១. ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា

៣២៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡគោសិង្គសុត្តំ. តត្ថ នាតិកេ វិហរតីតិ នាតិកា នាម ឯកំ តឡាកំ និស្សាយ ទ្វិន្នំ ចូឡបិតិមហាបិតិបុត្តានំ ទ្វេ គាមា, តេសុ ឯកស្មិំ គាមេ. គិញ្ជកាវសថេតិ ឥដ្ឋកាមយេ អាវសថេ. ឯកស្មិំ កិរ សមយេ ភគវា មហាជនសង្គហំ ករោន្តោ វជ្ជិរដ្ឋេ ចារិកំ ចរមានោ នាតិកំ អនុប្បត្តោ. នាតិកវាសិនោ មនុស្សា ភគវតោ មហាទានំ ទត្វា ធម្មកថំ សុត្វា បសន្នហទយា, ‘‘សត្ថុ វសនដ្ឋានំ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា ឥដ្ឋកាហេវ ភិត្តិសោបានត្ថម្ភេ វាឡរូបាទីនិ ទស្សេន្តោ បាសាទំ កត្វា សុធាយ លិម្បិត្វា មាលាកម្មលតាកម្មាទីនិ និដ្ឋាបេត្វា ភុម្មត្ថរណមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញបេត្វា សត្ថុ និយ្យាតេសុំ. អបរាបរំ បនេត្ថ មនុស្សា ភិក្ខុសង្ឃស្ស រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានមណ្ឌបចង្កមាទីនិ ការយិំសុ. ឥតិ សោ វិហារោ មហា អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘គិញ្ជកាវសថេ’’តិ.

គោសិង្គសាលវនទាយេតិ តត្ថ ឯកស្ស ជេដ្ឋករុក្ខស្ស ខន្ធតោ គោសិង្គសណ្ឋានំ ហុត្វា វិដបំ ឧដ្ឋហិ, តំ រុក្ខំ ឧបាទាយ សព្ពម្បិ តំ វនំ គោសិង្គសាលវនន្តិ សង្ខំ គតំ. ទាយោតិ អវិសេសេន អរញ្ញស្សេតំ នាមំ. តស្មា គោសិង្គសាលវនទាយេតិ គោសិង្គសាលវនអរញ្ញេតិ អត្ថោ. វិហរន្តីតិ សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា វិហរន្តិ. ឥមេសញ្ហិ កុលបុត្តានំ ឧបរិបណ្ណាសកេ បុថុជ្ជនកាលោ កថិតោ, ឥធ ខីណាសវកាលោ. តទា ហិ តេ លទ្ធស្សាទា លទ្ធបតិដ្ឋា អធិគតបដិសម្ភិទា ខីណាសវា ហុត្វា សាមគ្គិរសំ អនុភវមានា តត្ថ វិហរិំសុ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

យេន គោសិង្គសាលវនទាយោ តេនុបសង្កមីតិ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរេសុ វា អសីតិមហាសាវកេសុ វា, អន្តមសោ ធម្មភណ្ឌាគារិកអានន្ទត្ថេរម្បិ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សយមេវ បត្តចីវរំ អាទាយ អនីកា និស្សដោ ហត្ថី វិយ, យូថា និស្សដោ កាឡសីហោ វិយ, វាតច្ឆិន្នោ វលាហកោ វិយ ឯកកោវ ឧបសង្កមិ. កស្មា បនេត្ថ ភគវា សយំ អគមាសីតិ? តយោ កុលបុត្តា សាមគ្គិរសំ អនុភវន្តា វិហរន្តិ, តេសំ បគ្គណ្ហនតោ, បច្ឆិមជនតំ អនុកម្បនតោ ធម្មគរុភាវតោ ច. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ ឥមេ កុលបុត្តេ បគ្គណ្ហិត្វា ឧក្កំសិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ធម្មំ នេសំ ទេសេស្សាមី’’តិ. ឯវំ តាវ បគ្គណ្ហនតោ អគមាសិ. អបរម្បិស្ស អហោសិ – ‘‘អនាគតេ កុលបុត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ សមគ្គវាសំ វសន្តានំ សន្តិកំ សយំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ធម្មំ កថេត្វា តយោ កុលបុត្តេ បគ្គណ្ហិ, កោ នាម សមគ្គវាសំ ន វសេយ្យាតិ សមគ្គវាសំ វសិតព្ពំ មញ្ញមានា ខិប្បមេវ ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ. ឯវំ បច្ឆិមជនតំ អនុកម្បនតោបិ អគមាសិ. ពុទ្ធា ច នាម ធម្មគរុនោ ហោន្តិ, សោ ច នេសំ ធម្មគរុភាវោ រថវិនីតេ អាវិកតោវ. ឥតិ ឥមស្មា ធម្មគរុភាវតោបិ ធម្មំ បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ អគមាសិ.

ទាយបាលោតិ អរញ្ញបាលោ. សោ តំ អរញ្ញំ យថា ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បទេសេន មនុស្សា បវិសិត្វា តត្ថ បុប្ផំ វា ផលំ វា និយ្យាសំ វា ទព្ពសម្ភារំ វា ន ហរន្តិ, ឯវំ វតិយា បរិក្ខិត្តស្ស តស្ស អរញ្ញស្ស យោជិតេ ទ្វារេ និសីទិត្វា តំ អរញ្ញំ រក្ខតិ, បាលេតិ. តស្មា ‘‘ទាយបាលោ’’តិ វុត្តោ. អត្តកាមរូបាតិ អត្តនោ ហិតំ កាមយមានសភាវា ហុត្វា វិហរន្តិ. យោ ហិ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ វេជ្ជកម្មទូតកម្មបហិណគមនាទីនំ វសេន ឯកវីសតិអនេសនាហិ ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ ន អត្តកាមរូបោ នាម. យោ បន ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា ឯកវីសតិអនេសនំ បហាយ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋាយ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សប្បាយធុតង្គំ អធិដ្ឋាយ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គាមន្តំ បហាយ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ កុរុមានោ វិហរតិ, អយំ អត្តកាមោ នាម. តេបិ តយោ កុលបុត្តា ឯវរូបា អហេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អត្តកាមរូបា វិហរន្តី’’តិ.

មា តេសំ អផាសុមកាសីតិ តេសំ មា អផាសុកំ អកាសីតិ ភគវន្តំ វារេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា សមគ្គា វិហរន្តិ, ឯកច្ចស្ស ច គតដ្ឋានេ ភណ្ឌនកលហវិវាទា វត្តន្តិ, តិខិណសិង្គោ ចណ្ឌគោណោ វិយ ឱវិជ្ឈន្តោ វិចរតិ, អថេកមគ្គេន ទ្វិន្នំ គមនំ ន ហោតិ, កទាចិ អយម្បិ ឯវំ ករោន្តោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ សមគ្គវាសំ ភិន្ទេយ្យ. បាសាទិកោ ច បនេស សុវណ្ណវណ្ណោ សុរសគិទ្ធោ មញ្ញេ, គតកាលតោ បដ្ឋាយ បណីតទាយកានំ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានញ្ច វណ្ណកថនាទីហិ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ អប្បមាទវិហារំ ភិន្ទេយ្យ. វសនដ្ឋានានិ ចាបិ ឯតេសំ កុលបុត្តានំ និពទ្ធានិ បរិច្ឆិន្នានិ តិស្សោ ច បណ្ណសាលា តយោ ចង្កមា តីណិ ទិវាដ្ឋានានិ តីណិ មញ្ចបីឋានិ. អយំ បន សមណោ មហាកាយោ វុឌ្ឍតរោ មញ្ញេ ភវិស្សតិ. សោ អកាលេ ឥមេ កុលបុត្តេ សេនាសនា វុដ្ឋាបេស្សតិ. ឯវំ សព្ពថាបិ ឯតេសំ អផាសុ ភវិស្សតី’’តិ. តំ អនិច្ឆន្តោ, ‘‘មា តេសំ អផាសុកមកាសី’’តិ ភគវន្តំ វារេសិ.

កិំ បនេស ជានន្តោ វារេសិ, អជានន្តោតិ? អជានន្តោ. កិញ្ចាបិ ហិ តថាគតស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនាទីនិ បាដិហារិយានិ បវត្តិំសុ, អរញ្ញវាសិនោ បន ទុព្ពលមនុស្សា សកម្មប្បសុតា តានិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោន្តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ច នាម យទា អនេកភិក្ខុសហស្សបរិវារោ ព្យាមប្បភាយ អសីតិអនុព្យញ្ជនេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសិរិយា ច ពុទ្ធានុភាវំ ទស្សេន្តោ វិចរតិ, តទា កោ ឯសោតិ អបុច្ឆិត្វាវ ជានិតព្ពោ ហោតិ. តទា បន ភគវា សព្ពម្បិ តំ ពុទ្ធានុភាវំ ចីវរគព្ភេន បដិច្ឆាទេត្វា វលាហកគព្ភេន បដិច្ឆន្នោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញាតកវេសេន អគមាសិ. ឥតិ នំ អជានន្តោវ ទាយបាលោ និវារេសិ.

ឯតទវោចាតិ ថេរោ កិរ មា សមណាតិ ទាយបាលស្ស កថំ សុត្វាវ ចិន្តេសិ – ‘‘មយំ តយោ ជនា ឥធ វិហរាម, អញ្ញេ បព្ពជិតា នាម នត្ថិ, អយញ្ច ទាយបាលោ បព្ពជិតេន វិយ សទ្ធិំ កថេតិ, កោ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ទិវាដ្ឋានតោ វុដ្ឋាយ ទ្វារេ ឋត្វា មគ្គំ ឱលោកេន្តោ ភគវន្តំ អទ្ទស. ភគវាបិ ថេរស្ស សហ ទស្សនេនេវ សរីរោភាសំ មុញ្ចិ, អសីតិអនុព្យញ្ជនវិរាជិតា ព្យាមប្បភា បសារិតសុវណ្ណបដោ វិយ វិរោចិត្ថ. ថេរោ, ‘‘អយំ ទាយបាលោ ផណកតំ អាសិវិសំ គីវាយ គហេតុំ ហត្ថំ បសារេន្តោ វិយ លោកេ អគ្គបុគ្គលេន សទ្ធិំ កថេន្តោវ ន ជានាតិ, អញ្ញតរភិក្ខុនា វិយ សទ្ធិំ កថេតី’’តិ និវារេន្តោ ឯតំ, ‘‘មា, អាវុសោ ទាយបាលា’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ អកត្វា ឧបសង្កមិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយំ តយោ ជនា សមគ្គវាសំ វសាម, សចាហំ ឯកកោវ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមិ, សមគ្គវាសោ នាម ន ភវិស្សតី’’តិ បិយមិត្តេ គហេត្វាវ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមិ. យថា ច ភគវា មយ្ហំ បិយោ, ឯវំ សហាយានម្បិ មេ បិយោតិ, តេហិ សទ្ធិំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុកាមោ សយំ អកត្វាវ ឧបសង្កមិ. កេចិ បន តេសំ ថេរានំ បណ្ណសាលទ្វារេ ចង្កមនកោដិយា ភគវតោ អាគមនមគ្គោ ហោតិ, តស្មា ថេរោ តេសំ សញ្ញំ ទទមានោវ គតោតិ. អភិក្កមថាតិ ឥតោ អាគច្ឆថ. បាទេ បក្ខាលេសីតិ វិកសិតបទុមសន្និភេហិ ជាលហត្ថេហិ មណិវណ្ណំ ឧទកំ គហេត្វា សុវណ្ណវណ្ណេសុ បិដ្ឋិបាទេសុ ឧទកមភិសិញ្ចិត្វា បាទេន បាទំ ឃំសន្តោ បក្ខាលេសិ. ពុទ្ធានំ កាយេ រជោជល្លំ នាម ន ឧបលិម្បតិ, កស្មា បក្ខាលេសីតិ? សរីរស្ស ឧតុគ្គហណត្ថំ, តេសញ្ច ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ. អម្ហេហិ អភិហដេន ឧទកេន ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ, បរិភោគំ អកាសីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ពលវសោមនស្សវសេន ចិត្តំ បីណិតំ ហោតិ, តស្មា បក្ខាលេសិ. អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភគវា ឯតទវោចាតិ សោ កិរ តេសំ វុឌ្ឍតរោ.

៣២៦. តស្ស សង្គហេ កតេ សេសានំ កតោវ ហោតីតិ ថេរញ្ញេវ ឯតំ កច្ចិ វោ អនុរុទ្ធាតិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ កច្ចីតិ បុច្ឆនត្ថេ និបាតោ. វោតិ សាមិវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កច្ចិ អនុរុទ្ធា តុម្ហាកំ ខមនីយំ, ឥរិយាបថោ វោ ខមតិ? កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ វោ ជីវិតំ យាបេតិ ឃដិយតិ? កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមថ, កច្ចិ តុម្ហាកំ សុលភបិណ្ឌំ, សម្បត្តេ វោ ទិស្វា មនុស្សា ឧឡុង្កយាគុំ វា កដច្ឆុភិក្ខំ វា ទាតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ ភិក្ខាចារវត្តំ បុច្ឆតិ. កស្មា? បច្ចយេន អកិលមន្តេន ហិ សក្កា សមណធម្មោ កាតុំ, វត្តមេវ វា ឯតំ បព្ពជិតានំ. អថ តេន បដិវចនេ ទិន្នេ, ‘‘អនុរុទ្ធា, តុម្ហេ រាជបព្ពជិតា មហាបុញ្ញា, មនុស្សា តុម្ហាកំ អរញ្ញេ វសន្តានំ អទត្វា កស្ស អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តុម្ហេ បន ឯតំ ភុញ្ជិត្វា កិំ នុ ខោ មិគបោតកា វិយ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដេន្តា វិហរថ, ឧទាហុ សាមគ្គិភាវោ វោ អត្ថី’’តិ សាមគ្គិរសំ បុច្ឆន្តោ, កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គាតិអាទិមាហ.

តត្ថ ខីរោទកីភូតាតិ យថា ខីរញ្ច ឧទកញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទតិ, វិសុំ ន ហោតិ, ឯកត្តំ វិយ ឧបេតិ, កច្ចិ ឯវំ សាមគ្គិវសេន ឯកត្តូបគតចិត្តុប្បាទា វិហរថាតិ បុច្ឆតិ. បិយចក្ខូហីតិ មេត្តចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឱលោកនចក្ខូនិ បិយចក្ខូនិ នាម. កច្ចិ តថារូបេហិ ចក្ខូហិ អញ្ញមញ្ញំ សម្បស្សន្តា វិហរថាតិ បុច្ឆតិ. តគ្ឃាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. ឯកំសេន មយំ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា កថំ បនាតិ ឯត្ថ យថាតិ និបាតមត្តំ. កថន្តិ ការណបុច្ឆា. កថំ បន តុម្ហេ ឯវំ វិហរថ, កេន ការណេន វិហរថ, តំ មេ ការណំ ព្រូថាតិ វុត្តំ ហោតិ. មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តចិត្តវសេន បវត្តំ កាយកម្មំ. អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ចេវ បរម្មុខា ច. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ សម្មុខា កាយវចីកម្មានិ សហវាសេ លព្ភន្តិ, ឥតរានិ វិប្បវាសេ. មនោកម្មំ សព្ពត្ថ លព្ភតិ. យញ្ហិ សហវសន្តេសុ ឯកេន មញ្ចបីឋំ វា ទារុភណ្ឌំ វា មត្តិកាភណ្ឌំ វា ពហិ ទុន្និក្ខិត្តំ ហោតិ, តំ ទិស្វា កេនិទំ វឡញ្ជិតន្តិ អវញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តំ វិយ គហេត្វា បដិសាមេន្តស្ស បដិជគ្គិតព្ពយុត្តំ វា បន ឋានំ បដិជគ្គន្តស្ស សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ. ឯកស្មិំ បក្កន្តេ តេន ទុន្និក្ខិត្តំ សេនាសនបរិក្ខារំ តថេវ និក្ខិបន្តស្ស បដិជគ្គិតព្ពយុត្តដ្ឋានំ វា បន បដិជគ្គន្តស្ស បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ. សហវសន្តស្ស បន តេហិ សទ្ធិំ មធុរំ សម្មោទនីយំ កថំ បដិសន្ថារកថំ សារណីយកថំ ធម្មីកថំ សរភញ្ញំ សាកច្ឆំ បញ្ហបុច្ឆនំ បញ្ហវិស្សជ្ជនន្តិ ឯវមាទិករណេ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហោតិ. ថេរេសុ បន បក្កន្តេសុ មយ្ហំ បិយសហាយោ នន្ទិយត្ថេរោ កិមិលត្ថេរោ ឯវំ សីលសម្បន្នោ, ឯវំ អាចារសម្បន្នោតិអាទិគុណកថនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហោតិ. មយ្ហំ បិយមិត្តោ នន្ទិយត្ថេរោ កិមិលត្ថេរោ អវេរោ ហោតុ, អព្យាបជ្ជោ សុខី ហោតូតិ ឯវំ សមន្នាហរតោ បន សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ មេត្តំ មនោកម្មំ ហោតិយេវ.

នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយាតិ កាយញ្ហិ បិដ្ឋំ វិយ មត្តិកា វិយ ច ឱមទ្ទិត្វា ឯកតោ កាតុំ ន សក្កា. ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្តន្តិ ចិត្តំ បន នោ ហិតដ្ឋេន និរន្តរដ្ឋេន អវិគ្គហដ្ឋេន សមគ្គដ្ឋេន ឯកមេវាតិ ទស្សេតិ. កថំ បនេតំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥតរេសំ ចិត្តវសេន វត្តិំសូតិ? ឯកស្ស បត្តេ មលំ ឧដ្ឋហតិ, ឯកស្ស ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ហោតិ, ឯកស្ស បរិភណ្ឌកម្មំ ហោតិ. តត្ថ យស្ស បត្តេ មលំ ឧដ្ឋិតំ, តេន មមាវុសោ, បត្តេ មលំ ឧដ្ឋិតំ បចិតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តេ ឥតរេ មយ្ហំ ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ធោវិតព្ពំ, មយ្ហំ បរិភណ្ឌំ កាតព្ពន្តិ អវត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទារូនិ អាហរិត្វា ឆិន្ទិត្វា បត្តកដាហេ បរិភណ្ឌំ កត្វា តតោ បរំ ចីវរំ វា ធោវន្តិ, បរិភណ្ឌំ វា ករោន្តិ. មមាវុសោ, ចីវរំ កិលិដ្ឋំ ធោវិតុំ វដ្ដតិ, មម បណ្ណសាលា ឧក្លាបា បរិភណ្ឌំ កាតុំ វដ្ដតីតិ បឋមតរំ អារោចិតេបិ ឯសេវ នយោ.

៣២៧. សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធាតិ ភគវា ហេដ្ឋា ន ច មយំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមិម្ហាតិ វុត្តេ ន សាធុការមទាសិ. កស្មា? អយញ្ហិ កពឡីការោ អាហារោ នាម ឥមេសំ សត្តានំ អបាយលោកេបិ ទេវមនុស្សលោកេបិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោវ. អយំ បន លោកសន្និវាសោ យេភុយ្យេន វិវាទបក្ខន្ទោ, អបាយលោកេ ទេវមនុស្សលោកេបិ ឥមេ សត្តា បដិវិរុទ្ធា ឯវ, ឯតេសំ សាមគ្គិកាលោ ទុល្លភោ, កទាចិទេវ ហោតីតិ សមគ្គវាសស្ស ទុល្លភត្តា ឥធ ភគវា សាធុការមទាសិ. ឥទានិ តេសំ អប្បមាទលក្ខណំ បុច្ឆន្តោ កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធាតិអាទិមាហ. តត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ បច្ចត្តវចនំ វា, កច្ចិ តុម្ហេតិ អត្ថោ. អម្ហាកន្តិ អម្ហេសុ តីសុ ជនេសុ. បិណ្ឌាយ បដិក្កមតីតិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ចាគច្ឆតិ. អវក្ការបាតិន្តិ អតិរេកបិណ្ឌបាតំ អបនេត្វា ឋបនត្ថាយ ឯកំ សមុគ្គបាតិំ ធោវិត្វា ឋបេតិ.

យោ បច្ឆាតិ តេ កិរ ថេរា ន ឯកតោវ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តិ, ផលសមាបត្តិរតា ហេតេ. បាតោវ សរីរប្បដិជគ្គនំ កត្វា វត្តប្បដិបត្តិំ បូរេត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទន្តិ. តេសុ យោ បឋមតរំ និសិន្នោ អត្តនោ កាលបរិច្ឆេទវសេន បឋមតរំ ឧដ្ឋាតិ; សោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បដិនិវត្តោ ភត្តកិច្ចដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ជានាតិ – ‘‘ទ្វេ ភិក្ខូ បច្ឆា, អហំ បឋមតរំ អាគតោ’’តិ. អថ បត្តំ បិទហិត្វា អាសនបញ្ញាបនាទីនិ កត្វា យទិ បត្តេ បដិវិសមត្តមេវ ហោតិ, និសីទិត្វា ភុញ្ជតិ. យទិ អតិរេកំ ហោតិ, អវក្ការបាតិយំ បក្ខិបិត្វា បាតិំ បិធាយ ភុញ្ជតិ. កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. ទុតិយោបិ អាគន្ត្វាវ ជានាតិ – ‘‘ឯកោ បឋមំ អាគតោ, ឯកោ បច្ឆតោ’’តិ. សោ សចេ បត្តេ ភត្តំ បមាណមេវ ហោតិ, ភុញ្ជតិ. សចេ មន្ទំ, អវក្ការបាតិតោ គហេត្វា ភុញ្ជតិ. សចេ អតិរេកំ ហោតិ, អវក្ការបាតិយំ បក្ខិបិត្វា បមាណមេវ ភុញ្ជិត្វា បុរិមត្ថេរោ វិយ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. តតិយោបិ អាគន្ត្វាវ ជានាតិ – ‘‘ទ្វេ បឋមំ អាគតា, អហំ បច្ឆតោ’’តិ. សោបិ ទុតិយត្ថេរោ វិយ ភុញ្ជិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ ឱសាបេត្វា អាសនានិ ឧក្ខិបិត្វា បដិសាមេតិ; បានីយឃដេ វា បរិភោជនីយឃដេ វា អវសេសំ ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា ឃដេ និកុជ្ជិត្វា អវក្ការបាតិយំ សចេ អវសេសភត្តំ ហោតិ, តំ វុត្តនយេន ជហិត្វា បាតិំ ធោវិត្វា បដិសាមេតិ; ភត្តគ្គំ សម្មជ្ជតិ. តតោ កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា សម្មជ្ជនិំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបចិកាហិ មុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វសនដ្ឋានំ បវិសតិ. ឥទំ ថេរានំ ពហិវិហារេ អរញ្ញេ ភត្តកិច្ចករណដ្ឋានេ ភោជនសាលាយំ វត្តំ. ឥទំ សន្ធាយ, ‘‘យោ បច្ឆា’’តិអាទិ វុត្តំ.

យោ បស្សតីតិអាទិ បន នេសំ អន្តោវិហារេ វត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ វច្ចឃដន្តិ អាចមនកុម្ភិំ. រិត្តន្តិ រិត្តកំ. តុច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អវិសយ្ហន្តិ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កុណេយ្យំ, អតិភារិយំ. ហត្ថវិការេនាតិ ហត្ថសញ្ញាយ. តេ កិរ បានីយឃដាទីសុ យំកិញ្ចិ តុច្ឆកំ គហេត្វា បោក្ខរណិំ គន្ត្វា អន្តោ ច ពហិ ច ធោវិត្វា ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា តីរេ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ ហត្ថវិការេន អាមន្តេន្តិ, ឱទិស្ស វា អនោទិស្ស វា សទ្ទំ ន ករោន្តិ. កស្មា ឱទិស្ស សទ្ទំ ន ករោន្តិ? តំ ភិក្ខុំ សទ្ទោ ពាធេយ្យាតិ. កស្មា អនោទិស្ស សទ្ទំ ន ករោន្តិ? អនោទិស្ស សទ្ទេ ទិន្នេ, ‘‘អហំ បុរេ, អហំ បុរេ’’តិ ទ្វេបិ និក្ខមេយ្យុំ, តតោ ទ្វីហិ កត្តព្ពកម្មេ តតិយស្ស កម្មច្ឆេទោ ភវេយ្យ. សំយតបទសទ្ទោ បន ហុត្វា អបរស្ស ភិក្ខុនោ ទិវាដ្ឋានសន្តិកំ គន្ត្វា តេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា ហត្ថសញ្ញំ ករោតិ, តាយ សញ្ញាយ ឥតរោ អាគច្ឆតិ, តតោ ទ្វេ ជនា ហត្ថេន ហត្ថំ សំសិព្ពន្តា ទ្វីសុ ហត្ថេសុ ឋបេត្វា ឧបដ្ឋបេន្តិ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ហត្ថវិការេន ទុតិយំ អាមន្តេត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន ឧបដ្ឋបេមា’’តិ.

បញ្ចាហិកំ ខោ បនាតិ ចាតុទ្ទសេ បន្នរសេ អដ្ឋមិយន្តិ ឥទំ តាវ បកតិធម្មស្សវនមេវ, តំ អខណ្ឌំ កត្វា បញ្ចមេ បញ្ចមេ ទិវសេ ទ្វេ ថេរា នាតិវិកាលេ ន្ហាយិត្វា អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ តយោបិ និសីទិត្វា តិណ្ណំ បិដកានំ អញ្ញតរស្មិំ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ វិស្សជ្ជេន្តិ, តេសំ ឯវំ ករោន្តានំយេវ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឯត្តាវតា ថេរេន ភគវតា អប្បមាទលក្ខណំ បុច្ឆិតេន បមាទដ្ឋានេសុយេវ អប្បមាទលក្ខណំ វិស្សជ្ជិតំ ហោតិ. អញ្ញេសញ្ហិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខាចារំ បវិសនកាលោ, និក្ខមនកាលោ, និវាសនបរិវត្តនំ, ចីវរបារុបនំ, អន្តោគាមេ បិណ្ឌាយ ចរណំ ធម្មកថនំ, អនុមោទនំ, គាមតោ និក្ខមិត្វា ភត្តកិច្ចករណំ, បត្តធោវនំ, បត្តឱសាបនំ, បត្តចីវរបដិសាមនន្តិ បបញ្ចករណដ្ឋានានិ ឯតានិ. តស្មា ថេរោ អម្ហាកំ ឯត្តកំ ឋានំ មុញ្ចិត្វា បមាទកាលោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ បមាទដ្ឋានេសុយេវ អប្បមាទលក្ខណំ វិស្សជ្ជេសិ.

៣២៨. អថស្ស ភគវា សាធុការំ ទត្វា បឋមជ្ឈានំ បុច្ឆន្តោ បុន អត្ថិ បន វោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ មនុស្សធម្មតោ ឧត្តរិ. អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អរិយភាវករណសមត្ថោ ញាណវិសេសោ. កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេតិ កស្មា, ភន្តេ, នាធិគតោ ភវិស្សតិ, អធិគតោយេវាតិ. យាវ ទេវាតិ យាវ ឯវ.

៣២៩. ឯវំ បឋមជ្ឈានាធិគមេ ព្យាកតេ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ បុច្ឆន្តោ ឯតស្ស បន វោតិអាទិមាហ. តត្ថ សមតិក្កមាយាតិ សមតិក្កមត្ថាយ. បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ បដិប្បស្សទ្ធត្ថាយ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បច្ឆិមបញ្ហេ បន លោកុត្តរញាណទស្សនវសេន អធិគតំ និរោធសមាបត្តិំ បុច្ឆន្តោ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អាហ. ថេរោបិ បុច្ឆានុរូបេនេវ ព្យាកាសិ. តត្ថ យស្មា វេទយិតសុខតោ អវេទយិតសុខំ សន្តតរំ បណីតតរំ ហោតិ, តស្មា អញ្ញំ ផាសុវិហារំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន សមនុបស្សាមាតិ អាហ.

៣៣០. ធម្មិយា កថាយាតិ សាមគ្គិរសានិសំសប្បដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ. សព្ពេបិ តេ ចតូសុ សច្ចេសុ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចា, តេន តេសំ បដិវេធត្ថាយ កិញ្ចិ កថេតព្ពំ នត្ថិ. សាមគ្គិរសេន បន អយញ្ច អយញ្ច អានិសំសោតិ សាមគ្គិរសានិសំសមេវ នេសំ ភគវា កថេសិ. ភគវន្តំ អនុសំយាយិត្វាតិ អនុគន្ត្វា. តេ កិរ ភគវតោ បត្តចីវរំ គហេត្វា ថោកំ អគមំសុ, អថ ភគវា វិហារស្ស បរិវេណបរិយន្តំ គតកាលេ, ‘‘អាហរថ មេ បត្តចីវរំ, តុម្ហេ ឥធេវ តិដ្ឋថា’’តិ បក្កាមិ. តតោ បដិនិវត្តិត្វាតិ តតោ ឋិតដ្ឋានតោ និវត្តិត្វា. កិំ នុ ខោ មយំ អាយស្មតោតិ ភគវន្តំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាទីនិ អធិគន្ត្វាបិ អត្តនោ គុណកថាយ អដ្ដិយមានា អធិគមប្បិច្ឆតាយ អាហំសុ. ឥមាសញ្ច ឥមាសញ្ចាតិ បឋមជ្ឈានាទីនំ លោកិយលោកុត្តរានំ. ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោតិ អជ្ជ មេ អាយស្មន្តោ លោកិយសមាបត្តិយា វីតិនាមេសុំ, អជ្ជ លោកុត្តរាយាតិ ឯវំ ចិត្តេន ចិត្តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វិទិតំ. ទេវតាបិ មេតិ, ភន្តេ អនុរុទ្ធ, អជ្ជ អយ្យោ នន្ទិយត្ថេរោ, អជ្ជ អយ្យោ កិមិលត្ថេរោ ឥមាយ ច ឥមាយ ច សមាបត្តិយា វីតិនាមេសីតិ ឯវមារោចេសុន្តិ អត្ថោ. បញ្ហាភិបុដ្ឋេនាតិ តម្បិ មយា សយំ វិទិតន្តិ វា ទេវតាហិ អារោចិតន្តិ វា ឯត្តកេនេវ មុខំ មេ សជ្ជន្តិ កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា អបុដ្ឋេនេវ មេ ន កថិតំ. ភគវតា បន បញ្ហាភិបុដ្ឋេន បញ្ហំ អភិបុច្ឆិតេន សតា ព្យាកតំ, តត្រ មេ កិំ ន រោចថាតិ អាហ.

៣៣១. ទីឃោតិ ‘‘មណិ មាណិវរោ ទីឃោ, អថោ សេរីសកោ សហា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៩៣) ឯវំ អាគតោ អដ្ឋវីសតិយា យក្ខសេនាបតីនំ អព្ភន្តរោ ឯកោ ទេវរាជា. បរជនោតិ តស្សេវ យក្ខស្ស នាមំ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ សោ កិរ វេស្សវណេន បេសិតោ ឯតំ ឋានំ គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ សយំ បត្តចីវរំ គហេត្វា គិញ្ជកាវសថតោ គោសិង្គសាលវនស្ស អន្តរេ ទិស្វា ភគវា អត្តនា បត្តចីវរំ គហេត្វា គោសិង្គសាលវនេ តិណ្ណំ កុលបុត្តានំ សន្តិកំ គច្ឆតិ. អជ្ជ មហតី ធម្មទេសនា ភវិស្សតិ. មយាបិ តស្សា ទេសនាយ ភាគិនា ភវិតព្ពន្តិ អទិស្សមានេន កាយេន សត្ថុ បទានុបទិកោ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋត្វា ធម្មំ សុត្វា សត្ថរិ គច្ឆន្តេបិ ន គតោ, – ‘‘ឥមេ ថេរា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ ទស្សនត្ថំ បន តត្ថេវ ឋិតោ. អថ តេ ទ្វេ ថេរេ អនុរុទ្ធត្ថេរំ បលិវេឋេន្តេ ទិស្វា, – ‘‘ឥមេ ថេរា ភគវន្តំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាទយោ សព្ពគុណេ អធិគន្ត្វាបិ ភគវតោវ មច្ឆរាយន្តិ, ន សហន្តិ, អតិវិយ និលីយន្តិ បដិច្ឆាទេន្តិ, ន ទានិ តេសំ បដិច្ឆាទេតុំ ទស្សាមិ, បថវិតោ យាវ ព្រហ្មលោកា ឯតេសំ គុណេ បកាសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

លាភា វត, ភន្តេតិ យេ, ភន្តេ, វជ្ជិរដ្ឋវាសិនោ ភគវន្តញ្ច ឥមេ ច តយោ កុលបុត្តេ បស្សិតុំ លភន្តិ, វន្ទិតុំ លភន្តិ, ទេយ្យធម្មំ ទាតុំ លភន្តិ, ធម្មំ សោតុំ លភន្តិ, តេសំ លាភា, ភន្តេ, វជ្ជីនន្តិ អត្ថោ. សទ្ទំ សុត្វាតិ សោ កិរ អត្តនោ យក្ខានុភាវេន មហន្តំ សទ្ទំ កត្វា សកលំ វជ្ជិរដ្ឋំ អជ្ឈោត្ថរន្តោ តំ វាចំ និច្ឆារេសិ. តេន ចស្ស តេសុ រុក្ខបព្ពតាទីសុ អធិវត្ថា ភុម្មា ទេវតា សទ្ទំ អស្សោសុំ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សទ្ទំ សុត្វា’’តិ. អនុស្សាវេសុន្តិ មហន្តំ សទ្ទំ សុត្វា សាវេសុំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យាវ ព្រហ្មលោកាតិ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា. តញ្ចេបិ កុលន្តិ, ‘‘អម្ហាកំ កុលតោ និក្ខមិត្វា ឥមេ កុលបុត្តា បព្ពជិតា ឯវំ សីលវន្តោ គុណវន្តោ អាចារសម្បន្នា កល្យាណធម្មា’’តិ ឯវំ តញ្ចេបិ កុលំ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តំ អនុស្សរេយ្យាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតិ ភគវា យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡគោសិង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.