៥. ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនា

៣៥៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡសច្ចកសុត្តំ. តត្ថ មហាវនេ កូដាគារសាលាយន្តិ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ. ឥទំ តាទិសំ ន ហោតិ. សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនន្តិ មហាវនំ. កូដាគារសាលា បន មហាវនំ និស្សាយ កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោកត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិ វេទិតព្ពា.

សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោតិ បុព្ពេ កិរ ឯកោ និគណ្ឋោ ច និគណ្ឋី ច បញ្ច បញ្ច វាទសតានិ ឧគ្គហេត្វា, វាទំ អារោបេស្សាមាតិ ជម្ពុទីបេ វិចរន្តា វេសាលិយំ សមាគតា. លិច្ឆវិរាជានោ ទិស្វា, – ‘‘ត្វំ កោ, ត្វំ កា’’តិ បុច្ឆិំសុ. និគណ្ឋោ – ‘‘អហំ វាទំ អារោបេស្សាមីតិ ជម្ពុទីបេ វិចរាមី’’តិ អាហ. និគណ្ឋីបិ តថា អាហ. លិច្ឆវិនោ, ‘‘ឥធេវ អញ្ញមញ្ញំ វាទំ អារោបេថា’’តិ អាហំសុ. និគណ្ឋី អត្តនា ឧគ្គហិតានិ បញ្ចវាទសតានិ បុច្ឆិ, និគណ្ឋោ កថេសិ. និគណ្ឋេន បុច្ឆិតេបិ និគណ្ឋី កថេសិយេវ. ឯកស្សបិ ន ជយោ, ន បរាជយោ, ឧភោ សមសមាវ អហេសុំ. លិច្ឆវិនោ, – ‘‘តុម្ហេ ឧភោបិ សមសមា អាហិណ្ឌិត្វា កិំ ករិស្សថ, ឥធេវ វសថា’’តិ គេហំ ទត្វា ពលិំ បដ្ឋបេសុំ. តេសំ សំវាសមន្វាយ ចតស្សោ ធីតរោ ជាតា, – ឯកា សច្ចា នាម, ឯកា លោលា នាម, ឯកា បដាចារា នាម, ឯកា អាចារវតី នាម. តាបិ បណ្ឌិតាវ អហេសុំ, មាតាបិតូហិ ឧគ្គហិតានិ បញ្ច បញ្ច វាទសតានិ ឧគ្គហេសុំ. តា វយបត្តា មាតាបិតរោ អវោចុំ – ‘‘អម្ហាកំ អម្មា កុលេ ទារិកា នាម ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ ទត្វា កុលឃរំ បេសិតបុព្ពា នាម នត្ថិ. យោ បន អគារិកោ តាសំ វាទំ មទ្ទិតុំ សក្កោតិ, តស្ស បាទបរិចារិកា ហោន្តិ. យោ បព្ពជិតោ តាសំ មទ្ទិតុំ សក្កោតិ, តស្ស សន្តិកេ បព្ពជន្តិ. តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? មយម្បិ ឯវមេវ ករិស្សាមាតិ. ចតស្សោបិ បរិព្ពាជិកវេសំ គហេត្វា, ‘‘អយំ ជម្ពុទីបោ នាម ជម្ពុយា បញ្ញាយតី’’តិ ជម្ពុសាខំ គហេត្វា ចារិកំ បក្កមិំសុ. យំ គាមំ បាបុណន្តិ, តស្ស ទ្វារេ បំសុបុញ្ជេ វា វាលិកបុញ្ជេ វា ជម្ពុធជំ ឋបេត្វា, – ‘‘យោ វាទំ អារោបេតុំ សក្កោតិ, សោ ឥមំ មទ្ទតូ’’តិ វត្វា គាមំ បវិសន្តិ. ឯវំ គាមេន គាមំ វិចរន្តិយោ សាវត្ថិំ បាបុណិត្វា តថេវ គាមទ្វារេ ជម្ពុធជំ ឋបេត្វា សម្បត្តមនុស្សានំ អារោចេត្វា អន្តោនគរំ បវិដ្ឋា.

តេន សមយេន ភគវា សាវត្ថិំ និស្សាយ ជេតវនេ វិហរតិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ គិលានេ បុច្ឆន្តោ អជគ្គិតដ្ឋានំ ជគ្គន្តោ អត្តនោ កិច្ចមហន្តតាយ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ ទិវាតរំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ គាមទ្វារេ ជម្ពុធជំ ទិស្វា, – ‘‘កិមិទ’’ន្តិ ទារកេ បុច្ឆិ. តេ តមត្ថំ អារោចេសុំ. តេន ហិ មទ្ទថាតិ. ន សក្កោម, ភន្តេ, ភាយាមាតិ. ‘‘កុមារា មា ភាយថ, ‘កេន អម្ហាកំ ជម្ពុធជោ មទ្ទាបិតោ’តិ វុត្តេ, ពុទ្ធសាវកេន សារិបុត្តត្ថេរេន មទ្ទាបិតោ, វាទំ អារោបេតុកាមា ជេតវនេ ថេរស្ស សន្តិកំ គច្ឆថាតិ វទេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ជម្ពុធជំ មទ្ទិត្វា ឆឌ្ឌេសុំ. ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វិហារំ គតោ. បរិព្ពាជិកាបិ គាមតោ និក្ខមិត្វា, ‘‘អម្ហាកំ ធជោ កេន មទ្ទាបិតោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ទារកា តមត្ថំ អារោចេសុំ. បរិព្ពាជិកា បុន គាមំ បវិសិត្វា ឯកេកំ វីថិំ គហេត្វា, – ‘‘ពុទ្ធសាវកោ កិរ សារិបុត្តោ នាម អម្ហេហិ សទ្ធិំ វាទំ ករិស្សតិ, សោតុកាមា និក្ខមថា’’តិ អារោចេសុំ. មហាជនោ និក្ខមិ, តេន សទ្ធិំ បរិព្ពាជិកា ជេតវនំ អគមិំសុ.

ថេរោ – ‘‘អម្ហាកំ វសនដ្ឋានេ មាតុគាមស្ស អាគមនំ នាម អផាសុក’’ន្តិ វិហារមជ្ឈេ និសីទិ. បរិព្ពាជិកាយោ គន្ត្វា ថេរំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេហិ អម្ហាកំ ធជោ មទ្ទាបិតោ’’តិ? អាម, មយា មទ្ទាបិតោតិ. មយំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ វាទំ ករិស្សាមាតិ. សាធុ ករោថ, កស្ស បុច្ឆា កស្ស វិស្សជ្ជនំ ហោតូតិ? បុច្ឆា នាម អម្ហាកំ បត្តា, តុម្ហេ បន មាតុគាមា នាម បឋមំ បុច្ឆថាតិ អាហ. តា ចតស្សោបិ ចតូសុ ទិសាសុ ឋត្វា មាតាបិតូនំ សន្តិកេ ឧគ្គហិតំ វាទសហស្សំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ ខគ្គេន កុមុទនាឡំ ឆិន្ទន្តោ វិយ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ និជ្ជដំ និគ្គណ្ឋិំ កត្វា កថេសិ, កថេត្វា បុន បុច្ឆថាតិ អាហ. ឯត្តកមេវ, ភន្តេ, មយំ ជានាមាតិ. ថេរោ អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ វាទសហស្សំ បុច្ឆិតំ មយា កថិតំ, អហំ បន ឯកំ យេវ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, តំ តុម្ហេ កថេថា’’តិ. តា ថេរស្ស វិសយំ ទិស្វា, ‘‘បុច្ឆថ, ភន្តេ, ព្យាករិស្សាមា’’តិ វត្តុំ នាសក្ខិំសុ. ‘‘វទ, ភន្តេ, ជានមានា ព្យាករិស្សាមា’’តិ បុន អាហំសុ.

ថេរោ អយំ បន កុលបុត្តេ បព្ពាជេត្វា បឋមំ សិក្ខាបេតព្ពបញ្ហោតិ វត្វា, – ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ បុច្ឆិ. តា នេវ អន្តំ, ន កោដិំ អទ្ទសំសុ. ថេរោ កថេថាតិ អាហ. ន បស្សាម, ភន្តេតិ. តុម្ហេហិ វាទសហស្សំ បុច្ឆិតំ មយា កថិតំ, មយ្ហំ តុម្ហេ ឯកំ បញ្ហម្បិ កថេតុំ ន សក្កោថ, ឯវំ សន្តេ កស្ស ជយោ កស្ស បរាជយោតិ? តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ជយោ, អម្ហាកំ បរាជយោតិ. ឥទានិ កិំ ករិស្សថាតិ? តា មាតាបិតូហិ វុត្តវចនំ អារោចេត្វា, ‘‘តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. តុម្ហេ មាតុគាមា នាម អម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិតុំ ន វដ្ដតិ, អម្ហាកំ បន សាសនំ គហេត្វា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជថាតិ. តា សាធូតិ ថេរស្ស សាសនំ គហេត្វា ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិំសុ. បព្ពជិតា ច បន អប្បមត្តា អាតាបិនិយោ ហុត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

អយំ សច្ចកោ តាសំ ចតុន្នម្បិ កនិដ្ឋភាតិកោ. តាហិ ចតូហិបិ ឧត្តរិតរបញ្ញោ, មាតាបិតូនម្បិ សន្តិកា វាទសហស្សំ, តតោ ពហុតរញ្ច ពាហិរសមយំ ឧគ្គហេត្វា កត្ថចិ អគន្ត្វា រាជទារកេ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ តត្ថេវ វេសាលិយំ វសតិ, បញ្ញាយ អតិបូរិតត្តា កុច្ឆិ មេ ភិជ្ជេយ្យាតិ ភីតោ អយបដ្ដេន កុច្ឆិំ បរិក្ខិបិត្វា ចរតិ, ឥមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ’’តិ.

ភស្សប្បវាទកោតិ ភស្សំ វុច្ចតិ កថាមគ្គោ, តំ បវទតិ កថេតីតិ ភស្សប្បវាទកោ. បណ្ឌិតវាទោតិ អហំ បណ្ឌិតោតិ ឯវំ វាទោ. សាធុសម្មតោ ពហុជនស្សាតិ យំ យំ នក្ខត្តចារេន អាទិសតិ, តំ តំ យេភុយ្យេន តថេវ ហោតិ, តស្មា អយំ សាធុលទ្ធិកោ ភទ្ទកោតិ ឯវំ សម្មតោ មហាជនស្ស. វាទេន វាទំ សមារទ្ធោតិ កថាមគ្គេន ទោសំ អារោបិតោ. អាយស្មា អស្សជីតិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស អាចរិយោ អស្សជិត្ថេរោ. ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោតិ តតោ តតោ លិច្ឆវិរាជគេហតោ តំ តំ គេហំ គមនត្ថាយ អនុចង្កមមានោ. យេនាយស្មា អស្សជិ តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? សមយជាននត្ថំ.

ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ ‘សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ អាហិណ្ឌាមិ, ‘សមយំ បនស្ស ន ជានាមី’តិ ន អារោបេសិំ. បរស្ស ហិ សមយំ ញត្វា អារោបិតោ វាទោ ស្វារោបិតោ នាម ហោតិ. អយំ បន សមណស្ស គោតមស្ស សាវកោ បញ្ញាយតិ អស្សជិត្ថេរោ; សោ អត្តនោ សត្ថុ សមយេ កោវិទោ, ឯតាហំ បុច្ឆិត្វា កថំ បតិដ្ឋាបេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ. តស្មា ឧបសង្កមិ. វិនេតីតិ កថំ វិនេតិ, កថំ សិក្ខាបេតីតិ បុច្ឆតិ. ថេរោ បន យស្មា ទុក្ខន្តិ វុត្តេ ឧបារម្ភស្ស ឱកាសោ ហោតិ, មគ្គផលានិបិ បរិយាយេន ទុក្ខន្តិ អាគតានិ, អយញ្ច ទុក្ខន្តិ វុត្តេ ថេរំ បុច្ឆេយ្យ – ‘‘ភោ អស្សជិ, កិមត្ថំ តុម្ហេ បព្ពជិតា’’តិ. តតោ ‘‘មគ្គផលត្ថាយា’’តិ វុត្តេ, – ‘‘នយិទំ, ភោ អស្សជិ, តុម្ហាកំ សាសនំ នាម, មហាអាឃាតនំ នាមេតំ, និរយុស្សទោ នាមេស, នត្ថិ តុម្ហាកំ សុខាសា, ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ទុក្ខមេវ ជិរាបេន្តា អាហិណ្ឌថា’’តិ ទោសំ អារោបេយ្យ, តស្មា បរវាទិស្ស បរិយាយកថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. យថា ឯស អប្បតិដ្ឋោ ហោតិ, ឯវមស្ស និប្បរិយាយកថំ កថេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា, ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ច’’ន្តិ ឥមំ អនិច្ចានត្តវសេនេវ កថំ កថេតិ. ទុស្សុតន្តិ សោតុំ អយុត្តំ.

៣៥៤. សន្ថាគារេតិ រាជកុលានំ អត្ថានុសាសនសន្ថាគារសាលាយំ. យេន តេ លិច្ឆវី តេនុបសង្កមីតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ បុព្ពេ សមយំ អជាននភាវេន សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ ន អារោបេសិំ, ឥទានិ បនស្ស មហាសាវកេន កថិតំ សមយំ ជានាមិ, ឥមេ ច មម អន្តេវាសិកា បញ្ចសតា លិច្ឆវី សន្និបតិតា. ឯតេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ តស្មា ឧបសង្កមិ. ញាតញ្ញតរេនាតិ ញាតេសុ អភិញ្ញាតេសុ បញ្ចវគ្គិយត្ថេរេសុ អញ្ញតរេន. បតិដ្ឋិតន្តិ យថា តេន បតិដ្ឋិតំ. សចេ ឯវំ បតិដ្ឋិស្សតិ, អថ បន អញ្ញទេវ វក្ខតិ, តត្រ មយា កិំ សក្កា កាតុន្តិ ឥទានេវ បិដ្ឋិំ បរិវត្តេន្តោ អាហ. អាកឌ្ឍេយ្យាតិ អត្តនោ អភិមុខំ កឌ្ឍេយ្យ. បរិកឌ្ឍេយ្យាតិ បុរតោ បដិបណាមេយ្យ. សម្បរិកឌ្ឍេយ្យាតិ កាលេន អាកឌ្ឍេយ្យ, កាលេន បរិកឌ្ឍេយ្យ. សោណ្ឌិកាកិលញ្ជន្តិ សុរាឃរេ បិដ្ឋកិលញ្ជំ. សោណ្ឌិកាធុត្តោតិ សុរាធុត្តោ. វាលំ កណ្ណេ គហេត្វាតិ សុរាបរិស្សាវនត្ថវិកំ ធោវិតុកាមោ កសដនិធុននត្ថំ ឧភោសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា. ឱធុនេយ្យាតិ អធោមុខំ កត្វា ធុនេយ្យ. និទ្ធុនេយ្យាតិ ឧទ្ធំមុខំ កត្វា ធុនេយ្យ. និប្ផោដេយ្យាតិ បុនប្បុនំ បប្ផោដេយ្យ. សាណធោវិកំ នាមាតិ ឯត្ថ មនុស្សា សាណសាដកករណត្ថំ សាណវាកេ គហេត្វា មុដ្ឋិំ មុដ្ឋិំ ពន្ធិត្វា ឧទកេ បក្ខិបន្តិ. តេ តតិយទិវសេ សុដ្ឋុ កិលិន្នា ហោន្តិ. អថ មនុស្សា អម្ពិលយាគុសុរាទីនិ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា សាណមុដ្ឋិំ គហេត្វា, ទក្ខិណតោ វាមតោ សម្មុខា ចាតិ តីសុ ផលកេសុ សកិំ ទក្ខិណផលកេ, សកិំ វាមផលកេ, សកិំ សម្មុខផលកេ បហរន្តា អម្ពិលយាគុសុរាទីនិ ភុញ្ជន្តា បិវន្តា ខាទន្តា ធោវន្តិ. មហន្តា កីឡា ហោតិ. រញ្ញោ នាគោ តំ កីឡំ ទិស្វា គម្ភីរំ ឧទកំ អនុបវិសិត្វា សោណ្ឌាយ ឧទកំ គហេត្វា សកិំ កុម្ភេ សកិំ បិដ្ឋិយំ សកិំ ឧភោសុ បស្សេសុ សកិំ អន្តរសត្ថិយំ បក្ខិបន្តោ កីឡិត្ថ. តទុបាទាយ តំ កីឡិតជាតំ សាណធោវិកំ នាម វុច្ចតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សាណធោវិកំ នាម កីឡិតជាតំ កីឡតី’’តិ. កិំ សោ ភវមានោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ, យោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតីតិ យោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតិ, សោ កិំ ភវមានោ កិំ យក្ខោ ភវមានោ ឧទាហុ ឥន្ទោ, ឧទាហុ ព្រហ្មា ភវមានោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតិ? ន ហិ សក្កា បកតិមនុស្សេន ភគវតោ វាទំ អារោបេតុន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

៣៥៥. តេន ខោ បន សមយេនាតិ យស្មិំ សមយេ សច្ចកោ អារាមំ បាវិសិ, តស្មិំ. កិស្មិំ បន សមយេ បាវិសីតិ? មហាមជ្ឈន្ហិកសមយេ. កស្មា បន តស្មិំ សមយេ ចង្កមន្តីតិ? បណីតភោជនបច្ចយស្ស ថិនមិទ្ធស្ស វិនោទនត្ថំ. ទិវាបធានិកា វា តេ. តាទិសានញ្ហិ បច្ឆាភត្តំ ចង្កមិត្វា ន្ហត្វា សរីរំ ឧតុំ គណ្ហាបេត្វា និសជ្ជ សមណធម្មំ ករោន្តានំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. យេន តេ ភិក្ខូតិ សោ កិរ កុហិំ សមណោ គោតមោតិ បរិវេណតោ បរិវេណំ គន្ត្វា បុច្ឆិត្វា បវិសិស្សាមីតិ វិលោកេន្តោ អរញ្ញេ ហត្ថី វិយ ចង្កមេ ចង្កមមានេ បំសុកូលិកភិក្ខូ ទិស្វា តេសំ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ សន្ធាយ, ‘‘យេន តេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ. កហំ នុ ខោ, ភោតិ កតរស្មិំ អាវាសេ វា មណ្ឌបេ វាតិ អត្ថោ. ឯស, អគ្គិវេស្សន, ភគវាតិ តទា កិរ ភគវា បច្ចូសកាលេ មហាករុណា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា ពោធនេយ្យសត្តំ ឱលោកេន្តោ អទ្ទស – ‘‘ស្វេ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ មហតិំ លិច្ឆវិបរិសំ គហេត្វា មម វាទំ អារោបេតុកាមោ អាគមិស្សតី’’តិ. តស្មា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ វេសាលិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ មហាបរិសាយ និសីទិតុំ សុខដ្ឋានេ និសីទិស្សាមីតិ គន្ធកុដិំ អបវិសិត្វា មហាវនេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. តេ ភិក្ខូ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា អាគតា, សច្ចកេន បុដ្ឋា ទូរេ និសិន្នំ ភគវន្តំ ទស្សេន្តា, ‘‘ឯស អគ្គិវេស្សន ភគវា’’តិ អាហំសុ.

មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយ សទ្ធិន្តិ ហេដ្ឋា បញ្ចមត្តេហិ លិច្ឆវិសតេហិ បរិវុតោតិ វុត្តំ. តេ ឯតស្ស អន្តេវាសិកាយេវ, អន្តោវេសាលិយំ បន សច្ចកោ បញ្ចមត្តានិ លិច្ឆវិរាជសតានិ គហេត្វា, ‘‘វាទត្ថិកោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោ’’តិ សុត្វា ទ្វិន្នំ បណ្ឌិតានំ កថាសល្លាបំ សោស្សាមាតិ យេភុយ្យេន មនុស្សា និក្ខន្តា, ឯវំ សា បរិសា មហតី អបរិច្ឆិន្នគណនា អហោសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អញ្ជលិំ បណាមេត្វាតិ ឯតេ ឧភតោបក្ខិកា, តេ ឯវំ ចិន្តេសុំ – ‘‘សចេ នោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ចោទេស្សន្តិ, ‘កស្មា តុម្ហេ សមណំ គោតមំ វន្ទិត្ថា’តិ, តេសំ, ‘កិំ អញ្ជលិមត្តករណេនបិ វន្ទិតំ ហោតី’តិ វក្ខាម. សចេ នោ សម្មាទិដ្ឋិកា ចោទេស្សន្តិ, ‘កស្មា ភគវន្តំ ន វន្ទិត្ថា’តិ, ‘កិំ សីសេន ភូមិំ បហរន្តេនេវ វន្ទិតំ ហោតិ, ននុ អញ្ជលិកម្មម្បិ វន្ទនា ឯវា’តិ វក្ខាមា’’តិ. នាម គោត្តន្តិ, ភោ គោតម, អហំ អសុកស្ស បុត្តោ ទត្តោ នាម មិត្តោ នាម ឥធ អាគតោតិ វទន្តា នាមំ សាវេន្តិ នាម. ភោ គោតម, អហំ វាសិដ្ឋោ នាម កច្ចានោ នាម ឥធ អាគតោតិ វទន្តា គោត្តំ សាវេន្តិ នាម. ឯតេ កិរ ទលិទ្ទា ជិណ្ណកុលបុត្តា បរិសមជ្ឈេ នាមគោត្តវសេន បាកដា ភវិស្សាមាតិ ឯវំ អកំសុ. យេ បន តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ, តេ កេរាដិកា ចេវ អន្ធពាលា ច. តត្ថ កេរាដិកា, ‘‘ឯកំ ទ្វេ កថាសល្លាបេ ករោន្តោ វិស្សាសិកោ ហោតិ, អថ វិស្សាសេ សតិ ឯកំ ទ្វេ ភិក្ខា អទាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ តតោ អត្តានំ មោចេន្តា តុណ្ហី និសីទន្តិ. អន្ធពាលា អញ្ញាណតាយេវ អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌោ វិយ យត្ថ កត្ថចិ តុណ្ហីភូតា និសីទន្តិ.

៣៥៦. កិញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កញ្ចិ ឱកាសំ កិញ្ចិ ការណំ, អថស្ស ភគវា បញ្ហបុច្ឆនេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អាហ – បុច្ឆ, អគ្គិវេស្សន, យទាកង្ខសីតិ. តស្សត្ថោ – ‘‘បុច្ឆ យទិ អាកង្ខសិ, ន មេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថិ’’. អថ វា ‘‘បុច្ឆ យំ អាកង្ខសិ, សព្ពំ តេ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ អសាធារណំ បច្ចេកពុទ្ធអគ្គសាវមហាសាវកេហិ. តេ ហិ យទាកង្ខសីតិ ន វទន្តិ, សុត្វា វេទិស្សាមាតិ វទន្តិ. ពុទ្ធា បន ‘‘បុច្ឆាវុសោ, យទាកង្ខសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៧) វា, ‘‘បុច្ឆ, មហារាជ, យទាកង្ខសី’’តិ (ទី. និ. ១.១៦២) វា,

‘‘បុច្ឆ វាសវ មំ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’ ឥតិ. (ទី. និ. ២.៣៥៦) វា,

‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆ យទាកង្ខសី’’តិ (ម. និ. ៣.៨៥) វា,

‘‘ពាវរិស្ស ច តុយ្ហំ វា, សព្ពេសំ សព្ពសំសយំ;

កតាវកាសា បុច្ឆវ្ហោ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆថា’’តិ. (សុ. និ. ១០៣៦) វា,

‘‘បុច្ឆ មំ សភិយ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’ ឥតិ. (សុ. និ. ៥១៧) វា –

តេសំ តេសំ យក្ខនរិន្ទទេវសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកានំ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេន្តិ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ ភគវា ពុទ្ធភូមិំ បត្វា ឯតំ បវារណំ បវារេយ្យ. យោ ពោធិសត្តភូមិយំ បទេសញាណេបិ ឋិតោ

‘‘កោណ្ឌញ្ញ បញ្ហានិ វិយាករោហិ,

យាចន្តិ តំ ឥសយោ សាធុរូបា;

កោណ្ឌញ្ញ ឯសោ មនុជេសុ ធម្មោ,

យំ វុទ្ធមាគច្ឆតិ ឯស ភារោ’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦០) –

ឯវំ សក្កាទីនំ អត្ថាយ ឥសីហិ យាចិតោ

‘‘កតាវកាសា បុច្ឆន្តុ ភោន្តោ,

យំ កិញ្ចិ បញ្ហំ មនសាភិបត្ថិតំ;

អហញ្ហិ តំ តំ វោ វិយាករិស្សំ,

ញត្វា សយំ លោកមិមំ បរញ្ចា’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦១);

ឯវំ សរភង្គកាលេ, សម្ភវជាតកេ ច សកលជម្ពុទីបំ តិក្ខត្តុំ វិចរិត្វា បញ្ហានំ អន្តករំ អទិស្វា សុចិរតេន ព្រាហ្មណេន បញ្ហំ បុដ្ឋោ ឱកាសេ ការិតេ, ជាតិយា សត្តវស្សោ រថិកាយំ បំសុំ កីឡន្តោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា អន្តរវីថិយំ និសិន្នោវ –

‘‘តគ្ឃ តេ អហមក្ខិស្សំ, យថាបិ កុសលោ តថា;

រាជា ច ខោ តំ ជានាតិ, យទិ កាហតិ វា ន វា’’តិ. (ជា. ១.១៦.១៧២) –

សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ.

ឯវំ ភគវតា សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារិតាយ អត្តមនោ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ, ‘‘កថំ បន, ភោ គោតមា’’តិអាទិមាហ.

អថស្ស ភគវា, ‘‘បស្សថ, ភោ, អញ្ញំ សាវកេន កថិតំ, អញ្ញំ សត្ថា កថេតិ, ននុ មយា បដិកច្ចេវ វុត្តំ, ‘សចេ តថា បតិដ្ឋិស្សតិ, យថាស្ស សាវកេន បតិដ្ឋិតំ, ឯវាហំ វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ. អយំ បន អញ្ញមេវ កថេតិ, តត្ថ កិំ មយា សក្កា កាតុ’’ន្តិ ឯវំ និគណ្ឋស្ស វចនោកាសោ មា ហោតូតិ ហេដ្ឋា អស្សជិត្ថេរេន កថិតនិយាមេនេវ កថេន្តោ, ឯវំ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ. ឧបមា មំ, ភោ គោតម, បដិភាតីតិ, ភោ គោតម, មយ្ហំ ឯកា ឧបមា ឧបដ្ឋាតិ, អាហរាមិ តំ ឧបមន្តិ វទតិ. បដិភាតុ តំ, អគ្គិវេស្សនាតិ ឧបដ្ឋាតុ តេ, អគ្គិវេស្សន, អាហរ តំ ឧបមំ វិសត្ថោតិ ភគវា អវោច. ពលករណីយាតិ ពាហុពលេន កត្តព្ពា កសិវាណិជ្ជាទិកា កម្មន្តា. រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោតិ រូបំ អត្តា អស្សាតិ រូបត្តា, រូបំ អត្តាតិ គហេត្វា ឋិតបុគ្គលំ ទីបេតិ. រូបេ បតិដ្ឋាយាតិ តស្មិំ អត្តាតិ គហិតរូបេ បតិដ្ឋហិត្វា. បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតីតិ កុសលំ វា អកុសលំ វា បដិលភតិ. វេទនត្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា កិំ ទីបេតិ? ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ឥមេសំ សត្តានំ បថវី វិយ បតិដ្ឋា, តេ ឥមេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បតិដ្ឋាយ កុសលាកុសលកម្មំ នាម អាយូហន្តិ. តុម្ហេ ឯវរូបំ វិជ្ជមានមេវ អត្តានំ បដិសេធេន្តោ បញ្ចក្ខន្ធា អនត្តាតិ ទីបេថាតិ អតិវិយ សការណំ កត្វា ឧបមំ អាហរិ. ឥមិនា ច និគណ្ឋេន អាហដឱបម្មំ និយតមេវ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធតោ អញ្ញោ តស្ស កថំ ឆិន្ទិត្វា វាទេ ទោសំ ទាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ទុវិធា ហិ បុគ្គលា ពុទ្ធវេនេយ្យា ច សាវកវេនេយ្យា ច. សាវកវេនេយ្យេ សាវកាបិ វិនេន្តិ ពុទ្ធាបិ. ពុទ្ធវេនេយ្យេ បន សាវកា វិនេតុំ ន សក្កោន្តិ, ពុទ្ធាវ វិនេន្តិ. អយម្បិ និគណ្ឋោ ពុទ្ធវេនេយ្យោ, តស្មា ឯតស្ស វាទំ ឆិន្ទិត្វា អញ្ញោ ទោសំ ទាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តេនស្ស ភគវា សយមេវ វាទេ ទោសទស្សនត្ថំ ននុ ត្វំ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ.

អថ និគណ្ឋោ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិវិយ សមណោ គោតមោ មម វាទំ បតិដ្ឋបេតិ, សចេ ឧបរិ កោចិ ទោសោ ភវិស្សតិ, មមំ ឯកកំយេវ និគ្គណ្ហិស្សតិ. ហន្ទាហំ ឥមំ វាទំ មហាជនស្សាបិ មត្ថកេ បក្ខិបាមី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ – អហម្បិ, ភោ គោតម, ឯវំ វទាមិ រូបំ មេ អត្តា…បេ… វិញ្ញាណំ មេ អត្តាតិ, អយញ្ច មហតី ជនតាតិ. ភគវា បន និគណ្ឋតោ សតគុណេនបិ សហស្សគុណេនបិ សតសហស្សគុណេនបិ វាទីវរតរោ, តស្មា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ និគណ្ឋោ អត្តានំ មោចេត្វា មហាជនស្ស មត្ថកេ វាទំ បក្ខិបតិ, នាស្ស អត្តានំ មោចេតុំ ទស្សាមិ, មហាជនតោ និវត្តេត្វា ឯកកំយេវ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ កិញ្ហិ តេ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – នាយំ ជនតា មម វាទំ អារោបេតុំ អាគតា, ត្វំយេវ សកលំ វេសាលិំ សំវដ្ដិត្វា មម វាទំ អារោបេតុំ អាគតោ, តស្មា ត្វំ សកមេវ វាទំ និវេឋេហិ, មា មហាជនស្ស មត្ថកេ បក្ខិបសីតិ. សោ បដិជានន្តោ អហញ្ហិ, ភោ គោតមាតិអាទិមាហ.

៣៥៧. ឥតិ ភគវា និគណ្ឋស្ស វាទំ បតិដ្ឋបេត្វា, តេន ហិ, អគ្គិវេស្សនាតិ បុច្ឆំ អារភិ. តត្ថ តេន ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. យស្មា ត្វំ បញ្ចក្ខន្ធេ អត្តតោ បដិជានាសិ, តស្មាតិ អត្ថោ. សកស្មិំ វិជិតេតិ អត្តនោ រដ្ឋេ. ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុន្តិ ឃាតារហំ ឃាតេតព្ពយុត្តកំ ឃាតេតុំ. ជាបេតាយំ វា ជាបេតុន្តិ ធនជានិរហំ ជាបេតព្ពយុត្តំ ជាបេតុំ ជិណ្ណធនំ កាតុំ. បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុន្តិ សករដ្ឋតោ បព្ពាជនារហំ បព្ពាជេតុំ, នីហរិតុំ. វត្តិតុញ្ច អរហតីតិ វត្តតិ ចេវ វត្តិតុញ្ច អរហតិ. វត្តិតុំ យុត្តោតិ ទីបេតិ. ឥតិ និគណ្ឋោ អត្តនោ វាទភេទនត្ថំ អាហដការណមេវ អត្តនោ មារណត្ថាយ អាវុធំ តិខិណំ ករោន្តោ វិយ វិសេសេត្វា ទីបេតិ, យថា តំ ពាលោ. ឯវំ មេ រូបំ ហោតូតិ មម រូបំ ឯវំវិធំ ហោតុ, បាសាទិកំ អភិរូបំ អលង្កតប្បដិយត្តំ សុវណ្ណតោរណំ វិយ សុសជ្ជិតចិត្តបដោ វិយ ច មនាបទស្សនន្តិ. ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសីតិ មម រូបំ ឯវំវិធំ មា ហោតុ, ទុព្ពណ្ណំ ទុស្សណ្ឋិតំ វលិតបលិតំ តិលកសមាកិណ្ណន្តិ.

តុណ្ហី អហោសីតិ និគណ្ឋោ ឥមស្មិំ ឋានេ វិរទ្ធភាវំ ញត្វា, ‘‘សមណោ គោតមោ មម វាទំ ភិន្ទនត្ថាយ ការណំ អាហរិ, អហំ ពាលតាយ តមេវ វិសេសេត្វា ទីបេសិំ, ឥទានិ នដ្ឋោម្ហិ, សចេ វត្តតីតិ វក្ខាមិ, ឥមេ រាជានោ ឧដ្ឋហិត្វា, ‘អគ្គិវេស្សន, ត្វំ មម រូបេ វសោ វត្តតីតិ វទសិ, យទិ តេ រូបេ វសោ វត្តតិ, កស្មា ត្វំ យថា ឥមេ លិច្ឆវិរាជានោ តាវតិំសទេវសទិសេហិ អត្តភាវេហិ វិរោចន្តិ អភិរូបា បាសាទិកា, ឯវំ ន វិរោចសី’តិ. សចេ ន វត្តតីតិ វក្ខាមិ, សមណោ គោតមោ ឧដ្ឋហិត្វា, ‘អគ្គិវេស្សន, ត្វំ បុព្ពេ វត្តតិ មេ រូបស្មិំ វសោតិ វត្វា ឥទានិ បដិក្ខិបសី’តិ វាទំ អារោបេស្សតិ. ឥតិ វត្តតីតិ វុត្តេបិ ឯកោ ទោសោ, ន វត្តតីតិ វុត្តេបិ ឯកោ ទោសោ’’តិ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ភគវា បុច្ឆិ, ទុតិយម្បិ តុណ្ហី អហោសិ. យស្មា បន យាវតតិយំ ភគវតា បុច្ឆិតេ អព្យាករោន្តស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលតិ, ពុទ្ធា ច នាម សត្តានំយេវ អត្ថាយ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមីនំ បូរិតត្តា សត្តេសុ ពលវអនុទ្ទយា ហោន្តិ. តស្មា យាវតតិយំ អបុច្ឆិត្វា អថ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ឯតំ ‘‘ព្យាករោហី ទានី’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តត្ថ សហធម្មិកន្តិ សហេតុកំ សការណំ. វជិរំ បាណិម្ហិ អស្សាតិ វជិរបាណិ. យក្ខោតិ ន យោ វា សោ វា យក្ខោ, សក្កោ ទេវរាជាតិ វេទិតព្ពោ. អាទិត្តន្តិ អគ្គិវណ្ណំ. សម្បជ្ជលិតន្តិ សុដ្ឋុ បជ្ជលិតំ. សជោតិភូតន្តិ សមន្តតោ ជោតិភូតំ, ឯកគ្គិជាលភូតន្តិ អត្ថោ. ឋិតោ ហោតីតិ មហន្តំ សីសំ, កន្ទលមកុលសទិសា ទាឋា, ភយានកានិ អក្ខិនាសាទីនីតិ ឯវំ វិរូបរូបំ មាបេត្វា ឋិតោ. កស្មា បនេស អាគតោតិ? ទិដ្ឋិវិស្សជ្ជាបនត្ថំ. អបិច, ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ, បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កភាវំ អាបន្នេ ភគវតិ សក្កោ មហាព្រហ្មុនា សទ្ធិំ អាគន្ត្វា, ‘‘ភគវា ធម្មំ ទេសេថ, តុម្ហាកំ អាណាយ អវត្តមានេ មយំ វត្តាបេស្សាម, តុម្ហាកំ ធម្មចក្កំ ហោតុ, អម្ហាកំ អាណាចក្ក’’ន្តិ បដិញ្ញមកាសិ. តស្មា ‘‘អជ្ជ សច្ចកំ តាសេត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជាបេស្សាមី’’តិ អាគតោ.

ភគវា ចេវ បស្សតិ, សច្ចកោ ច និគណ្ឋបុត្តោតិ យទិ ហិ តំ អញ្ញេបិ បស្សេយ្យុំ. តំ ការណំ អគរុ អស្ស, ‘‘សមណោ គោតមោ សច្ចកំ អត្តនោ វាទេ អនោតរន្តំ ញត្វា យក្ខំ អាវាហេត្វា ទស្សេសិ, តតោ សច្ចកោ ភយេន កថេសី’’តិ វទេយ្យុំ. តស្មា ភគវា ចេវ បស្សតិ សច្ចកោ ច. តស្ស តំ ទិស្វាវ សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ, អន្តោកុច្ឆិ វិបរិវត្តមានា មហារវំ រវិ. សោ ‘‘អញ្ញេបិ នុ ខោ បស្សន្តី’’តិ ឱលោកេន្តោ កស្សចិ លោមហំសមត្តម្បិ ន អទ្ទស. តតោ – ‘‘ឥទំ ភយំ មមេវ ឧប្បន្នំ. សចាហំ យក្ខោតិ វក្ខាមិ, ‘កិំ តុយ្ហមេវ អក្ខីនិ អត្ថិ, ត្វមេវ យក្ខំ បស្សសិ, បឋមំ យក្ខំ អទិស្វា សមណេន គោតមេន វាទសង្ឃាដេ ខិត្តោវ យក្ខំ បស្សសី’តិ វទេយ្យុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ន ទានិ មេ ឥធ អញ្ញំ បដិសរណំ អត្ថិ, អញ្ញត្រ សមណា គោតមា’’តិ មញ្ញមានោ, អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ…បេ… ភគវន្តំ ឯតទវោច. តាណំ គវេសីតិ តាណន្តិ គវេសមានោ. លេណំ គវេសីតិ លេណន្តិ គវេសមានោ. សរណំ គវេសីតិ សរណន្តិ គវេសមានោ. ឯត្ថ ច តាយតិ រក្ខតីតិ តាណំ. និលីយន្តិ ឯត្ថាតិ លេណំ. សរតីតិ សរណំ, ភយំ ហិំសតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ.

៣៥៨. មនសិ ករិត្វាតិ មនម្ហិ កត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា ឧបធារេត្វា. ឯវំ មេ វេទនា ហោតូតិ កុសលាវ ហោតុ, សុខាវ ហោតុ. ឯវំ មេ សញ្ញា ហោតូតិ កុសលាវ ហោតុ, សុខាវ ហោតុ, សោមនស្សសម្បយុត្តាវ ហោតូតិ. សង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ ឯសេវ នយោ. មា អហោសីតិ ឯត្ថ បន វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កល្លំ នូតិ យុត្តំ នុ. សមនុបស្សិតុន្តិ ‘‘ឯតំ មម ឯសោហមស្មិ ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន បស្សិតុំ. នោ ហិទំ, ភោ គោតមាតិ ន យុត្តមេតំ, ភោ គោតម. ឥតិ ភគវា យថា នាម ឆេកោ អហិតុណ្ឌិកោ សប្បទដ្ឋវិសំ តេនេវ សប្បេន បុន ឌំសាបេត្វា ឧព្ពាហេយ្យ, ឯវំ តស្សំយេវ បរិសតិ សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ តេនេវ មុខេន បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តាតិ វទាបេសិ. ទុក្ខំ អល្លីនោតិ ឥមំ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អល្លីនោ. ឧបគតោ អជ្ឈោសិតោតិបិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខំ ឯតំ មមាតិអាទីសុ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមនុបស្សតីតិ អត្ថោ. បរិជានេយ្យាតិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ តីរណបរិញ្ញាយ បរិតោ ជានេយ្យ. បរិក្ខេបេត្វាតិ ខយំ វយំ អនុប្បាទំ ឧបនេត្វា.

៣៥៩. នវន្តិ តរុណំ. អកុក្កុកជាតន្តិ បុប្ផគ្គហណកាលេ អន្តោ អង្គុដ្ឋប្បមាណោ ឯកោ ឃនទណ្ឌកោ និព្ពត្តតិ, តេន វិរហិតន្តិ អត្ថោ. រិត្តោតិ សុញ្ញោ អន្តោសារវិរហិតោ. រិត្តត្តាវ តុច្ឆោ. អបរទ្ធោតិ បរាជិតោ. ភាសិតា ខោ បន តេតិ ឥទំ ភគវា តស្ស មុខរភាវំ បកាសេត្វា និគ្គណ្ហន្តោ អាហ. សោ កិរ បុព្ពេ បូរណាទយោ ឆ សត្ថារោ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ. តេ វិស្សជ្ជេតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ នេសំ បរិសមជ្ឈេ មហន្តំ វិប្បការំ អារោបេត្វា ឧដ្ឋាយ ជយំ បវេទេន្តោ គច្ឆតិ. សោ សម្មាសម្ពុទ្ធម្បិ តថេវ វិហេឋេស្សាមីតិ សញ្ញាយ ឧបសង្កមិត្វា –

‘‘អម្ភោ កោ នាម យំ រុក្ខោ, សិន្នបត្តោ សកណ្ដកោ;

យត្ថ ឯកប្បហារេន, ឧត្តមង្គំ វិភិជ្ជិត’’ន្តិ.

អយំ ខទិរំ អាហច្ច អសារករុក្ខបរិចិតោ មុទុតុណ្ឌសកុណោ វិយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសារំ អាហច្ច ញាណតុណ្ឌភេទំ បត្តោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ថទ្ធភាវំ អញ្ញាសិ. តទស្ស បរិសមជ្ឈេ បកាសេន្តោ ភាសិតា ខោ បន តេតិអាទិមាហ. នត្ថិ ឯតរហីតិ ឧបាទិន្នកសរីរេ សេទោ នាម នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ, ឯតរហិ បន នត្ថីតិ វទតិ. សុវណ្ណវណ្ណំ កាយំ វិវរីតិ ន សព្ពំ កាយំ វិវរិ. ពុទ្ធា នាម គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា បដិច្ឆន្នសរីរា បរិសតិ ធម្មំ ទេសេន្តិ. អថ ភគវា គលវាដកសម្មុខដ្ឋានេ ចីវរំ គហេត្វា ចតុរង្គុលមត្តំ ឱតារេសិ. ឱតារិតមត្តេ បន តស្មិំ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិយោ បុញ្ជបុញ្ជា ហុត្វា សុវណ្ណឃដតោ រត្តសុវណ្ណរសធារា វិយ, រត្តវណ្ណវលាហកតោ វិជ្ជុលតា វិយ ច និក្ខមិត្វា សុវណ្ណមុរជសទិសំ មហាខន្ធំ ឧត្តមសិរំ បទក្ខិណំ កុរុមានា អាកាសេ បក្ខន្ទិំសុ. កស្មា បន ភគវា ឯវមកាសីតិ? មហាជនស្ស កង្ខាវិនោទនត្ថំ. មហាជនោ ហិ សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សេទោ នត្ថីតិ វទតិ, សច្ចកស្ស តាវ និគណ្ឋបុត្តស្ស យន្តារុឡ្ហស្ស វិយ សេទា បគ្ឃរន្តិ. សមណោ បន គោតមោ ឃនទុបដ្ដចីវរំ បារុបិត្វា និសិន្នោ, អន្តោ សេទស្ស អត្ថិតា វា នត្ថិតា វា កថំ សក្កា ញាតុន្តិ កង្ខំ ករេយ្យ, តស្ស កង្ខាវិនោទនត្ថំ ឯវមកាសិ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជភូតោ. បត្តក្ខន្ធោតិ បតិតក្ខន្ធោ. អប្បដិភានោតិ ឧត្តរិ អប្បស្សន្តោ. និសីទីតិ បាទង្គុដ្ឋកេន ភូមិំ កសមានោ និសីទិ.

៣៦០. ទុម្មុខោតិ ន វិរូបមុខោ, អភិរូបោ ហិ សោ បាសាទិកោ. នាមំ បនស្ស ឯតំ. អភព្ពោ តំ បោក្ខរណិំ បុន ឱតរិតុន្តិ សព្ពេសំ អឡានំ ភគ្គត្តា បច្ឆិន្នគមនោ ឱតរិតុំ អភព្ពោ, តត្ថេវ កាកកុលលាទីនំ ភត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. វិសូកាយិកានីតិ ទិដ្ឋិវិសូកានិ. វិសេវិតានីតិ ទិដ្ឋិសញ្ចរិតានិ. វិប្ផន្ទិតានីតិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតានិ. យទិទំ វាទាធិប្បាយោតិ ឯត្ថ យទិទន្តិ និបាតមត្តំ; វាទាធិប្បាយោ ហុត្វា វាទំ អារោបេស្សាមីតិ អជ្ឈាសយេន ឧបសង្កមិតុំ អភព្ពោ; ធម្មស្សវនាយ បន ឧបសង្កមេយ្យាតិ ទស្សេតិ. ទុម្មុខំ លិច្ឆវិបុត្តំ ឯតទវោចាតិ កស្មា អវោច? ទុម្មុខស្ស កិរស្ស ឧបមាហរណកាលេ សេស លិច្ឆវិកុមារាបិ ចិន្តេសុំ – ‘‘ឥមិនា និគណ្ឋេន អម្ហាកំ សិប្បុគ្គហណដ្ឋានេ ចិរំ អវមានោ កតោ, អយំ ទានិ អមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិតុំ កាលោ. មយម្បិ ឯកេកំ ឧបមំ អាហរិត្វា បាណិប្បហារេន បតិតំ មុគ្គរេន បោថេន្តោ វិយ តថា នំ ករិស្សាម, យថា ន បុន បរិសមជ្ឈេ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ, តេ ឱបម្មានិ ករិត្វា ទុម្មុខស្ស កថាបរិយោសានំ អាគមយមានា និសីទិំសុ. សច្ចកោ តេសំ អធិប្បាយំ ញត្វា, ឥមេ សព្ពេវ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឱដ្ឋេហិ ចលមានេហិ ឋិតា; សចេ បច្ចេកា ឧបមា ហរិតុំ លភិស្សន្តិ, បុន មយា បរិសមជ្ឈេ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កា ភវិស្សតិ, ហន្ទាហំ ទុម្មុខំ អបសាទេត្វា យថា អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ, ឯវំ កថាវារំ បច្ឆិន្ទិត្វា សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមីតិ តស្មា ឯតទវោច. តត្ថ អាគមេហីតិ តិដ្ឋ, មា បុន ភណាហីតិ អត្ថោ.

៣៦១. តិដ្ឋតេសា, ភោ គោតមាតិ, ភោ គោតម, ឯសា អម្ហាកញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច បុថុសមណព្រាហ្មណានំ វាចា តិដ្ឋតុ. វិលាបំ វិលបិតំ មញ្ញេតិ ឯតញ្ហិ វចនំ វិលបិតំ វិយ ហោតិ, វិប្បលបិតមត្តំ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា តិដ្ឋតេសាតិ ឯត្ថ កថាតិ អាហរិត្វា វត្តព្ពា. វាចាវិលាបំ វិលបិតំ មញ្ញេតិ ឯត្ថ បនិទំ វាចានិច្ឆារណំ វិលបិតមត្តំ មញ្ញេ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ កិត្តាវតាតិអាទិមាហ. តត្ថ វេសារជ្ជបត្តោតិ ញាណបត្តោ. អបរប្បច្ចយោតិ អបរប្បត្តិយោ. អថស្ស ភគវា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥធ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ, តំ ឧត្តានត្ថមេវ. យស្មា បនេត្ថ បស្សតីតិ វុត្តត្តា សេក្ខភូមិ ទស្សិតា. តស្មា ឧត្តរិ អសេក្ខភូមិំ បុច្ឆន្តោ ទុតិយំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, តម្បិស្ស ភគវា ព្យាកាសិ. តត្ថ ទស្សនានុត្តរិយេនាតិអាទីសុ ទស្សនានុត្តរិយន្តិ លោកិយលោកុត្តរា បញ្ញា. បដិបទានុត្តរិយន្តិ លោកិយលោកុត្តរា បដិបទា. វិមុត្តានុត្តរិយន្តិ លោកិយលោកុត្តរា វិមុត្តិ. សុទ្ធលោកុត្តរមេវ វា គហេត្វា ទស្សនានុត្តរិយន្តិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. បដិបទានុត្តរិយន្តិ សេសានិ មគ្គង្គានិ. វិមុត្តានុត្តរិយន្តិ អគ្គផលវិមុត្តិ. ខីណាសវស្ស វា និព្ពានទស្សនំ ទស្សនានុត្តរិយំ នាម. មគ្គង្គានិ បដិបទានុត្តរិយំ. អគ្គផលំ វិមុត្តានុត្តរិយន្តិ វេទិតព្ពំ. ពុទ្ធោ សោ ភគវាតិ សោ ភគវា សយម្បិ ចត្តារិ សច្ចានិ ពុទ្ធោ. ពោធាយាតិ បរេសម្បិ ចតុសច្ចពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ. ទន្តោតិអាទីសុ ទន្តោតិ និព្ពិសេវនោ. ទមថាយាតិ និព្ពិសេវនត្ថាយ. សន្តោតិ សព្ពកិលេសវូបសមេន សន្តោ. សមថាយាតិ កិលេសវូបសមាយ. តិណ្ណោតិ ចតុរោឃតិណ្ណោ. តរណាយាតិ ចតុរោឃតរណាយ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. បរិនិព្ពានាយាតិ កិលេសបរិនិព្ពានត្ថាយ.

៣៦២. ធំសីតិ គុណធំសកា. បគព្ពាតិ វាចាបាគព្ពិយេន សមន្នាគតា. អាសាទេតព្ពន្តិ ឃដ្ដេតព្ពំ. អាសជ្ជាតិ ឃដ្ដេត្វា. នត្វេវ ភវន្តំ គោតមន្តិ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ កស្សចិ អត្តនោ វាទំ អនុបហតំ សកលំ អាទាយ បក្កមិតុំ ថាមោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ន ហិ ភគវា ហត្ថិអាទយោ វិយ កស្សចិ ជីវិតន្តរាយំ ករោតិ. អយំ បន និគណ្ឋោ ឥមា តិស្សោ ឧបមា ន ភគវតោ ឧក្កំសនត្ថំ អាហរិ, អត្តុក្កំសនត្ថមេវ អាហរិ. យថា ហិ រាជា កញ្ចិ បច្ចត្ថិកំ ឃាតេត្វា ឯវំ នាម សូរោ ឯវំ ថាមសម្បន្នោ បុរិសោ ភវិស្សតីតិ បច្ចត្ថិកំ ថោមេន្តោបិ អត្តានមេវ ថោមេតិ. ឯវមេវ សោបិ សិយា ហិ, ភោ គោតម, ហត្ថិំ បភិន្នន្តិអាទីហិ ភគវន្តំ ឧក្កំសេន្តោបិ មយមេវ សូរា មយំ បណ្ឌិតា មយំ ពហុស្សុតាយេវ ឯវំ បភិន្នហត្ថិំ វិយ, ជលិតអគ្គិក្ខន្ធំ វិយ, ផណកតអាសីវិសំ វិយ ច វាទត្ថិកា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិម្ហាតិ អត្តានំយេវ ឧក្កំសេតិ. ឯវំ អត្តានំ ឧក្កំសេត្វា ភគវន្តំ និមន្តយមានោ អធិវាសេតុ មេតិអាទិមាហ. តត្ថ អធិវាសេតូតិ សម្បដិច្ឆតុ. ស្វាតនាយាតិ យំ មេ តុម្ហេសុ ការំ ករោតោ ស្វេ ភវិស្សតិ បុញ្ញញ្ច បីតិបាមោជ្ជញ្ច, តទត្ថាយ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេនាតិ ភគវា កាយង្គំ វា វាចង្គំ វា អចោបេត្វា អព្ភន្តរេយេវ ខន្តិំ ធារេន្តោ តុណ្ហីភាវេន អធិវាសេសិ. សច្ចកស្ស អនុគ្គហករណត្ថំ មនសាវ សម្បដិច្ឆីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៦៣. យមស្ស បតិរូបំ មញ្ញេយ្យាថាតិ តេ កិរ លិច្ឆវី តស្ស បញ្ចថាលិបាកសតានិ និច្ចភត្តំ អាហរន្តិ. តទេវ សន្ធាយ ឯស ស្វេ តុម្ហេ យំ អស្ស សមណស្ស គោតមស្ស បតិរូបំ កប្បិយន្តិ មញ្ញេយ្យាថ, តំ អាហរេយ្យាថ; សមណស្ស ហិ គោតមស្ស តុម្ហេ បរិចារកា កប្បិយាកប្បិយំ យុត្តាយុត្តំ ជានាថាតិ វទតិ. ភត្តាភិហារំ អភិហរិំសូតិ អភិហរិតព្ពំ ភត្តំ អភិហរិំសុ. បណីតេនាតិ ឧត្តមេន. សហត្ថាតិ សហត្ថេន. សន្តប្បេត្វាតិ សុដ្ឋុ តប្បេត្វា, បរិបុណ្ណំ សុហិតំ យាវទត្ថំ កត្វា. សម្បវារេត្វាតិ សុដ្ឋុ បវារេត្វា, អលំ អលន្តិ ហត្ថសញ្ញាយ បដិក្ខិបាបេត្វា. ភុត្តាវិន្តិ ភុត្តវន្តំ. ឱនីតបត្តបាណិន្តិ បត្តតោ ឱនីតបាណិំ, អបនីតហត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឱនិត្តបត្តបាណិ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ, ឱនិត្តំ នានាភូតំ បត្តំ បាណិតោ អស្សាតិ ឱនិត្តបត្តបាណី. តំ ឱនិត្តបត្តបាណិំ, ហត្ថេ ច បត្តញ្ច ធោវិត្វា ឯកមន្តេ បត្តំ និក្ខិបិត្វា និសិន្នន្តិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ និសីទីតិ ភគវន្តំ ឯវំភូតំ ញត្វា ឯកស្មិំ ឱកាសេ និសីទីតិ អត្ថោ. បុញ្ញញ្ចាតិ យំ ឥមស្មិំ ទានេ បុញ្ញំ, អាយតិំ វិបាកក្ខន្ធាតិ អត្ថោ. បុញ្ញមហីតិ វិបាកក្ខន្ធានំយេវ បរិវារោ. តំ ទាយកានំ សុខាយ ហោតូតិ តំ ឥមេសំ លិច្ឆវីនំ សុខត្ថាយ ហោតុ. ឥទំ កិរ សោ អហំ បព្ពជិតោ នាម, បព្ពជិតេន ច ន យុត្តំ អត្តនោ ទានំ និយ្យាតេតុន្តិ តេសំ និយ្យាតេន្តោ ឯវមាហ. អថ ភគវា យស្មា លិច្ឆវីហិ សច្ចកស្ស ទិន្នំ, ន ភគវតោ. សច្ចកេន បន ភគវតោ ទិន្នំ, តស្មា តមត្ថំ ទីបេន្តោ យំ ខោ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ. ឥតិ ភគវា និគណ្ឋស្ស មតេន វិនាយេវ អត្តនោ ទិន្នំ ទក្ខិណំ និគណ្ឋស្ស និយ្យាតេសិ, សា ចស្ស អនាគតេ វាសនា ភវិស្សតីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.