៤. មហាយមកវគ្គោ

១. ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣២៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡគោសិង្គសុត្តំ. តត្ថ នាតិកេ វិហរតីតិ នាតិកា នាម ឯកំ តឡាកំ និស្សាយ ទ្វិន្នំ ចូឡបិតិមហាបិតិបុត្តានំ ទ្វេ គាមា, តេសុ ឯកស្មិំ គាមេ. គិញ្ជកាវសថេតិ ឥដ្ឋកាមយេ អាវសថេ. ឯកស្មិំ កិរ សមយេ ភគវា មហាជនសង្គហំ ករោន្តោ វជ្ជិរដ្ឋេ ចារិកំ ចរមានោ នាតិកំ អនុប្បត្តោ. នាតិកវាសិនោ មនុស្សា ភគវតោ មហាទានំ ទត្វា ធម្មកថំ សុត្វា បសន្នហទយា, ‘‘សត្ថុ វសនដ្ឋានំ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា ឥដ្ឋកាហេវ ភិត្តិសោបានត្ថម្ភេ វាឡរូបាទីនិ ទស្សេន្តោ បាសាទំ កត្វា សុធាយ លិម្បិត្វា មាលាកម្មលតាកម្មាទីនិ និដ្ឋាបេត្វា ភុម្មត្ថរណមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញបេត្វា សត្ថុ និយ្យាតេសុំ. អបរាបរំ បនេត្ថ មនុស្សា ភិក្ខុសង្ឃស្ស រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានមណ្ឌបចង្កមាទីនិ ការយិំសុ. ឥតិ សោ វិហារោ មហា អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘គិញ្ជកាវសថេ’’តិ.

គោសិង្គសាលវនទាយេតិ តត្ថ ឯកស្ស ជេដ្ឋករុក្ខស្ស ខន្ធតោ គោសិង្គសណ្ឋានំ ហុត្វា វិដបំ ឧដ្ឋហិ, តំ រុក្ខំ ឧបាទាយ សព្ពម្បិ តំ វនំ គោសិង្គសាលវនន្តិ សង្ខំ គតំ. ទាយោតិ អវិសេសេន អរញ្ញស្សេតំ នាមំ. តស្មា គោសិង្គសាលវនទាយេតិ គោសិង្គសាលវនអរញ្ញេតិ អត្ថោ. វិហរន្តីតិ សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា វិហរន្តិ. ឥមេសញ្ហិ កុលបុត្តានំ ឧបរិបណ្ណាសកេ បុថុជ្ជនកាលោ កថិតោ, ឥធ ខីណាសវកាលោ. តទា ហិ តេ លទ្ធស្សាទា លទ្ធបតិដ្ឋា អធិគតបដិសម្ភិទា ខីណាសវា ហុត្វា សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា តត្ថ វិហរិំសុ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

យេន គោសិង្គសាលវនទាយោ តេនុបសង្កមីតិ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរេសុ វា អសីតិមហាសាវកេសុ វា, អន្តមសោ ធម្មភណ្ឌាគារិកអានន្ទត្ថេរម្បិ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សយមេវ បត្តចីវរំ អាទាយ អនីកា និស្សដោ ហត្ថី វិយ, យូថា និស្សដោ កាឡសីហោ វិយ, វាតច្ឆិន្នោ វលាហកោ វិយ ឯកកោវ ឧបសង្កមិ. កស្មា បនេត្ថ ភគវា សយំ អគមាសីតិ? តយោ កុលបុត្តា សាមគ្គិរសំ អនុភវន្តា វិហរន្តិ, តេសំ បគ្គណ្ហនតោ, បច្ឆិមជនតំ អនុកម្បនតោ ធម្មគរុភាវតោ ច. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ ឥមេ កុលបុត្តេ បគ្គណ្ហិត្វា ឧក្កំសិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ធម្មំ នេសំ ទេសេស្សាមី’’តិ. ឯវំ តាវ បគ្គណ្ហនតោ អគមាសិ. អបរម្បិស្ស អហោសិ – ‘‘អនាគតេ កុលបុត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ សមគ្គវាសំ វសន្តានំ សន្តិកំ សយំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ធម្មំ កថេត្វា តយោ កុលបុត្តេ បគ្គណ្ហិ, កោ នាម សមគ្គវាសំ ន វសេយ្យាតិ សមគ្គវាសំ វសិតព្ពំ មញ្ញមានា ខិប្បមេវ ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ. ឯវំ បច្ឆិមជនតំ អនុកម្បនតោបិ អគមាសិ. ពុទ្ធា ច នាម ធម្មគរុនោ ហោន្តិ, សោ ច នេសំ ធម្មគរុភាវោ រថវិនីតេ អាវិកតោវ. ឥតិ ឥមស្មា ធម្មគរុភាវតោបិ ធម្មំ បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ អគមាសិ.

ទាយបាលោតិ អរញ្ញបាលោ. សោ តំ អរញ្ញំ យថា ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បទេសេន មនុស្សា បវិសិត្វា តត្ថ បុប្ផំ វា ផលំ វា និយ្យាសំ វា ទព្ពសម្ភារំ វា ន ហរន្តិ, ឯវំ វតិយា បរិក្ខិត្តស្ស តស្ស អរញ្ញស្ស យោជិតេ ទ្វារេ និសីទិត្វា តំ អរញ្ញំ រក្ខតិ, បាលេតិ. តស្មា ‘‘ទាយបាលោ’’តិ វុត្តោ. អត្តកាមរូបាតិ អត្តនោ ហិតំ កាមយមានសភាវា ហុត្វា វិហរន្តិ. យោ ហិ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ វេជ្ជកម្មទូតកម្មបហិណគមនាទីនំ វសេន ឯកវីសតិអនេសនាហិ ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ ន អត្តកាមរូបោ នាម. យោ បន ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា ឯកវីសតិអនេសនំ បហាយ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋាយ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សប្បាយធុតង្គំ អធិដ្ឋាយ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គាមន្តំ បហាយ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ កុរុមានោ វិហរតិ, អយំ អត្តកាមោ នាម. តេបិ តយោ កុលបុត្តា ឯវរូបា អហេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អត្តកាមរូបា វិហរន្តី’’តិ.

មា តេសំ អផាសុមកាសីតិ តេសំ មា អផាសុកំ អកាសីតិ ភគវន្តំ វារេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា សមគ្គា វិហរន្តិ, ឯកច្ចស្ស ច គតដ្ឋានេ ភណ្ឌនកលហវិវាទា វត្តន្តិ, តិខិណសិង្គោ ចណ្ឌគោណោ វិយ ឱវិជ្ឈន្តោ វិចរតិ, អថេកមគ្គេន ទ្វិន្នំ គមនំ ន ហោតិ, កទាចិ អយម្បិ ឯវំ ករោន្តោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ សមគ្គវាសំ ភិន្ទេយ្យ. បាសាទិកោ ច បនេស សុវណ្ណវណ្ណោ សុរសគិទ្ធោ មញ្ញេ, គតកាលតោ បដ្ឋាយ បណីតទាយកានំ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានញ្ច វណ្ណកថនាទីហិ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ អប្បមាទវិហារំ ភិន្ទេយ្យ. វសនដ្ឋានានិ ចាបិ ឯតេសំ កុលបុត្តានំ និពទ្ធានិ បរិច្ឆិន្នានិ តិស្សោ ច បណ្ណសាលា តយោ ចង្កមា តីណិ ទិវាដ្ឋានានិ តីណិ មញ្ចបីឋានិ. អយំ បន សមណោ មហាកាយោ វុឌ្ឍតរោ មញ្ញេ ភវិស្សតិ. សោ អកាលេ ឥមេ កុលបុត្តេ សេនាសនា វុដ្ឋាបេស្សតិ. ឯវំ សព្ពថាបិ ឯតេសំ អផាសុ ភវិស្សតី’’តិ. តំ អនិច្ឆន្តោ, ‘‘មា តេសំ អផាសុកមកាសី’’តិ ភគវន្តំ វារេសិ.

កិំ បនេស ជានន្តោ វារេសិ, អជានន្តោតិ? អជានន្តោ. កិញ្ចាបិ ហិ តថាគតស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនាទីនិ បាដិហារិយានិ បវត្តិំសុ, អរញ្ញវាសិនោ បន ទុព្ពលមនុស្សា សកម្មប្បសុតា តានិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោន្តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ច នាម យទា អនេកភិក្ខុសហស្សបរិវារោ ព្យាមប្បភាយ អសីតិអនុព្យញ្ជនេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសិរិយា ច ពុទ្ធានុភាវំ ទស្សេន្តោ វិចរតិ, តទា កោ ឯសោតិ អបុច្ឆិត្វាវ ជានិតព្ពោ ហោតិ. តទា បន ភគវា សព្ពម្បិ តំ ពុទ្ធានុភាវំ ចីវរគព្ភេន បដិច្ឆាទេត្វា វលាហកគព្ភេន បដិច្ឆន្នោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញាតកវេសេន អគមាសិ. ឥតិ នំ អជានន្តោវ ទាយបាលោ និវារេសិ.

ឯតទវោចាតិ ថេរោ កិរ មា សមណាតិ ទាយបាលស្ស កថំ សុត្វាវ ចិន្តេសិ – ‘‘មយំ តយោ ជនា ឥធ វិហរាម, អញ្ញេ បព្ពជិតា នាម នត្ថិ, អយញ្ច ទាយបាលោ បព្ពជិតេន វិយ សទ្ធិំ កថេតិ, កោ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ទិវាដ្ឋានតោ វុដ្ឋាយ ទ្វារេ ឋត្វា មគ្គំ ឱលោកេន្តោ ភគវន្តំ អទ្ទស. ភគវាបិ ថេរស្ស សហ ទស្សនេនេវ សរីរោភាសំ មុញ្ចិ, អសីតិអនុព្យញ្ជនវិរាជិតា ព្យាមប្បភា បសារិតសុវណ្ណបដោ វិយ វិរោចិត្ថ. ថេរោ, ‘‘អយំ ទាយបាលោ ផណកតំ អាសិវិសំ គីវាយ គហេតុំ ហត្ថំ បសារេន្តោ វិយ លោកេ អគ្គបុគ្គលេន សទ្ធិំ កថេន្តោវ ន ជានាតិ, អញ្ញតរភិក្ខុនា វិយ សទ្ធិំ កថេតី’’តិ និវារេន្តោ ឯតំ, ‘‘មា, អាវុសោ ទាយបាលា’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ អកត្វា ឧបសង្កមិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយំ តយោ ជនា សមគ្គវាសំ វសាម, សចាហំ ឯកកោវ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមិ, សមគ្គវាសោ នាម ន ភវិស្សតី’’តិ បិយមិត្តេ គហេត្វាវ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមិ. យថា ច ភគវា មយ្ហំ បិយោ, ឯវំ សហាយានម្បិ មេ បិយោតិ, តេហិ សទ្ធិំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុកាមោ សយំ អកត្វាវ ឧបសង្កមិ. កេចិ បន តេសំ ថេរានំ បណ្ណសាលទ្វារេ ចង្កមនកោដិយា ភគវតោ អាគមនមគ្គោ ហោតិ, តស្មា ថេរោ តេសំ សញ្ញំ ទទមានោវ គតោតិ. អភិក្កមថាតិ ឥតោ អាគច្ឆថ. បាទេ បក្ខាលេសីតិ វិកសិតបទុមសន្និភេហិ ជាលហត្ថេហិ មណិវណ្ណំ ឧទកំ គហេត្វា សុវណ្ណវណ្ណេសុ បិដ្ឋិបាទេសុ ឧទកមភិសិញ្ចិត្វា បាទេន បាទំ ឃំសន្តោ បក្ខាលេសិ. ពុទ្ធានំ កាយេ រជោជល្លំ នាម ន ឧបលិម្បតិ, កស្មា បក្ខាលេសីតិ? សរីរស្ស ឧតុគ្គហណត្ថំ, តេសញ្ច ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ. អម្ហេហិ អភិហដេន ឧទកេន ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ, បរិភោគំ អកាសីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ពលវសោមនស្សវសេន ចិត្តំ បីណិតំ ហោតិ, តស្មា បក្ខាលេសិ. អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភគវា ឯតទវោចាតិ សោ កិរ តេសំ វុឌ្ឍតរោ.

៣២៦. តស្ស សង្គហេ កតេ សេសានំ កតោវ ហោតីតិ ថេរញ្ញេវ ឯតំ កច្ចិ វោ អនុរុទ្ធាតិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ កច្ចីតិ បុច្ឆនត្ថេ និបាតោ. វោតិ សាមិវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កច្ចិ អនុរុទ្ធា តុម្ហាកំ ខមនីយំ, ឥរិយាបថោ វោ ខមតិ? កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ វោ ជីវិតំ យាបេតិ ឃដិយតិ? កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមថ, កច្ចិ តុម្ហាកំ សុលភបិណ្ឌំ, សម្បត្តេ វោ ទិស្វា មនុស្សា ឧឡុង្កយាគុំ វា កដច្ឆុភិក្ខំ វា ទាតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ ភិក្ខាចារវត្តំ បុច្ឆតិ. កស្មា? បច្ចយេន អកិលមន្តេន ហិ សក្កា សមណធម្មោ កាតុំ, វត្តមេវ វា ឯតំ បព្ពជិតានំ. អថ តេន បដិវចនេ ទិន្នេ, ‘‘អនុរុទ្ធា, តុម្ហេ រាជបព្ពជិតា មហាបុញ្ញា, មនុស្សា តុម្ហាកំ អរញ្ញេ វសន្តានំ អទត្វា កស្ស អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តុម្ហេ បន ឯតំ ភុញ្ជិត្វា កិំ នុ ខោ មិគបោតកា វិយ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដេន្តា វិហរថ, ឧទាហុ សាមគ្គិភាវោ វោ អត្ថី’’តិ សាមគ្គិរសំ បុច្ឆន្តោ, កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គាតិអាទិមាហ.

តត្ថ ខីរោទកីភូតាតិ យថា ខីរញ្ច ឧទកញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទតិ, វិសុំ ន ហោតិ, ឯកត្តំ វិយ ឧបេតិ, កច្ចិ ឯវំ សាមគ្គិវសេន ឯកត្តូបគតចិត្តុប្បាទា វិហរថាតិ បុច្ឆតិ. បិយចក្ខូហីតិ មេត្តចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឱលោកនចក្ខូនិ បិយចក្ខូនិ នាម. កច្ចិ តថារូបេហិ ចក្ខូហិ អញ្ញមញ្ញំ សម្បស្សន្តា វិហរថាតិ បុច្ឆតិ. តគ្ឃាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. ឯកំសេន មយំ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា កថំ បនាតិ ឯត្ថ យថាតិ និបាតមត្តំ. កថន្តិ ការណបុច្ឆា. កថំ បន តុម្ហេ ឯវំ វិហរថ, កេន ការណេន វិហរថ, តំ មេ ការណំ ព្រូថាតិ វុត្តំ ហោតិ. មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តចិត្តវសេន បវត្តំ កាយកម្មំ. អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ចេវ បរម្មុខា ច. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ សម្មុខា កាយវចីកម្មានិ សហវាសេ លព្ភន្តិ, ឥតរានិ វិប្បវាសេ. មនោកម្មំ សព្ពត្ថ លព្ភតិ. យញ្ហិ សហវសន្តេសុ ឯកេន មញ្ចបីឋំ វា ទារុភណ្ឌំ វា មត្តិកាភណ្ឌំ វា ពហិ ទុន្និក្ខិត្តំ ហោតិ, តំ ទិស្វា កេនិទំ វឡញ្ជិតន្តិ អវញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តំ វិយ គហេត្វា បដិសាមេន្តស្ស បដិជគ្គិតព្ពយុត្តំ វា បន ឋានំ បដិជគ្គន្តស្ស សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ. ឯកស្មិំ បក្កន្តេ តេន ទុន្និក្ខិត្តំ សេនាសនបរិក្ខារំ តថេវ និក្ខិបន្តស្ស បដិជគ្គិតព្ពយុត្តដ្ឋានំ វា បន បដិជគ្គន្តស្ស បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ. សហវសន្តស្ស បន តេហិ សទ្ធិំ មធុរំ សម្មោទនីយំ កថំ បដិសន្ថារកថំ សារណីយកថំ ធម្មីកថំ សរភញ្ញំ សាកច្ឆំ បញ្ហបុច្ឆនំ បញ្ហវិស្សជ្ជនន្តិ ឯវមាទិករណេ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហោតិ. ថេរេសុ បន បក្កន្តេសុ មយ្ហំ បិយសហាយោ នន្ទិយត្ថេរោ កិមិលត្ថេរោ ឯវំ សីលសម្បន្នោ, ឯវំ អាចារសម្បន្នោតិអាទិគុណកថនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហោតិ. មយ្ហំ បិយមិត្តោ នន្ទិយត្ថេរោ កិមិលត្ថេរោ អវេរោ ហោតុ, អព្យាបជ្ជោ សុខី ហោតូតិ ឯវំ សមន្នាហរតោ បន សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ មេត្តំ មនោកម្មំ ហោតិយេវ.

នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយាតិ កាយញ្ហិ បិដ្ឋំ វិយ មត្តិកា វិយ ច ឱមទ្ទិត្វា ឯកតោ កាតុំ ន សក្កា. ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្តន្តិ ចិត្តំ បន នោ ហិតដ្ឋេន និរន្តរដ្ឋេន អវិគ្គហដ្ឋេន សមគ្គដ្ឋេន ឯកមេវាតិ ទស្សេតិ. កថំ បនេតំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥតរេសំ ចិត្តវសេន វត្តិំសូតិ? ឯកស្ស បត្តេ មលំ ឧដ្ឋហតិ, ឯកស្ស ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ហោតិ, ឯកស្ស បរិភណ្ឌកម្មំ ហោតិ. តត្ថ យស្ស បត្តេ មលំ ឧដ្ឋិតំ, តេន មមាវុសោ, បត្តេ មលំ ឧដ្ឋិតំ បចិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តេ ឥតរេ មយ្ហំ ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ធោវិតព្ពំ, មយ្ហំ បរិភណ្ឌំ កាតព្ពន្តិ អវត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទារូនិ អាហរិត្វា ឆិន្ទិត្វា បត្តកដាហេ បរិភណ្ឌំ កត្វា តតោ បរំ ចីវរំ វា ធោវន្តិ, បរិភណ្ឌំ វា ករោន្តិ. មមាវុសោ, ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ធោវិតុំ វដ្ដតិ, មម បណ្ណសាលា ឧក្លាបា បរិភណ្ឌំ កាតុំ វដ្ដតីតិ បឋមតរំ អារោចិតេបិ ឯសេវ នយោ.

៣២៧. សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធាតិ ភគវា ហេដ្ឋា ន ច មយំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមិម្ហាតិ វុត្តេ ន សាធុការមទាសិ. កស្មា? អយញ្ហិ កពឡីការោ អាហារោ នាម ឥមេសំ សត្តានំ អបាយលោកេបិ ទេវមនុស្សលោកេបិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោវ. អយំ បន លោកសន្និវាសោ យេភុយ្យេន វិវាទបក្ខន្ទោ, អបាយលោកេ ទេវមនុស្សលោកេបិ ឥមេ សត្តា បដិវិរុទ្ធា ឯវ, ឯតេសំ សាមគ្គិកាលោ ទុល្លភោ, កទាចិទេវ ហោតីតិ សមគ្គវាសស្ស ទុល្លភត្តា ឥធ ភគវា សាធុការមទាសិ. ឥទានិ តេសំ អប្បមាទលក្ខណំ បុច្ឆន្តោ កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធាតិអាទិមាហ. តត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ បច្ចត្តវចនំ វា, កច្ចិ តុម្ហេតិ អត្ថោ. អម្ហាកន្តិ អម្ហេសុ តីសុ ជនេសុ. បិណ្ឌាយ បដិក្កមតីតិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ចាគច្ឆតិ. អវក្ការបាតិន្តិ អតិរេកបិណ្ឌបាតំ អបនេត្វា ឋបនត្ថាយ ឯកំ សមុគ្គបាតិំ ធោវិត្វា ឋបេតិ.

យោ បច្ឆាតិ តេ កិរ ថេរា ន ឯកតោវ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តិ, ផលសមាបត្តិរតា ហេតេ. បាតោវ សរីរប្បដិជគ្គនំ កត្វា វត្តប្បដិបត្តិំ បូរេត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទន្តិ. តេសុ យោ បឋមតរំ និសិន្នោ អត្តនោ កាលបរិច្ឆេទវសេន បឋមតរំ ឧដ្ឋាតិ; សោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បដិនិវត្តោ ភត្តកិច្ចដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ជានាតិ – ‘‘ទ្វេ ភិក្ខូ បច្ឆា, អហំ បឋមតរំ អាគតោ’’តិ. អថ បត្តំ បិទហិត្វា អាសនបញ្ញាបនាទីនិ កត្វា យទិ បត្តេ បដិវិសមត្តមេវ ហោតិ, និសីទិត្វា ភុញ្ជតិ. យទិ អតិរេកំ ហោតិ, អវក្ការបាតិយំ បក្ខិបិត្វា បាតិំ បិធាយ ភុញ្ជតិ. កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. ទុតិយោបិ អាគន្ត្វាវ ជានាតិ – ‘‘ឯកោ បឋមំ អាគតោ, ឯកោ បច្ឆតោ’’តិ. សោ សចេ បត្តេ ភត្តំ បមាណមេវ ហោតិ, ភុញ្ជតិ. សចេ មន្ទំ, អវក្ការបាតិតោ គហេត្វា ភុញ្ជតិ. សចេ អតិរេកំ ហោតិ, អវក្ការបាតិយំ បក្ខិបិត្វា បមាណមេវ ភុញ្ជិត្វា បុរិមត្ថេរោ វិយ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. តតិយោបិ អាគន្ត្វាវ ជានាតិ – ‘‘ទ្វេ បឋមំ អាគតា, អហំ បច្ឆតោ’’តិ. សោបិ ទុតិយត្ថេរោ វិយ ភុញ្ជិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា អាសនានិ ឧក្ខិបិត្វា បដិសាមេតិ; បានីយឃដេ វា បរិភោជនីយឃដេ វា អវសេសំ ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា ឃដេ និកុជ្ជិត្វា អវក្ការបាតិយំ សចេ អវសេសភត្តំ ហោតិ, តំ វុត្តនយេន ជហិត្វា បាតិំ ធោវិត្វា បដិសាមេតិ; ភត្តគ្គំ សម្មជ្ជតិ. តតោ កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា សម្មជ្ជនិំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបចិកាហិ មុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. ឥទំ ថេរានំ ពហិវិហារេ អរញ្ញេ ភត្តកិច្ចករណដ្ឋានេ ភោជនសាលាយំ វត្តំ. ឥទំ សន្ធាយ, ‘‘យោ បច្ឆា’’តិអាទិ វុត្តំ.

យោ បស្សតីតិអាទិ បន នេសំ អន្តោវិហារេ វត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ វច្ចឃដន្តិ អាចមនកុម្ភិំ. រិត្តន្តិ រិត្តកំ. តុច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អវិសយ្ហន្តិ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កុណេយ្យំ, អតិភារិយំ. ហត្ថវិការេនាតិ ហត្ថសញ្ញាយ. តេ កិរ បានីយឃដាទីសុ យំកិញ្ចិ តុច្ឆកំ គហេត្វា បោក្ខរណិំ គន្ត្វា អន្តោ ច ពហិ ច ធោវិត្វា ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា តីរេ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ ហត្ថវិការេន អាមន្តេន្តិ, ឱទិស្ស វា អនោទិស្ស វា សទ្ទំ ន ករោន្តិ. កស្មា ឱទិស្ស សទ្ទំ ន ករោន្តិ? តំ ភិក្ខុំ សទ្ទោ ពាធេយ្យាតិ. កស្មា អនោទិស្ស សទ្ទំ ន ករោន្តិ? អនោទិស្ស សទ្ទេ ទិន្នេ, ‘‘អហំ បុរេ, អហំ បុរេ’’តិ ទ្វេបិ និក្ខមេយ្យុំ, តតោ ទ្វីហិ កត្តព្ពកម្មេ តតិយស្ស កម្មច្ឆេទោ ភវេយ្យ. សំយតបទសទ្ទោ បន ហុត្វា អបរស្ស ភិក្ខុនោ ទិវាដ្ឋានសន្តិកំ គន្ត្វា តេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា ហត្ថសញ្ញំ ករោតិ, តាយ សញ្ញាយ ឥតរោ អាគច្ឆតិ, តតោ ទ្វេ ជនា ហត្ថេន ហត្ថំ សំសិព្ពន្តា ទ្វីសុ ហត្ថេសុ ឋបេត្វា ឧបដ្ឋបេន្តិ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ហត្ថវិការេន ទុតិយំ អាមន្តេត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន ឧបដ្ឋបេមា’’តិ.

បញ្ចាហិកំ ខោ បនាតិ ចាតុទ្ទសេ បន្នរសេ អដ្ឋមិយន្តិ ឥទំ តាវ បកតិធម្មស្សវនមេវ, តំ អខណ្ឌំ កត្វា បញ្ចមេ បញ្ចមេ ទិវសេ ទ្វេ ថេរា នាតិវិកាលេ ន្ហាយិត្វា អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ តយោបិ និសីទិត្វា តិណ្ណំ បិដកានំ អញ្ញតរស្មិំ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ វិស្សជ្ជេន្តិ, តេសំ ឯវំ ករោន្តានំយេវ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯត្តាវតា ថេរេន ភគវតា អប្បមាទលក្ខណំ បុច្ឆិតេន បមាទដ្ឋានេសុយេវ អប្បមាទលក្ខណំ វិស្សជ្ជិតំ ហោតិ. អញ្ញេសញ្ហិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខាចារំ បវិសនកាលោ, និក្ខមនកាលោ, និវាសនបរិវត្តនំ, ចីវរបារុបនំ, អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរណំ ធម្មកថនំ, អនុមោទនំ, គាមតោ និក្ខមិត្វា ភត្តកិច្ចករណំ, បត្តធោវនំ, បត្តឱសាបនំ, បត្តចីវរបដិសាមនន្តិ បបញ្ចករណដ្ឋានានិ ឯតានិ. តស្មា ថេរោ អម្ហាកំ ឯត្តកំ ឋានំ មុញ្ចិត្វា បមាទកាលោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ បមាទដ្ឋានេសុយេវ អប្បមាទលក្ខណំ វិស្សជ្ជេសិ.

៣២៨. អថស្ស ភគវា សាធុការំ ទត្វា បឋមជ្ឈានំ បុច្ឆន្តោ បុន អត្ថិ បន វោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ មនុស្សធម្មតោ ឧត្តរិ. អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អរិយភាវករណសមត្ថោ ញាណវិសេសោ. កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេតិ កស្មា, ភន្តេ, នាធិគតោ ភវិស្សតិ, អធិគតោយេវាតិ. យាវ ទេវាតិ យាវ ឯវ.

៣២៩. ឯវំ បឋមជ្ឈានាធិគមេ ព្យាកតេ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ បុច្ឆន្តោ ឯតស្ស បន វោតិអាទិមាហ. តត្ថ សមតិក្កមាយាតិ សមតិក្កមត្ថាយ. បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ បដិប្បស្សទ្ធត្ថាយ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បច្ឆិមបញ្ហេ បន លោកុត្តរញាណទស្សនវសេន អធិគតំ និរោធសមាបត្តិំ បុច្ឆន្តោ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អាហ. ថេរោបិ បុច្ឆានុរូបេនេវ ព្យាកាសិ. តត្ថ យស្មា វេទយិតសុខតោ អវេទយិតសុខំ សន្តតរំ បណីតតរំ ហោតិ, តស្មា អញ្ញំ ផាសុវិហារំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន សមនុបស្សាមាតិ អាហ.

៣៣០. ធម្មិយា កថាយាតិ សាមគ្គិរសានិសំសប្បដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ. សព្ពេបិ តេ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចា, តេន តេសំ បដិវេធត្ថាយ កិញ្ចិ កថេតព្ពំ នត្ថិ. សាមគ្គិរសេន បន អយញ្ច អយញ្ច អានិសំសោតិ សាមគ្គិរសានិសំសមេវ នេសំ ភគវា កថេសិ. ភគវន្តំ អនុសំយាយិត្វាតិ អនុគន្ត្វា. តេ កិរ ភគវតោ បត្តចីវរំ គហេត្វា ថោកំ អគមំសុ, អថ ភគវា វិហារស្ស បរិវេណបរិយន្តំ គតកាលេ, ‘‘អាហរថ មេ បត្តចីវរំ, តុម្ហេ ឥធេវ តិដ្ឋថា’’តិ បក្កាមិ. តតោ បដិនិវត្តិត្វាតិ តតោ ឋិតដ្ឋានតោ និវត្តិត្វា. កិំ នុ ខោ មយំ អាយស្មតោតិ ភគវន្តំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាទីនិ អធិគន្ត្វាបិ អត្តនោ គុណកថាយ អដ្ដិយមានា អធិគមប្បិច្ឆតាយ អាហំសុ. ឥមាសញ្ច ឥមាសញ្ចាតិ បឋមជ្ឈានាទីនំ លោកិយលោកុត្តរានំ. ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោតិ អជ្ជ មេ អាយស្មន្តោ លោកិយសមាបត្តិយា វីតិនាមេសុំ, អជ្ជ លោកុត្តរាយាតិ ឯវំ ចិត្តេន ចិត្តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វិទិតំ. ទេវតាបិ មេតិ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, អជ្ជ អយ្យោ នន្ទិយត្ថេរោ, អជ្ជ អយ្យោ កិមិលត្ថេរោ ឥមាយ ច ឥមាយ ច សមាបត្តិយា វីតិនាមេសីតិ ឯវមារោចេសុន្តិ អត្ថោ. បញ្ហាភិបុដ្ឋេនាតិ តម្បិ មយា សយំ វិទិតន្តិ វា ទេវតាហិ អារោចិតន្តិ វា ឯត្តកេនេវ មុខំ មេ សជ្ជន្តិ កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា អបុដ្ឋេនេវ មេ ន កថិតំ. ភគវតា បន បញ្ហាភិបុដ្ឋេន បញ្ហំ អភិបុច្ឆិតេន សតា ព្យាកតំ, តត្រ មេ កិំ ន រោចថាតិ អាហ.

៣៣១. ទីឃោតិ ‘‘មណិ មាណិវរោ ទីឃោ, អថោ សេរីសកោ សហា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៩៣) ឯវំ អាគតោ អដ្ឋវីសតិយា យក្ខសេនាបតីនំ អព្ភន្តរោ ឯកោ ទេវរាជា. បរជនោតិ តស្សេវ យក្ខស្ស នាមំ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ សោ កិរ វេស្សវណេន បេសិតោ ឯតំ ឋានំ គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ សយំ បត្តចីវរំ គហេត្វា គិញ្ជកាវសថតោ គោសិង្គសាលវនស្ស អន្តរេ ទិស្វា ភគវា អត្តនា បត្តចីវរំ គហេត្វា គោសិង្គសាលវនេ តិណ្ណំ កុលបុត្តានំ សន្តិកំ គច្ឆតិ. អជ្ជ មហតី ធម្មទេសនា ភវិស្សតិ. មយាបិ តស្សា ទេសនាយ ភាគិនា ភវិតព្ពន្តិ អទិស្សមានេន កាយេន សត្ថុ បទានុបទិកោ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋត្វា ធម្មំ សុត្វា សត្ថរិ គច្ឆន្តេបិ ន គតោ, – ‘‘ឥមេ ថេរា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ ទស្សនត្ថំ បន តត្ថេវ ឋិតោ. អថ តេ ទ្វេ ថេរេ អនុរុទ្ធត្ថេរំ បលិវេឋេន្តេ ទិស្វា, – ‘‘ឥមេ ថេរា ភគវន្តំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាទយោ សព្ពគុណេ អធិគន្ត្វាបិ ភគវតោវ មច្ឆរាយន្តិ, ន សហន្តិ, អតិវិយ និលីយន្តិ បដិច្ឆាទេន្តិ, ន ទានិ តេសំ បដិច្ឆាទេតុំ ទស្សាមិ, បថវិតោ យាវ ព្រហ្មលោកា ឯតេសំ គុណេ បកាសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

លាភា វត, ភន្តេតិ យេ, ភន្តេ, វជ្ជិរដ្ឋវាសិនោ ភគវន្តញ្ច ឥមេ ច តយោ កុលបុត្តេ បស្សិតុំ លភន្តិ, វន្ទិតុំ លភន្តិ, ទេយ្យធម្មំ ទាតុំ លភន្តិ, ធម្មំ សោតុំ លភន្តិ, តេសំ លាភា, ភន្តេ, វជ្ជីនន្តិ អត្ថោ. សទ្ទំ សុត្វាតិ សោ កិរ អត្តនោ យក្ខានុភាវេន មហន្តំ សទ្ទំ កត្វា សកលំ វជ្ជិរដ្ឋំ អជ្ឈោត្ថរន្តោ តំ វាចំ និច្ឆារេសិ. តេន ចស្ស តេសុ រុក្ខបព្ពតាទីសុ អធិវត្ថា ភុម្មា ទេវតា សទ្ទំ អស្សោសុំ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សទ្ទំ សុត្វា’’តិ. អនុស្សាវេសុន្តិ មហន្តំ សទ្ទំ សុត្វា សាវេសុំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យាវ ព្រហ្មលោកាតិ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា. តញ្ចេបិ កុលន្តិ, ‘‘អម្ហាកំ កុលតោ និក្ខមិត្វា ឥមេ កុលបុត្តា បព្ពជិតា ឯវំ សីលវន្តោ គុណវន្តោ អាចារសម្បន្នា កល្យាណធម្មា’’តិ ឯវំ តញ្ចេបិ កុលំ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តំ អនុស្សរេយ្យាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតិ ភគវា យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មហាគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣៣២. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាគោសិង្គសុត្តំ. តត្ថ គោសិង្គសាលវនទាយេតិ ឥទំ វសនដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អញ្ញេសុ ហិ សុត្តេសុ, ‘‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ ឯវំ បឋមំ គោចរគាមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា វសនដ្ឋានំ ទស្សេតិ. ឥមស្មិំ បន មហាគោសិង្គសុត្តេ ភគវតោ គោចរគាមោ អនិពន្ធោ, កោចិទេវ គោចរគាមោ ភវិស្សតិ. តស្មា វសនដ្ឋានមេវ បរិទីបិតំ. អរញ្ញនិទានកំ នាមេតំ សុត្តន្តិ. សម្ពហុលេហីតិ ពហុកេហិ. អភិញ្ញាតេហិ អភិញ្ញាតេហីតិ សព្ពត្ថ វិស្សុតេហិ បាកដេហិ. ថេរេហិ សាវកេហិ សទ្ធិន្តិ បាតិមោក្ខសំវរាទីហិ ថិរការកេហេវ ធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា ថេរេហិ, សវនន្តេ ជាតត្តា សាវកេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ. ឥទានិ តេ ថេរេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ, អាយស្មតា ច សារិបុត្តេនាតិអាទិមាហ. តត្ថាយស្មា សារិបុត្តោ អត្តនោ សីលាទីហិ គុណេហិ ពុទ្ធសាសនេ អភិញ្ញាតោ. ចក្ខុមន្តានំ គគនមជ្ឈេ ឋិតោ សូរិយោ វិយ ចន្ទោ វិយ, សមុទ្ទតីរេ ឋិតានំ សាគរោ វិយ ច បាកដោ បញ្ញាតោ. ន កេវលញ្ចស្ស ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតគុណវសេនេវ មហន្តតា វេទិតព្ពា, ឥតោ អញ្ញេសំ ធម្មទាយាទសុត្តំ អនង្គណសុត្តំ សម្មាទិដ្ឋិសុត្តំ សីហនាទសុត្តំ រថវិនីតំ មហាហត្ថិបទោបមំ មហាវេទល្លំ ចាតុមសុត្តំ ទីឃនខំ អនុបទសុត្តំ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុត្តំ សច្ចវិភង្គសុត្តំ បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិ សម្បសាទនីយំ សង្គីតិសុត្តំ ទសុត្តរសុត្តំ បវារណាសុត្តំ (សំ. និ. ១.២១៥ អាទយោ) សុសិមសុត្តំ ថេរបញ្ហសុត្តំ មហានិទ្ទេសោ បដិសម្ភិទាមគ្គោ ថេរសីហនាទសុត្តំ អភិនិក្ខមនំ ឯតទគ្គន្តិ ឥមេសម្បិ សុត្តានំ វសេន ថេរស្ស មហន្តតា វេទិតព្ពា. ឯតទគ្គស្មិញ្ហិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨-១៨៩) វុត្តំ.

មហាមោគ្គល្លានោបិ សីលាទិគុណេហិ ចេវ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតគុណេហិ ច ថេរោ វិយ អភិញ្ញាតោ បាកដោ មហា. អបិចស្ស អនុមានសុត្តំ, ចូឡតណ្ហាសង្ខយសុត្តំ មារតជ្ជនិយសុត្តំ បាសាទកម្បនំ សកលំ ឥទ្ធិបាទសំយុត្តំ នន្ទោបនន្ទទមនំ យមកបាដិហារិយកាលេ ទេវលោកគមនំ វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ថេរស្ស អភិនិក្ខមនំ ឯតទគ្គន្តិ ឥមេសម្បិ វសេន មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯតទគ្គស្មិញ្ហិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩០) វុត្តំ.

មហាកស្សបោបិ សីលាទិគុណេហិ ចេវ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតគុណេហិ ច ថេរោ វិយ អភិញ្ញាតោ បាកដោ មហា. អបិចស្ស ចីវរបរិវត្តនសុត្តំ ជិណ្ណចីវរសុត្តំ (សំ. និ. ២.១៥៤ អាទយោ) ចន្ទោបមំ សកលំ កស្សបសំយុត្តំ មហាអរិយវំសសុត្តំ ថេរស្ស អភិនិក្ខមនំ ឯតទគ្គន្តិ ឥមេសម្បិ វសេន មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯតទគ្គស្មិញ្ហិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធុតវាទានំ យទិទំ មហាកស្សបោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩១) វុត្តំ.

អនុរុទ្ធត្ថេរោបិ សីលាទិគុណេហិ ចេវ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតគុណេហិ ច ថេរោ វិយ អភិញ្ញាតោ បាកដោ មហា. អបិចស្ស ចូឡគោសិង្គសុត្តំ នឡកបានសុត្តំ អនុត្តរិយសុត្តំ ឧបក្កិលេសសុត្តំ អនុរុទ្ធសំយុត្តំ មហាបុរិសវិតក្កសុត្តំ ថេរស្ស អភិនិក្ខមនំ ឯតទគ្គន្តិ ឥមេសម្បិ វសេន មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯតទគ្គស្មិញ្ហិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ទិព្ពចក្ខុកានំ យទិទំ អនុរុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩២) វុត្តំ.

អាយស្មតា ច រេវតេនាតិ ឯត្ថ បន ទ្វេ រេវតា ខទិរវនិយរេវតោ ច កង្ខារេវតោ ច. តត្ថ ខទិរវនិយរេវតោ ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ, ន សោ ឥធ អធិប្បេតោ. ‘‘អកប្បិយោ គុឡោ, អកប្បិយា មុគ្គា’’តិ (មហាវ. ២៧២) ឯវំ កង្ខាពហុលោ បន ថេរោ ឥធ រេវតោតិ អធិប្បេតោ. សោបិ សីលាទិគុណេហិ ចេវ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតគុណេហិ ច ថេរោ វិយ អភិញ្ញាតោ បាកដោ មហា. អបិចស្ស អភិនិក្ខមនេនបិ ឯតទគ្គេនបិ មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯតទគ្គស្មិញ្ហិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឈាយីនំ យទិទំ កង្ខារេវតោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៤) វុត្តំ.

អានន្ទត្ថេរោបិ សីលាទិគុណេហិ ចេវ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតគុណេហិ ច ថេរោ វិយ អភិញ្ញាតោ បាកដោ មហា. អបិចស្ស សេក្ខសុត្តំ ពាហិតិកសុត្តំ អានេញ្ជសប្បាយំ គោបកមោគ្គល្លានំ ពហុធាតុកំ ចូឡសុញ្ញតំ មហាសុញ្ញតំ អច្ឆរិយព្ភុតសុត្តំ ភទ្ទេករត្តំ មហានិទានំ មហាបរិនិព្ពានំ សុភសុត្តំ ចូឡនិយលោកធាតុសុត្តំ អភិនិក្ខមនំ ឯតទគ្គន្តិ ឥមេសម្បិ វសេន មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯតទគ្គស្មិញ្ហិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩-២២៣) វុត្តំ.

អញ្ញេហិ ច អភិញ្ញាតេហិ អភិញ្ញាតេហីតិ ន កេវលញ្ច ឯតេហេវ, អញ្ញេហិ ច មហាគុណតាយ បាកដេហិ អភិញ្ញាតេហិ ពហូហិ ថេរេហិ សាវកេហិ សទ្ធិំ ភគវា គោសិង្គសាលវនទាយេ វិហរតីតិ អត្ថោ. អាយស្មា ហិ សារិបុត្តោ សយំ មហាបញ្ញោ អញ្ញេបិ ពហូ មហាបញ្ញេ ភិក្ខូ គហេត្វា តទា ទសពលំ បរិវារេត្វា វិហាសិ. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ សយំ ឥទ្ធិមា, អាយស្មា មហាកស្សបោ សយំ ធុតវាទោ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ សយំ ទិព្ពចក្ខុកោ, អាយស្មា រេវតោ សយំ ឈានាភិរតោ, អាយស្មា អានន្ទោ សយំ ពហុស្សុតោ អញ្ញេបិ ពហូ ពហុស្សុតេ ភិក្ខូ គហេត្វា តទា ទសពលំ បរិវារេត្វា វិហាសិ, ឯវំ តទា ឯតេ ច អញ្ញេ ច អភិញ្ញាតា មហាថេរា តិំសសហស្សមត្តា ភិក្ខូ ទសពលំ បរិវារេត្វា វិហរិំសូតិ វេទិតព្ពា.

បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ផលសមាបត្តិវិវេកតោ វុដ្ឋិតោ. យេនាយស្មា មហាកស្សបោ តេនុបសង្កមីតិ ថេរោ កិរ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ បច្ឆិមលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ វនន្តេ កីឡន្តស្ស មត្តខត្តិយស្ស កណ្ណតោ បតមានំ កុណ្ឌលំ វិយ, សំហរិត្វា សមុគ្គេ បក្ខិបមានំ រត្តកម្ពលំ វិយ, មណិនាគទន្តតោ បតមានំ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណបាតិំ វិយ ច អត្ថំ គច្ឆមានំ បរិបុណ្ណបណ្ណាសយោជនំ សូរិយមណ្ឌលំ អទ្ទស. តទនន្តរំ បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ នេមិយំ គហេត្វា បរិវត្តយមានំ រជតចក្កំ វិយ, រជតកូដតោ និក្ខមន្តំ ខីរធារាមណ្ឌំ វិយ, សបក្ខេ បប្ផោដេត្វា គគនតលេ បក្ខន្ទមានំ សេតហំសំ វិយ ច មេឃវណ្ណាយ សមុទ្ទកុច្ឆិតោ ឧគ្គន្ត្វា បាចីនចក្កវាឡបព្ពតមត្ថកេ សសលក្ខណប្បដិមណ្ឌិតំ ឯកូនបណ្ណាសយោជនំ ចន្ទមណ្ឌលំ អទ្ទស. តតោ សាលវនំ ឱលោកេសិ. តស្មិញ្ហិ សមយេ សាលរុក្ខា មូលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គា សព្ពបាលិផុល្លា ទុកូលបារុតា វិយ, មុត្តាកលាបវិនទ្ធា វិយ ច វិរោចិំសុ. ភូមិតលំ បុប្ផសន្ថរបូជាយ បដិមណ្ឌិតំ វិយ, តត្ថ តត្ថ និបតន្តេន បុប្ផរេណុនា លាខារសេន សិញ្ចមានំ វិយ ច អហោសិ. ភមរមធុករគណា កុសុមរេណុមទមត្តា ឧបគាយមានា វិយ វនន្តរេសុ វិចរន្តិ. តទា ច ឧបោសថទិវសោវ ហោតិ. អថ ថេរោ, ‘‘កាយ នុ ខោ អជ្ជ រតិយា វីតិនាមេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ, អរិយសាវកា ច នាម បិយធម្មស្សវនា ហោន្តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មរតិយា វីតិនាមេស្សាមី’’តិ. គច្ឆន្តោ បន ឯកកោវ អគន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ បិយសហាយំ មហាកស្សបត្ថេរំ គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ និសិន្នដ្ឋានតោ វុដ្ឋាយ ចម្មខណ្ឌំ បប្ផោដេត្វា យេនាយស្មា មហាកស្សបោ តេនុបសង្កមិ.

ឯវមាវុសោតិ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោតិ ថេរោបិ យស្មា បិយធម្មស្សវនោវ អរិយសាវកោ, តស្មា តស្ស វចនំ សុត្វា គច្ឆាវុសោ, ត្វំ, មយ្ហំ សីសំ វា រុជ្ជតិ បិដ្ឋិ វាតិ កិញ្ចិ លេសាបទេសំ អកត្វា តុដ្ឋហទយោវ, ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិអាទិមាហ. បដិស្សុត្វា ច និសិន្នដ្ឋានតោ វុដ្ឋាយ ចម្មខណ្ឌំ បប្ផោដេត្វា មហាមោគ្គល្លានំ អនុពន្ធិ. តស្មិំ សមយេ ទ្វេ មហាថេរា បដិបាដិយា ឋិតានិ ទ្វេ ចន្ទមណ្ឌលានិ វិយ, ទ្វេ សូរិយមណ្ឌលានិ វិយ, ទ្វេ ឆទ្ទន្តនាគរាជានោ វិយ, ទ្វេ សីហា វិយ, ទ្វេ ព្យគ្ឃា វិយ ច វិរោចិំសុ. អនុរុទ្ធត្ថេរោបិ តស្មិំ សមយេ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោ ទ្វេ មហាថេរេ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តេ ទិស្វា បច្ឆិមលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ សូរិយំ វនន្តំ បវិសន្តំ វិយ, បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ ចន្ទំ វនន្តតោ ឧគ្គច្ឆន្តំ វិយ, សាលវនំ ឱលោកេន្តោ សព្ពបាលិផុល្លមេវ សាលវនញ្ច ទិស្វា អជ្ជ ឧបោសថទិវសោ, ឥមេ ច មេ ជេដ្ឋភាតិកា ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តិ, មហន្តេន ធម្មស្សវនេន ភវិតព្ពំ, អហម្បិ ធម្មស្សវនស្ស ភាគី ភវិស្សាមីតិ និសិន្នដ្ឋានតោ វុដ្ឋាយ ចម្មខណ្ឌំ បប្ផោដេត្វា មហាថេរានំ បទានុបទិកោ ហុត្វា និក្ខមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មា ច មហាកស្សបោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសូ’’តិ. ឧបសង្កមិំសូតិ. បដិបាដិយា ឋិតា តយោ ចន្ទា វិយ, សូរិយា វិយ, សីហា វិយ ច វិរោចមានា ឧបសង្កមិំសុ.

៣៣៣. ឯវំ ឧបសង្កមន្តេ បន តេ មហាថេរេ អាយស្មា អានន្ទោ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោយេវ ទិស្វា, ‘‘អជ្ជ មហន្តំ ធម្មស្សវនំ ភវិស្សតិ, មយាបិ តស្ស ភាគិនា ភវិតព្ពំ, ន ខោ បន ឯកកោវ គមិស្សាមិ, មយ្ហំ បិយសហាយម្បិ រេវតត្ថេរំ គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ សព្ពំ មហាមោគ្គល្លានស្ស មហាកស្សបស្ស អនុរុទ្ធស្ស ឧបសង្កមនេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពំ. ឥតិ តេ ទ្វេ ជនា បដិបាដិយា ឋិតា ទ្វេ ចន្ទា វិយ, សូរិយា វិយ, សីហា វិយ ច វិរោចមានា ឧបសង្កមិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ’’តិអាទិ. ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចាតិ ទូរតោវ ទិស្វា អនុក្កមេន កថាឧបចារំ សម្បត្តមេតំ, ‘‘ឯតុ ខោ អាយស្មា’’តិអាទិវចនំ អវោច. រមណីយំ, អាវុសោតិ ឯត្ថ ទុវិធំ រាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ បុគ្គលរាមណេយ្យកញ្ច. តត្ថ វនំ នាម នាគសលឡសាលចម្បកាទីហិ សញ្ឆន្នំ ហោតិ ពហលច្ឆាយំ បុប្ផផលូបគំ វិវិធរុក្ខំ ឧទកសម្បន្នំ គាមតោ និស្សដំ, ឥទំ វនរាមណេយ្យកំ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘រមណីយានិ អរញ្ញានិ, យត្ថ ន រមតី ជនោ;

វីតរាគា រមិស្សន្តិ, ន តេ កាមគវេសិនោ’’តិ. (ធ. ប. ៩៩);

វនំ បន សចេបិ ឧជ្ជង្គលេ ហោតិ និរុទកំ វិរលច្ឆាយំ កណ្ដកសមាកិណ្ណំ, ពុទ្ធាទយោបេត្ថ អរិយា វិហរន្តិ, ឥទំ បុគ្គលរាមណេយ្យកំ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨);

ឥធ បន តំ ទុវិធម្បិ លព្ភតិ. តទា ហិ គោសិង្គសាលវនំ សព្ពបាលិផុល្លំ ហោតិ កុសុមគន្ធសុគន្ធំ, សទេវកេ ចេត្ថ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តិំសសហស្សមត្តេហិ អភិញ្ញាតភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វិហរតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘រមណីយំ, អាវុសោ អានន្ទ, គោសិង្គសាលវន’’ន្តិ.

ទោសិនាតិ ទោសាបគតា, អព្ភំ មហិកា ធូមោ រជោ រាហូតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឧបក្កិលេសេហិ វិរហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពបាលិផុល្លាតិ សព្ពត្ថ បាលិផុល្លា, មូលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គា អបុប្ផិតដ្ឋានំ នាម នត្ថិ. ទិព្ពា មញ្ញេ គន្ធា សម្បវន្តីតិ ទិព្ពា មន្ទារបុប្ផកោវិឡារបារិច្ឆត្តកចន្ទនចុណ្ណគន្ធា វិយ សមន្តា បវាយន្តិ, សក្កសុយាសន្តុសិតនិម្មានរតិបរនិម្មិតមហាព្រហ្មានំ ឱតិណ្ណដ្ឋានំ វិយ វាយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

កថំរូបេន, អាវុសោ អានន្ទាតិ អានន្ទត្ថេរោ តេសំ បញ្ចន្នំ ថេរានំ សង្ឃនវកោវ. កស្មា ថេរោ តំយេវ បឋមំ បុច្ឆតីតិ? មមាយិតត្តា. តេ ហិ ទ្វេ ថេរា អញ្ញមញ្ញំ មមាយិំសុ. សារិបុត្តត្ថេរោ, ‘‘មយា កត្តព្ពំ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ ករោតី’’តិ អានន្ទត្ថេរំ មមាយិ. អានន្ទត្ថេរោ ភគវតោ សាវកានំ អគ្គោតិ សារិបុត្តត្ថេរំ មមាយិ, កុលទារកេ បព្ពាជេត្វា សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហាបេសិ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ អកាសិ. ឯវំ ឯកមេកេន អត្តនោ បត្តចីវរំ ទត្វា បព្ពាជេត្វា ឧបជ្ឈំ គណ្ហាបិតានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អហេសុំ. អាយស្មា អានន្ទោ បណីតានិ ចីវរាទីនិបិ លភិត្វា ថេរស្សេវ ទេតិ.

ឯកោ កិរ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធរតនស្ស ច សង្ឃរតនស្ស ច បូជា បញ្ញាយតិ, កថំ នុ ខោ ធម្មរតនំ បូជិតំ នាម ហោតី’’តិ? សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. ភគវា អាហ – ‘‘សចេសិ, ព្រាហ្មណ, ធម្មរតនំ បូជិតុកាមោ, ឯកំ ពហុស្សុតំ បូជេហី’’តិ ពហុស្សុតំ, ភន្តេ, អាចិក្ខថាតិ ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆតិ. សោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ពហុស្សុតំ, ភន្តេ, អាចិក្ខថាតិ អាហ. អានន្ទត្ថេរោ ព្រាហ្មណាតិ. ព្រាហ្មណោ ថេរំ សហស្សគ្ឃនិកេន ចីវរេន បូជេសិ. ថេរោ តំ គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. ភគវា ‘‘កុតោ, អានន្ទ, លទ្ធ’’ន្តិ អាហ. ឯកេន, ភន្តេ, ព្រាហ្មណេន ទិន្នំ, ឥទំ បនាហំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោតិ. ទេហិ, អានន្ទាតិ. ចារិកំ បក្កន្តោ, ភន្តេតិ. អាគតកាលេ ទេហីតិ. សិក្ខាបទំ, ភន្តេ, បញ្ញត្តន្តិ. កទា បន សារិបុត្តោ អាគមិស្សតីតិ? ទសាហមត្តេន, ភន្តេតិ. ‘‘អនុជានាមិ, អានន្ទ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ និក្ខិបិតុ’’ន្តិ (បារា. ៤៦១; មហាវ. ៣៤៧) សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ យំកិញ្ចិ មនាបំ លភតិ, តំ អានន្ទត្ថេរស្ស ទេតិ. ឯវំ តេ ថេរា អញ្ញមញ្ញំ មមាយិំសុ, ឥតិ មមាយិតត្តា បឋមំ បុច្ឆិ.

អបិច អនុមតិបុច្ឆា នាមេសា ខុទ្ទកតោ បដ្ឋាយ បុច្ឆិតព្ពា ហោតិ. តស្មា ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ បឋមំ អានន្ទំ បុច្ឆិស្សាមិ, អានន្ទោ អត្តនោ បដិភានំ ព្យាករិស្សតិ. តតោ រេវតំ, អនុរុទ្ធំ, មហាកស្សបំ, មហាមោគ្គល្លានំ បុច្ឆិស្សាមិ. មហាមោគ្គល្លានោ អត្តនោ បដិភានំ ព្យាករិស្សតិ. តតោ បញ្ចបិ ថេរា មំ បុច្ឆិស្សន្តិ, អហម្បិ អត្តនោ បដិភានំ ព្យាករិស្សាមី’’តិ. ឯត្តាវតាបិ អយំ ធម្មទេសនា សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ន ភវិស្សតិ, អថ មយំ សព្ពេបិ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម, សត្ថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ព្យាករិស្សតិ. ឯត្តាវតា អយំ ធម្មទេសនា សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ភវិស្សតិ. យថា ហិ ជនបទម្ហិ ឧប្បន្នោ អដ្ដោ គាមភោជកំ បាបុណាតិ, តស្មិំ និច្ឆិតុំ អសក្កោន្តេ ជនបទភោជកំ បាបុណាតិ, តស្មិំ អសក្កោន្តេ មហាវិនិច្ឆយអមច្ចំ, តស្មិំ អសក្កោន្តេ សេនាបតិំ, តស្មិំ អសក្កោន្តេ ឧបរាជំ, តស្មិំ វិនិច្ឆិតុំ អសក្កោន្តេ រាជានំ បាបុណាតិ, រញ្ញា វិនិច្ឆិតកាលតោ បដ្ឋាយ អដ្ដោ អបរាបរំ ន សញ្ចរតិ, រាជវចនេនេវ ឆិជ្ជតិ. ឯវមេវំ អហញ្ហិ បឋមំ អានន្ទំ បុច្ឆិស្សាមិ…បេ… អថ មយំ សព្ពេបិ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម, សត្ថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ព្យាករិស្សតិ. ឯត្តាវតា អយំ ធម្មទេសនា សិខាប្បត្តា វេបុល្លប្បត្តា ភវិស្សតិ. ឯវំ អនុមតិបុច្ឆំ បុច្ឆន្តោ ថេរោ បឋមំ អានន្ទត្ថេរំ បុច្ឆិ.

ពហុស្សុតោ ហោតីតិ ពហុ អស្ស សុតំ ហោតិ, នវង្គំ សត្ថុសាសនំ បាឡិអនុសន្ធិបុព្ពាបរវសេន ឧគ្គហិតំ ហោតីតិ អត្ថោ. សុតធរោតិ សុតស្ស អាធារភូតោ. យស្ស ហិ ឥតោ គហិតំ ឥតោ បលាយតិ, ឆិទ្ទឃដេ ឧទកំ វិយ ន តិដ្ឋតិ, បរិសមជ្ឈេ ឯកំ សុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេតុំ វា វាចេតុំ វា ន សក្កោតិ, អយំ ន សុតធរោ នាម. យស្ស បន ឧគ្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហិតកាលសទិសមេវ ហោតិ, ទសបិ វីសតិបិ វស្សានិ សជ្ឈាយំ អករោន្តស្ស ន នស្សតិ, អយំ សុតធរោ នាម. សុតសន្និចយោតិ សុតស្ស សន្និចយភូតោ. យថា ហិ សុតំ ហទយមញ្ជូសាយ សន្និចិតំ សិលាយំ លេខា វិយ, សុវណ្ណឃដេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ ច អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ, អយំ សុតសន្និចយោ នាម. ធាតាតិ ឋិតា បគុណា. ឯកច្ចស្ស ហិ ឧគ្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ ធាតំ បគុណំ និច្ចលិតំ ន ហោតិ, អសុកសុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហីតិ វុត្តេ សជ្ឈាយិត្វា សំសន្ទិត្វា សមនុគ្គាហិត្វា ជានិស្សាមីតិ វទតិ. ឯកច្ចស្ស ធាតំ បគុណំ ភវង្គសោតសទិសំ ហោតិ, អសុកសុត្តំ វា ជាតកំ វា កថេហីតិ វុត្តេ ឧទ្ធរិត្វា តមេវ កថេតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ធាតា’’តិ.

វចសា បរិចិតាតិ សុត្តទសក-វគ្គទសក-បណ្ណាសទសកានំ វសេន វាចាយ សជ្ឈាយិតា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ចិត្តេន អនុបេក្ខិតា, យស្ស វាចាយ សជ្ឈាយិតំ ពុទ្ធវចនំ មនសា ចិន្តេន្តស្ស តត្ថ តត្ថ បាកដំ ហោតិ. មហាទីបំ ជាលេត្វា ឋិតស្ស រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា’’តិ. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ អត្ថតោ ច ការណតោ ច បញ្ញាយ សុប្បដិវិទ្ធា. បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហីតិ ឯត្ថ បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បទព្យញ្ជនំ, តំ អក្ខរបារិបូរិំ កត្វា ទសវិធព្យញ្ជនពុទ្ធិយោ អបរិហាបេត្វា វុត្តំ បរិមណ្ឌលំ នាម ហោតិ, ឯវរូបេហិ បទព្យញ្ជនេហីតិ អត្ថោ. អបិច យោ ភិក្ខុ បរិសតិ ធម្មំ ទេសេន្តោ សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខបិត្វា អញ្ញំ ឧបារម្ភករំ សុត្តំ អាហរតិ, តស្ស ឧបមំ កថេតិ, តទត្ថំ ឱហារេតិ, ឯវមិទំ គហេត្វា ឯត្ថ ខិបន្តោ ឯកបស្សេនេវ បរិហរន្តោ កាលំ ញត្វា វុដ្ឋហតិ. និក្ខិត្តសុត្តំ បន និក្ខត្តមត្តមេវ ហោតិ, តស្ស កថា អបរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ. យោ បន សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខិបិត្វា ពហិ ឯកបទម្បិ អគន្ត្វា បាឡិយា អនុសន្ធិញ្ច បុព្ពាបរញ្ច អមក្ខេន្តោ អាចរិយេហិ ទិន្ននយេ ឋត្វា តុលិកាយ បរិច្ឆិន្ទន្តោ វិយ, គម្ភីរមាតិកាយ ឧទកំ បេសេន្តោ វិយ, បទំ កោដ្ដេន្តោ សិន្ធវាជានីយោ វិយ គច្ឆតិ, តស្ស កថា បរិមណ្ឌលា នាម ហោតិ. ឯវរូបិំ កថំ សន្ធាយ – ‘‘បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហី’’តិ វុត្តំ.

អនុប្បពន្ធេហីតិ ឯត្ថ យោ ភិក្ខុ ធម្មំ កថេន្តោ សុត្តំ វា ជាតកំ វា អារភិត្វា អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ តុរិតតុរិតោ អរណិំ មន្ថេន្តោ វិយ, ឧណ្ហខាទនីយំ ខាទន្តោ វិយ, បាឡិយា អនុសន្ធិបុព្ពាបរេសុ គហិតំ គហិតមេវ អគ្គហិតំ អគ្គហិតមេវ ច កត្វា បុរាណបណ្ណន្តរេសុ ចរមានំ គោធំ ឧដ្ឋបេន្តោ វិយ តត្ថ តត្ថ បហរន្តោ ឱសាបេន្តោ ឱហាយ គច្ឆតិ. យោបិ ធម្មំ កថេន្តោ កាលេន សីឃំ កាលេន ទន្ធំ កាលេន មហាសទ្ទំ កាលេន ខុទ្ទកសទ្ទំ ករោតិ. យថា បេតគ្គិ កាលេន ជលតិ, កាលេន និព្ពាយតិ, ឯវមេវ ឥធ បេតគ្គិធម្មកថិកោ នាម ហោតិ, បរិសាយ ឧដ្ឋាតុកាមាយ បុនប្បុនំ អារភតិ. យោបិ កថេន្តោ តត្ថ តត្ថ វិត្ថាយតិ, និត្ថុនន្តោ កន្ទន្តោ វិយ កថេតិ, ឥមេសំ សព្ពេសម្បិ កថា អប្បពន្ធា នាម ហោតិ. យោ បន សុត្តំ អារភិត្វា អាចរិយេហិ ទិន្ននយេ ឋិតោ អច្ឆិន្នធារំ កត្វា នទីសោតំ វិយ បវត្តេតិ, អាកាសគង្គតោ ភស្សមានំ ឧទកំ វិយ និរន្តរំ កថំ បវត្តេតិ, តស្ស កថា អនុប្បពន្ធា ហោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អនុប្បពន្ធេហី’’តិ. អនុសយសមុគ្ឃាតាយាតិ សត្តន្នំ អនុសយានំ សមុគ្ឃាតត្ថាយ. ឯវរូបេនាតិ ឯវរូបេន ពហុស្សុតេន ភិក្ខុនា តថារូបេនេវ ភិក្ខុសតេន ភិក្ខុសហស្សេន វា សង្ឃាដិកណ្ណេន វា សង្ឃាដិកណ្ណំ, បល្លង្កេន វា បល្លង្កំ អាហច្ច និសិន្នេន គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣៣៤. បដិសល្លានំ អស្ស អារាមោតិ បដិសល្លានារាមោ. បដិសល្លានេ រតោតិ បដិសល្លានរតោ.

៣៣៥. សហស្សំ លោកានន្តិ សហស្សំ លោកធាតូនំ. ឯត្តកញ្ហិ ថេរស្ស ធុវសេវនំ អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ, អាកង្ខមានោ បន ថេរោ អនេកានិបិ ចក្កវាឡសហស្សានិ វោលោកេតិយេវ. ឧបរិបាសាទវរគតោតិ សត្តភូមកស្ស វា នវភូមកស្ស វា បាសាទវរស្ស ឧបរិ គតោ. សហស្សំ នេមិមណ្ឌលានំ វោលោកេយ្យាតិ បាសាទបរិវេណេ នាភិយា បតិដ្ឋិតានំ នេមិវដ្ដិយា នេមិវដ្ដិំ អាហច្ច ឋិតានំ នេមិមណ្ឌលានំ សហស្សំ វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកេយ្យ, តស្ស នាភិយោបិ បាកដា ហោន្តិ, អរាបិ អរន្តរានិបិ នេមិយោបិ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោតិ, អាវុសោ, ឯវំ អយម្បិ ទិព្ពចក្ខុកោ ភិក្ខុ ទិព្ពេន ចក្ខុនា អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកានំ វោលោកេតិ. តស្ស បាសាទេ ឋិតបុរិសស្ស ចក្កនាភិយោ វិយ ចក្កវាឡសហស្សេ សិនេរុសហស្សំ បាកដំ ហោតិ. អរា វិយ ទីបា បាកដា ហោន្តិ. អរន្តរានិ វិយ ទីបដ្ឋិតមនុស្សា បាកដា ហោន្តិ. នេមិយោ វិយ ចក្កវាឡបព្ពតា បាកដា ហោន្តិ.

៣៣៦. អារញ្ញិកោតិ សមាទិណ្ណអរញ្ញធុតង្គោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៣៧. នោ ច សំសាទេន្តីតិ ន ឱសាទេន្តិ. សហេតុកញ្ហិ សការណំ កត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ វិស្សជ្ជិតុម្បិ អសក្កោន្តោ សំសាទេតិ នាម. ឯវំ ន ករោន្តីតិ អត្ថោ. បវត្តិនី ហោតីតិ នទីសោតោទកំ វិយ បវត្តតិ.

៣៣៨. យាយ វិហារសមាបត្តិយាតិ យាយ លោកិយាយ វិហារសមាបត្តិយា, យាយ លោកុត្តរាយ វិហារសមាបត្តិយា.

៣៣៩. សាធុ សាធុ សារិបុត្តាតិ អយំ សាធុការោ អានន្ទត្ថេរស្ស ទិន្នោ. សារិបុត្តត្ថេរេន បន សទ្ធិំ ភគវា អាលបតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យថា តំ អានន្ទោវាតិ យថា អានន្ទោវ សម្មា ព្យាករណមានោ ព្យាករេយ្យ, ឯវំ ព្យាកតំ អានន្ទេន អត្តនោ អនុច្ឆវិកមេវ, អជ្ឈាសយានុរូបមេវ ព្យាកតន្តិ អត្ថោ. អានន្ទត្ថេរោ ហិ អត្តនាបិ ពហុស្សុតោ, អជ្ឈាសយោបិស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សាសនេ សព្រហ្មចារី ពហុស្សុតា ភវេយ្យុ’’ន្តិ. កស្មា? ពហុស្សុតស្ស ហិ កប្បិយាកប្បិយំ សាវជ្ជានវជ្ជំ, គរុកលហុកំ សតេកិច្ឆាតេកិច្ឆំ បាកដំ ហោតិ. ពហុស្សុតោ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនំ អាវជ្ជិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ កថិតំ, ឥមស្មិំ សមាធិ, ឥមស្មិំ វិបស្សនា, ឥមស្មិំ មគ្គផលនិព្ពានានីតិ សីលស្ស អាគតដ្ឋានេ សីលំ បូរេត្វា, សមាធិស្ស អាគតដ្ឋានេ សមាធិំ បូរេត្វា វិបស្សនាយ អាគតដ្ឋានេ វិបស្សនាគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា មគ្គំ ភាវេត្វា ផលំ សច្ឆិករោតិ. តស្មា ថេរស្ស ឯវំ អជ្ឈាសយោ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សព្រហ្មចារី ឯកំ វា ទ្វេ វា តយោ វា ចត្តារោ វា បញ្ច វា និកាយេ ឧគ្គហេត្វា អាវជ្ជន្តា សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេសុ សីលាទីនិ បរិបូរេត្វា អនុក្កមេន មគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករេយ្យុ’’ន្តិ. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៤០. អាយស្មា ហិ រេវតោ ឈានជ្ឈាសយោ ឈានាភិរតោ, តស្មាស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សព្រហ្មចារី ឯកិកា និសីទិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា លោកុត្តរធម្មំ សច្ឆិករេយ្យុ’’ន្តិ. តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ.

៣៤១. អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុកោ, តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សព្រហ្មចារី អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា អនេកេសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ ចវមានេ ច ឧបបជ្ជមានេ ច សត្តេ ទិស្វា វដ្ដភយេន ចិត្តំ សំវេជេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា លោកុត្តរធម្មំ សច្ឆិករេយ្យុ’’ន្តិ. តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ.

៣៤២. អាយស្មា មហាកស្សបោ ធុតវាទោ, តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សព្រហ្មចារី ធុតវាទា ហុត្វា ធុតង្គានុភាវេន បច្ចយតណ្ហំ មិលាបេត្វា អបរេបិ នានប្បការេ កិលេសេ ធុនិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា លោកុត្តរធម្មំ សច្ឆិករេយ្យុ’’ន្តិ. តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ.

៣៤៣. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ សមាធិបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ, សុខុមំ បន ចិត្តន្តរំ ខន្ធន្តរំ ធាត្វន្តរំ អាយតនន្តរំ ឈានោក្កន្តិកំ អារម្មណោក្កន្តិកំ អង្គវវត្ថានំ អារម្មណវវត្ថានំ អង្គសង្កន្តិ អារម្មណសង្កន្តិ ឯកតោវឌ្ឍនំ ឧភតោវឌ្ឍនន្តិ អាភិធម្មិកធម្មកថិកស្សេវ បាកដំ. អនាភិធម្មិកោ ហិ ធម្មំ កថេន្តោ – ‘‘អយំ សកវាទោ អយំ បរវាទោ’’តិ ន ជានាតិ. សកវាទំ ទីបេស្សាមីតិ បរវាទំ ទីបេតិ, បរវាទំ ទីបេស្សាមីតិ សកវាទំ ទីបេតិ, ធម្មន្តរំ វិសំវាទេតិ. អាភិធម្មិកោ សកវាទំ សកវាទនិយាមេនេវ, បរវាទំ បរវាទនិយាមេនេវ ទីបេតិ, ធម្មន្តរំ ន វិសំវាទេតិ. តស្មា ថេរស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សព្រហ្មចារី អាភិធម្មិកា ហុត្វា សុខុមេសុ ឋានេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា លោកុត្តរធម្មំ សច្ឆិករេយ្យុ’’ន្តិ. តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ.

៣៤៤. អាយស្មា សារិបុត្តោ បញ្ញាបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ, បញ្ញវាយេវ ច ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេតុំ សក្កោតិ, ន ទុប្បញ្ញោ. ទុប្បញ្ញោ ហិ ឧប្បន្នស្ស ចិត្តស្ស វសេ វត្តេត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទិត្វាបិ កតិបាហេនេវ គិហិភាវំ បត្វា អនយព្យសនំ បាបុណាតិ. តស្មា ថេរស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហោ វត សព្រហ្មចារី អចិត្តវសិកា ហុត្វា ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា សព្ពានស្ស វិសេវិតវិប្ផន្ទិតានិ ភញ្ជិត្វា ឦសកម្បិ ពហិ និក្ខមិតុំ អទេន្តា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា លោកុត្តរធម្មំ សច្ឆិករេយ្យុ’’ន្តិ. តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ.

៣៤៥. សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិតំ បរិយាយេនាតិ សារិបុត្ត, យស្មា សង្ឃារាមស្ស នាម ពហុស្សុតភិក្ខូហិបិ សោភនការណំ អត្ថិ, ឈានាភិរតេហិបិ, ទិព្ពចក្ខុកេហិបិ, ធុតវាទេហិបិ, អាភិធម្មិកេហិបិ, អចិត្តវសិកេហិបិ សោភនការណំ អត្ថិ. តស្មា សព្ពេសំ វោ សុភាសិតំ បរិយាយេន, តេន តេន ការណេន សុភាសិតមេវ, នោ ទុព្ភាសិតំ. អបិច មមបិ សុណាថាតិ អបិច មមបិ វចនំ សុណាថ. ន តាវាហំ ឥមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមីតិ ន តាវ អហំ ឥមំ ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ អាភុជិតំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ, ន មោចេស្សាមីតិ អត្ថោ. ឥទំ កិរ ភគវា បរិបាកគតេ ញាណេ រជ្ជសិរិំ បហាយ កតាភិនិក្ខមនោ អនុបុព្ពេន ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ អបរាជិតបល្លង្កំ អាភុជិត្វា ទឡ្ហសមាទានោ ហុត្វា និសិន្នោ តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ ភិន្ទិត្វា បច្ចូសសមយេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឧន្នាទេន្តោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិ, តំ អត្តនោ មហាពោធិបល្លង្កំ សន្ធាយ ឯវមាហ. អបិច បច្ឆិមំ ជនតំ អនុកម្បមានោបិ បដិបត្តិសារំ បុថុជ្ជនកល្យាណកំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. បស្សតិ ហិ ភគវា – ‘‘អនាគតេ ឯវំ អជ្ឈាសយា កុលបុត្តា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិស្សន្តិ, ‘ភគវា មហាគោសិង្គសុត្តំ កថេន្តោ ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ បច្ឆាភត្តំ…បេ… ឯវរូបេន ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យាតិ អាហ, មយំ ភគវតោ អជ្ឈាសយំ គណ្ហិស្សាមា’តិ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ ទឡ្ហសមាទានា ហុត្វា ‘អរហត្តំ អប្បត្វា ឥមំ បល្លង្កំ ន ភិន្ទិស្សាមា’តិ សមណធម្មំ កាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេ ឯវំ បដិបន្នា កតិបាហេនេវ ជាតិជរាមរណស្ស អន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ, ឥមំ បច្ឆិមំ ជនតំ អនុកម្បមានោ បដិបត្តិសារំ បុថុជ្ជនកល្យាណកំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. ឯវរូបេន ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យាតិ, សារិបុត្ត, ឯវរូបេន ភិក្ខុនា និប្បរិយាយេនេវ គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យាតិ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាគោបាលកសុត្តវណ្ណនា

៣៤៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាគោបាលកសុត្តំ. តត្ថ តិស្សោ កថា ឯកនាឡិកា, ចតុរស្សា, និសិន្នវត្តិកាតិ. តត្ថ បាឡិំ វត្វា ឯកេកបទស្ស អត្ថកថនំ ឯកនាឡិកា នាម. អបណ្ឌិតំ គោបាលកំ ទស្សេត្វា, អបណ្ឌិតំ ភិក្ខុំ ទស្សេត្វា, បណ្ឌិតំ គោបាលកំ ទស្សេត្វា, បណ្ឌិតំ ភិក្ខុំ ទស្សេត្វាតិ ចតុក្កំ ពន្ធិត្វា កថនំ ចតុរស្សា នាម. អបណ្ឌិតំ គោបាលកំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនំ, អបណ្ឌិតំ ភិក្ខុំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនំ, បណ្ឌិតំ គោបាលកំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនំ, បណ្ឌិតំ ភិក្ខុំ ទស្សេត្វា បរិយោសានគមនន្តិ អយំ និសិន្នវត្តិកា នាម. អយំ ឥធ សព្ពាចរិយានំ អាចិណ្ណា.

ឯកាទសហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហីតិ ឯកាទសហិ អគុណកោដ្ឋាសេហិ. គោគណន្តិ គោមណ្ឌលំ. បរិហរិតុន្តិ បរិគ្គហេត្វា វិចរិតុំ. ផាតិំ កាតុន្តិ វឌ្ឍិំ អាបាទេតុំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ន រូបញ្ញូ ហោតីតិ គណនតោ វា វណ្ណតោ វា រូបំ ន ជានាតិ. គណនតោ ន ជានាតិ នាម អត្តនោ គុន្នំ សតំ វា សហស្សំ វាតិ សង្ខ្យំ ន ជានាតិ. សោ គាវីសុ ហដាសុ វា បលាតាសុ វា គោគណំ គណេត្វា, អជ្ជ ឯត្តិកា ន ទិស្សន្តីតិ ទ្វេ តីណិ គាមន្តរានិ វា អដវិំ វា វិចរន្តោ ន បរិយេសតិ, អញ្ញេសំ គាវីសុ អត្តនោ គោគណំ បវិដ្ឋាសុបិ គោគណំ គណេត្វា, ‘‘ឥមា ឯត្តិកា គាវោ ន អម្ហាក’’ន្តិ យដ្ឋិយា បោថេត្វា ន នីហរតិ, តស្ស នដ្ឋា គាវិយោ នដ្ឋាវ ហោន្តិ. បរគាវិយោ គហេត្វា វិចរន្តំ គោសាមិកា ទិស្វា, ‘‘អយំ ឯត្តកំ កាលំ អម្ហាកំ ធេនុំ គណ្ហាតី’’តិ តជ្ជេត្វា អត្តនោ គាវិយោ គហេត្វា គច្ឆន្តិ. តស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ. វណ្ណតោ ន ជានាតិ នាម – ‘‘ឯត្តិកា គាវោ សេតា, ឯត្តិកា រត្តា, ឯត្តិកា កាឡា, ឯត្តិកា កពរា ឯត្តិកា នីលា’’តិ ន ជានាតិ, សោ គាវីសុ ហដាសុ វា…បេ… បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន លក្ខណកុសលោ ហោតីតិ គាវីនំ សរីរេ កតំ ធនុសត្តិសូលាទិភេទំ លក្ខណំ ន ជានាតិ, សោ គាវីសុ ហដាសុ វា បលាតាសុ វា អជ្ជ អសុកលក្ខណា ច អសុកលក្ខណា ច គាវោ ន ទិស្សន្តិ…បេ… បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន អាសាដិកំ ហារេតាតិ គុន្នំ ខាណុកណ្ដកាទីហិ បហដដ្ឋានេសុ វណោ ហោតិ. តត្ថ នីលមក្ខិកា អណ្ឌកានិ បាតេន្តិ, តេសំ អាសាដិកាតិ នាម. តានិ ទណ្ឌេន អបនេត្វា ភេសជ្ជំ ទាតព្ពំ ហោតិ. ពាលោ គោបាលកោ តថា ន ករោតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតី’’តិ. តស្ស គុន្នំ វណា វឌ្ឍន្តិ, គម្ភីរា ហោន្តិ, បាណកា កុច្ឆិំ បវិសន្តិ, គាវោ គេលញ្ញាភិភូតា នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ, ន បានីយំ បាតុំ សក្កោន្តិ. តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ, គោណានំ ជវោ ហាយតិ, ឧភយេសំ ជីវិតន្តរាយោ ហោតិ. ឯវមស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតីតិ គុន្នំ វុត្តនយេនេវ សញ្ជាតោ វណោ ភេសជ្ជំ ទត្វា វាកេន វា ចីរកេន វា ពន្ធិត្វា បដិច្ឆាទេតព្ពោ ហោតិ. ពាលោ គោបាលកោ តថា ន ករោតិ, អថស្ស គុន្នំ វណេហិ យូសា បគ្ឃរន្តិ, តា អញ្ញមញ្ញំ និឃំសេន្តិ, តេន អញ្ញេសម្បិ វណា ជាយន្តិ. ឯវំ គាវោ គេលញ្ញាភិភូតា នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន ធូមំ កត្តា ហោតីតិ អន្តោវស្សេ ឌំសមកសាទីនំ ឧស្សន្នកាលេ គោគណេ វជំ បវិដ្ឋេ តត្ថ តត្ថ ធូមោ កាតព្ពោ ហោតិ, អបណ្ឌិតោ គោបាលកោ តំ ន ករោតិ. គោគណោ សព្ពរត្តិំ ឌំសាទីហិ ឧបទ្ទុតោ និទ្ទំ អលភិត្វា បុនទិវសេ អរញ្ញេ តត្ថ តត្ថ រុក្ខមូលាទីសុ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយតិ, នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ…បេ… បញ្ចគោរសបរិភោគតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន តិត្ថំ ជានាតីតិ តិត្ថំ សមន្តិ វា វិសមន្តិ វា សគាហន្តិ វា និគ្គាហន្តិ វា ន ជានាតិ, សោ អតិត្ថេន គាវិយោ ឱតារេតិ. តាសំ វិសមតិត្ថេ បាសាណាទីនិ អក្កមន្តីនំ បាទា ភិជ្ជន្តិ, សគាហំ គម្ភីរំ តិត្ថំ ឱតិណ្ណា កុម្ភីលាទយោ គាហា គណ្ហន្តិ. អជ្ជ ឯត្តិកា គាវោ នដ្ឋា, អជ្ជ ឯត្តិកាតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. ឯវមស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន បីតំ ជានាតីតិ បីតម្បិ អបីតម្បិ ន ជានាតិ. គោបាលកេន ហិ ‘‘ឥមាយ គាវិយា បីតំ, ឥមាយ ន បីតំ, ឥមាយ បានីយតិត្ថេ ឱកាសោ លទ្ធោ, ឥមាយ ន លទ្ធោ’’តិ ឯវំ បីតាបីតំ ជានិតព្ពំ ហោតិ. អយំ បន ទិវសភាគំ អរញ្ញេ គោគណំ រក្ខិត្វា បានីយំ បាយេស្សាមីតិ នទិំ វា តឡាកំ វា គហេត្វា គច្ឆតិ. តត្ថ មហាឧសភា ច អនុឧសភា ច ពលវគាវិយោ ច ទុព្ពលានិ ចេវ មហល្លកានិ ច គោរូបានិ សិង្គេហិ វា ផាសុកាហិ វា បហរិត្វា អត្តនោ ឱកាសំ កត្វា ឩរុប្បមាណំ ឧទកំ បវិសិត្វា យថាកាមំ បិវន្តិ. អវសេសា ឱកាសំ អលភមានា តីរេ ឋត្វា កលលមិស្សកំ ឧទកំ បិវន្តិ, អបីតា ឯវ វា ហោន្តិ. អថ នេ គោបាលកោ បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា បុន អរញ្ញំ បវេសេតិ, តត្ថ អបីតគាវិយោ បិបាសាយ សុក្ខមានា យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ ន សក្កោន្តិ, តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ, គោណានំ ជវោ ហាយតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វីថិំ ជានាតីតិ ‘‘អយំ មគ្គោ សមោ ខេមោ, អយំ វិសមោ សាសង្កោ សប្បដិភយោ’’តិ ន ជានាតិ. សោ សមំ ខេមំ មគ្គំ វជ្ជេត្វា គោគណំ ឥតរំ មគ្គំ បដិបាទេតិ, តត្ថ គាវោ សីហព្យគ្ឃាទីនំ គន្ធេន ចោរបរិស្សយេន វា អភិភូតា ភន្តមិគសប្បដិភាគា គីវំ ឧក្ខិបិត្វា តិដ្ឋន្តិ, នេវ យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទន្តិ, ន បានីយំ បិវន្តិ, តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន គោចរកុសលោ ហោតីតិ គោបាលកេន ហិ គោចរកុសលេន ភវិតព្ពំ, បញ្ចាហិកវារោ វា សត្តាហិកវារោ វា ជានិតព្ពោ, ឯកទិសាយ គោគណំ ចារេត្វា បុនទិវសេ តត្ថ ន ចារេតព្ពោ. មហតា ហិ គោគណេន ចិណ្ណដ្ឋានំ ភេរិតលំ វិយ សុទ្ធំ ហោតិ និត្តិណំ, ឧទកម្បិ អាលុឡីយតិ. តស្មា បញ្ចមេ វា សត្តមេ វា ទិវសេ បុន តត្ថ ចារេតុំ វដ្ដតិ, ឯត្តកេន ហិ តិណម្បិ បដិវិរុហតិ, ឧទកម្បិ បសីទតិ. អយំ បន ឥមំ បញ្ចាហិកវារំ វា សត្តាហិកវារំ វា ន ជានាតិ, ទិវសេ ទិវសេ រក្ខិតដ្ឋានេយេវ រក្ខតិ. អថស្ស គោគណោ ហរិតតិណំ ន លភតិ, សុក្ខតិណំ ខាទន្តោ កលលមិស្សកំ ឧទកំ បិវតិ, តត្ថ គុន្នំ ខីរំ ឆិជ្ជតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

អនវសេសទោហី ច ហោតីតិ បណ្ឌិតគោបាលកេន យាវ វច្ឆកស្ស មំសលោហិតំ សណ្ឋាតិ, តាវ ឯកំ ទ្វេ ថនេ ឋបេត្វា សាវសេសទោហិនា ភវិតព្ពំ. អយំ វច្ឆកស្ស កិញ្ចិ អនវសេសេត្វា ទុហតិ, ខីរបកោ វច្ឆោ ខីរបិបាសាយ សុក្ខតិ, សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ កម្បមានោ មាតុ បុរតោ បតិត្វា កាលង្ករោតិ. មាតា បុត្តកំ ទិស្វា, ‘‘មយ្ហំ បុត្តកោ អត្តនោ មាតុខីរំ បាតុម្បិ ន លភតី’’តិ បុត្តសោកេន ន យាវទត្ថំ តិណានិ ខាទិតុំ, ន បានីយំ បាតុំ សក្កោតិ, ថនេសុ ខីរំ ឆិជ្ជតិ. ឯវមស្ស គោគណោបិ បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសតោបិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

គុន្នំ បិតុដ្ឋានំ ករោន្តីតិ គោបិតរោ. គាវោ បរិណយន្តិ យថារុចិំ គហេត្វា គច្ឆន្តីតិ គោបរិណាយកា. ន អតិរេកបូជាយាតិ បណ្ឌិតោ ហិ គោបាលកោ ឯវរូបេ ឧសភេ អតិរេកបូជាយ បូជេតិ, បណីតំ គោភត្តំ ទេតិ, គន្ធបញ្ចង្គុលិកេហិ មណ្ឌេតិ, មាលំ បិលន្ធេតិ, សិង្គេ សុវណ្ណរជតកោសកេ ច ធារេតិ, រត្តិំ ទីបំ ជាលេត្វា ចេលវិតានស្ស ហេដ្ឋា សយាបេតិ. អយំ បន តតោ ឯកសក្ការម្បិ ន ករោតិ, ឧសភា អតិរេកបូជំ អលភមានា គោគណំ ន រក្ខន្តិ, បរិស្សយំ ន វារេន្តិ. ឯវមស្ស គោគណោ បរិហាយតិ, បញ្ចគោរសតោ បរិពាហិរោ ហោតិ.

៣៤៧. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ន រូបញ្ញូ ហោតីតិ, ‘‘ចត្តារិ មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ ឯវំ វុត្តរូបំ ទ្វីហាការេហិ ន ជានាតិ គណនតោ វា សមុដ្ឋានតោ វា. គណនតោ ន ជានាតិ នាម, ‘‘ចក្ខាយតនំ, សោត-ឃាន-ជិវ្ហា-កាយាយតនំ, រូប-សទ្ទ-គន្ធ-រស-ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយំ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ, កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តិ, អាកាសធាតុ, អាបោធាតុ, រូបស្ស លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតិ, ជរតា, រូបស្ស អនិច្ចតា, កពឡីការោ អាហារោ’’តិ ឯវំ បាឡិយំ អាគតា បញ្ចវីសតិ រូបកោដ្ឋាសាតិ ន ជានាតិ. សេយ្យថាបិ សោ គោបាលកោ គណនតោ គុន្នំ រូបំ ន ជានាតិ, តថូបមោ អយំ ភិក្ខុ. សោ គណនតោ រូបំ អជានន្តោ រូបំ បរិគ្គហេត្វា អរូបំ វវត្ថបេត្វា រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា បច្ចយំ សល្លក្ខេត្វា លក្ខណំ អារោបេត្វា កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. សោ យថា តស្ស គោបាលកស្ស គោគណោ ន វឌ្ឍតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ សីលសមាធិវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានេហិ ន វឌ្ឍតិ, យថា ច សោ គោបាលកោ បញ្ចហិ គោរសេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ, ឯវំ អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេន, អសេក្ខេន សមាធិ, បញ្ញា, វិមុត្តិ, វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេនាតិ បញ្ចហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

សមុដ្ឋានតោ ន ជានាតិ នាម, ‘‘ឯត្តកំ រូបំ ឯកសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ ទ្វិសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ តិសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ ចតុសមុដ្ឋានំ, ឯត្តកំ ន កុតោចិសមុដ្ឋាតី’’តិ ន ជានាតិ. សេយ្យថាបិ សោ គោបាលកោ វណ្ណតោ គុន្នំ រូបំ ន ជានាតិ, តថូបមោ អយំ ភិក្ខុ. សោ សមុដ្ឋានតោ រូបំ អជានន្តោ រូបំ បរិគ្គហេត្វា អរូបំ វវត្ថបេត្វា…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន លក្ខណកុសលោ ហោតីតិ កម្មលក្ខណោ ពាលោ, កម្មលក្ខណោ បណ្ឌិតោតិ ឯវំ វុត្តំ កុសលាកុសលំ កម្មំ បណ្ឌិតពាលលក្ខណន្តិ ន ជានាតិ. សោ ឯវំ អជានន្តោ ពាលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតេ ន សេវតិ, ពាលេ វជ្ជេត្វា បណ្ឌិតេ អសេវន្តោ កប្បិយាកប្បិយំ កុសលាកុសលំ សាវជ្ជានវជ្ជំ គរុកលហុកំ សតេកិច្ឆអតេកិច្ឆំ ការណាការណំ ន ជានាតិ; តំ អជានន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ. សោ យថា តស្ស គោបាលកស្ស គោគណោ ន វឌ្ឍតិ, ឯវំ ឥមស្មិំ សាសនេ យថាវុត្តេហិ សីលាទីហិ ន វឌ្ឍតិ, គោបាលកោ វិយ ច បញ្ចហិ គោរសេហិ បញ្ចហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតីតិ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កន្តិ ឯវំ វុត្តេ កាមវិតក្កាទិកេ ន វិនោទេតិ, សោ ឥមំ អកុសលវិតក្កំ អាសាដិកំ អហារេត្វា វិតក្កវសិកោ ហុត្វា វិចរន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ, សោ យថា តស្ស គោបាលកស្ស…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតីតិ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតីតិអាទិនា នយេន សព្ពារម្មណេសុ និមិត្តំ គណ្ហន្តោ យថា សោ គោបាលកោ វណំ ន បដិច្ឆាទេតិ, ឯវំ សំវរំ ន សម្បាទេតិ. សោ វិវដទ្វារោ វិចរន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន ធូមំ កត្តា ហោតីតិ សោ គោបាលកោ ធូមំ វិយ ធម្មទេសនាធូមំ ន ករោតិ, ធម្មកថំ វា សរភញ្ញំ វា ឧបនិសិន្នកថំ វា អនុមោទនំ វា ន ករោតិ. តតោ នំ មនុស្សា ពហុស្សុតោ គុណវាតិ ន ជានន្តិ, តេ គុណាគុណំ អជានន្តា ចតូហិ បច្ចយេហិ សង្គហំ ន ករោន្តិ. សោ បច្ចយេហិ កិលមមានោ ពុទ្ធវចនំ សជ្ឈាយំ កាតុំ វត្តបដិបត្តិំ បូរេតុំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន តិត្ថំ ជានាតីតិ តិត្ថភូតេ ពហុស្សុតភិក្ខូ ន ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ, ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, ព្យញ្ជនំ កថំ រោបេតព្ពំ, ឥមស្ស ភាសិតស្ស កោ អត្ថោ, ឥមស្មិំ ឋានេ បាឡិ កិំ វទេតិ, ឥមស្មិំ ឋានេ អត្ថោ កិំ ទីបេតី’’តិ ឯវំ ន បរិបុច្ឆតិ ន បរិបញ្ហតិ, ន ជានាបេតីតិ អត្ថោ. តស្ស តេ ឯវំ អបរិបុច្ឆតោ អវិវដញ្ចេវ ន វិវរន្តិ, ភាជេត្វា ន ទស្សេន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ន ឧត្តានីករោន្តិ, អបាកដំ ន បាកដំ ករោន្តិ. អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសូតិ អនេកវិធាសុ កង្ខាសុ ឯកំ កង្ខម្បិ ន បដិវិនោទេន្តិ. កង្ខា ឯវ ហិ កង្ខាឋានិយា ធម្មា នាម. តត្ថ ឯកំ កង្ខម្បិ ន នីហរន្តីតិ អត្ថោ. សោ ឯវំ ពហុស្សុតតិត្ថំ អនុបសង្កមិត្វា សកង្ខោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ. យថា ច សោ គោបាលកោ តិត្ថំ ន ជានាតិ, ឯវំ អយម្បិ ភិក្ខុ ធម្មតិត្ថំ ន ជានាតិ, អជានន្តោ អវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អភិធម្មិកំ ឧបសង្កមិត្វា កប្បិយាកប្បិយំ បុច្ឆតិ, វិនយធរំ ឧបសង្កមិត្វា រូបារូបបរិច្ឆេទំ បុច្ឆតិ. តេ អវិសយេ បុដ្ឋា កថេតុំ ន សក្កោន្តិ, សោ អត្តនា សកង្ខោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន បីតំ ជានាតីតិ យថា សោ គោបាលកោ បីតាបីតំ ន ជានាតិ, ឯវំ ធម្មូបសញ្ហិតំ បាមោជ្ជំ ន ជានាតិ ន លភតិ, សវនមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុំ និស្សាយ អានិសំសំ ន វិន្ទតិ, ធម្មស្សវនគ្គំ គន្ត្វា សក្កច្ចំ ន សុណាតិ, និសិន្នោ និទ្ទាយតិ, កថំ កថេតិ, អញ្ញវិហិតកោ ហោតិ, សោ សក្កច្ចំ ធម្មំ អសុណន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន វីថិំ ជានាតីតិ សោ គោបាលកោ មគ្គាមគ្គំ វិយ, – ‘‘អយំ លោកិយោ អយំ លោកុត្តរោ’’តិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ យថាភូតំ ន បជានាតិ. អជានន្តោ លោកិយមគ្គេ អភិនិវិសិត្វា លោកុត្តរំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

ន គោចរកុសលោ ហោតីតិ សោ គោបាលកោ បញ្ចាហិកវារេ សត្តាហិកវារេ វិយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ, ‘‘ឥមេ លោកិយា ឥមេ លោកុត្តរា’’តិ យថាភូតំ ន បជានាតិ. អជានន្តោ សុខុមដ្ឋានេសុ អត្តនោ ញាណំ ចរាបេត្វា លោកិយសតិបដ្ឋានេ អភិនិវិសិត្វា លោកុត្តរំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

អនវសេសទោហី ច ហោតីតិ បដិគ្គហណេ មត្តំ អជានន្តោ អនវសេសំ ទុហតិ. និទ្ទេសវារេ បនស្ស អភិហដ្ឋុំ បវារេន្តីតិ អភិហរិត្វា បវារេន្តិ. ឯត្ថ ទ្វេ អភិហារា វាចាភិហារោ ច បច្ចយាភិហារោ ច. វាចាភិហារោ នាម មនុស្សា ភិក្ខុស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, យេនត្ថោ’’តិ បវារេន្តិ. បច្ចយាភិហារោ នាម វត្ថាទីនិ វា តេលផាណិតាទីនិ វា គហេត្វា ភិក្ខុស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘គណ្ហថ, ភន្តេ, យាវតកេន អត្ថោ’’តិ វទន្តិ. តត្រ ភិក្ខុ មត្តំ ន ជានាតីតិ ភិក្ខុ តេសុ បច្ចយេសុ បមាណំ ន ជានាតិ, – ‘‘ទាយកស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, អត្តនោ ថាមោ វេទិតព្ពោ’’តិ រថវិនីតេ វុត្តនយេន បមាណយុត្តំ អគ្គហេត្វា យំ អាហរន្តិ, តំ សព្ពំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ ន បុន អភិហរិត្វា បវារេន្តិ. សោ បច្ចយេហិ កិលមន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ…បេ… បរិពាហិរោ ហោតិ.

តេ ន អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតីតិ សោ គោបាលកោ មហាឧសភេ វិយ តេ ថេរេ ភិក្ខូ ឥមាយ អាវិ ចេវ រហោ ច មេត្តាយ កាយកម្មាទិកាយ អតិរេកបូជាយ ន បូជេតិ. តតោ ថេរា, – ‘‘ឥមេ អម្ហេសុ គរុចិត្តីការំ ន ករោន្តី’’តិ នវកេ ភិក្ខូ ទ្វីហិ សង្គហេហិ ន សង្គណ្ហន្តិ, ន អាមិសសង្គហេន ចីវរេន វា បត្តេន វា បត្តបរិយាបន្នេន វា វសនដ្ឋានេន វា. កិលមន្តេ មិលាយន្តេបិ នប្បដិជគ្គន្តិ. បាឡិំ វា អដ្ឋកថំ វា ធម្មកថាពន្ធំ វា គុយ្ហគន្ថំ វា ន សិក្ខាបេន្តិ. នវកា ថេរានំ សន្តិកា សព្ពសោ ឥមេ ទ្វេ សង្គហេ អលភមានា ឥមស្មិំ សាសនេ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. យថា តស្ស គោបាលកស្ស គោគណោ ន វឌ្ឍតិ, ឯវំ សីលាទីនិ ន វឌ្ឍន្តិ. យថា ច សោ គោបាលកោ បញ្ចហិ គោរសេហិ បរិពាហិរោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ចហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ បរិពាហិរា ហោន្តិ. សុក្កបក្ខោ កណ្ហបក្ខេ វុត្តវិបល្លាសវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពោតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាគោបាលកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចូឡគោបាលកសុត្តវណ្ណនា

៣៥០. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡគោបាលកសុត្តំ. តត្ថ ឧក្កចេលាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្មិំ កិរ មាបិយមានេ រត្តិំ គង្គាសោតតោ មច្ឆោ ថលំ បត្តោ. មនុស្សា ចេលានិ តេលបាតិយំ តេមេត្វា ឧក្កា កត្វា មច្ឆំ គណ្ហិំសុ. នគរេ និដ្ឋិតេ តស្ស នាមំ ករោន្តេ អម្ហេហិ នគរដ្ឋានស្ស គហិតទិវសេ ចេលុក្កាហិ មច្ឆោ គហិតោតិ ឧក្កចេលា-ត្វេវស្ស នាមំ អកំសុ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ យស្មិំ ឋានេ និសិន្នស្ស សព្ពា គង្គា បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយតិ, តាទិសេ វាលិកុស្សទេ គង្គាតិត្ថេ សាយន្ហសមយេ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសីទិត្វា មហាគង្គំ បរិបុណ្ណំ សន្ទមានំ ឱលោកេន្តោ, – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមំ គង្គំ និស្សាយ កោចិ បុព្ពេ វឌ្ឍិបរិហានិំ បត្តោ’’តិ អាវជ្ជិត្វា, បុព្ពេ ឯកំ ពាលគោបាលកំ និស្សាយ អនេកសតសហស្សា គោគណា ឥមិស្សា គង្គាយ អាវដ្ដេ បតិត្វា សមុទ្ទមេវ បវិដ្ឋា, អបរំ បន បណ្ឌិតគោបាលកំ និស្សាយ អនេកសតសហស្សគោគណស្ស សោត្ថិ ជាតា វឌ្ឍិ ជាតា អារោគ្យំ ជាតន្តិ អទ្ទស. ទិស្វា ឥមំ ការណំ និស្សាយ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ.

មាគធកោតិ មគធរដ្ឋវាសី. ទុប្បញ្ញជាតិកោតិ និប្បញ្ញសភាវោ ទន្ធោ មហាជឡោ. អសមវេក្ខិត្វាតិ អសល្លក្ខេត្វា អនុបធារេត្វា. បតារេសីតិ តារេតុំ អារភិ. ឧត្តរំ តីរំ សុវិទេហានន្តិ គង្គាយ ឱរិមេ តីរេ មគធរដ្ឋំ, បារិមេ តីរេ វិទេហរដ្ឋំ, គាវោ មគធរដ្ឋតោ វិទេហរដ្ឋំ នេត្វា រក្ខិស្សាមីតិ ឧត្តរំ តីរំ បតារេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឧត្តរំ តីរំ សុវិទេហាន’’ន្តិ. អាមណ្ឌលិកំ ករិត្វាតិ មណ្ឌលិកំ កត្វា. អនយព្យសនំ អាបជ្ជិំសូតិ អវឌ្ឍិំ វិនាសំ បាបុណិំសុ, មហាសមុទ្ទមេវ បវិសិំសុ. តេន ហិ គោបាលកេន គាវោ ឱតារេន្តេន គង្គាយ ឱរិមតីរេ សមតិត្ថញ្ច វិសមតិត្ថញ្ច ឱលោកេតព្ពំ អស្ស, មជ្ឈេ គង្គាយ គុន្នំ វិស្សមដ្ឋានត្ថំ ទ្វេ តីណិ វាលិកត្ថលានិ សល្លក្ខេតព្ពានិ អស្សុ. តថា បារិមតីរេ តីណិ ចត្តារិ តិត្ថានិ, ឥមស្មា តិត្ថា ភដ្ឋា ឥមំ តិត្ថំ គណ្ហិស្សន្តិ, ឥមស្មា ភដ្ឋា ឥមន្តិ. អយំ បន ពាលគោបាលកោ ឱរិមតីរេ គុន្នំ ឱតរណតិត្ថំ សមំ វា វិសមំ វា អនោលោកេត្វាវ មជ្ឈេ គង្គាយ គុន្នំ វិស្សមដ្ឋានត្ថំ ទ្វេ តីណិ វាលិកត្ថលានិបិ អសល្លក្ខេត្វាវ បរតីរេ ចត្តារិ បញ្ច ឧត្តរណតិត្ថានិ អសមវេក្ខិត្វាវ អតិត្ថេនេវ គាវោ ឱតារេសិ. អថស្ស មហាឧសភោ ជវនសម្បន្នតាយ ចេវ ថាមសម្បន្នតាយ ច តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា បារិមំ តីរំ បត្វា ឆិន្នតដញ្ចេវ កណ្ដកគុម្ពគហនញ្ច ទិស្វា, ‘‘ទុព្ពិនិវិដ្ឋមេត’’ន្តិ ញត្វា ធុរគ្គ-បតិដ្ឋានោកាសម្បិ អលភិត្វា បដិនិវត្តិ. គាវោ មហាឧសភោ និវត្តោ មយម្បិ និវត្តិស្សាមាតិ និវត្តា. មហតោ គោគណស្ស និវត្តដ្ឋានេ ឧទកំ ឆិជ្ជិត្វា មជ្ឈេ គង្គាយ អាវដ្ដំ ឧដ្ឋបេសិ. គោគណោ អាវដ្ដំ បវិសិត្វា សមុទ្ទមេវ បត្តោ. ឯកោបិ គោណោ អរោគោ នាម នាហោសិ. តេនាហ – ‘‘តត្ថេវ អនយព្យសនំ អាបជ្ជិំសូ’’តិ.

អកុសលា ឥមស្ស លោកស្សាតិ ឥធ លោកេ ខន្ធធាតាយតនេសុ អកុសលា អឆេកា, បរលោកេបិ ឯសេវ នយោ. មារធេយ្យំ វុច្ចតិ តេភូមកធម្មា. អមារធេយ្យំ នវ លោកុត្តរធម្មា. មច្ចុធេយ្យម្បិ តេភូមកធម្មាវ. អមច្ចុធេយ្យំ នវ លោកុត្តរធម្មា. តត្ថ អកុសលា អឆេកា. វចនត្ថតោ បន មារស្ស ធេយ្យំ មារធេយ្យំ. ធេយ្យន្តិ ឋានំ វត្ថុ និវាសោ គោចរោ. មច្ចុធេយ្យេបិ ឯសេវ នយោ. តេសន្តិ តេសំ ឯវរូបានំ សមណព្រាហ្មណានំ, ឥមិនា ឆ សត្ថារោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

៣៥១. ឯវំ កណ្ហបក្ខំ និដ្ឋបេត្វា សុក្កបក្ខំ ទស្សេន្តោ ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ពលវគាវោតិ ទន្តគោណេ ចេវ ធេនុយោ ច. ទម្មគាវោតិ ទមេតព្ពគោណេ ចេវ អវិជាតគាវោ ច. វច្ឆតរេតិ វច្ឆភាវំ តរិត្វា ឋិតេ ពលវវច្ឆេ. វច្ឆកេតិ ធេនុបកេ តរុណវច្ឆកេ. កិសាពលកេតិ អប្បមំសលោហិតេ មន្ទថាមេ. តាវទេវ ជាតកោតិ តំទិវសេ ជាតកោ. មាតុគោរវកេន វុយ្ហមានោតិ មាតា បុរតោ បុរតោ ហុំហុន្តិ គោរវំ កត្វា សញ្ញំ ទទមានា ឧរេន ឧទកំ ឆិន្ទមានា គច្ឆតិ, វច្ឆកោ តាយ គោរវសញ្ញាយ ធេនុយា វា ឧរេន ឆិន្នោទកេន គច្ឆមានោ ‘‘មាតុគោរវកេន វុយ្ហមានោ’’តិ វុច្ចតិ.

៣៥២. មារស្ស សោតំ ឆេត្វាតិ អរហត្តមគ្គេន មារស្ស តណ្ហាសោតំ ឆេត្វា. បារំ គតាតិ មហាឧសភា នទីបារំ វិយ សំសារបារំ និព្ពានំ គតា. បារំ អគមំសូតិ មហាឧសភានំ បារង្គតក្ខណេ គង្គាយ សោតស្ស តយោ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម ឋិតា មហាឧសភេ បារំ បត្តេ ទិស្វា តេសំ គតមគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា បារំ អគមំសុ. បារំ គមិស្សន្តីតិ ចតុមគ្គវជ្ឈានំ កិលេសានំ តយោ កោដ្ឋាសេ ខេបេត្វា ឋិតា ឥទានិ អរហត្តមគ្គេន អវសេសំ តណ្ហាសោតំ ឆេត្វា ពលវគាវោ វិយ នទីបារំ សំសារបារំ និព្ពានំ គមិស្សន្តីតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុសារិនោ, សទ្ធានុសារិនោតិ ឥមេ ទ្វេ បឋមមគ្គសមង្គិនោ.

ជានតាតិ សព្ពធម្មេ ជានន្តេន ពុទ្ធេន. សុប្បកាសិតោតិ សុកថិតោ. វិវដន្តិ វិវរិតំ. អមតទ្វារន្តិ អរិយមគ្គោ. និព្ពានបត្តិយាតិ តទត្ថាយ វិវដំ. វិនឡីកតន្តិ វិគតមាននឡំ កតំ. ខេមំ បត្ថេថាតិ កត្តុកម្យតាឆន្ទេន អរហត្តំ បត្ថេថ, កត្តុកាមា និព្ពត្តេតុកាមា ហោថាតិ អត្ថោ. ‘‘បត្ត’ត្ថា’’តិបិ បាឋោ. ឯវរូបំ សត្ថារំ លភិត្វា តុម្ហេ បត្តាយេវ នាមាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ភគវា បន យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡគោបាលកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចូឡសច្ចកសុត្តវណ្ណនា

៣៥៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡសច្ចកសុត្តំ. តត្ថ មហាវនេ កូដាគារសាលាយន្តិ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ. ឥទំ តាទិសំ ន ហោតិ. សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនន្តិ មហាវនំ. កូដាគារសាលា បន មហាវនំ និស្សាយ កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោកត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិ វេទិតព្ពា.

សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោតិ បុព្ពេ កិរ ឯកោ និគណ្ឋោ ច និគណ្ឋី ច បញ្ច បញ្ច វាទសតានិ ឧគ្គហេត្វា, វាទំ អារោបេស្សាមាតិ ជម្ពុទីបេ វិចរន្តា វេសាលិយំ សមាគតា. លិច្ឆវិរាជានោ ទិស្វា, – ‘‘ត្វំ កោ, ត្វំ កា’’តិ បុច្ឆិំសុ. និគណ្ឋោ – ‘‘អហំ វាទំ អារោបេស្សាមីតិ ជម្ពុទីបេ វិចរាមី’’តិ អាហ. និគណ្ឋីបិ តថា អាហ. លិច្ឆវិនោ, ‘‘ឥធេវ អញ្ញមញ្ញំ វាទំ អារោបេថា’’តិ អាហំសុ. និគណ្ឋី អត្តនា ឧគ្គហិតានិ បញ្ចវាទសតានិ បុច្ឆិ, និគណ្ឋោ កថេសិ. និគណ្ឋេន បុច្ឆិតេបិ និគណ្ឋី កថេសិយេវ. ឯកស្សបិ ន ជយោ, ន បរាជយោ, ឧភោ សមសមាវ អហេសុំ. លិច្ឆវិនោ, – ‘‘តុម្ហេ ឧភោបិ សមសមា អាហិណ្ឌិត្វា កិំ ករិស្សថ, ឥធេវ វសថា’’តិ គេហំ ទត្វា ពលិំ បដ្ឋបេសុំ. តេសំ សំវាសមន្វាយ ចតស្សោ ធីតរោ ជាតា, – ឯកា សច្ចា នាម, ឯកា លោលា នាម, ឯកា បដាចារា នាម, ឯកា អាចារវតី នាម. តាបិ បណ្ឌិតាវ អហេសុំ, មាតាបិតូហិ ឧគ្គហិតានិ បញ្ច បញ្ច វាទសតានិ ឧគ្គហេសុំ. តា វយបត្តា មាតាបិតរោ អវោចុំ – ‘‘អម្ហាកំ អម្មា កុលេ ទារិកា នាម ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ ទត្វា កុលឃរំ បេសិតបុព្ពា នាម នត្ថិ. យោ បន អគារិកោ តាសំ វាទំ មទ្ទិតុំ សក្កោតិ, តស្ស បាទបរិចារិកា ហោន្តិ. យោ បព្ពជិតោ តាសំ មទ្ទិតុំ សក្កោតិ, តស្ស សន្តិកេ បព្ពជន្តិ. តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? មយម្បិ ឯវមេវ ករិស្សាមាតិ. ចតស្សោបិ បរិព្ពាជិកវេសំ គហេត្វា, ‘‘អយំ ជម្ពុទីបោ នាម ជម្ពុយា បញ្ញាយតី’’តិ ជម្ពុសាខំ គហេត្វា ចារិកំ បក្កមិំសុ. យំ គាមំ បាបុណន្តិ, តស្ស ទ្វារេ បំសុបុញ្ជេ វា វាលិកបុញ្ជេ វា ជម្ពុធជំ ឋបេត្វា, – ‘‘យោ វាទំ អារោបេតុំ សក្កោតិ, សោ ឥមំ មទ្ទតូ’’តិ វត្វា គាមំ បវិសន្តិ. ឯវំ គាមេន គាមំ វិចរន្តិយោ សាវត្ថិំ បាបុណិត្វា តថេវ គាមទ្វារេ ជម្ពុធជំ ឋបេត្វា សម្បត្តមនុស្សានំ អារោចេត្វា អន្តោនគរំ បវិដ្ឋា.

តេន សមយេន ភគវា សាវត្ថិំ និស្សាយ ជេតវនេ វិហរតិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ គិលានេ បុច្ឆន្តោ អជគ្គិតដ្ឋានំ ជគ្គន្តោ អត្តនោ កិច្ចមហន្តតាយ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ ទិវាតរំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ គាមទ្វារេ ជម្ពុធជំ ទិស្វា, – ‘‘កិមិទ’’ន្តិ ទារកេ បុច្ឆិ. តេ តមត្ថំ អារោចេសុំ. តេន ហិ មទ្ទថាតិ. ន សក្កោម, ភន្តេ, ភាយាមាតិ. ‘‘កុមារា មា ភាយថ, ‘កេន អម្ហាកំ ជម្ពុធជោ មទ្ទាបិតោ’តិ វុត្តេ, ពុទ្ធសាវកេន សារិបុត្តត្ថេរេន មទ្ទាបិតោ, វាទំ អារោបេតុកាមា ជេតវនេ ថេរស្ស សន្តិកំ គច្ឆថាតិ វទេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ជម្ពុធជំ មទ្ទិត្វា ឆឌ្ឌេសុំ. ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វិហារំ គតោ. បរិព្ពាជិកាបិ គាមតោ និក្ខមិត្វា, ‘‘អម្ហាកំ ធជោ កេន មទ្ទាបិតោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ទារកា តមត្ថំ អារោចេសុំ. បរិព្ពាជិកា បុន គាមំ បវិសិត្វា ឯកេកំ វីថិំ គហេត្វា, – ‘‘ពុទ្ធសាវកោ កិរ សារិបុត្តោ នាម អម្ហេហិ សទ្ធិំ វាទំ ករិស្សតិ, សោតុកាមា និក្ខមថា’’តិ អារោចេសុំ. មហាជនោ និក្ខមិ, តេន សទ្ធិំ បរិព្ពាជិកា ជេតវនំ អគមិំសុ.

ថេរោ – ‘‘អម្ហាកំ វសនដ្ឋានេ មាតុគាមស្ស អាគមនំ នាម អផាសុក’’ន្តិ វិហារមជ្ឈេ និសីទិ. បរិព្ពាជិកាយោ គន្ត្វា ថេរំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេហិ អម្ហាកំ ធជោ មទ្ទាបិតោ’’តិ? អាម, មយា មទ្ទាបិតោតិ. មយំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ វាទំ ករិស្សាមាតិ. សាធុ ករោថ, កស្ស បុច្ឆា កស្ស វិស្សជ្ជនំ ហោតូតិ? បុច្ឆា នាម អម្ហាកំ បត្តា, តុម្ហេ បន មាតុគាមា នាម បឋមំ បុច្ឆថាតិ អាហ. តា ចតស្សោបិ ចតូសុ ទិសាសុ ឋត្វា មាតាបិតូនំ សន្តិកេ ឧគ្គហិតំ វាទសហស្សំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ ខគ្គេន កុមុទនាឡំ ឆិន្ទន្តោ វិយ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ និជ្ជដំ និគ្គណ្ឋិំ កត្វា កថេសិ, កថេត្វា បុន បុច្ឆថាតិ អាហ. ឯត្តកមេវ, ភន្តេ, មយំ ជានាមាតិ. ថេរោ អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ វាទសហស្សំ បុច្ឆិតំ មយា កថិតំ, អហំ បន ឯកំ យេវ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, តំ តុម្ហេ កថេថា’’តិ. តា ថេរស្ស វិសយំ ទិស្វា, ‘‘បុច្ឆថ, ភន្តេ, ព្យាករិស្សាមា’’តិ វត្តុំ នាសក្ខិំសុ. ‘‘វទ, ភន្តេ, ជានមានា ព្យាករិស្សាមា’’តិ បុន អាហំសុ.

ថេរោ អយំ បន កុលបុត្តេ បព្ពាជេត្វា បឋមំ សិក្ខាបេតព្ពបញ្ហោតិ វត្វា, – ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ បុច្ឆិ. តា នេវ អន្តំ, ន កោដិំ អទ្ទសំសុ. ថេរោ កថេថាតិ អាហ. ន បស្សាម, ភន្តេតិ. តុម្ហេហិ វាទសហស្សំ បុច្ឆិតំ មយា កថិតំ, មយ្ហំ តុម្ហេ ឯកំ បញ្ហម្បិ កថេតុំ ន សក្កោថ, ឯវំ សន្តេ កស្ស ជយោ កស្ស បរាជយោតិ? តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ជយោ, អម្ហាកំ បរាជយោតិ. ឥទានិ កិំ ករិស្សថាតិ? តា មាតាបិតូហិ វុត្តវចនំ អារោចេត្វា, ‘‘តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. តុម្ហេ មាតុគាមា នាម អម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិតុំ ន វដ្ដតិ, អម្ហាកំ បន សាសនំ គហេត្វា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជថាតិ. តា សាធូតិ ថេរស្ស សាសនំ គហេត្វា ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិំសុ. បព្ពជិតា ច បន អប្បមត្តា អាតាបិនិយោ ហុត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

អយំ សច្ចកោ តាសំ ចតុន្នម្បិ កនិដ្ឋភាតិកោ. តាហិ ចតូហិបិ ឧត្តរិតរបញ្ញោ, មាតាបិតូនម្បិ សន្តិកា វាទសហស្សំ, តតោ ពហុតរញ្ច ពាហិរសមយំ ឧគ្គហេត្វា កត្ថចិ អគន្ត្វា រាជទារកេ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ តត្ថេវ វេសាលិយំ វសតិ, បញ្ញាយ អតិបូរិតត្តា កុច្ឆិ មេ ភិជ្ជេយ្យាតិ ភីតោ អយបដ្ដេន កុច្ឆិំ បរិក្ខិបិត្វា ចរតិ, ឥមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ’’តិ.

ភស្សប្បវាទកោតិ ភស្សំ វុច្ចតិ កថាមគ្គោ, តំ បវទតិ កថេតីតិ ភស្សប្បវាទកោ. បណ្ឌិតវាទោតិ អហំ បណ្ឌិតោតិ ឯវំ វាទោ. សាធុសម្មតោ ពហុជនស្សាតិ យំ យំ នក្ខត្តចារេន អាទិសតិ, តំ តំ យេភុយ្យេន តថេវ ហោតិ, តស្មា អយំ សាធុលទ្ធិកោ ភទ្ទកោតិ ឯវំ សម្មតោ មហាជនស្ស. វាទេន វាទំ សមារទ្ធោតិ កថាមគ្គេន ទោសំ អារោបិតោ. អាយស្មា អស្សជីតិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស អាចរិយោ អស្សជិត្ថេរោ. ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោតិ តតោ តតោ លិច្ឆវិរាជគេហតោ តំ តំ គេហំ គមនត្ថាយ អនុចង្កមមានោ. យេនាយស្មា អស្សជិ តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? សមយជាននត្ថំ.

ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ ‘សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ អាហិណ្ឌាមិ, ‘សមយំ បនស្ស ន ជានាមី’តិ ន អារោបេសិំ. បរស្ស ហិ សមយំ ញត្វា អារោបិតោ វាទោ ស្វារោបិតោ នាម ហោតិ. អយំ បន សមណស្ស គោតមស្ស សាវកោ បញ្ញាយតិ អស្សជិត្ថេរោ; សោ អត្តនោ សត្ថុ សមយេ កោវិទោ, ឯតាហំ បុច្ឆិត្វា កថំ បតិដ្ឋាបេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ. តស្មា ឧបសង្កមិ. វិនេតីតិ កថំ វិនេតិ, កថំ សិក្ខាបេតីតិ បុច្ឆតិ. ថេរោ បន យស្មា ទុក្ខន្តិ វុត្តេ ឧបារម្ភស្ស ឱកាសោ ហោតិ, មគ្គផលានិបិ បរិយាយេន ទុក្ខន្តិ អាគតានិ, អយញ្ច ទុក្ខន្តិ វុត្តេ ថេរំ បុច្ឆេយ្យ – ‘‘ភោ អស្សជិ, កិមត្ថំ តុម្ហេ បព្ពជិតា’’តិ. តតោ ‘‘មគ្គផលត្ថាយា’’តិ វុត្តេ, – ‘‘នយិទំ, ភោ អស្សជិ, តុម្ហាកំ សាសនំ នាម, មហាអាឃាតនំ នាមេតំ, និរយុស្សទោ នាមេស, នត្ថិ តុម្ហាកំ សុខាសា, ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ទុក្ខមេវ ជិរាបេន្តា អាហិណ្ឌថា’’តិ ទោសំ អារោបេយ្យ, តស្មា បរវាទិស្ស បរិយាយកថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. យថា ឯស អប្បតិដ្ឋោ ហោតិ, ឯវមស្ស និប្បរិយាយកថំ កថេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា, ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ច’’ន្តិ ឥមំ អនិច្ចានត្តវសេនេវ កថំ កថេតិ. ទុស្សុតន្តិ សោតុំ អយុត្តំ.

៣៥៤. សន្ថាគារេតិ រាជកុលានំ អត្ថានុសាសនសន្ថាគារសាលាយំ. យេន តេ លិច្ឆវី តេនុបសង្កមីតិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ បុព្ពេ សមយំ អជាននភាវេន សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ ន អារោបេសិំ, ឥទានិ បនស្ស មហាសាវកេន កថិតំ សមយំ ជានាមិ, ឥមេ ច មម អន្តេវាសិកា បញ្ចសតា លិច្ឆវី សន្និបតិតា. ឯតេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ តស្មា ឧបសង្កមិ. ញាតញ្ញតរេនាតិ ញាតេសុ អភិញ្ញាតេសុ បញ្ចវគ្គិយត្ថេរេសុ អញ្ញតរេន. បតិដ្ឋិតន្តិ យថា តេន បតិដ្ឋិតំ. សចេ ឯវំ បតិដ្ឋិស្សតិ, អថ បន អញ្ញទេវ វក្ខតិ, តត្រ មយា កិំ សក្កា កាតុន្តិ ឥទានេវ បិដ្ឋិំ បរិវត្តេន្តោ អាហ. អាកឌ្ឍេយ្យាតិ អត្តនោ អភិមុខំ កឌ្ឍេយ្យ. បរិកឌ្ឍេយ្យាតិ បុរតោ បដិបណាមេយ្យ. សម្បរិកឌ្ឍេយ្យាតិ កាលេន អាកឌ្ឍេយ្យ, កាលេន បរិកឌ្ឍេយ្យ. សោណ្ឌិកាកិលញ្ជន្តិ សុរាឃរេ បិដ្ឋកិលញ្ជំ. សោណ្ឌិកាធុត្តោតិ សុរាធុត្តោ. វាលំ កណ្ណេ គហេត្វាតិ សុរាបរិស្សាវនត្ថវិកំ ធោវិតុកាមោ កសដនិធុននត្ថំ ឧភោសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា. ឱធុនេយ្យាតិ អធោមុខំ កត្វា ធុនេយ្យ. និទ្ធុនេយ្យាតិ ឧទ្ធំមុខំ កត្វា ធុនេយ្យ. និប្ផោដេយ្យាតិ បុនប្បុនំ បប្ផោដេយ្យ. សាណធោវិកំ នាមាតិ ឯត្ថ មនុស្សា សាណសាដកករណត្ថំ សាណវាកេ គហេត្វា មុដ្ឋិំ មុដ្ឋិំ ពន្ធិត្វា ឧទកេ បក្ខិបន្តិ. តេ តតិយទិវសេ សុដ្ឋុ កិលិន្នា ហោន្តិ. អថ មនុស្សា អម្ពិលយាគុសុរាទីនិ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា សាណមុដ្ឋិំ គហេត្វា, ទក្ខិណតោ វាមតោ សម្មុខា ចាតិ តីសុ ផលកេសុ សកិំ ទក្ខិណផលកេ, សកិំ វាមផលកេ, សកិំ សម្មុខផលកេ បហរន្តា អម្ពិលយាគុសុរាទីនិ ភុញ្ជន្តា បិវន្តា ខាទន្តា ធោវន្តិ. មហន្តា កីឡា ហោតិ. រញ្ញោ នាគោ តំ កីឡំ ទិស្វា គម្ភីរំ ឧទកំ អនុបវិសិត្វា សោណ្ឌាយ ឧទកំ គហេត្វា សកិំ កុម្ភេ សកិំ បិដ្ឋិយំ សកិំ ឧភោសុ បស្សេសុ សកិំ អន្តរសត្ថិយំ បក្ខិបន្តោ កីឡិត្ថ. តទុបាទាយ តំ កីឡិតជាតំ សាណធោវិកំ នាម វុច្ចតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សាណធោវិកំ នាម កីឡិតជាតំ កីឡតី’’តិ. កិំ សោ ភវមានោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ, យោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតីតិ យោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតិ, សោ កិំ ភវមានោ កិំ យក្ខោ ភវមានោ ឧទាហុ ឥន្ទោ, ឧទាហុ ព្រហ្មា ភវមានោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតិ? ន ហិ សក្កា បកតិមនុស្សេន ភគវតោ វាទំ អារោបេតុន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

៣៥៥. តេន ខោ បន សមយេនាតិ យស្មិំ សមយេ សច្ចកោ អារាមំ បាវិសិ, តស្មិំ. កិស្មិំ បន សមយេ បាវិសីតិ? មហាមជ្ឈន្ហិកសមយេ. កស្មា បន តស្មិំ សមយេ ចង្កមន្តីតិ? បណីតភោជនបច្ចយស្ស ថិនមិទ្ធស្ស វិនោទនត្ថំ. ទិវាបធានិកា វា តេ. តាទិសានញ្ហិ បច្ឆាភត្តំ ចង្កមិត្វា ន្ហត្វា សរីរំ ឧតុំ គណ្ហាបេត្វា និសជ្ជ សមណធម្មំ ករោន្តានំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. យេន តេ ភិក្ខូតិ សោ កិរ កុហិំ សមណោ គោតមោតិ បរិវេណតោ បរិវេណំ គន្ត្វា បុច្ឆិត្វា បវិសិស្សាមីតិ វិលោកេន្តោ អរញ្ញេ ហត្ថី វិយ ចង្កមេ ចង្កមមានេ បំសុកូលិកភិក្ខូ ទិស្វា តេសំ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ សន្ធាយ, ‘‘យេន តេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ. កហំ នុ ខោ, ភោតិ កតរស្មិំ អាវាសេ វា មណ្ឌបេ វាតិ អត្ថោ. ឯស, អគ្គិវេស្សន, ភគវាតិ តទា កិរ ភគវា បច្ចូសកាលេ មហាករុណា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា ពោធនេយ្យសត្តំ ឱលោកេន្តោ អទ្ទស – ‘‘ស្វេ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ មហតិំ លិច្ឆវិបរិសំ គហេត្វា មម វាទំ អារោបេតុកាមោ អាគមិស្សតី’’តិ. តស្មា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ វេសាលិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ មហាបរិសាយ និសីទិតុំ សុខដ្ឋានេ និសីទិស្សាមីតិ គន្ធកុដិំ អបវិសិត្វា មហាវនេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. តេ ភិក្ខូ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា អាគតា, សច្ចកេន បុដ្ឋា ទូរេ និសិន្នំ ភគវន្តំ ទស្សេន្តា, ‘‘ឯស អគ្គិវេស្សន ភគវា’’តិ អាហំសុ.

មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយ សទ្ធិន្តិ ហេដ្ឋា បញ្ចមត្តេហិ លិច្ឆវិសតេហិ បរិវុតោតិ វុត្តំ. តេ ឯតស្ស អន្តេវាសិកាយេវ, អន្តោវេសាលិយំ បន សច្ចកោ បញ្ចមត្តានិ លិច្ឆវិរាជសតានិ គហេត្វា, ‘‘វាទត្ថិកោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោ’’តិ សុត្វា ទ្វិន្នំ បណ្ឌិតានំ កថាសល្លាបំ សោស្សាមាតិ យេភុយ្យេន មនុស្សា និក្ខន្តា, ឯវំ សា បរិសា មហតី អបរិច្ឆិន្នគណនា អហោសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អញ្ជលិំ បណាមេត្វាតិ ឯតេ ឧភតោបក្ខិកា, តេ ឯវំ ចិន្តេសុំ – ‘‘សចេ នោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ចោទេស្សន្តិ, ‘កស្មា តុម្ហេ សមណំ គោតមំ វន្ទិត្ថា’តិ, តេសំ, ‘កិំ អញ្ជលិមត្តករណេនបិ វន្ទិតំ ហោតី’តិ វក្ខាម. សចេ នោ សម្មាទិដ្ឋិកា ចោទេស្សន្តិ, ‘កស្មា ភគវន្តំ ន វន្ទិត្ថា’តិ, ‘កិំ សីសេន ភូមិំ បហរន្តេនេវ វន្ទិតំ ហោតិ, ននុ អញ្ជលិកម្មម្បិ វន្ទនា ឯវា’តិ វក្ខាមា’’តិ. នាម គោត្តន្តិ, ភោ គោតម, អហំ អសុកស្ស បុត្តោ ទត្តោ នាម មិត្តោ នាម ឥធ អាគតោតិ វទន្តា នាមំ សាវេន្តិ នាម. ភោ គោតម, អហំ វាសិដ្ឋោ នាម កច្ចានោ នាម ឥធ អាគតោតិ វទន្តា គោត្តំ សាវេន្តិ នាម. ឯតេ កិរ ទលិទ្ទា ជិណ្ណកុលបុត្តា បរិសមជ្ឈេ នាមគោត្តវសេន បាកដា ភវិស្សាមាតិ ឯវំ អកំសុ. យេ បន តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ, តេ កេរាដិកា ចេវ អន្ធពាលា ច. តត្ថ កេរាដិកា, ‘‘ឯកំ ទ្វេ កថាសល្លាបេ ករោន្តោ វិស្សាសិកោ ហោតិ, អថ វិស្សាសេ សតិ ឯកំ ទ្វេ ភិក្ខា អទាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ តតោ អត្តានំ មោចេន្តា តុណ្ហី និសីទន្តិ. អន្ធពាលា អញ្ញាណតាយេវ អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌោ វិយ យត្ថ កត្ថចិ តុណ្ហីភូតា និសីទន្តិ.

៣៥៦. កិញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កញ្ចិ ឱកាសំ កិញ្ចិ ការណំ, អថស្ស ភគវា បញ្ហបុច្ឆនេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អាហ – បុច្ឆ, អគ្គិវេស្សន, យទាកង្ខសីតិ. តស្សត្ថោ – ‘‘បុច្ឆ យទិ អាកង្ខសិ, ន មេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថិ’’. អថ វា ‘‘បុច្ឆ យំ អាកង្ខសិ, សព្ពំ តេ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ អសាធារណំ បច្ចេកពុទ្ធអគ្គសាវមហាសាវកេហិ. តេ ហិ យទាកង្ខសីតិ ន វទន្តិ, សុត្វា វេទិស្សាមាតិ វទន្តិ. ពុទ្ធា បន ‘‘បុច្ឆាវុសោ, យទាកង្ខសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៧) វា, ‘‘បុច្ឆ, មហារាជ, យទាកង្ខសី’’តិ (ទី. និ. ១.១៦២) វា,

‘‘បុច្ឆ វាសវ មំ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’ ឥតិ. (ទី. និ. ២.៣៥៦) វា,

‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆ យទាកង្ខសី’’តិ (ម. និ. ៣.៨៥) វា,

‘‘ពាវរិស្ស ច តុយ្ហំ វា, សព្ពេសំ សព្ពសំសយំ;

កតាវកាសា បុច្ឆវ្ហោ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆថា’’តិ. (សុ. និ. ១០៣៦) វា,

‘‘បុច្ឆ មំ សភិយ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ;

តស្ស តស្សេវ បញ្ហស្ស, អហំ អន្តំ ករោមិ តេ’’ ឥតិ. (សុ. និ. ៥១៧) វា –

តេសំ តេសំ យក្ខនរិន្ទទេវសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកានំ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេន្តិ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ ភគវា ពុទ្ធភូមិំ បត្វា ឯតំ បវារណំ បវារេយ្យ. យោ ពោធិសត្តភូមិយំ បទេសញាណេបិ ឋិតោ

‘‘កោណ្ឌញ្ញ បញ្ហានិ វិយាករោហិ,

យាចន្តិ តំ ឥសយោ សាធុរូបា;

កោណ្ឌញ្ញ ឯសោ មនុជេសុ ធម្មោ,

យំ វុទ្ធមាគច្ឆតិ ឯស ភារោ’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦០) –

ឯវំ សក្កាទីនំ អត្ថាយ ឥសីហិ យាចិតោ

‘‘កតាវកាសា បុច្ឆន្តុ ភោន្តោ,

យំ កិញ្ចិ បញ្ហំ មនសាភិបត្ថិតំ;

អហញ្ហិ តំ តំ វោ វិយាករិស្សំ,

ញត្វា សយំ លោកមិមំ បរញ្ចា’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦១);

ឯវំ សរភង្គកាលេ, សម្ភវជាតកេ ច សកលជម្ពុទីបំ តិក្ខត្តុំ វិចរិត្វា បញ្ហានំ អន្តករំ អទិស្វា សុចិរតេន ព្រាហ្មណេន បញ្ហំ បុដ្ឋោ ឱកាសេ ការិតេ, ជាតិយា សត្តវស្សោ រថិកាយំ បំសុំ កីឡន្តោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា អន្តរវីថិយំ និសិន្នោវ –

‘‘តគ្ឃ តេ អហមក្ខិស្សំ, យថាបិ កុសលោ តថា;

រាជា ច ខោ តំ ជានាតិ, យទិ កាហតិ វា ន វា’’តិ. (ជា. ១.១៦.១៧២) –

សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ.

ឯវំ ភគវតា សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារិតាយ អត្តមនោ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ, ‘‘កថំ បន, ភោ គោតមា’’តិអាទិមាហ.

អថស្ស ភគវា, ‘‘បស្សថ, ភោ, អញ្ញំ សាវកេន កថិតំ, អញ្ញំ សត្ថា កថេតិ, ននុ មយា បដិកច្ចេវ វុត្តំ, ‘សចេ តថា បតិដ្ឋិស្សតិ, យថាស្ស សាវកេន បតិដ្ឋិតំ, ឯវាហំ វាទំ អារោបេស្សាមី’តិ. អយំ បន អញ្ញមេវ កថេតិ, តត្ថ កិំ មយា សក្កា កាតុ’’ន្តិ ឯវំ និគណ្ឋស្ស វចនោកាសោ មា ហោតូតិ ហេដ្ឋា អស្សជិត្ថេរេន កថិតនិយាមេនេវ កថេន្តោ, ឯវំ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ. ឧបមា មំ, ភោ គោតម, បដិភាតីតិ, ភោ គោតម, មយ្ហំ ឯកា ឧបមា ឧបដ្ឋាតិ, អាហរាមិ តំ ឧបមន្តិ វទតិ. បដិភាតុ តំ, អគ្គិវេស្សនាតិ ឧបដ្ឋាតុ តេ, អគ្គិវេស្សន, អាហរ តំ ឧបមំ វិសត្ថោតិ ភគវា អវោច. ពលករណីយាតិ ពាហុពលេន កត្តព្ពា កសិវាណិជ្ជាទិកា កម្មន្តា. រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោតិ រូបំ អត្តា អស្សាតិ រូបត្តា, រូបំ អត្តាតិ គហេត្វា ឋិតបុគ្គលំ ទីបេតិ. រូបេ បតិដ្ឋាយាតិ តស្មិំ អត្តាតិ គហិតរូបេ បតិដ្ឋហិត្វា. បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតីតិ កុសលំ វា អកុសលំ វា បដិលភតិ. វេទនត្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនា កិំ ទីបេតិ? ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ឥមេសំ សត្តានំ បថវី វិយ បតិដ្ឋា, តេ ឥមេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បតិដ្ឋាយ កុសលាកុសលកម្មំ នាម អាយូហន្តិ. តុម្ហេ ឯវរូបំ វិជ្ជមានមេវ អត្តានំ បដិសេធេន្តោ បញ្ចក្ខន្ធា អនត្តាតិ ទីបេថាតិ អតិវិយ សការណំ កត្វា ឧបមំ អាហរិ. ឥមិនា ច និគណ្ឋេន អាហដឱបម្មំ និយតមេវ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធតោ អញ្ញោ តស្ស កថំ ឆិន្ទិត្វា វាទេ ទោសំ ទាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ទុវិធា ហិ បុគ្គលា ពុទ្ធវេនេយ្យា ច សាវកវេនេយ្យា ច. សាវកវេនេយ្យេ សាវកាបិ វិនេន្តិ ពុទ្ធាបិ. ពុទ្ធវេនេយ្យេ បន សាវកា វិនេតុំ ន សក្កោន្តិ, ពុទ្ធាវ វិនេន្តិ. អយម្បិ និគណ្ឋោ ពុទ្ធវេនេយ្យោ, តស្មា ឯតស្ស វាទំ ឆិន្ទិត្វា អញ្ញោ ទោសំ ទាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តេនស្ស ភគវា សយមេវ វាទេ ទោសទស្សនត្ថំ ននុ ត្វំ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ.

អថ និគណ្ឋោ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិវិយ សមណោ គោតមោ មម វាទំ បតិដ្ឋបេតិ, សចេ ឧបរិ កោចិ ទោសោ ភវិស្សតិ, មមំ ឯកកំយេវ និគ្គណ្ហិស្សតិ. ហន្ទាហំ ឥមំ វាទំ មហាជនស្សាបិ មត្ថកេ បក្ខិបាមី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ – អហម្បិ, ភោ គោតម, ឯវំ វទាមិ រូបំ មេ អត្តា…បេ… វិញ្ញាណំ មេ អត្តាតិ, អយញ្ច មហតី ជនតាតិ. ភគវា បន និគណ្ឋតោ សតគុណេនបិ សហស្សគុណេនបិ សតសហស្សគុណេនបិ វាទីវរតរោ, តស្មា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ និគណ្ឋោ អត្តានំ មោចេត្វា មហាជនស្ស មត្ថកេ វាទំ បក្ខិបតិ, នាស្ស អត្តានំ មោចេតុំ ទស្សាមិ, មហាជនតោ និវត្តេត្វា ឯកកំយេវ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ កិញ្ហិ តេ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – នាយំ ជនតា មម វាទំ អារោបេតុំ អាគតា, ត្វំយេវ សកលំ វេសាលិំ សំវដ្ដិត្វា មម វាទំ អារោបេតុំ អាគតោ, តស្មា ត្វំ សកមេវ វាទំ និវេឋេហិ, មា មហាជនស្ស មត្ថកេ បក្ខិបសីតិ. សោ បដិជានន្តោ អហញ្ហិ, ភោ គោតមាតិអាទិមាហ.

៣៥៧. ឥតិ ភគវា និគណ្ឋស្ស វាទំ បតិដ្ឋបេត្វា, តេន ហិ, អគ្គិវេស្សនាតិ បុច្ឆំ អារភិ. តត្ថ តេន ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. យស្មា ត្វំ បញ្ចក្ខន្ធេ អត្តតោ បដិជានាសិ, តស្មាតិ អត្ថោ. សកស្មិំ វិជិតេតិ អត្តនោ រដ្ឋេ. ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុន្តិ ឃាតារហំ ឃាតេតព្ពយុត្តកំ ឃាតេតុំ. ជាបេតាយំ វា ជាបេតុន្តិ ធនជានិរហំ ជាបេតព្ពយុត្តំ ជាបេតុំ ជិណ្ណធនំ កាតុំ. បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុន្តិ សករដ្ឋតោ បព្ពាជនារហំ បព្ពាជេតុំ, នីហរិតុំ. វត្តិតុញ្ច អរហតីតិ វត្តតិ ចេវ វត្តិតុញ្ច អរហតិ. វត្តិតុំ យុត្តោតិ ទីបេតិ. ឥតិ និគណ្ឋោ អត្តនោ វាទភេទនត្ថំ អាហដការណមេវ អត្តនោ មារណត្ថាយ អាវុធំ តិខិណំ ករោន្តោ វិយ វិសេសេត្វា ទីបេតិ, យថា តំ ពាលោ. ឯវំ មេ រូបំ ហោតូតិ មម រូបំ ឯវំវិធំ ហោតុ, បាសាទិកំ អភិរូបំ អលង្កតប្បដិយត្តំ សុវណ្ណតោរណំ វិយ សុសជ្ជិតចិត្តបដោ វិយ ច មនាបទស្សនន្តិ. ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសីតិ មម រូបំ ឯវំវិធំ មា ហោតុ, ទុព្ពណ្ណំ ទុស្សណ្ឋិតំ វលិតបលិតំ តិលកសមាកិណ្ណន្តិ.

តុណ្ហី អហោសីតិ និគណ្ឋោ ឥមស្មិំ ឋានេ វិរទ្ធភាវំ ញត្វា, ‘‘សមណោ គោតមោ មម វាទំ ភិន្ទនត្ថាយ ការណំ អាហរិ, អហំ ពាលតាយ តមេវ វិសេសេត្វា ទីបេសិំ, ឥទានិ នដ្ឋោម្ហិ, សចេ វត្តតីតិ វក្ខាមិ, ឥមេ រាជានោ ឧដ្ឋហិត្វា, ‘អគ្គិវេស្សន, ត្វំ មម រូបេ វសោ វត្តតីតិ វទសិ, យទិ តេ រូបេ វសោ វត្តតិ, កស្មា ត្វំ យថា ឥមេ លិច្ឆវិរាជានោ តាវតិំសទេវសទិសេហិ អត្តភាវេហិ វិរោចន្តិ អភិរូបា បាសាទិកា, ឯវំ ន វិរោចសី’តិ. សចេ ន វត្តតីតិ វក្ខាមិ, សមណោ គោតមោ ឧដ្ឋហិត្វា, ‘អគ្គិវេស្សន, ត្វំ បុព្ពេ វត្តតិ មេ រូបស្មិំ វសោតិ វត្វា ឥទានិ បដិក្ខិបសី’តិ វាទំ អារោបេស្សតិ. ឥតិ វត្តតីតិ វុត្តេបិ ឯកោ ទោសោ, ន វត្តតីតិ វុត្តេបិ ឯកោ ទោសោ’’តិ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ភគវា បុច្ឆិ, ទុតិយម្បិ តុណ្ហី អហោសិ. យស្មា បន យាវតតិយំ ភគវតា បុច្ឆិតេ អព្យាករោន្តស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលតិ, ពុទ្ធា ច នាម សត្តានំយេវ អត្ថាយ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមីនំ បូរិតត្តា សត្តេសុ ពលវអនុទ្ទយា ហោន្តិ. តស្មា យាវតតិយំ អបុច្ឆិត្វា អថ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ឯតំ ‘‘ព្យាករោហី ទានី’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តត្ថ សហធម្មិកន្តិ សហេតុកំ សការណំ. វជិរំ បាណិម្ហិ អស្សាតិ វជិរបាណិ. យក្ខោតិ ន យោ វា សោ វា យក្ខោ, សក្កោ ទេវរាជាតិ វេទិតព្ពោ. អាទិត្តន្តិ អគ្គិវណ្ណំ. សម្បជ្ជលិតន្តិ សុដ្ឋុ បជ្ជលិតំ. សជោតិភូតន្តិ សមន្តតោ ជោតិភូតំ, ឯកគ្គិជាលភូតន្តិ អត្ថោ. ឋិតោ ហោតីតិ មហន្តំ សីសំ, កន្ទលមកុលសទិសា ទាឋា, ភយានកានិ អក្ខិនាសាទីនីតិ ឯវំ វិរូបរូបំ មាបេត្វា ឋិតោ. កស្មា បនេស អាគតោតិ? ទិដ្ឋិវិស្សជ្ជាបនត្ថំ. អបិច, ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ, បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កភាវំ អាបន្នេ ភគវតិ សក្កោ មហាព្រហ្មុនា សទ្ធិំ អាគន្ត្វា, ‘‘ភគវា ធម្មំ ទេសេថ, តុម្ហាកំ អាណាយ អវត្តមានេ មយំ វត្តាបេស្សាម, តុម្ហាកំ ធម្មចក្កំ ហោតុ, អម្ហាកំ អាណាចក្ក’’ន្តិ បដិញ្ញមកាសិ. តស្មា ‘‘អជ្ជ សច្ចកំ តាសេត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជាបេស្សាមី’’តិ អាគតោ.

ភគវា ចេវ បស្សតិ, សច្ចកោ ច និគណ្ឋបុត្តោតិ យទិ ហិ តំ អញ្ញេបិ បស្សេយ្យុំ. តំ ការណំ អគរុ អស្ស, ‘‘សមណោ គោតមោ សច្ចកំ អត្តនោ វាទេ អនោតរន្តំ ញត្វា យក្ខំ អាវាហេត្វា ទស្សេសិ, តតោ សច្ចកោ ភយេន កថេសី’’តិ វទេយ្យុំ. តស្មា ភគវា ចេវ បស្សតិ សច្ចកោ ច. តស្ស តំ ទិស្វាវ សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ, អន្តោកុច្ឆិ វិបរិវត្តមានា មហារវំ រវិ. សោ ‘‘អញ្ញេបិ នុ ខោ បស្សន្តី’’តិ ឱលោកេន្តោ កស្សចិ លោមហំសមត្តម្បិ ន អទ្ទស. តតោ – ‘‘ឥទំ ភយំ មមេវ ឧប្បន្នំ. សចាហំ យក្ខោតិ វក្ខាមិ, ‘កិំ តុយ្ហមេវ អក្ខីនិ អត្ថិ, ត្វមេវ យក្ខំ បស្សសិ, បឋមំ យក្ខំ អទិស្វា សមណេន គោតមេន វាទសង្ឃាដេ ខិត្តោវ យក្ខំ បស្សសី’តិ វទេយ្យុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ន ទានិ មេ ឥធ អញ្ញំ បដិសរណំ អត្ថិ, អញ្ញត្រ សមណា គោតមា’’តិ មញ្ញមានោ, អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ…បេ… ភគវន្តំ ឯតទវោច. តាណំ គវេសីតិ តាណន្តិ គវេសមានោ. លេណំ គវេសីតិ លេណន្តិ គវេសមានោ. សរណំ គវេសីតិ សរណន្តិ គវេសមានោ. ឯត្ថ ច តាយតិ រក្ខតីតិ តាណំ. និលីយន្តិ ឯត្ថាតិ លេណំ. សរតីតិ សរណំ, ភយំ ហិំសតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ.

៣៥៨. មនសិ ករិត្វាតិ មនម្ហិ កត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា ឧបធារេត្វា. ឯវំ មេ វេទនា ហោតូតិ កុសលាវ ហោតុ, សុខាវ ហោតុ. ឯវំ មេ សញ្ញា ហោតូតិ កុសលាវ ហោតុ, សុខាវ ហោតុ, សោមនស្សសម្បយុត្តាវ ហោតូតិ. សង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ ឯសេវ នយោ. មា អហោសីតិ ឯត្ថ បន វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កល្លំ នូតិ យុត្តំ នុ. សមនុបស្សិតុន្តិ ‘‘ឯតំ មម ឯសោហមស្មិ ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន បស្សិតុំ. នោ ហិទំ, ភោ គោតមាតិ ន យុត្តមេតំ, ភោ គោតម. ឥតិ ភគវា យថា នាម ឆេកោ អហិតុណ្ឌិកោ សប្បទដ្ឋវិសំ តេនេវ សប្បេន បុន ឌំសាបេត្វា ឧព្ពាហេយ្យ, ឯវំ តស្សំយេវ បរិសតិ សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ តេនេវ មុខេន បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តាតិ វទាបេសិ. ទុក្ខំ អល្លីនោតិ ឥមំ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អល្លីនោ. ឧបគតោ អជ្ឈោសិតោតិបិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខំ ឯតំ មមាតិអាទីសុ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមនុបស្សតីតិ អត្ថោ. បរិជានេយ្យាតិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ តីរណបរិញ្ញាយ បរិតោ ជានេយ្យ. បរិក្ខេបេត្វាតិ ខយំ វយំ អនុប្បាទំ ឧបនេត្វា.

៣៥៩. នវន្តិ តរុណំ. អកុក្កុកជាតន្តិ បុប្ផគ្គហណកាលេ អន្តោ អង្គុដ្ឋប្បមាណោ ឯកោ ឃនទណ្ឌកោ និព្ពត្តតិ, តេន វិរហិតន្តិ អត្ថោ. រិត្តោតិ សុញ្ញោ អន្តោសារវិរហិតោ. រិត្តត្តាវ តុច្ឆោ. អបរទ្ធោតិ បរាជិតោ. ភាសិតា ខោ បន តេតិ ឥទំ ភគវា តស្ស មុខរភាវំ បកាសេត្វា និគ្គណ្ហន្តោ អាហ. សោ កិរ បុព្ពេ បូរណាទយោ ឆ សត្ថារោ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ. តេ វិស្សជ្ជេតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ នេសំ បរិសមជ្ឈេ មហន្តំ វិប្បការំ អារោបេត្វា ឧដ្ឋាយ ជយំ បវេទេន្តោ គច្ឆតិ. សោ សម្មាសម្ពុទ្ធម្បិ តថេវ វិហេឋេស្សាមីតិ សញ្ញាយ ឧបសង្កមិត្វា –

‘‘អម្ភោ កោ នាម យំ រុក្ខោ, សិន្នបត្តោ សកណ្ដកោ;

យត្ថ ឯកប្បហារេន, ឧត្តមង្គំ វិភិជ្ជិត’’ន្តិ.

អយំ ខទិរំ អាហច្ច អសារករុក្ខបរិចិតោ មុទុតុណ្ឌសកុណោ វិយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសារំ អាហច្ច ញាណតុណ្ឌភេទំ បត្តោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ថទ្ធភាវំ អញ្ញាសិ. តទស្ស បរិសមជ្ឈេ បកាសេន្តោ ភាសិតា ខោ បន តេតិអាទិមាហ. នត្ថិ ឯតរហីតិ ឧបាទិន្នកសរីរេ សេទោ នាម នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ, ឯតរហិ បន នត្ថីតិ វទតិ. សុវណ្ណវណ្ណំ កាយំ វិវរីតិ ន សព្ពំ កាយំ វិវរិ. ពុទ្ធា នាម គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា បដិច្ឆន្នសរីរា បរិសតិ ធម្មំ ទេសេន្តិ. អថ ភគវា គលវាដកសម្មុខដ្ឋានេ ចីវរំ គហេត្វា ចតុរង្គុលមត្តំ ឱតារេសិ. ឱតារិតមត្តេ បន តស្មិំ សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិយោ បុញ្ជបុញ្ជា ហុត្វា សុវណ្ណឃដតោ រត្តសុវណ្ណរសធារា វិយ, រត្តវណ្ណវលាហកតោ វិជ្ជុលតា វិយ ច និក្ខមិត្វា សុវណ្ណមុរជសទិសំ មហាខន្ធំ ឧត្តមសិរំ បទក្ខិណំ កុរុមានា អាកាសេ បក្ខន្ទិំសុ. កស្មា បន ភគវា ឯវមកាសីតិ? មហាជនស្ស កង្ខាវិនោទនត្ថំ. មហាជនោ ហិ សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សេទោ នត្ថីតិ វទតិ, សច្ចកស្ស តាវ និគណ្ឋបុត្តស្ស យន្តារុឡ្ហស្ស វិយ សេទា បគ្ឃរន្តិ. សមណោ បន គោតមោ ឃនទុបដ្ដចីវរំ បារុបិត្វា និសិន្នោ, អន្តោ សេទស្ស អត្ថិតា វា នត្ថិតា វា កថំ សក្កា ញាតុន្តិ កង្ខំ ករេយ្យ, តស្ស កង្ខាវិនោទនត្ថំ ឯវមកាសិ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជភូតោ. បត្តក្ខន្ធោតិ បតិតក្ខន្ធោ. អប្បដិភានោតិ ឧត្តរិ អប្បស្សន្តោ. និសីទីតិ បាទង្គុដ្ឋកេន ភូមិំ កសមានោ និសីទិ.

៣៦០. ទុម្មុខោតិ ន វិរូបមុខោ, អភិរូបោ ហិ សោ បាសាទិកោ. នាមំ បនស្ស ឯតំ. អភព្ពោ តំ បោក្ខរណិំ បុន ឱតរិតុន្តិ សព្ពេសំ អឡានំ ភគ្គត្តា បច្ឆិន្នគមនោ ឱតរិតុំ អភព្ពោ, តត្ថេវ កាកកុលលាទីនំ ភត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. វិសូកាយិកានីតិ ទិដ្ឋិវិសូកានិ. វិសេវិតានីតិ ទិដ្ឋិសញ្ចរិតានិ. វិប្ផន្ទិតានីតិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតានិ. យទិទំ វាទាធិប្បាយោតិ ឯត្ថ យទិទន្តិ និបាតមត្តំ; វាទាធិប្បាយោ ហុត្វា វាទំ អារោបេស្សាមីតិ អជ្ឈាសយេន ឧបសង្កមិតុំ អភព្ពោ; ធម្មស្សវនាយ បន ឧបសង្កមេយ្យាតិ ទស្សេតិ. ទុម្មុខំ លិច្ឆវិបុត្តំ ឯតទវោចាតិ កស្មា អវោច? ទុម្មុខស្ស កិរស្ស ឧបមាហរណកាលេ សេស លិច្ឆវិកុមារាបិ ចិន្តេសុំ – ‘‘ឥមិនា និគណ្ឋេន អម្ហាកំ សិប្បុគ្គហណដ្ឋានេ ចិរំ អវមានោ កតោ, អយំ ទានិ អមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិតុំ កាលោ. មយម្បិ ឯកេកំ ឧបមំ អាហរិត្វា បាណិប្បហារេន បតិតំ មុគ្គរេន បោថេន្តោ វិយ តថា នំ ករិស្សាម, យថា ន បុន បរិសមជ្ឈេ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ, តេ ឱបម្មានិ ករិត្វា ទុម្មុខស្ស កថាបរិយោសានំ អាគមយមានា និសីទិំសុ. សច្ចកោ តេសំ អធិប្បាយំ ញត្វា, ឥមេ សព្ពេវ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឱដ្ឋេហិ ចលមានេហិ ឋិតា; សចេ បច្ចេកា ឧបមា ហរិតុំ លភិស្សន្តិ, បុន មយា បរិសមជ្ឈេ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កា ភវិស្សតិ, ហន្ទាហំ ទុម្មុខំ អបសាទេត្វា យថា អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ, ឯវំ កថាវារំ បច្ឆិន្ទិត្វា សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមីតិ តស្មា ឯតទវោច. តត្ថ អាគមេហីតិ តិដ្ឋ, មា បុន ភណាហីតិ អត្ថោ.

៣៦១. តិដ្ឋតេសា, ភោ គោតមាតិ, ភោ គោតម, ឯសា អម្ហាកញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច បុថុសមណព្រាហ្មណានំ វាចា តិដ្ឋតុ. វិលាបំ វិលបិតំ មញ្ញេតិ ឯតញ្ហិ វចនំ វិលបិតំ វិយ ហោតិ, វិប្បលបិតមត្តំ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា តិដ្ឋតេសាតិ ឯត្ថ កថាតិ អាហរិត្វា វត្តព្ពា. វាចាវិលាបំ វិលបិតំ មញ្ញេតិ ឯត្ថ បនិទំ វាចានិច្ឆារណំ វិលបិតមត្តំ មញ្ញេ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ កិត្តាវតាតិអាទិមាហ. តត្ថ វេសារជ្ជបត្តោតិ ញាណបត្តោ. អបរប្បច្ចយោតិ អបរប្បត្តិយោ. អថស្ស ភគវា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥធ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ, តំ ឧត្តានត្ថមេវ. យស្មា បនេត្ថ បស្សតីតិ វុត្តត្តា សេក្ខភូមិ ទស្សិតា. តស្មា ឧត្តរិ អសេក្ខភូមិំ បុច្ឆន្តោ ទុតិយំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, តម្បិស្ស ភគវា ព្យាកាសិ. តត្ថ ទស្សនានុត្តរិយេនាតិអាទីសុ ទស្សនានុត្តរិយន្តិ លោកិយលោកុត្តរា បញ្ញា. បដិបទានុត្តរិយន្តិ លោកិយលោកុត្តរា បដិបទា. វិមុត្តានុត្តរិយន្តិ លោកិយលោកុត្តរា វិមុត្តិ. សុទ្ធលោកុត្តរមេវ វា គហេត្វា ទស្សនានុត្តរិយន្តិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. បដិបទានុត្តរិយន្តិ សេសានិ មគ្គង្គានិ. វិមុត្តានុត្តរិយន្តិ អគ្គផលវិមុត្តិ. ខីណាសវស្ស វា និព្ពានទស្សនំ ទស្សនានុត្តរិយំ នាម. មគ្គង្គានិ បដិបទានុត្តរិយំ. អគ្គផលំ វិមុត្តានុត្តរិយន្តិ វេទិតព្ពំ. ពុទ្ធោ សោ ភគវាតិ សោ ភគវា សយម្បិ ចត្តារិ សច្ចានិ ពុទ្ធោ. ពោធាយាតិ បរេសម្បិ ចតុសច្ចពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ. ទន្តោតិអាទីសុ ទន្តោតិ និព្ពិសេវនោ. ទមថាយាតិ និព្ពិសេវនត្ថាយ. សន្តោតិ សព្ពកិលេសវូបសមេន សន្តោ. សមថាយាតិ កិលេសវូបសមាយ. តិណ្ណោតិ ចតុរោឃតិណ្ណោ. តរណាយាតិ ចតុរោឃតរណាយ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. បរិនិព្ពានាយាតិ កិលេសបរិនិព្ពានត្ថាយ.

៣៦២. ធំសីតិ គុណធំសកា. បគព្ពាតិ វាចាបាគព្ពិយេន សមន្នាគតា. អាសាទេតព្ពន្តិ ឃដ្ដេតព្ពំ. អាសជ្ជាតិ ឃដ្ដេត្វា. នត្វេវ ភវន្តំ គោតមន្តិ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ កស្សចិ អត្តនោ វាទំ អនុបហតំ សកលំ អាទាយ បក្កមិតុំ ថាមោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ន ហិ ភគវា ហត្ថិអាទយោ វិយ កស្សចិ ជីវិតន្តរាយំ ករោតិ. អយំ បន និគណ្ឋោ ឥមា តិស្សោ ឧបមា ន ភគវតោ ឧក្កំសនត្ថំ អាហរិ, អត្តុក្កំសនត្ថមេវ អាហរិ. យថា ហិ រាជា កញ្ចិ បច្ចត្ថិកំ ឃាតេត្វា ឯវំ នាម សូរោ ឯវំ ថាមសម្បន្នោ បុរិសោ ភវិស្សតីតិ បច្ចត្ថិកំ ថោមេន្តោបិ អត្តានមេវ ថោមេតិ. ឯវមេវ សោបិ សិយា ហិ, ភោ គោតម, ហត្ថិំ បភិន្នន្តិអាទីហិ ភគវន្តំ ឧក្កំសេន្តោបិ មយមេវ សូរា មយំ បណ្ឌិតា មយំ ពហុស្សុតាយេវ ឯវំ បភិន្នហត្ថិំ វិយ, ជលិតអគ្គិក្ខន្ធំ វិយ, ផណកតអាសីវិសំ វិយ ច វាទត្ថិកា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិម្ហាតិ អត្តានំយេវ ឧក្កំសេតិ. ឯវំ អត្តានំ ឧក្កំសេត្វា ភគវន្តំ និមន្តយមានោ អធិវាសេតុ មេតិអាទិមាហ. តត្ថ អធិវាសេតូតិ សម្បដិច្ឆតុ. ស្វាតនាយាតិ យំ មេ តុម្ហេសុ ការំ ករោតោ ស្វេ ភវិស្សតិ បុញ្ញញ្ច បីតិបាមោជ្ជញ្ច, តទត្ថាយ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេនាតិ ភគវា កាយង្គំ វា វាចង្គំ វា អចោបេត្វា អព្ភន្តរេយេវ ខន្តិំ ធារេន្តោ តុណ្ហីភាវេន អធិវាសេសិ. សច្ចកស្ស អនុគ្គហករណត្ថំ មនសាវ សម្បដិច្ឆីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៦៣. យមស្ស បតិរូបំ មញ្ញេយ្យាថាតិ តេ កិរ លិច្ឆវី តស្ស បញ្ចថាលិបាកសតានិ និច្ចភត្តំ អាហរន្តិ. តទេវ សន្ធាយ ឯស ស្វេ តុម្ហេ យំ អស្ស សមណស្ស គោតមស្ស បតិរូបំ កប្បិយន្តិ មញ្ញេយ្យាថ, តំ អាហរេយ្យាថ; សមណស្ស ហិ គោតមស្ស តុម្ហេ បរិចារកា កប្បិយាកប្បិយំ យុត្តាយុត្តំ ជានាថាតិ វទតិ. ភត្តាភិហារំ អភិហរិំសូតិ អភិហរិតព្ពំ ភត្តំ អភិហរិំសុ. បណីតេនាតិ ឧត្តមេន. សហត្ថាតិ សហត្ថេន. សន្តប្បេត្វាតិ សុដ្ឋុ តប្បេត្វា, បរិបុណ្ណំ សុហិតំ យាវទត្ថំ កត្វា. សម្បវារេត្វាតិ សុដ្ឋុ បវារេត្វា, អលំ អលន្តិ ហត្ថសញ្ញាយ បដិក្ខិបាបេត្វា. ភុត្តាវិន្តិ ភុត្តវន្តំ. ឱនីតបត្តបាណិន្តិ បត្តតោ ឱនីតបាណិំ, អបនីតហត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឱនិត្តបត្តបាណិ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ, ឱនិត្តំ នានាភូតំ បត្តំ បាណិតោ អស្សាតិ ឱនិត្តបត្តបាណី. តំ ឱនិត្តបត្តបាណិំ, ហត្ថេ ច បត្តញ្ច ធោវិត្វា ឯកមន្តេ បត្តំ និក្ខិបិត្វា និសិន្នន្តិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ និសីទីតិ ភគវន្តំ ឯវំភូតំ ញត្វា ឯកស្មិំ ឱកាសេ និសីទីតិ អត្ថោ. បុញ្ញញ្ចាតិ យំ ឥមស្មិំ ទានេ បុញ្ញំ, អាយតិំ វិបាកក្ខន្ធាតិ អត្ថោ. បុញ្ញមហីតិ វិបាកក្ខន្ធានំយេវ បរិវារោ. តំ ទាយកានំ សុខាយ ហោតូតិ តំ ឥមេសំ លិច្ឆវីនំ សុខត្ថាយ ហោតុ. ឥទំ កិរ សោ អហំ បព្ពជិតោ នាម, បព្ពជិតេន ច ន យុត្តំ អត្តនោ ទានំ និយ្យាតេតុន្តិ តេសំ និយ្យាតេន្តោ ឯវមាហ. អថ ភគវា យស្មា លិច្ឆវីហិ សច្ចកស្ស ទិន្នំ, ន ភគវតោ. សច្ចកេន បន ភគវតោ ទិន្នំ, តស្មា តមត្ថំ ទីបេន្តោ យំ ខោ, អគ្គិវេស្សនាតិអាទិមាហ. ឥតិ ភគវា និគណ្ឋស្ស មតេន វិនាយេវ អត្តនោ ទិន្នំ ទក្ខិណំ និគណ្ឋស្ស និយ្យាតេសិ, សា ចស្ស អនាគតេ វាសនា ភវិស្សតីតិ.