៧. វីមំសកសុត្តវណ្ណនា

៤៨៧. ឯវំ មេ សុតន្តិ វីមំសកសុត្តំ. តត្ថ វីមំសកេនាតិ តយោ វីមំសកា – អត្ថវីមំសកោ សង្ខារវីមំសកោ សត្ថុវីមំសកោតិ. តេសុ, ‘‘បណ្ឌិតា ហាវុសោ, មនុស្សា វីមំសកា’’តិ (សំ. និ. ៣.២) ឯត្ថ អត្ថវីមំសកោ អាគតោ. ‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ធាតុកុសលោ ច ហោតិ, អាយតនកុសលោ ច ហោតិ, បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ច ហោតិ, ឋានាដ្ឋានកុសលោ ច ហោតិ, ឯត្តាវតា ខោ, អានន្ទ, បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ វីមំសកោតិ អលំ វចនាយា’’តិ (ម. និ. ៣.១២៤) ឯត្ថ សង្ខារវីមំសកោ អាគតោ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ សត្ថុវីមំសកោ អធិប្បេតោ. ចេតោបរិយាយន្តិ ចិត្តវារំ ចិត្តបរិច្ឆេទំ. សមន្នេសនាតិ ឯសនា បរិយេសនា ឧបបរិក្ខា. ឥតិ វិញ្ញាណាយាតិ ឯវំ វិជាននត្ថាយ.

៤៨៨. ទ្វីសុ ធម្មេសុ តថាគតោ សមន្នេសិតព្ពោតិ ឥធ កល្យាណមិត្តូបនិស្សយំ ទស្សេតិ. មហា ហិ ឯស កល្យាណមិត្តូបនិស្សយោ នាម. តស្ស មហន្តភាវោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – ឯកស្មិំ ហិ សមយេ អាយស្មា អានន្ទោ ឧបឌ្ឍំ អត្តនោ អានុភាវេន ហោតិ, ឧបឌ្ឍំ កល្យាណមិត្តានុភាវេនាតិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ ធម្មតាយ និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ, – ‘‘ឧបឌ្ឍមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយស្ស, យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ. ភគវា អាហ – ‘‘មា ហេវំ, អានន្ទ, មា ហេវំ, អានន្ទ, សកលមេវិទំ, អានន្ទ, ព្រហ្មចរិយំ យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា, កល្យាណសម្បវង្កតា. កល្យាណមិត្តស្សេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតិ. កថញ្ចានន្ទ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ…បេ… អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ. ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ…បេ… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ…បេ… ពហុលីករោតិ, តទមិនាបេតំ, អានន្ទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ. យថា សកលមេវិទំ ព្រហ្មចរិយំ យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា. មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ. ជរាធម្មា…បេ… សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មា សត្តា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.២).

ភិក្ខូនំ ពាហិរង្គសម្បត្តិំ កថេន្តោបិ អាហ – ‘‘ពាហិរំ, ភិក្ខវេ, អង្គន្តិ ករិត្វា នាញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហតោ អត្ថាយ សំវត្តតិ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, កល្យាណមិត្តតា. កល្យាណមិត្តតា, ភិក្ខវេ, មហតោ អត្ថាយ សំវត្តតី’’តិ (អ. និ. ១.១១៣). មហាចុន្ទស្ស កិលេសសល្លេខបដិបទំ កថេន្តោបិ, ‘‘បរេ បាបមិត្តា ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ កល្យាណមិត្តា ភវិស្សាមាតិ សល្លេខោ ករណីយោ’’តិ (ម. និ. ១.៨៣) អាហ. មេឃិយត្ថេរស្ស វិមុត្តិបរិបាចនិយធម្មេ កថេន្តោបិ, ‘‘អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា បញ្ច ធម្មា បរិបាកាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, មេឃិយ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ’’តិ (ឧទា. ៣១) កល្យាណមិត្តូបនិស្សយមេវ វិសេសេសិ. បិយបុត្តស្ស រាហុលត្ថេរស្ស អភិណ្ហោវាទំ ទេន្តោបិ –

‘‘មិត្តេ ភជស្សុ កល្យាណេ, បន្តញ្ច សយនាសនំ;

វិវិត្តំ អប្បនិគ្ឃោសំ, មត្តញ្ញូ ហោហិ ភោជនេ.

ចីវរេ បិណ្ឌបាតេ ច, បច្ចយេ សយនាសនេ;

ឯតេសុ តណ្ហំ មាកាសិ, មា លោកំ បុនរាគមី’’តិ. (សុ. និ. ៣៤០, ៣៤១) –

កល្យាណមិត្តូបនិស្សយមេវ សព្ពបឋមំ កថេសិ. ឯវំ មហា ឯស កល្យាណមិត្តូបនិស្សយោ នាម. ឥធាបិ តំ ទស្សេន្តោ ភគវា ទ្វីសុ ធម្មេសុ តថាគតោ សមន្នេសិតព្ពោតិ ទេសនំ អារភិ. បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ តថាគតំ ឯសតុ គវេសតូតិ អត្ថោ. ឯតេន ភគវា អយំ មហាជច្ចោតិ វា, លក្ខណសម្បន្នោតិ វា, អភិរូបោ ទស្សនីយោតិ វា, អភិញ្ញាតោ អភិលក្ខិតោតិ វា, ឥមំ និស្សាយាហំ ចីវរាទយោ បច្ចយេ លភិស្សាមីតិ វា, ឯវំ ចិន្តេត្វា មំ និស្សាយ វសនកិច្ចំ នត្ថិ. យោ បន ឯវំ សល្លក្ខេតិ, ‘‘បហោតិ មេ ឯស សត្ថា ហុត្វា សត្ថុកិច្ចំ សាធេតុ’’ន្តិ, សោ មំ ភជតូតិ សីហនាទំ នទតិ. ពុទ្ធសីហនាទោ កិរ នាមេស សុត្តន្តោតិ.

ឥទានិ តេ ទ្វេ ធម្មេ ទស្សេន្តោ ចក្ខុសោតវិញ្ញេយ្យេសូតិ អាហ. តត្ថ សត្ថុ កាយិកោ សមាចារោ វីមំសកស្ស ចក្ខុវិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ នាម. វាចសិកោ សមាចារោ សោតវិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ នាម. ឥទានិ តេសុ សមន្នេសិតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ យេ សំកិលិដ្ឋាតិអាទិមាហ. តត្ថ សំកិលិដ្ឋាតិ កិលេសសម្បយុត្តា. តេ ច ន ចក្ខុសោតវិញ្ញេយ្យា. យថា បន ឧទកេ ចលន្តេ វា បុប្ផុឡកេ វា មុញ្ចន្តេ អន្តោ មច្ឆោ អត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ បាណាតិបាតាទីនិ វា ករោន្តស្ស, មុសាវាទាទីនិ វា ភណន្តស្ស កាយវចីសមាចារេ ទិស្វា ច សុត្វា ច តំសមុដ្ឋាបកចិត្តំ សំកិលិដ្ឋន្តិ វិញ្ញាយតិ. តស្មា ឯវមាហ. សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស ហិ កាយវចីសមាចារាបិ សំកិលិដ្ឋាយេវ នាម. ន តេ តថាគតស្ស សំវិជ្ជន្តីតិ ន តេ តថាគតស្ស អត្ថិ. ន ឧបលព្ភន្តីតិ ឯវំ ជានាតីតិ អត្ថោ. នត្ថិតាយេវ ហិ តេ ន ឧបលព្ភន្តិ ន បដិច្ឆន្នតាយ. តថា ហិ ភគវា ឯកទិវសំ ឥមេសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុសង្ឃំ បវារេន្តោ អាហ – ‘‘ហន្ទ ទានិ, ភិក្ខវេ, បវារេមិ វោ, ន ច មេ កិញ្ចិ គរហថ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ កិញ្ចិ គរហាម កាយិកំ វា វាចសិកំ វា. ភគវា ហិ, ភន្តេ, អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជានេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ. មគ្គានុគា ច, ភន្តេ, ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆាសមន្នាគតា’’តិ (សំ. និ. ១.២១៥). ឯវំ បរិសុទ្ធា តថាគតស្ស កាយវចីសមាចារា. ឧត្តរោបិ សុទំ មាណវោ តថាគតស្ស កាយវចីទ្វារេ អនារាធនីយំ កិញ្ចិ បស្សិស្សាមីតិ សត្ត មាសេ អនុពន្ធិត្វា លិក្ខាមត្តម្បិ ន អទ្ទស. មនុស្សភូតោ វា ឯស ពុទ្ធភូតស្ស កាយវចីទ្វារេ កិំ អនារាធនីយំ បស្សិស្សតិ? មារោបិ ទេវបុត្តោ ពោធិសត្តស្ស សតោ មហាភិនិក្ខមនតោ បដ្ឋាយ ឆព្ពស្សានិ គវេសមានោ កិញ្ចិ អនារាធនីយំ នាទ្ទស, អន្តមសោ ចេតោបរិវិតក្កមត្តម្បិ. មារោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘សចស្ស វិតក្កិតមត្តម្បិ អកុសលំ បស្សិស្សាមិ, តត្ថេវ នំ មុទ្ធនិ បហរិត្វា បក្កមិស្សាមី’’តិ. សោ ឆព្ពស្សានិ អទិស្វា ពុទ្ធភូតម្បិ ឯកំ វស្សំ អនុពន្ធិត្វា កិញ្ចិ វជ្ជំ អបស្សន្តោ គមនសមយេ វន្ទិត្វា –

‘‘មហាវីរ មហាបុញ្ញំ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

សព្ពវេរភយាតីតំ, បាទេ វន្ទាមិ គោតម’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩) –

គាថំ វត្វា គតោ.

វីតិមិស្សាតិ កាលេ កណ្ហា, កាលេ សុក្កាតិ ឯវំ វោមិស្សកា. វោទាតាតិ បរិសុទ្ធា និក្កិលេសា. សំវិជ្ជន្តីតិ វោទាតា ធម្មា អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ. តថាគតស្ស ហិ បរិសុទ្ធា កាយសមាចារាទយោ. តេនាហ – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ, ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ. បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ… បរិសុទ្ធមនោសមាចារោ… បរិសុទ្ធាជីវោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស មិច្ឆាជីវោ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ, មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’’តិ (អ. និ. ៧.៥៨).

ឥមំ កុសលំ ធម្មន្តិ ឥមំ អនវជ្ជំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ. ‘‘អយមាយស្មា សត្ថា កិំ នុ ខោ ទីឃរត្តំ សមាបន្នោ អតិចិរកាលតោ បដ្ឋាយ ឥមិនា សមន្នាគតោ, ឧទាហុ ឥត្តរសមាបន្នោ ហិយ្យោ វា បរេ វា បរសុវេ វា ទិវសេ សមាបន្នោ’’តិ ឯវំ គវេសតូតិ អត្ថោ. ឯកច្ចេន ហិ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តេន ពហុ មិច្ឆាជីវកម្មំ កតំ, តំ តត្ថ កាលាតិក្កមេ បញ្ញាយតិ, បាកដំ ហោតិ. សោ អញ្ញតរំ បច្ចន្តគាមំ វា សមុទ្ទតីរំ វា គន្ត្វា បណ្ណសាលំ ការេត្វា អារញ្ញកោ វិយ ហុត្វា វិហរតិ. មនុស្សា សម្ភាវនំ ឧប្បាទេត្វា តស្ស បណីតេ បច្ចយេ ទេន្តិ. ជនបទវាសិនោ ភិក្ខូ តស្ស បរិហារំ ទិស្វា, ‘‘អតិទប្បិតោ វតាយំ អាយស្មា, កោ នុ ខោ ឯសោ’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តា, ‘‘អសុកដ្ឋានេ អសុកំ នាម មិច្ឆាជីវំ កត្វា បក្កន្តភិក្ខូ’’តិ ញត្វា ន សក្កា ឥមិនា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា កាតុន្តិ សន្និបតិត្វា ធម្មេន សមេន ឧក្ខេបនីយាទីសុ អញ្ញតរំ កម្មំ ករោន្តិ. ឯវរូបាយ បដិច្ឆន្នបដិបត្តិយា អត្ថិភាវំ វា នត្ថិភាវំ វា វីមំសាបេតុំ ឯវមាហ.

ឯវំ ជានាតីតិ ទីឃរត្តំ សមាបន្នោ, ន ឥត្តរសមាបន្នោតិ ជានាតិ. អនច្ឆរិយំ ចេតំ. យំ តថាគតស្ស ឯតរហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តស្ស ទីឃរត្តំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ បរិសុទ្ធំ ភវេយ្យ. យស្ស ពោធិសត្តកាលេបិ ឯវំ អហោសិ.

អតីតេ កិរ គន្ធាររាជា ច វេទេហរាជា ច ទ្វេបិ សហាយកា ហុត្វា កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា រជ្ជានិ បុត្តានំ និយ្យាតេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឯកស្មិំ អរញ្ញគាមកេ បិណ្ឌាយ ចរន្តិ. បច្ចន្តោ នាម ទុល្លភលោណោ ហោតិ. តតោ អលោណំ យាគុំ លភិត្វា ឯកិស្សាយ សាលាយ និសីទិត្វា បិវន្តិ. អន្តរន្តរេ មនុស្សា លោណចុណ្ណំ អាហរិត្វា ទេន្តិ. ឯកទិវសំ ឯកោ វេទេហិសិស្ស បណ្ណេ បក្ខិបិត្វា លោណចុណ្ណំ អទាសិ. វេទេហិសិ គហេត្វា ឧបឌ្ឍំ គន្ធារិសិស្ស-សន្តិកេ ឋបេត្វា ឧបឌ្ឍំ អត្តនោ សន្តិកេ ឋបេសិ. តតោ ថោកំ បរិភុត្តាវសេសំ ទិស្វា, ‘‘មា ឥទំ នស្សី’’តិ បណ្ណេន វេឋេត្វា តិណគហនេ ឋបេសិ. បុន ឯកស្មិំ ទិវសេ យាគុបានកាលេ សតិំ កត្វា ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា គន្ធារិសិំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ឥតោ ថោកំ គណ្ហថ អាចរិយា’’តិ អាហ. កុតោ តេ លទ្ធំ វេទេហិសីតិ? តស្មិំ ទិវសេ បរិភុត្តាវសេសំ ‘‘មា នស្សី’’តិ មយា ឋបិតន្តិ. គន្ធារិសិ គហេតុំ ន ឥច្ឆតិ, អលោណកំយេវ យាគុំ បិវិត្វា វេទេហំ ឥសិំ អវោច –

‘‘ហិត្វា គាមសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សោឡស;

កោដ្ឋាគារានិ ផីតានិ, សន្និធិំ ទានិ កុព្ពសី’’តិ. (ជា. ១.៧.៧៦);

វេទេហិសិ អវោច – ‘‘តុម្ហេ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតា, ឥទានិ កស្មា លោណចុណ្ណមត្តសន្និធិការណា បព្ពជ្ជាយ អនុច្ឆវិកំ ន ករោថា’’តិ? កិំ មយា កតំ វេទេហិសីតិ? អថ នំ អាហ –

‘‘ហិត្វា គន្ធារវិសយំ, បហូតធនធារិយំ;

បសាសនតោ និក្ខន្តោ, ឥធ ទានិ បសាសសី’’តិ. (ជា. ១.៧.៧៧);

គន្ធារោ អាហ –

‘‘ធម្មំ ភណាមិ វេទេហ, អធម្មោ មេ ន រុច្ចតិ;

ធម្មំ មេ ភណមានស្ស, ន បាបមុបលិម្បតី’’តិ. (ជា. ១.៧.៧៨);

វេទេហោ អាហ –

‘‘យេន កេនចិ វណ្ណេន, បរោ លភតិ រុប្បនំ;

មហត្ថិយម្បិ ចេ វាចំ, ន តំ ភាសេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ. (ជា. ១.៧.៧៩);

គន្ធារោ អាហ –

‘‘កាមំ រុប្បតុ វា មា វា, ភុសំវ វិកិរីយតុ;

ធម្មំ មេ ភណមានស្ស, ន បាបមុបលិម្បតី’’តិ. (ជា. ១.៧.៨០);

តតោ វេទេហិសិ យស្ស សកាបិ ពុទ្ធិ នត្ថិ, អាចរិយសន្តិកេ វិនយំ ន សិក្ខតិ, សោ អន្ធមហិំសោ វិយ វនេ ចរតីតិ ចិន្តេត្វា អាហ –

‘‘នោ ចេ អស្ស សកា ពុទ្ធិ, វិនយោ វា សុសិក្ខិតោ;

វនេ អន្ធមហិំសោវ, ចរេយ្យ ពហុកោ ជនោ.

យស្មា ច បនិធេកច្ចេ, អាចេរម្ហិ សុសិក្ខិតា;

តស្មា វិនីតវិនយា, ចរន្តិ សុសមាហិតា’’តិ. (ជា. ១.៧.៨១-៨២);

ឯវញ្ច បន វត្វា វេទេហិសិ អជានិត្វា មយា កតន្តិ គន្ធារិសិំ ខមាបេសិ. តេ ឧភោបិ តបំ ចរិត្វា ព្រហ្មលោកំ អគមំសុ. ឯវំ តថាគតស្ស ពោធិសត្តកាលេបិ ទីឃរត្តំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ បរិសុទ្ធំ អហោសិ.

ឧត្តជ្ឈាបន្នោ អយមាយស្មា ភិក្ខុ យសបត្តោតិ អយមាយស្មា អម្ហាកំ សត្ថា ភិក្ខុ ញត្តំ បញ្ញាតភាវំ បាកដភាវំ អជ្ឈាបន្នោ នុ ខោ, សយញ្ច បរិវារសម្បត្តិំ បត្តោ នុ ខោ នោតិ. តេន ចស្ស បញ្ញាតជ្ឈាបន្នភាវេន យសសន្និស្សិតភាវេន ច កិំ ឯកច្ចេ អាទីនវា សន្ទិស្សន្តិ ឧទាហុ នោតិ ឯវំ សមន្នេសន្តូតិ ទស្សេតិ. ន តាវ, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, យាវ ភិក្ខុ ន រាជរាជមហាមត្តាទីសុ អភិញ្ញាតភាវំ វា បរិវារសម្បត្តិំ វា អាបន្នោ ហោតិ, តាវ ឯកច្ចេ មានាតិមានាទយោ អាទីនវា ន សំវិជ្ជន្តិ ឧបសន្តូបសន្តោ វិយ សោតាបន្នោ វិយ សកទាគាមី វិយ ច វិហរតិ. អរិយោ នុ ខោ បុថុជ្ជនោ នុ ខោតិបិ ញាតុំ ន សក្កា ហោតិ.

យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេតិ យទា បន ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ញាតោ ហោតិ បរិវារសម្បន្នោ វា, តទា តិណ្ហេន សិង្គេន គោគណំ វិជ្ឈន្តោ ទុដ្ឋគោណោ វិយ, មិគសង្ឃំ អភិមទ្ទមានោ ទីបិ វិយ ច អញ្ញេ ភិក្ខូ តត្ថ តត្ថ វិជ្ឈន្តោ អគារវោ អសភាគវុត្តិ អគ្គបាទេន ភូមិំ ផុសន្តោ វិយ ចរតិ. ឯកច្ចោ បន កុលបុត្តោ យថា យថា ញាតោ ហោតិ យសស្សី, តថា តថា ផលភារភរិតោ វិយ សាលិ សុដ្ឋុតរំ ឱនមតិ, រាជរាជមហាមត្តាទីសុ ឧបសង្កមន្តេសុ អកិញ្ចនភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឆិន្នវិសាណឧសភោ វិយ, ចណ្ឌាលទារកោ វិយ ច សោរតោ និវាតោ នីចចិត្តោ ហុត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចេវ សទេវកស្ស ច លោកស្ស, ហិតាយ សុខាយ បដិបជ្ជតិ. ឯវរូបំ បដិបត្តិំ សន្ធាយ ‘‘នាស្ស ឥធេកច្ចេ អាទីនវា’’តិ អាហ.

តថាគតោ បន អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ តាទី, សោ ហិ លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ តាទី, យសេបិ តាទី, អយសេបិ តាទី, បសំសាយបិ តាទី, និន្ទាយបិ តាទី, សុខេបិ តាទី, ទុក្ខេបិ តាទី, តស្មា សព្ពាការេន នាស្ស ឥធេកច្ចេ អាទីនវា សំវិជ្ជន្តិ. អភយូបរតោតិ អភយោ ហុត្វា ឧបរតោ, អច្ចន្តូបរតោ សតតូបរតោតិ អត្ថោ. ន វា ភយេន ឧបរតោតិបិ អភយូបរតោ. ចត្តារិ ហិ ភយានិ កិលេសភយំ វដ្ដភយំ ទុគ្គតិភយំ ឧបវាទភយន្តិ. បុថុជ្ជនោ ចតូហិបិ ភយេហិ ភាយតិ. សេក្ខា តីហិ, តេសញ្ហិ ទុគ្គតិភយំ បហីនំ, ឥតិ សត្ត សេក្ខា ភយូបរតា, ខីណាសវោ អភយូបរតោ នាម, តស្ស ហិ ឯកម្បិ ភយំ នត្ថិ. កិំ បរវាទភយំ នត្ថីតិ? នត្ថិ. បរានុទ្ទយំ បន បដិច្ច, ‘‘មាទិសំ ខីណាសវំ បដិច្ច សត្តា មា នស្សន្តូ’’តិ ឧបវាទំ រក្ខតិ. មូលុប្បលវាបិវិហារវាសី យសត្ថេរោ វិយ.

ថេរោ កិរ មូលុប្បលវាបិគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថស្ស ឧបដ្ឋាកកុលទ្វារំ បត្តស្ស បត្តំ គហេត្វា ថណ្ឌិលបីឋកំ និស្សាយ អាសនំ បញ្ញបេសុំ. អមច្ចធីតាបិ តំយេវ បីឋកំ និស្សាយ បរតោភាគេ នីចតរំ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិ. ឯកោ នេវាសិកោ ភិក្ខុ បច្ឆា បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ទ្វារេ ឋត្វាវ ឱលោកេន្តោ ថេរោ អមច្ចធីតរា សទ្ធិំ ឯកមញ្ចេ និសិន្នោតិ សល្លក្ខេត្វា, ‘‘អយំ បំសុកូលិកោ វិហារេវ ឧបសន្តូបសន្តោ វិយ វិហរតិ, អន្តោគាមេ បន ឧបដ្ឋាយិកាហិ សទ្ធិំ ឯកមញ្ចេ និសីទតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ មយា ទុទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ បុនប្បុនំ ឱលោកេត្វា តថាសញ្ញីវ ហុត្វា បក្កាមិ. ថេរោបិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គន្ត្វា វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសីទិ. នេវាសិកោបិ កតភត្តកិច្ចោ វិហារំ គន្ត្វា, ‘‘តំ បំសុកូលិកំ និគ្គណ្ហិត្វា វិហារា និក្កឌ្ឍិស្សាមី’’តិ អសញ្ញតនីហារេន ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា បរិភោគឃដតោ ឧលុង្កេន ឧទកំ គហេត្វា មហាសទ្ទំ ករោន្តោ បាទេ ធោវិ. ថេរោ, ‘‘កោ នុ ខោ អយំ អសញ្ញតចារិកោ’’តិ អាវជ្ជន្តោ សព្ពំ ញត្វា, ‘‘អយំ មយិ មនំ បទោសេត្វា អបាយូបគោ មា អហោសី’’តិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា កណ្ណិកាមណ្ឌលសមីបេ បល្លង្កេន និសីទិ. នេវាសិកោ ទុដ្ឋាការេន ឃដិកំ ឧក្ខិបិត្វា ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោ បវិដ្ឋោ ថេរំ អបស្សន្តោ, ‘‘ហេដ្ឋាមញ្ចំ បវិដ្ឋោ ភវិស្សតី’’តិ ឱលោកេត្វា តត្ថាបិ អបស្សន្តោ និក្ខមិតុំ អារភិ. ថេរោ ឧក្កាសិ. ឥតរោ ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ ទិស្វា អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឯវមាហ – ‘‘បតិរូបំ តេ, អាវុសោ, បំសុកូលិក ឯវំ អានុភាវសម្បន្នស្ស ឧបដ្ឋាយិកាយ សទ្ធិំ ឯកមញ្ចេ និសីទិតុ’’ន្តិ. បព្ពជិតា នាម, ភន្តេ, មាតុគាមេន សទ្ធិំ ន ឯកមញ្ចេ និសីទន្តិ, តុម្ហេហិ បន ទុទ្ទិដ្ឋមេតន្តិ. ឯវំ ខីណាសវា បរានុទ្ទយាយ ឧបវាទំ រក្ខន្តិ.

ខយា រាគស្សាតិ រាគស្ស ខយេនេវ. វីតរាគត្តា កាមេ ន បដិសេវតិ, ន បដិសង្ខាយ វារេត្វាតិ. តញ្ចេតិ ឯវំ តថាគតស្ស កិលេសប្បហានំ ញត្វា តត្ថ តត្ថ ឋិតនិសិន្នកាលាទីសុបិ ចតុបរិសមជ្ឈេ អលង្កតធម្មាសនេ និសីទិត្វាបិ ឥតិបិ សត្ថា វីតរាគោ វីតទោសោ វីតមោហោ វន្តកិលេសោ បហីនមលោ អព្ភា មុត្តបុណ្ណចន្ទោ វិយ សុបរិសុទ្ធោតិ ឯវំ តថាគតស្ស កិលេសប្បហានេ វណ្ណំ កថយមានំ តំ វីមំសកំ ភិក្ខុំ បរេ ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ ចេតិ អត្ថោ.

អាការាតិ ការណានិ. អន្វយាតិ អនុពុទ្ធិយោ. សង្ឃេ វា វិហរន្តោតិ អប្បេកទា អបរិច្ឆិន្នគណនស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ វិហរន្តោ. ឯកោ វា វិហរន្តោតិ ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លីយិតុន្តិ, តេមាសំ បដិសល្លីយិតុន្តិ ឯវំ បដិសល្លានេ ចេវ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេ ច ឯកកោ វិហរន្តោ. សុគតាតិ សុដ្ឋុគតា សុប្បដិបន្នា ការកា យុត្តបយុត្តា. ឯវរូបាបិ ហិ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ អត្ថិ. ទុគ្គតាតិ ទុដ្ឋុគតា ទុប្បដិបន្នា កាយទឡ្ហិពហុលា វិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានា. ឯវរូបាបិ ឯកច្ចេ អត្ថិ. គណមនុសាសន្តីតិ គណពន្ធនេន ពទ្ធា គណារាមា គណពហុលិកា ហុត្វា គណំ បរិហរន្តិ. ឯវរូបាបិ ឯកច្ចេ អត្ថិ. តេសំ បដិបក្ខភូតា គណតោ និស្សដា វិសំសដ្ឋា វិប្បមុត្តវិហារិនោបិ អត្ថិ.

អាមិសេសុ សន្ទិស្សន្តីតិ អាមិសគិទ្ធា អាមិសចក្ខុកា ចតុបច្ចយអាមិសត្ថមេវ អាហិណ្ឌមានា អាមិសេសុ សន្ទិស្សមានកភិក្ខូបិ អត្ថិ. អាមិសេន អនុបលិត្តា ចតូហិ បច្ចយេហិ វិនិវត្តមានសា អព្ភា មុត្តចន្ទសទិសា ហុត្វា វិហរមានាបិ អត្ថិ. នាយមាយស្មា តំ តេន អវជានាតីតិ អយំ អាយស្មា សត្ថា តាយ តាយ បដិបត្តិយា តំ តំ បុគ្គលំ នាវជានាតិ, អយំ បដិបន្នោ ការកោ, អយំ គណតោ និស្សដោ វិសំសដ្ឋោ. អយំ អាមិសេន អនុបលិត្តោ បច្ចយេហិ វិនិវត្តមានសោ អព្ភា មុត្តោ ចន្ទិមា វិយាតិ ឯវមស្ស គេហសិតវសេន ឧស្សាទនាបិ នត្ថិ. អយំ ទុប្បដិបន្នោ អការកោ កាយទឡ្ហិពហុលោ វិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានោ, អយំ គណពន្ធនពទ្ធោ, អយំ អាមិសគិទ្ធោ លោលោ អាមិសចក្ខុកោតិ ឯវមស្ស គេហសិតវសេន អបសាទនាបិ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឥមិនា កិំ កថិតំ ហោតិ? តថាគតស្ស សត្តេសុ តាទិភាវោ កថិតោ ហោតិ. អយញ្ហិ –

‘‘វធកស្ស ទេវទត្តស្ស, ចោរស្សង្គុលិមាលិនោ;

ធនបាលេ រាហុលេ ច, សព្ពេសំ សមកោ មុនី’’តិ. (មិ. ប. ៦.៦.៥);

៤៨៩. តត្រ, ភិក្ខវេតិ តេសុ ទ្វីសុ វីមំសកេសុ. យោ, ‘‘កេ បនាយស្មតោ អាការា’’តិ បុច្ឆាយំ អាគតោ គណ្ឋិវីមំសកោ ច, យោ ‘‘អភយូបរតោ អយមាយស្មា’’តិ អាគតោ មូលវីមំសកោ ច. តេសុ មូលវីមំសកេន តថាគតោវ ឧត្តរិ បដិបុច្ឆិតព្ពោ. សោ ហិ បុព្ពេ បរស្សេវ កថាយ និដ្ឋង្គតោ. បរោ ច នាម ជានិត្វាបិ កថេយ្យ អជានិត្វាបិ. ឯវមស្ស កថា ភូតាបិ ហោតិ អភូតាបិ, តស្មា បរស្សេវ កថាយ និដ្ឋំ អគន្ត្វា តតោ ឧត្តរិ តថាគតោវ បដិបុច្ឆិតព្ពោតិ អត្ថោ.

ព្យាករមានោតិ ឯត្ថ យស្មា តថាគតស្ស មិច្ឆាព្យាករណំ នាម នត្ថិ, តស្មា សម្មា មិច្ឆាតិ អវត្វា ព្យាករមានោត្វេវ វុត្តំ. ឯតំ បថោហមស្មិ ឯតំ គោចរោតិ ឯស មយ្ហំ បថោ ឯស គោចរោតិ អត្ថោ. ‘‘ឯតាបាថោ’’តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ មយ្ហំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ បរិសុទ្ធំ, ស្វាហំ តស្ស បរិសុទ្ធភាវេន វីមំសកស្ស ភិក្ខុនោ ញាណមុខេ ឯតាបាថោ, ឯវំ អាបាថំ គច្ឆាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. នោ ច តេន តម្មយោតិ តេនបិ ចាហំ បរិសុទ្ធេន សីលេន ន តម្មយោ, ន សតណ្ហោ, បរិសុទ្ធសីលត្តាវ និត្តណ្ហោហមស្មីតិ ទីបេតិ.

ឧត្តរុត្តរិំ បណីតបណីតន្តិ ឧត្តរុត្តរិំ ចេវ បណីតតរញ្ច កត្វា ទេសេតិ. កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគន្តិ កណ្ហំ ចេវ សុក្កញ្ច, តញ្ច ខោ សប្បដិភាគំ សវិបក្ខំ កត្វា, កណ្ហំ បដិពាហិត្វា សុក្កន្តិ សុក្កំ បដិពាហិត្វា កណ្ហន្តិ ឯវំ សប្បដិភាគំ កត្វា កណ្ហសុក្កំ ទេសេតិ. កណ្ហំ ទេសេន្តោបិ សឧស្សាហំ សវិបាកំ ទេសេតិ, សុក្កំ ទេសេន្តោបិ សឧស្សាហំ សវិបាកំ ទេសេតិ. អភិញ្ញាយ ឥធេកច្ចំ ធម្មំ ធម្មេសុ និដ្ឋំ គច្ឆតីតិ តស្មិំ ទេសិតេ ធម្មេ ឯកច្ចំ បដិវេធធម្មំ អភិញ្ញាយ តេន បដិវេធធម្មេន ទេសនាធម្មេ និដ្ឋំ គច្ឆតិ. សត្ថរិ បសីទតីតិ ឯវំ ធម្មេ និដ្ឋំ គន្ត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សោ ភគវាតិ សត្ថរិ បសីទតិ. តេន បន ភគវតា យោ ធម្មោ អក្ខាតោ, សោបិ ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ និយ្យានិកត្តា. យ្វាស្ស តំ ធម្មំ បដិបន្នោ សង្ឃោ, សោបិ សុប្បដិបន្នោ វង្កាទិទោសរហិតំ បដិបទំ បដិបន្នត្តាតិ ឯវំ ធម្មេ សង្ឃេបិ បសីទតិ. តញ្ចេតិ តំ ឯវំ បសន្នំ តត្ថ តត្ថ តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណំ កថេន្តំ ភិក្ខុំ.

៤៩០. ឥមេហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ សត្ថុវីមំសនការណេហិ. ឥមេហិ បទេហីតិ ឥមេហិ អក្ខរសម្បិណ្ឌនបទេហិ. ឥមេហិ ព្យញ្ជនេហីតិ ឥមេហិ ឥធ វុត្តេហិ អក្ខរេហិ. សទ្ធា និវិដ្ឋាតិ ឱកប្បនា បតិដ្ឋិតា. មូលជាតាតិ សោតាបត្តិមគ្គវសេន សញ្ជាតមូលា. សោតាបត្តិមគ្គោ ហិ សទ្ធាយ មូលំ នាម. អាការវតីតិ ការណំ បរិយេសិត្វា គហិតត្តា សការណា. ទស្សនមូលិកាតិ សោតាបត្តិមគ្គមូលិកា. សោ ហិ ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. ទឡ្ហាតិ ថិរា. អសំហារិយាតិ ហរិតុំ ន សក្កា. សមណេន វាតិ សមិតបាបសមណេន វា. ព្រាហ្មណេន វាតិ ពាហិតបាបព្រាហ្មណេន វា. ទេវេន វាតិ ឧបបត្តិទេវេន វា. មារេន វាតិ វសវត្តិមារេន វា, សោតាបន្នស្ស ហិ វសវត្តិមារេនាបិ សទ្ធា អសំហារិយា ហោតិ សូរម្ពដ្ឋស្ស វិយ.

សោ កិរ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបន្នោ ហុត្វា គេហំ អាគតោ. អថ មារោ ទ្វត្តិំសវរលក្ខណប្បដិមណ្ឌិតំ ពុទ្ធរូបំ មាបេត្វា តស្ស ឃរទ្វារេ ឋត្វា – ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សាសនំ បហិណិ. សូរោ ចិន្តេសិ, ‘‘អហំ ឥទានេវ សត្ថុ សន្តិកា ធម្មំ សុត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុសញ្ញាយ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. មារោ អាហ – ‘‘យំ តេ មយា, សូរម្ពដ្ឋ, រូបំ អនិច្ចំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ កថិតំ, តំ អនុបធារេត្វាវ សហសា មយា ឯវំ វុត្តំ. តស្មា ត្វំ រូបំ និច្ចំ…បេ… វិញ្ញាណំ និច្ចន្តិ គណ្ហាហី’’តិ. សូរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, យំ ពុទ្ធា អនុបធារេត្វា អបច្ចក្ខំ កត្វា កិញ្ចិ កថេយ្យុំ, អទ្ធា អយំ មយ្ហំ វិពាធនត្ថំ មារោ អាគតោ’’តិ. តតោ នំ ត្វំ មារោតិ អាហ. សោ មុសាវាទំ កាតុំ នាសក្ខិ, អាម មារោស្មីតិ បដិជានិ. កស្មា អាគតោសីតិ វុត្តេ តវ សទ្ធាចាលនត្ថន្តិ អាហ. កណ្ហ បាបិម, ត្វំ តាវ ឯកកោ តិដ្ឋ, តាទិសានំ មារានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ មម សទ្ធំ ចាលេតុំ អសមត្ថំ, មគ្គេន អាគតា សទ្ធា នាម សិលាបថវិយំ បតិដ្ឋិតសិនេរុ វិយ អចលា ហោតិ, កិំ ត្វំ ឯត្ថាតិ អច្ឆរំ បហរិ. សោ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវន្តរធាយិ. ព្រហ្មុនា វាតិ ព្រហ្មកាយិកាទីសុ អញ្ញតរព្រហ្មុនា វា. កេនចិ វា លោកស្មិន្តិ ឯតេ សមណាទយោ ឋបេត្វា អញ្ញេនបិ កេនចិ វា លោកស្មិំ ហរិតុំ ន សក្កា. ធម្មសមន្នេសនាតិ សភាវសមន្នេសនា. ធម្មតាសុសមន្និដ្ឋោតិ ធម្មតាយ សុសមន្និដ្ឋោ, សភាវេនេវ សុដ្ឋុ សមន្នេសិតោ ហោតីតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

វីមំសកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.