ទិស្វា អនត្តតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស សុញ្ញតា នាម. តត្ថ អនិមិត្តវិបស្សនាយ មគ្គោ អនិមិត្តោ នាម, អនិមិត្តមគ្គស្ស ផលំ អនិមិត្តំ នាម. អនិមិត្តផលសមាបត្តិសហជាតេ ផស្សេ ផុសន្តេ អនិមិត្តោ ផស្សោ ផុសតីតិ វុច្ចតិ. អប្បណិហិតសុញ្ញតេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាគមនិយេន កថិតេ បន សុញ្ញតោ វា ផស្សោ អនិមិត្តោ វា ផស្សោ អប្បណិហិតោ វា ផស្សោតិ វិកប្បោ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា សគុណេន ចេវ អារម្មណេន ច កថេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ សមេតិ.

វិវេកនិន្នន្តិអាទីសុ និព្ពានំ វិវេកោ នាម, តស្មិំ វិវេកេ និន្នំ ឱនតន្តិ វិវេកនិន្នំ. អញ្ញតោ អាគន្ត្វា យេន វិវេកោ, តេន វង្កំ វិយ ហុត្វា ឋិតន្តិ វិវេកបោណំ. យេន វិវេកោ, តេន បតមានំ វិយ ឋិតន្តិ វិវេកបព្ភារំ.

៤៦៥. ឥទានិ យា វេទនា និរោធេត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តា បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆន្តោ កតិ បនាយ្យេ, វេទនាតិ អាហ. កាយិកំ វាតិអាទីសុ បញ្ចទ្វារិកំ សុខំ កាយិកំ នាម, មនោទ្វារិកំ ចេតសិកំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ សុខន្តិ សភាវនិទ្ទេសោ. សាតន្តិ តស្សេវ មធុរភាវទីបកំ វេវចនំ. វេទយិតន្តិ វេទយិតភាវទីបកំ, សព្ពវេទនានំ សាធារណវចនំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខាតិអាទីសុ សុខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ សុខំ, នត្ថិភាវោ ទុក្ខំ. ទុក្ខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ ទុក្ខំ, នត្ថិភាវោ សុខំ. អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ជាននភាវោ សុខំ, អជាននភាវោ ទុក្ខន្តិ អត្ថោ.

កិំ អនុសយោ អនុសេតីតិ កតមោ អនុសយោ អនុសេតិ. អប្បហីនដ្ឋេន សយិតោ វិយ ហោតីតិ អនុសយបុច្ឆំ បុច្ឆតិ. ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតីតិ ន សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតិ. ន សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ សោ អប្បហីនោ, ន សព្ពំ សុខំ វេទនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កិំ បហាតព្ពន្តិ អយំ បហានបុច្ឆា នាម.

រាគំ តេន បជហតីតិ ឯត្ថ ឯកេនេវ ព្យាករណេន ទ្វេ បុច្ឆា វិស្សជ្ជេសិ. ឥធ ភិក្ខុ រាគានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, ឈានវិក្ខម្ភិតំ រាគានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតេតិ. សោ អនាគាមិមគ្គេន បហីនោបិ តថា វិក្ខម្ភិតត្តាវ បឋមជ្ឈានេ នានុសេតិ នាម. តេនាហ – ‘‘ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ. តទាយតនន្តិ តំ អាយតនំ, បរមស្សាសភាវេន បតិដ្ឋានភូតំ អរហត្តន្តិ អត្ថោ. ឥតិ អនុត្តរេសូតិ ឯវំ អនុត្តរា វិមោក្ខាតិ លទ្ធនាមេ អរហត្តេ. បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោតិ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្ស. ឧប្បជ្ជតិ បិហាបច្ចយា ទោមនស្សន្តិ បត្ថនាយ បដ្ឋបនមូលកំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ បនេតំ ន បត្ថនាយ បដ្ឋបនមូលកំ ឧប្បជ្ជតិ, បត្ថេត្វា អលភន្តស្ស បន អលាភមូលកំ ឧប្បជ្ជមានំ, ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បិហាបច្ចយា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ទោមនស្សំ នាម ឯកន្តេន អកុសលំ, ឥទំ បន សេវិតព្ពំ ទោមនស្សំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. យោគិនោ ហិ តេមាសិកំ ឆមាសិកំ វា នវមាសិកំ វា បដិបទំ គណ្ហន្តិ. តេសុ យោ តំ តំ បដិបទំ គហេត្វា អន្តោកាលបរិច្ឆេទេយេវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមីតិ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ន សក្កោតិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេន បាបុណិតុំ, តស្ស ពលវទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, អាឡិន្ទិកវាសិមហាផុស្សទេវត្ថេរស្ស វិយ អស្សុធារា បវត្តន្តិ. ថេរោ កិរ ឯកូនវីសតិវស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេសិ. តស្ស, ‘‘ឥមស្មិំ វារេ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមិ, ឥមស្មិំ វារេ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេស្សាមី’’តិ មានសំ ពន្ធិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តស្សេវ ឯកូនវីសតិវស្សានិ អតិក្កន្តានិ. បវារណាទិវសេ អាគតេ ថេរស្ស អស្សុបាតេន មុត្តទិវសោ នាម នាហោសិ. វីសតិមេ បន វស្សេ អរហត្តំ បាណុណិ.

បដិឃំ តេន បជហតីតិ ឯត្ថ ទោមនស្សេនេវ បដិឃំ បជហតិ. ន ហិ បដិឃេនេវ បដិឃប្បហានំ, ទោមនស្សេន វា ទោមនស្សប្បហានំ នាម អត្ថិ. អយំ បន ភិក្ខុ តេមាសិកាទីសុ អញ្ញតរំ បដិបទំ គហេត្វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘បស្ស ភិក្ខុ, កិំ តុយ្ហំ សីលេន ហីនដ្ឋានំ អត្ថិ, ឧទាហុ វីរិយេន, ឧទាហុ បញ្ញាយ, ននុ តេ សីលំ សុបរិសុទ្ធំ វីរិយំ សុបគ្គហិតំ បញ្ញា សូរា ហុត្វា វហតី’’តិ. សោ ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា, ‘‘ន ទានិ បុន ឥមស្ស ទោមនស្សស្ស ឧប្បជ្ជិតុំ ទស្សាមី’’តិ វីរិយំ ទឡ្ហំ កត្វា អន្តោតេមាសេ វា អន្តោឆមាសេ វា អន្តោនវមាសេ វា អនាគាមិមគ្គេន តំ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥមិនា បរិយាយេន បដិឃេនេវ បដិឃំ, ទោមនស្សេនេវ ទោមនស្សំ បជហតិ នាម.

ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ តត្ថ ឯវរូបេ ទោមនស្សេ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ. ន តំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ, បហីនោវ តត្ថ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ. អវិជ្ជំ តេន បជហតីតិ ឥធ ភិក្ខុ អវិជ្ជានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, ឈានវិក្ខម្ភិតំ អវិជ្ជានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតេតិ. សោ អរហត្តមគ្គេន បហីនោបិ តថា វិក្ខម្ភិតត្តាវ ចតុត្ថជ្ឈានេ នានុសេតិ នាម. តេនាហ – ‘‘ន តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ.

៤៦៦. ឥទានិ បដិភាគបុច្ឆំ បុច្ឆន្តោ សុខាយ បនាយ្យេតិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ យស្មា សុខស្ស ទុក្ខំ, ទុក្ខស្ស ច សុខំ បច្ចនីកំ, តស្មា ទ្វីសុ វេទនាសុ វិសភាគបដិភាគោ កថិតោ. ឧបេក្ខា បន អន្ធការា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា, អវិជ្ជាបិ តាទិសាវាតិ តេនេត្ថ សភាគបដិភាគោ កថិតោ. យត្តកេសុ បន ឋានេសុ អវិជ្ជា តមំ ករោតិ, តត្តកេសុ វិជ្ជា តមំ វិនោទេតីតិ វិសភាគបដិភាគោ កថិតោ. អវិជ្ជាយ ខោ, អាវុសោតិ ឯត្ថ ឧភោបេតេ ធម្មា អនាសវា លោកុត្តរាតិ សភាគបដិភាគោវ កថិតោ. វិមុត្តិយា ខោ, អាវុសោតិ ឯត្ថ អនាសវដ្ឋេន លោកុត្តរដ្ឋេន អព្យាកតដ្ឋេន ច សភាគបដិភាគោវ កថិតោ. អច្ចយាសីតិ ឯត្ថ បញ្ហំ អតិក្កមិត្វា គតោសីតិ អត្ថោ. នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុន្តិ បញ្ហានំ បរិច្ឆេទបមាណំ គហេតុំ នាសក្ខិ, អប្បដិភាគធម្មស្ស បដិភាគំ បុច្ឆិ. និព្ពានំ នាមេតំ អប្បដិភាគំ, ន សក្កា នីលំ វា បីតកំ វាតិ កេនចិ ធម្មេន សទ្ធិំ បដិភាគំ កត្វា ទស្សេតុំ. តញ្ច ត្វំ ឥមិនា អធិប្បាយេន បុច្ឆសីតិ អត្ថោ.

ឯត្តាវតា ចាយំ ឧបាសកោ យថា នាម សត្តមេ ឃរេ សលាកភត្តំ លភិត្វា គតោ ភិក្ខុ សត្ត ឃរានិ អតិក្កម្ម អដ្ឋមស្ស ទ្វារេ ឋិតោ សព្ពានិបិ សត្ត គេហានិ វិរទ្ធោវ ន អញ្ញាសិ, ឯវមេវំ អប្បដិភាគធម្មស្ស បដិភាគំ បុច្ឆន្តោ សព្ពាសុបិ សត្តសុ សប្បដិភាគបុច្ឆាសុ វិរទ្ធោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានព្ភន្តរំ និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋំ. និព្ពានបរាយនន្តិ និព្ពានំ បរំ អយនមស្ស បរា គតិ, ន តតោ បរំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បរិយោសានំ អវសានំ អស្សាតិ និព្ពានបរិយោសានំ.

៤៦៧. បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា, ធាតុកុសលា អាយតនកុសលា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលា ឋានាដ្ឋានកុសលាតិ អត្ថោ. មហាបញ្ញាតិ មហន្តេ អត្ថេ មហន្តេ ធម្មេ មហន្តា និរុត្តិយោ មហន្តានិ បដិភានានិ បរិគ្គណ្ហនសមត្ថាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា. យថា តំ ធម្មទិន្នាយាតិ យថា ធម្មទិន្នាយ ភិក្ខុនិយា ព្យាកតំ, អហម្បិ តំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យន្តិ. ឯត្តាវតា ច បន អយំ សុត្តន្តោ ជិនភាសិតោ នាម ជាតោ, ន សាវកភាសិតោ. យថា ហិ រាជយុត្តេហិ លិខិតំ បណ្ណំ យាវ រាជមុទ្ទិកាយ ន លញ្ឆិតំ ហោតិ, ន តាវ រាជបណ្ណន្តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; លញ្ឆិតមត្តំ បន រាជបណ្ណំ នាម ហោតិ, តថា, ‘‘អហម្បិ តំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ ឥមាយ ជិនវចនមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតត្តា អយំ សុត្តន្តោ អាហច្ចវចនេន ជិនភាសិតោ នាម ជាតោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចូឡធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា

៤៦៨. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡធម្មសមាទានសុត្តំ. តត្ថ ធម្មសមាទានានីតិ ធម្មោតិ គហិតគហណានិ. បច្ចុប្បន្នសុខន្តិ បច្ចុប្បន្នេ សុខំ, អាយូហនក្ខណេ សុខំ សុករំ សុខេន សក្កា បូរេតុំ. អាយតិំ ទុក្ខវិបាកន្តិ អនាគតេ វិបាកកាលេ ទុក្ខវិបាកំ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៤៦៩. នត្ថិ កាមេសុ ទោសោតិ វត្ថុកាមេសុបិ កិលេសកាមេសុបិ ទោសោ នត្ថិ. បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តីតិ តេ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន បាតព្យតំ បិវិតព្ពតំ, យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតំ អាបជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. មោឡិពទ្ធាហីតិ មោឡិំ កត្វា ពទ្ធកេសាហិ. បរិព្ពាជិកាហីតិ តាបសបរិព្ពាជិកាហិ. ឯវមាហំសូតិ ឯវំ វទន្តិ. បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តីតិ បហានំ សមតិក្កមំ បញ្ញបេន្តិ. មាលុវាសិបាដិកាតិ ទីឃសណ្ឋានំ មាលុវាបក្កំ. ផលេយ្យាតិ អាតបេន សុស្សិត្វា ភិជ្ជេយ្យ. សាលមូលេតិ សាលរុក្ខស្ស សមីបេ. សន្តាសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ កស្មា អាបជ្ជតិ? ភវនវិនាសភយា. រុក្ខមូលេ បតិតមាលុវាពីជតោ ហិ លតា ឧប្បជ្ជិត្វា រុក្ខំ អភិរុហតិ. សា មហាបត្តា ចេវ ហោតិ ពហុបត្តា ច, កោវិឡារបត្តសទិសេហិ បត្តេហិ សមន្នាគតា. អថ តំ រុក្ខំ មូលតោ បដ្ឋាយ វិនន្ធមានា សព្ពវិដបានិ សញ្ឆាទេត្វា មហន្តំ ភារំ ជនេត្វា តិដ្ឋតិ. សា វាតេ វា វាយន្តេ ទេវេ វា វស្សន្តេ ឱឃនំ ជនេត្វា តស្ស រុក្ខស្ស សព្ពសាខាបសាខំ ភញ្ជតិ, ភូមិយំ និបាតេតិ. តតោ តស្មិំ រុក្ខេ បតិដ្ឋិតវិមានំ ភិជ្ជតិ នស្សតិ. ឥតិ សា ភវនវិនាសភយា សន្តាសំ អាបជ្ជតិ.

អារាមទេវតាតិ តត្ថ តត្ថ បុប្ផារាមផលារាមេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. វនទេវតាតិ អន្ធវនសុភគវនាទីសុ វនេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. រុក្ខទេវតាតិ អភិលក្ខិតេសុ នឡេរុបុចិមន្ទាទីសុ រុក្ខេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. ឱសធិតិណវនប្បតីសូតិ ហរីតកីអាមលកីអាទីសុ ឱសធីសុ តាលនាឡិកេរាទីសុ តិណេសុ វនជេដ្ឋកេសុ ច វនប្បតិរុក្ខេសុ អធិវត្ថា ទេវតា. វនកម្មិកាតិ វនេ កសនលាយនទារុអាហរណគោរក្ខាទីសុ កេនចិទេវ កម្មេន វា វិចរកមនុស្សា. ឧទ្ធរេយ្យុន្តិ ខាទេយ្យុំ. វិលម្ពិនីតិ វាតេន បហតបហតដ្ឋានេសុ កេឡិំ ករោន្តី វិយ វិលម្ពន្តី. សុខោ ឥមិស្សាតិ ឯវរូបាយ មាលុវាលតាយ សម្ផស្សោបិ សុខោ, ទស្សនម្បិ សុខំ. អយំ មេ ទារកានំ អាបានមណ្ឌលំ ភវិស្សតិ, កីឡាភូមិ ភវិស្សតិ, ទុតិយំ មេ វិមានំ បដិលទ្ធន្តិ លតាយ ទស្សនេបិ សម្ផស្សេបិ សោមនស្សជាតា ឯវមាហ.

វិដភិំ ករេយ្យាតិ សាខានំ ឧបរិ ឆត្តាការេន តិដ្ឋេយ្យ. ឱឃនំ ជនេយ្យាតិ ហេដ្ឋា ឃនំ ជនេយ្យ. ឧបរិ អារុយ្ហ សកលំ រុក្ខំ បលិវេឋេត្វា បុន ហេដ្ឋា ភស្សមានា ភូមិំ គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. បទាលេយ្យាតិ ឯវំ ឱឃនំ កត្វា បុន តតោ បដ្ឋាយ យាវ មូលា ឱតិណ្ណសាខាហិ អភិរុហមានា សព្ពសាខា បលិវេឋេន្តី មត្ថកំ បត្វា តេនេវ និយាមេន បុន ឱរោហិត្វា ច អភិរុហិត្វា ច សកលរុក្ខំ សំសិព្ពិត្វា អជ្ឈោត្ថរន្តី សព្ពសាខា ហេដ្ឋា កត្វា សយំ ឧបរិ ឋត្វា វាតេ វា វាយន្តេ ទេវេ វា វស្សន្តេ បទាលេយ្យ. ភិន្ទេយ្យាតិ អត្ថោ. ខាណុមត្តមេវ តិដ្ឋេយ្យ, តត្ថ យំ សាខដ្ឋកវិមានំ ហោតិ, តំ សាខាសុ ភិជ្ជមានាសុ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជិត្វា សព្ពសាខាសុ ភិន្នាសុ សព្ពំ ភិជ្ជតិ. រុក្ខដ្ឋកវិមានំ បន យាវ រុក្ខស្ស មូលមត្តម្បិ តិដ្ឋតិ, តាវ ន នស្សតិ. ឥទំ បន វិមានំ សាខដ្ឋកំ, តស្មា សព្ពសាខាសុ សំភិជ្ជមានាសុ ភិជ្ជិត្ថ. ទេវតា បុត្តកេ គហេត្វា ខាណុកេ ឋិតា បរិទេវិតុំ អារទ្ធា.

៤៧១. តិព្ពរាគជាតិកោតិ ពហលរាគសភាវោ. រាគជំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតីតិ តិព្ពរាគជាតិកត្តា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋេ អារម្មណេ និមិត្តំ គណ្ហាតិ. អថស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយា ទណ្ឌកម្មំ អាណាបេន្តិ. សោ អភិក្ខណំ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តោ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, នត្វេវ វីតិក្កមំ ករោតិ. តិព្ពទោសជាតិកោតិ អប្បមត្តិកេនេវ កុប្បតិ, ទហរសាមណេរេហិ សទ្ធិំ ហត្ថបរាមាសាទីនិ ករោន្តោវ កថេតិ. សោបិ ទណ្ឌកម្មបច្ចយា ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. មោហជាតិកោ បន ឥធ កតំ វា កតតោ អកតំ វា អកតតោ ន សល្លក្ខេតិ, តានិ តានិ កិច្ចានិ វិរាធេតិ. សោបិ ទណ្ឌកម្មបច្ចយា ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ.

៤៧២. ន តិព្ពរាគជាតិកោតិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពានិ. កស្មា បនេត្ថ កោចិ តិព្ពរាគាទិជាតិកោ ហោតិ, កោចិ ន តិព្ពរាគាទិជាតិកោ? កម្មនិយាមេន. យស្ស ហិ កម្មាយូហនក្ខណេ លោភោ ពលវា ហោតិ, អលោភោ មន្ទោ, អទោសាមោហា ពលវន្តោ, ទោសមោហា មន្ទា, តស្ស មន្ទោ អលោភោ លោភំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, អទោសាមោហា បន ពលវន្តោ ទោសមោហេ បរិយាទាតុំ សក្កោន្តិ. តស្មា សោ តេន កម្មេន ទិន្នបដិសន្ធិវសេន និព្ពត្តោ លុទ្ធោ ហោតិ, សុខសីលោ អក្កោធនោ បញ្ញវា វជិរូបមញាណោ.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ លោភទោសា ពលវន្តោ ហោន្តិ, អលោភាទោសា មន្ទា, អមោហោ ពលវា, មោហោ មន្ទោ, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទុដ្ឋោ ច, បញ្ញវា បន ហោតិ វជិរូបមញាណោ ទត្តាភយត្ថេរោ វិយ.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ លោភាទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ, ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទន្ធោ ច, សុខសីលកោ បន ហោតិ អក្កោធនោ.

តថា យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ តយោបិ លោភទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ, អលោភាទយោ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ, ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អប្បកិលេសោ ហោតិ, ទិព្ពារម្មណម្បិ ទិស្វា និច្ចលោ, ទុដ្ឋោ បន ហោតិ ទន្ធបញ្ញោ ច.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភាទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ, ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ ចេវ ហោតិ សុខសីលកោ ច, មូឡ្ហោ បន ហោតិ.

តថា យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភទោសាមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ, ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ ចេវ ហោតិ បញ្ញវា ច, ទុដ្ឋោ បន ហោតិ កោធនោ.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ តយោបិ អលោភាទយោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, លោភាទយោ មន្ទា, សោ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ វិយ អលុទ្ធោ អទុដ្ឋោ បញ្ញវា ច ហោតិ.

សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មហាធម្មសមាទានសុត្តវណ្ណនា

៤៧៣. ឯវំ មេ សុត្តន្តិ មហាធម្មសមាទានសុត្តំ. តត្ថ ឯវំកាមាតិ ឯវំឥច្ឆា. ឯវំឆន្ទាតិ ឯវំអជ្ឈាសយា. ឯវំអធិប្បាយាតិ ឯវំលទ្ធិកា. តត្រាតិ តស្មិំ អនិដ្ឋវឌ្ឍនេ ចេវ ឥដ្ឋបរិហានេ ច. ភគវំមូលកាតិ ភគវា មូលំ ឯតេសន្តិ ភគវំមូលកា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ធម្មា បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេន ឧប្បាទិតា, តស្មិំ បរិនិព្ពុតេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥមេ ធម្មេ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, ភគវតា បន នោ ឥមេ ធម្មា ឧប្បាទិតា. ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមាតិ ឯវំ ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មាតិ. ភគវំនេត្តិកាតិ ភគវា ហិ ធម្មានំ នេតា វិនេតា អនុនេតាតិ. យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គហេត្វា ទស្សិតា ធម្មា ភគវំនេត្តិកា នាម ហោន្តិ. ភគវំបដិសរណាតិ ចតុភូមកា ធម្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆមានា ភគវតិ បដិសរន្តិ នាមាតិ ភគវំបដិសរណា. បដិសរន្តីតិ ឱសរន្តិ សមោសរន្តិ. អបិច មហាពោធិមណ្ឌេ និសិន្នស្ស ភគវតោ បដិវេធវសេន ផស្សោ អាគច្ឆតិ, អហំ ភគវា កិន្នាមោតិ? ត្វំ ផុសនដ្ឋេន ផស្សោ នាម. វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណំ អាគច្ឆតិ. អហំ ភគវា កិន្នាមន្តិ? ត្វំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ នាមាតិ ឯវំ ចតុភូមកធម្មានំ យថាសភាវតោ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ នាមំ គណ្ហន្តោ ភគវា ធម្មេ បដិសរតីតិបិ ភគវំបដិសរណា. ភគវន្តញ្ញេវ បដិភាតូតិ ភគវតោយេវ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ឧបដ្ឋាតុ, តុម្ហេយេវ នោ កថេត្វា ទេថាតិ អត្ថោ.

៤៧៤. សេវិតព្ពេតិ និស្សយិតព្ពេ. ភជិតព្ពេតិ ឧបគន្តព្ពេ. យថា តំ អវិទ្ទសុនោតិ យថា អវិទុនោ ពាលស្ស អន្ធបុថុជ្ជនស្ស. យថា តំ វិទ្ទសុនោតិ យថា វិទុនោ មេធាវិនោ បណ្ឌិតស្ស.

៤៧៥. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ធម្មសមាទានន្តិ បុរិមសុត្តេ ឧប្បដិបាដិអាការេន មាតិកា ឋបិតា, ឥធ បន យថាធម្មរសេនេវ សត្ថា មាតិកំ ឋបេសិ. តត្ថ ធម្មសមាទានន្តិ បាណាតិបាតាទីនំ ធម្មានំ គហណំ.

៤៧៦. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ សមន្នាគតោ.

៤៧៧. វិជ្ជាគតោតិ វិជ្ជាយ សមន្នាគតោ បញ្ញវា.