៣. វម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ វម្មិកសុត្តំ. តត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ. កុមារកស្សបោតិ តស្ស នាមំ. កុមារកាលេ បព្ពជិតត្តា បន ភគវតា, ‘‘កស្សបំ បក្កោសថ, ឥទំ ផលំ វា ខាទនីយំ វា កស្សបស្ស ទេថា’’តិ វុត្តេ, កតរស្ស កស្សបស្សាតិ កុមារកស្សបស្សាតិ ឯវំ គហិតនាមត្តា តតោ បដ្ឋាយ វុឌ្ឍកាលេបិ ‘‘កុមារកស្សបោ’’ ត្វេវ វុច្ចតិ. អបិច រញ្ញា បោសាវនិកបុត្តត្តាបិ តំ ‘‘កុមារកស្សបោ’’តិ សញ្ជានិំសុ. អយំ បនស្ស បុព្ពយោគតោ បដ្ឋាយ អាវិភាវកថា –

ថេរោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សេដ្ឋិបុត្តោ អហោសិ. អថេកទិវសំ ភគវន្តំ ចិត្រកថិំ ឯកំ អត្តនោ សាវកំ ឋានន្តរេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ភគវតោ សត្តាហំ ទានំ ទត្វា, ‘‘អហម្បិ ភគវា អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អយំ ថេរោ វិយ ចិត្រកថី សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា បុញ្ញានិ ករោន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ.

តទា កិរ បរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ សាសនេ ឱសក្កន្តេ បញ្ច ភិក្ខូ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុយ្ហ សមណធម្មំ អកំសុ. សង្ឃត្ថេរោ តតិយទិវសេ អរហត្តំ បត្តោ. អនុថេរោ ចតុត្ថទិវសេ អនាគាមី អហោសិ. ឥតរេ តយោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តេសំ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សម្បត្តិំ អនុភោន្តានំ ឯកោ តក្កសិលាយំ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា បុក្កុសាតិ នាម រាជា ហុត្វា ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិត្វា រាជគហំ គច្ឆន្តោ កុម្ភការសាលាយំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា អនាគាមិផលំ បត្តោ. ឯកោ ឯកស្មិំ សមុទ្ទបដ្ដនេ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា នាវំ អារុយ្ហ ភិន្ននាវោ ទារុចីរានិ និវាសេត្វា លាភសម្បត្តិំ បត្តោ, ‘‘អហំ អរហា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា, ‘‘ន ត្វំ អរហា, គច្ឆ សត្ថារំ បញ្ហំ បុច្ឆា’’តិ អត្ថកាមាយ ទេវតាយ ចោទិតោ តថា កត្វា អរហត្តផលំ បត្តោ.

ឯកោ រាជគហេ ឯកិស្សា កុលទារិកាយ កុច្ឆិម្ហិ ឧប្បន្នោ. សា ច បឋមំ មាតាបិតរោ យាចិត្វា បព្ពជ្ជំ អលភមានា កុលឃរំ គតា គព្ភសណ្ឋិតម្បិ អជានន្តី សាមិកំ អារាធេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិតា. តស្សា គព្ភិនិនិមិត្តំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ, សោ ‘‘អស្សមណី’’តិ អាហ. ទសពលំ បុច្ឆិំសុ, សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ. ថេរោ សាវត្ថិនគរវាសីនិ កុលានិ វិសាខញ្ច ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា សោធេន្តោ, – ‘‘បុរេ លទ្ធោ គព្ភោ, បព្ពជ្ជា អរោគា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘សុវិនិច្ឆិតំ អធិករណ’’ន្តិ ថេរស្ស សាធុការំ អទាសិ. សា ភិក្ខុនី សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ, តំ គហេត្វា រាជា បសេនទិ កោសលោ បោសាបេសិ. ‘‘កស្សបោ’’តិ ចស្ស នាមំ កត្វា អបរភាគេ អលង្ករិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. ឥតិ រញ្ញោ បោសាវនិកបុត្តត្តាបិ តំ ‘‘កុមារកស្សបោ’’តិ សញ្ជានិំសូតិ.

អន្ធវនេតិ ឯវំនាមកេ វនេ. តំ កិរ វនំ ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ កាលេ អវិជហិតនាមំ អន្ធវនំត្វេវ បញ្ញាយតិ. តត្រាយំ បញ្ញត្តិវិភាវនា – អប្បាយុកពុទ្ធានញ្ហិ សរីរធាតុ ន ឯកគ្ឃនា ហោតិ. អធិដ្ឋានានុភាវេន វិប្បកិរិយតិ. តេនេវ អម្ហាកម្បិ ភគវា, – ‘‘អហំ ន ចិរដ្ឋិតិកោ, អប្បកេហិ សត្តេហិ អហំ ទិដ្ឋោ, យេហិ ន ទិដ្ឋោ, តេវ ពហុតរា, តេ មេ ធាតុយោ អាទាយ តត្ថ តត្ថ បូជេន្តា សគ្គបរាយណា ភវិស្សន្តី’’តិ បរិនិព្ពានកាលេ, ‘‘អត្តនោ សរីរំ វិប្បកិរិយតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានំ បន សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនំ ធាតុសរីរំ តិដ្ឋតិ.

កស្សបស្សាបិ ភគវតោ តថេវ អដ្ឋាសិ. តតោ មហាជនា សន្និបតិត្វា, ‘‘ធាតុយោ ឯកគ្ឃនា ន សក្កា វិយោជេតុំ, កិំ ករិស្សាមា’’តិ សម្មន្តយិត្វា ឯកគ្ឃនមេវ ចេតិយំ ករិស្សាម, កិត្តកំ បន ហោតុ តន្តិ អាហំសុ. ឯកេ សត្តយោជនិយន្តិ អាហំសុ. ឯតំ អតិមហន្តំ, អនាគតេ ជគ្គិតុំ ន សក្កា, ឆយោជនំ ហោតុ, បញ្ចយោជនំ… ចតុយោជនំ… តិយោជនំ… ទ្វិយោជនំ… ឯកយោជនំ ហោតូតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ឥដ្ឋកា កីទិសា ហោន្តូតិ ពាហិរន្តេ ឥដ្ឋកា រត្តសុវណ្ណមយា ឯកគ្ឃនា សតសហស្សគ្ឃនិកា ហោន្តុ, អព្ភន្តរិមន្តេ បញ្ញាសសហស្សគ្ឃនិកា. ហរិតាលមនោសិលាហិ មត្តិកាកិច្ចំ កយិរតុ, តេលេន ឧទកកិច្ចន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ចត្តារិ មុខានិ ចតុធា វិភជិំសុ. រាជា ឯកំ មុខំ គណ្ហិ, រាជបុត្តោ បថវិន្ទរកុមារោ ឯកំ, អមច្ចានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេនាបតិ ឯកំ, ជនបទានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេដ្ឋិ ឯកំ.

តត្ថ ធនសម្បន្នតាយ រាជាបិ សុវណ្ណំ នីហរាបេត្វា អត្តនា គហិតមុខេ កម្មំ អារភិ, ឧបរាជាបិ, សេនាបតិបិ. សេដ្ឋិនា គហិតមុខេ បន កម្មំ ឱលីយតិ. តតោ យសោរតោ នាម ឯកោ ឧបាសកោ តេបិដកោ ភាណកោ អនាគាមី អរិយសាវកោ, សោ កម្មំ ឱលីយតីតិ ញត្វា បញ្ច សកដសតានិ យោជាបេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា ‘‘កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធោ វីសតិវស្សសហស្សានិ ឋត្វា បរិនិព្ពុតោ. តស្ស យោជនិកំ រតនចេតិយំ កយិរតិ, យោ យំ ទាតុំ ឧស្សហតិ សុវណ្ណំ វា ហិរញ្ញំ វា សត្តរតនំ វា ហរិតាលំ វា មនោសិលំ វា, សោ តំ ទេតូ’’តិ សមាទបេសិ. មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ ថាមេន ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ អទំសុ. អសក្កោន្តា តេលតណ្ឌុលាទីនិ ទេន្តិយេវ. ឧបាសកោ តេលតណ្ឌុលាទីនិ កម្មការានំ ភត្តវេតនត្ថំ បហិណាតិ, អវសេសេហិ សុវណ្ណំ ចេតាបេត្វា បហិណាតិ, ឯវំ សកលជម្ពុទីបំ អចរិ.

ចេតិយេ កម្មំ និដ្ឋិតន្តិ ចេតិយដ្ឋានតោ បណ្ណំ បហិណិំសុ – ‘‘និដ្ឋិតំ កម្មំ អាចរិយោ អាគន្ត្វា ចេតិយំ វន្ទតូ’’តិ. សោបិ បណ្ណំ បហិណិ – ‘‘មយា សកលជម្ពុទីបោ សមាទបិតោ, យំ អត្ថិ, តំ គហេត្វា កម្មំ និដ្ឋាបេន្តូ’’តិ. ទ្វេបិ បណ្ណានិ អន្តរាមគ្គេ សមាគមិំសុ. អាចរិយស្ស បណ្ណតោ បន ចេតិយដ្ឋានតោ បណ្ណំ បឋមតរំ អាចរិយស្ស ហត្ថំ អគមាសិ. សោ បណ្ណំ វាចេត្វា ចេតិយំ វន្ទិស្សាមីតិ ឯកកោវ និក្ខមិ. អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ បញ្ច ចោរសតានិ ឧដ្ឋហិំសុ. តត្រេកច្ចេ តំ ទិស្វា ឥមិនា សកលជម្ពុទីបតោ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ សម្បិណ្ឌិតំ, និធិកុម្ភី នោ បវដ្ដមានា អាគតាតិ អវសេសានំ អារោចេត្វា តំ អគ្គហេសុំ. កស្មា តាតា, មំ គណ្ហថាតិ? តយា សកលជម្ពុទីបតោ សព្ពំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ សម្បិណ្ឌិតំ, អម្ហាកម្បិ ថោកំ ថោកំ ទេហីតិ. កិំ តុម្ហេ ន ជានាថ, កស្សបោ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តស្ស យោជនិកំ រតនចេតិយំ កយិរតិ, តទត្ថាយ មយា សមាទបិតំ, នោ អត្តនោ អត្ថាយ. តំ តំ លទ្ធលទ្ធដ្ឋានតោ តត្ថេវ បេសិតំ, មយ្ហំ បន និវត្ថសាដកមត្តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ វិត្តំ កាកណិកម្បិ នត្ថីតិ.

ឯកេ, ‘‘ឯវមេតំ វិស្សជេថ អាចរិយ’’ន្តិ អាហំសុ. ឯកេ, ‘‘អយំ រាជបូជិតោ អមច្ចបូជិតោ, អម្ហេសុ កញ្ចិទេវ នគរវីថិយំ ទិស្វា រាជរាជមហាមត្តាទីនំ អារោចេត្វា អនយវ្យសនំ បាបុណាបេយ្យា’’តិ អាហំសុ. ឧបាសកោ, ‘‘តាតា, នាហំ ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. តញ្ច ខោ តេសុ ការុញ្ញេន, ន អត្តនោ ជីវិតនិកន្តិយា. អថ តេសុ គហេតព្ពោ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ វិវទន្តេសុ គហេតព្ពោតិ លទ្ធិកា ឯវ ពហុតរា ហុត្វា ជីវិតា វោរោបយិំសុ.

តេសំ ពលវគុណេ អរិយសាវកេ អបរាធេន និព្ពុតទីបសិខា វិយ អក្ខីនិ អន្តរធាយិំសុ. តេ, ‘‘កហំ ភោ ចក្ខុ, កហំ ភោ ចក្ខូ’’តិ វិប្បលបន្តា ឯកច្ចេ ញាតកេហិ គេហំ នីតា. ឯកច្ចេ នោញាតកា អនាថាតិ តត្ថេវ អដវិយំ រុក្ខមូលេ បណ្ណសាលាយំ វសិំសុ. អដវិំ អាគតមនុស្សា ការុញ្ញេន តេសំ តណ្ឌុលំ វា បុដភត្តំ វា បរិព្ពយំ វា ទេន្តិ. ទារុបណ្ណាទីនំ អត្ថាយ គន្ត្វា អាគតា មនុស្សា កុហិំ គតត្ថាតិ វុត្តេ អន្ធវនំ គតម្ហាតិ វទន្តិ. ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ ពុទ្ធានំ កាលេ តំ វនំ អន្ធវនំត្វេវ បញ្ញាយតិ. កស្សបពុទ្ធកាលេ បនេតំ ឆឌ្ឌិតជនបទេ អដវិ អហោសិ. អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយា អវិទូរេ ជេតវនស្ស បិដ្ឋិភាគេ បវិវេកកាមានំ កុលបុត្តានំ វសនដ្ឋានំ បធានឃរំ អហោសិ, តត្ថ អាយស្មា កុមារកស្សបោ តេន សមយេន សេខបដិបទំ បូរយមានោ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អន្ធវនេ វិហរតី’’តិ.

អញ្ញតរា ទេវតាតិ នាមគោត្តវសេន អបាកដា ឯកា ទេវតាតិ អត្ថោ. ‘‘អភិជានាតិ នោ, ភន្តេ, ភគវា អហុញាតញ្ញតរស្ស មហេសក្ខស្ស សំខិត្តេន តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិំ ភាសិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៦៥) ឯត្ថ បន អភិញ្ញាតោ សក្កោបិ ទេវរាជា អញ្ញតរោតិ វុត្តោ. ទេវតាតិ ច ឥទំ ទេវានម្បិ ទេវធីតានម្បិ សាធារណវចនំ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ទេវោ អធិប្បេតោ. អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ – ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.២០) ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ (អ. និ. ៤.១០០) ឯវមាទីសុ សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧) –

ឯវមាទីសុ អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធ បន ខយេ. តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ បរិក្ខីណាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាយំ ទេវបុត្តោ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ អាគតោតិ វេទិតព្ពោ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឥធ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ. វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិ-ថុតិ-កុលវគ្គការណ-សណ្ឋានបមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ, ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ ឆវិយា. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ (ម. និ. ២.៧៧) ឯវមាទីសុ ថុតិយំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណេ. ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ. សោ ឥធ ឆវិយំ ទដ្ឋព្ពោ. តេន អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិរូបឆវិឥដ្ឋវណ្ណា, មនាបវណ្ណាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទេវតា ហិ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆមានា បកតិវណ្ណំ បកតិឥទ្ធិំ បជហិត្វា ឱឡារិកំ អត្តភាវំ កត្វា អតិរេកវណ្ណំ អតិរេកឥទ្ធិំ មាបេត្វា នដសមជ្ជាទីនិ គច្ឆន្តា មនុស្សា វិយ អភិសង្ខតេន កាយេន អាគច្ឆន្តិ. អយម្បិ ទេវបុត្តោ តថេវ អាគតោ. តេន វុត្តំ ‘‘អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិ.

កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេស-យេភូយ្យ-អព្យាមិស្សានតិរេកទឡ្ហត្ថ-វិសំយោគាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស, ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ (បារា. ១) ឯវមាទីសុ អនវសេសត្តមត្ថោ. ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ យេភុយ្យតា. ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (វិភ. ២២៥) ឯវមាទីសុ អព្យាមិស្សតា. ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ (មហាវ. ២៤៤) ឯវមាទីសុ អនតិរេកតា. ‘‘អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ពាហិយោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៣) ឯវមាទីសុ ទឡ្ហត្ថតា. ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៧) ឯវមាទីសុ វិសំយោគោ. ឥធ បនស្ស អនវសេសត្តមត្ថោតិ អធិប្បេតោ.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហន-វោហារ-កាល-បញ្ញត្តិ- ឆេទន-វិកប្ប-លេស-សមន្តភាវាទិ-អនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស, ‘‘ឱកប្បនិយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) ឯវមាទីសុ អភិសទ្ទហនមត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៥០) ឯវមាទីសុ វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ (សំ. និ. ៣.១២៤) ឯវមាទីសុ បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតា កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៦៥) ឯវមាទីសុ ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ (ចូឡវ. ៤៤៦) ឯវមាទីសុ វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៨០) ឯវមាទីសុ លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ (សំ. និ. ១.៩៤) ឯវមាទីសុ សមន្តភាវោ. ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោ អធិប្បេតោ. តស្មា កេវលកប្បំ អន្ធវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ អន្ធវនន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឱភាសេត្វាតិ វត្ថាលង្ការសរីរសមុដ្ឋិតាយ អាភាយ ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ ច សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ ឯកស្មិំ អន្តេ, ឯកស្មិំ ឱកាសេ អដ្ឋាសិ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខូ’’តិអាទិវចនមវោច. កស្មា បនាយំ អវន្ទិត្វា សមណវោហារេនេវ កថេតីតិ? សមណសញ្ញាសមុទាចារេនេវ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ អន្តរា កាមាវចរេ វសិ. អហំ បន អស្មិ តតោ កាលតោ បដ្ឋាយ ព្រហ្មចារី’’តិ សមណសញ្ញាវស្ស សមុទាចរតិ, តស្មា អវន្ទិត្វា សមណវោហារេនេវ កថេតិ. បុព្ពសហាយោ កិរេសោ ទេវបុត្តោ ថេរស្ស. កុតោ បដ្ឋាយាតិ? កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ. យោ ហិ បុព្ពយោគេ អាគតេសុ បញ្ចសុ សហាយេសុ អនុថេរោ ចតុត្ថទិវសេ អនាគាមី អហោសីតិ វុត្តោ, អយំ សោ. តទា កិរ តេសុ សង្ឃត្ថេរស្ស អរហត្តេនេវ សទ្ធិំ អភិញ្ញា អាគមិំសុ. សោ, ‘‘មយ្ហំ កិច្ចំ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ វេហាសំ ឧប្បតិត្វា អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាទាយ អាគន្ត្វា, ‘‘ឥមំ, អាវុសោ, បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា អប្បមត្តា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ អាហ. ឥតរេ អាហំសុ – ‘‘ន, អាវុសោ, អម្ហាកំ ឯវំ កតិកា អត្ថិ – ‘យោ បឋមំ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា បិណ្ឌបាតំ អាហរតិ, តេនាភតំ ភុញ្ជិត្វា សេសេហិ សមណធម្មោ កាតព្ពោ’តិ. តុម្ហេ អត្តនោ ឧបនិស្សយេន កិច្ចំ មត្ថកំ បាបយិត្ថ. មយម្បិ សចេ នោ ឧបនិស្សយោ ភវិស្សតិ, កិច្ចំ មត្ថកំ បាបេស្សាម. បបញ្ចោ ឯស អម្ហាកំ, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ. សោ យថាផាសុកំ គន្ត្វា អាយុបរិយោសានេ បរិនិព្ពាយិ.

បុនទិវសេ អនុថេរោ អនាគាមិផលំ សច្ឆកាសិ, តស្ស អភិញ្ញាយោ អាគមិំសុ. សោបិ តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា តេហិ បដិក្ខិត្តោ យថាផាសុកំ គន្ត្វា អាយុបរិយោសានេ សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តិ. សោ សុទ្ធាវាសេ ឋត្វា តេ សហាយេ ឱលោកេន្តោ, ឯកោ តទាវ បរិនិព្ពុតោ, ឯកោ អធុនា ភគវតោ សន្តិកេ អរិយភូមិំ បត្តោ, ឯកោ លាភសក្ការំ និស្សាយ, ‘‘អហំ អរហា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា សុប្បារកបដ្ដនេ វសតីតិ ទិស្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ន ត្វំ អរហា, ន អរហត្តមគ្គំ បដិបន្នោ, គច្ឆ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណាហី’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សោបិ អន្តរឃរេ ភគវន្តំ ឱវាទំ យាចិត្វា, ‘‘តស្មា តិហ តេ ពាហិយ ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ហោតូ’’តិ (ឧទា. ១០) ភគវតា សំខិត្តេន ឱវទិតោ អរិយភូមិំ សម្បាបុណិ.

តតោ អញ្ញោ ឯកោ អត្ថិ, សោ កុហិន្តិ ឱលោកេន្តោ អន្ធវនេ សេក្ខបដិបទំ បូរយមានោ វិហរតីតិ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សហាយកស្ស សន្តិកេ គមិស្សាមីតិ, គច្ឆន្តេន បន តុច្ឆហត្ថេន អគន្ត្វា កិញ្ចិ បណ្ណាការំ គហេត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ, សហាយោ ខោ បន មេ និរាមិសោ បព្ពតមត្ថកេ វសន្តោ មយា អាកាសេ ឋត្វា ទិន្នំ បិណ្ឌបាតម្បិ អបរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ, ឥទានិ អាមិសបណ្ណាការំ កិំ គណ្ហិស្សតិ? ធម្មបណ្ណាការំ គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោវ រតនាវឡិំ គន្ថេន្តោ វិយ បន្នរស បញ្ហេ វិភជិត្វា តំ ធម្មបណ្ណាការំ អាទាយ អាគន្ត្វា សហាយស្ស អវិទូរេ ឋត្វា អត្តនោ សមណសញ្ញាសមុទាចារវសេន តំ អនភិវាទេត្វាវ, ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខូ’’តិ អាលបិត្វា អយំ វម្មិកោតិអាទិមាហ. តត្ថ តុរិតាលបនវសេន ភិក្ខុ ភិក្ខូតិ អាមេឌិតំ វេទិតព្ពំ. យថា វា ឯកនេវ តិលកេន នលាដំ ន សោភតិ, តំ បរិវារេត្វា អញ្ញេសុបិ ទិន្នេសុ ផុល្លិតមណ្ឌិតំ វិយ សោភតិ, ឯវំ ឯកេនេវ បទេន វចនំ ន សោភតិ, បរិវារិកបទេន សទ្ធិំ ផុល្លិតមណ្ឌិតំ វិយ សោភតីតិ តំ បរិវារិកបទវសេន វចនំ ផុល្លិតមណ្ឌិតំ វិយ ករោន្តោបិ ឯវមាហ.

អយំ វម្មិកោតិ បុរតោ ឋិតោ វម្មិកោ នាម នត្ថិ, ទេសនាវសេន បន បុរតោ ឋិតំ ទស្សេន្តោ វិយ អយន្តិ អាហ. លង្គិន្តិ សត្ថំ អាទាយ ខណន្តោ បលិឃំ អទ្ទស. ឧក្ខិប លង្គិំ អភិក្ខណ សុមេធាតិ តាត, បណ្ឌិត, លង្គី នាម រត្តិំ ធូមាយតិ ទិវា បជ្ជលតិ. ឧក្ខិបេត បរំ បរតោ ខណាតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧទ្ធុមាយិកន្តិ មណ្ឌូកំ. ចង្កវារន្តិ ខារបរិស្សាវនំ. កុម្មន្តិ កច្ឆបំ. អសិសូនន្តិ មំសច្ឆេទកំ អសិញ្ចេវ អធិកុដ្ដនញ្ច. មំសបេសិន្តិ និសទបោតប្បមាណំ អល្លមំសបិណ្ឌំ. នាគន្តិ សុមនបុប្ផកលាបសទិសំ មហាផណំ តិវិធសោវត្ថិកបរិក្ខិត្តំ អហិនាគំ អទ្ទស. មា នាគំ ឃដ្ដេសីតិ ទណ្ឌកកោដិយា វា វល្លិកោដិយា វា បំសុចុណ្ណំ វា បន ខិបមានោ មា នាគំ ឃដ្ដយិ. នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ ឧបរិវាតតោ អបគម្ម សុទ្ធវត្ថំ និវាសេត្វា នាគស្ស នមក្ការំ ករោហិ. នាគេន អធិសយិតំ ធនំ នាម យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ខាទតោ ន ខីយតិ, នាគោ តេ អធិសយិតំ ធនំ ទស្សតិ, តស្មា នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ. ឥតោ វា បន សុត្វាតិ យថា ទុក្ខក្ខន្ធេ ឥតោតិ សាសនេ និស្សកំ, ន តថា ឥធ. ឥធ បន ទេវបុត្តេ និស្សក្កំ, តស្មា ឥតោ វា បនាតិ មម វា បន សន្តិកា សុត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

២៥១. ចាតុម្មហាភូតិកស្សាតិ ចតុមហាភូតមយស្ស. កាយស្សេតំ អធិវចនន្តិ សរីរស្ស នាមំ. យថេវ ហិ ពាហិរកោ វម្មិកោ, វមតីតិ វន្តកោតិ វន្តុស្សយោតិ វន្តសិនេហសម្ពន្ធោតិ ចតូហិ ការណេហិ វម្មិកោតិ វុច្ចតិ. សោ ហិ អហិមង្គុសឧន្ទូរឃរគោឡិកាទយោ នានប្បការេ បាណកេ វមតីតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វន្តកោតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វមិត្វា មុខតុណ្ឌកេន ឧក្ខិត្តបំសុចុណ្ណេន កដិប្បមាណេនបិ បោរិសប្បមាណេនបិ ឧស្សិតោតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វន្តខេឡសិនេហេន អាពទ្ធតាយ សត្តសត្តាហំ ទេវេ វស្សន្តេបិ ន វិប្បកិរិយតិ, និទាឃេបិ តតោ បំសុមុដ្ឋិំ គហេត្វា តស្មិំ មុដ្ឋិនា បីឡិយមានេ សិនេហោ និក្ខមតិ, ឯវំ វន្តសិនេហេន សម្ពទ្ធោតិ វម្មិកោ. ឯវមយំ កាយោបិ, ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិនា នយេន នានប្បការកំ អសុចិកលិមលំ វមតីតិ វម្មិកោ. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា ឥមស្មិំ អត្តភាវេ និកន្តិបរិយាទានេន អត្តភាវំ ឆឌ្ឌេត្វា គតាតិ អរិយេហិ វន្តកោតិបិ វម្មិកោ. យេហិ ចាយំ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ ឧស្សិតោ ន្ហារុសម្ពទ្ធោ មំសាវលេបនោ អល្លចម្មបរិយោនទ្ធោ ឆវិរញ្ជិតោ សត្តេ វញ្ចេតិ, តំ សព្ពំ អរិយេហិ វន្តមេវាតិ វន្តុស្សយោតិបិ វម្មិកោ. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥) ឯវំ តណ្ហាយ ជនិតត្តា អរិយេហិ វន្តេនេវ តណ្ហាសិនេហេន សម្ពទ្ធោ អយន្តិ វន្តសិនេហេន សម្ពទ្ធោតិបិ វម្មិកោ. យថា ច វម្មិកស្ស អន្តោ នានប្បការា បាណកា តត្ថេវ ជាយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ, គិលានា សយន្តិ, មតា បតន្តិ. ឥតិ សោ តេសំ សូតិឃរំ វច្ចកុដិ គិលានសាលា សុសានញ្ច ហោតិ. ឯវំ ខត្តិយមហាសាលាទីនម្បិ កាយោ អយំ គោបិតរក្ខិតោ មណ្ឌិតប្បសាធិតោ មហានុភាវានំ កាយោតិ អចិន្តេត្វា ឆវិនិស្សិតា បាណា ចម្មនិស្សិតា បាណា មំសនិស្សិតា បាណា ន្ហារុនិស្សិតា បាណា អដ្ឋិនិស្សិតា បាណា អដ្ឋិមិញ្ជនិស្សិតា បាណាតិ ឯវំ កុលគណនាយ អសីតិមត្តានិ កិមិកុលសហស្សានិ អន្តោកាយស្មិំយេវ ជាយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ, គេលញ្ញេន អាតុរិតានិ សយន្តិ, មតានិ បតន្តិ, ឥតិ អយម្បិ តេសំ បាណានំ សូតិឃរំ វច្ចកុដិ គិលានសាលា សុសានញ្ច ហោតីតិ ‘‘វម្មិកោ’’ ត្វេវ សង្ខំ គតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘វម្មិកោតិ ខោ, ភិក្ខុ, ឥមស្ស ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

មាតាបេត្តិកសម្ភវស្សាតិ មាតិតោ ច បិតិតោ ច និព្ពត្តេន មាតាបេត្តិកេន សុក្កសោណិតេន សម្ភូតស្ស. ឱទនកុម្មាសូបចយស្សាតិ ឱទនេន ចេវ កុម្មាសេន ច ឧបចិតស្ស វឌ្ឍិតស្ស. អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មស្សាតិ ឯត្ថ អយំ កាយោ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចធម្មោ. ទុគ្គន្ធវិឃាតត្ថាយ តនុវិលេបនេន ឧច្ឆាទនធម្មោ. អង្គបច្ចង្គាពាធវិនោទនត្ថាយ ខុទ្ទកសម្ពាហនេន បរិមទ្ទនធម្មោ. ទហរកាលេ វា ឩរូសុ សយាបេត្វា គព្ភវាសេន ទុស្សណ្ឋិតានំ តេសំ តេសំ អង្គានំ សណ្ឋានសម្បាទនត្ថំ អញ្ឆនបីឡនាទិវសេន បរិមទ្ទនធម្មោ. ឯវំ បរិហរតោបិ ច ភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ ភិជ្ជតិ ចេវ វិកិរតិ ច, ឯវំ សភាវោតិ អត្ថោ. តត្ថ មាតាបេត្តិកសម្ភវឱទនកុម្មាសូបចយឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនបទេហិ សមុទយោ កថិតោ, អនិច្ចភេទវិទ្ធំសនបទេហិ អត្ថង្គមោ. ឯវំ សត្តហិបិ បទេហិ ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស ឧច្ចាវចភាវោ វឌ្ឍិបរិហានិ សមុទយត្ថង្គមោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ទិវា កម្មន្តេតិ ទិវា កត្តព្ពកម្មន្តេ. ធូមាយនាតិ ឯត្ថ អយំ ធូមសទ្ទោ កោធេ តណ្ហាយ វិតក្កេ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ធម្មទេសនាយ បកតិធូមេតិ ឥមេសុ អត្ថេសុ វត្តតិ. ‘‘កោធោ ធូមោ ភស្មនិមោសវជ្ជ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៦៥) ឯត្ថ ហិ កោធេ វត្តតិ. ‘‘ឥច្ឆាធូមាយិតា សត្តា’’តិ ឯត្ថ តណ្ហាយ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតោ អវិទូរេ ធូមាយន្តោ និសិន្នោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ វិតក្កេ.

‘‘បង្កោ ច កាមា បលិបោ ច កាមា,

ភយញ្ច មេតំ តិមូលំ បវុត្តំ;

រជោ ច ធូមោ ច មយា បកាសិតា;

ហិត្វា តុវំ បព្ពជ ព្រហ្មទត្តា’’តិ. (ជា. ១.៦.១៤) –

ឯត្ថ បញ្ចកាមគុណេសុ. ‘‘ធូមំ កត្តា ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៤៩) ឯត្ថ ធម្មទេសនាយ. ‘‘ធជោ រថស្ស បញ្ញាណំ, ធូមោ បញ្ញាណមគ្គិនោ’’តិ (សំ. និ. ១.៧២) ឯត្ថ បកតិធូមេ. ឥធ បនាយំ វិតក្កេ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘អយំ រត្តិំ ធូមាយនា’’តិ.

តថាគតស្សេតំ អធិវចនន្តិ តថាគតោ ហិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ នាម. យថាហ – ‘‘សត្តន្នំ ខោ, ភិក្ខុ, ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ. កតមេសំ សត្តន្នំ? រាគោ ពាហិតោ ហោតិ, ទោសោ… មោហោ… មានោ… សក្កាយទិដ្ឋិ… វិចិកិច្ឆា… សីលព្ពតបរាមាសោ ពាហិតោ ហោតិ. ឥមេសំ ភិក្ខុ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ’’តិ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៨). សុមេធោតិ សុន្ទរបញ្ញោ. សេក្ខស្សាតិ ឯត្ថ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. យថាហ – ‘‘សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ? អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៦).

បញ្ញាយ អធិវចនន្តិ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ឯតំ អធិវចនំ, ន អាវុធសត្ថស្ស. វីរិយារម្ភស្សាតិ កាយិកចេតសិកវីរិយស្ស. តំ បញ្ញាគតិកមេវ ហោតិ. លោកិយាយ បញ្ញាយ លោកិយំ, លោកុត្តរាយ បញ្ញាយ លោកុត្តរំ. ឯត្ថ បនាយំ អត្ថទីបនា –

ឯកោ កិរ ជានបទោ ព្រាហ្មណោ បាតោវ មាណវកេហិ សទ្ធិំ គាមតោ និក្ខម្ម ទិវសំ អរញ្ញេ មន្តេ វាចេត្វា សាយំ គាមំ អាគច្ឆតិ. អន្តរាមគ្គេ ច ឯកោ វម្មិកោ អត្ថិ. សោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ. ព្រាហ្មណោ អន្តេវាសិំ សុមេធំ មាណវំ អាហ – ‘‘តាត, អយំ វម្មិកោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ, វិការមស្ស បស្សិស្សាម, ភិន្ទិត្វា នំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ខិបាហី’’តិ. សោ សាធូតិ កុទាលំ គហេត្វា សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ តថា អកាសិ. តត្រ អាចរិយព្រាហ្មណោ វិយ ភគវា. សុមេធមាណវកោ វិយ សេក្ខោ ភិក្ខុ. វម្មិកោ វិយ កាយោ. ‘‘តាត, អយំ វម្មិកោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ, វិការមស្ស បស្សិស្សាម, ភិន្ទិត្វា នំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ខិបាហី’’តិ ព្រាហ្មណេន វុត្តកាលោ វិយ, ‘‘ភិក្ខុ ចាតុមហាភូតិកំ កាយំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា បរិគ្គណ្ហាហី’’តិ ភគវតា វុត្តកាលោ. តស្ស សាធូតិ កុទាលំ គហេត្វា តថាករណំ វិយ សេក្ខស្ស ភិក្ខុនោ, ‘‘យោ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ថទ្ធភាវោ, អយំ បថវីធាតុ. យោ ទ្វាទសសុ កោដ្ឋាសេសុ អាពន្ធនភាវោ, អយំ អាបោធាតុ. យោ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ បរិបាចនភាវោ, អយំ តេជោធាតុ. យោ ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ វិត្ថម្ភនភាវោ, អយំ វាយោធាតូ’’តិ ឯវំ ចតុធាតុវវត្ថានវសេន កាយបរិគ្គហោ វេទិតព្ពោ.

លង្គីតិ ខោ, ភិក្ខូតិ កស្មា ភគវា អវិជ្ជំ លង្គីតិ កត្វា ទស្សេសីតិ? យថា ហិ នគរស្ស ទ្វារំ បិធាយ បលិឃេ យោជិតេ មហាជនស្ស គមនំ បច្ឆិជ្ជតិ, យេ នគរស្ស អន្តោ, តេ អន្តោយេវ ហោន្តិ. យេ ពហិ, តេ ពហិយេវ. ឯវមេវ យស្ស ញាណមុខេ អវិជ្ជាលង្គី បតតិ, តស្ស និព្ពានសម្បាបកំ ញាណគមនំ បច្ឆិជ្ជតិ, តស្មា អវិជ្ជំ លង្គីតិ កត្វា ទស្សេសិ. បជហ អវិជ្ជន្តិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន អវិជ្ជាបហានំ កថិតំ.

ឧទ្ធុមាយិកាតិ ខោ, ភិក្ខូតិ ឯត្ថ ឧទ្ធុមាយិកមណ្ឌូកោ នាម នោ មហន្តោ, នខបិដ្ឋិប្បមាណោ ហោតិ, បុរាណបណ្ណន្តរេ វា គច្ឆន្តរេ វា វល្លិអន្តរេ វា វសតិ. សោ ទណ្ឌកោដិយា វា វល្លិកោដិយា វា បំសុចុណ្ណកេន វា ឃដ្ដិតោ អាយមិត្វា មហន្តោ បរិមណ្ឌលោ ពេលុវបក្កប្បមាណោ ហុត្វា ចត្តារោ បាទេ អាកាសគតេ កត្វា បច្ឆិន្នគមនោ ហុត្វា អមិត្តវសំ យាតិ, កាកកុលលាទិភត្តមេវ ហោតិ. ឯវមេវ អយំ កោធោ បឋមំ ឧប្បជ្ជន្តោ ចិត្តាវិលមត្តកោវ ហោតិ. តស្មិំ ខណេ អនិគ្គហិតោ វឌ្ឍិត្វា មុខវិកុលនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ហនុសញ្ចោបនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ផរុសវាចានិច្ឆារណំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ទិសាវិលោកនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ បាណិនា លេឌ្ឌុទណ្ឌសត្ថបរាមសនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ទណ្ឌសត្ថាភិនិបាតំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ បរឃាតនម្បិ អត្តឃាតនម្បិ បាបេតិ. វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘យតោ អយំ កោធោ បរំ ឃាតេត្វា អត្តានំ ឃាតេតិ, ឯត្តាវតាយំ កោធោ បរមុស្សទគតោ ហោតិ បរមវេបុល្លប្បត្តោ’’តិ. តត្ថ យថា ឧទ្ធុមាយិកាយ ចតូសុ បាទេសុ អាកាសគតេសុ គមនំ បច្ឆិជ្ជតិ, ឧទ្ធុមាយិកា អមិត្តវសំ គន្ត្វា កាកាទិភត្តំ ហោតិ, ឯវមេវ កោធសមង្គីបុគ្គលោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ, អមិត្តវសំ យាតិ, សព្ពេសំ មារានំ យថាកាមករណីយោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឧទ្ធុមាយិកាតិ ខោ, ភិក្ខុ, កោធូបាយាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តត្ថ ពលវប្បត្តោ កោធោវ កោធូបាយាសោ. បជហ កោធូបាយាសន្តិ ឯត្ថ បដិសង្ខានប្បហានំ កថិតំ.

ទ្វិធាបថោតិ ឯត្ថ, យថា បុរិសោ សធនោ សភោគោ កន្តារទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ទ្វេធាបថំ បត្វា, ‘‘ឥមិនា នុ ខោ គន្តព្ពំ, ឥមិនា គន្តព្ព’’ន្តិ និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ តិដ្ឋតិ, អថ នំ ចោរា ឧដ្ឋហិត្វា អនយព្យសនំ បាបេន្តិ, ឯវមេវ ខោ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នោ ភិក្ខុ ពុទ្ធាទីសុ កង្ខាយ ឧប្បន្នាយ កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ, អថ នំ កិលេសមារាទយោ សព្ពេ មារា អនយព្យសនំ បាបេន្តិ, ឥតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេធាបថសមា ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ទ្វិធាបថោតិ ខោ, ភិក្ខុ, វិចិកិច្ឆាយេតំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ វិចិកិច្ឆន្តិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន វិចិកិច្ឆាបហានំ កថិតំ.

ចង្គវារន្តិ ឯត្ថ, យថា រជកេហិ ខារបរិស្សាវនម្ហិ ឧទកេ បក្ខិត្តេ ឯកោ ឧទកឃដោ ទ្វេបិ ទសបិ វីសតិបិ ឃដសតម្បិ បគ្ឃរតិយេវ, បសដមត្តម្បិ ឧទកំ ន តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ នីវរណសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស អព្ភន្តរេ កុសលធម្មោ ន តិដ្ឋតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ចង្គវារន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ នីវរណានំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ បញ្ចនីវរណេតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនតទង្គវសេន នីវរណប្បហានំ កថិតំ.

កុម្មោតិ ឯត្ថ, យថា កច្ឆបស្ស ចត្តារោ បាទា សីសន្តិ បញ្ចេវ អង្គានិ ហោន្តិ, ឯវមេវ សព្ពេបិ សង្ខតា ធម្មា គយ្ហមានា បញ្ចេវ ខន្ធា ភវន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កុម្មោតិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេតិ ឯត្ថ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ កថិតំ.

អសិសូនាតិ ឯត្ថ, យថា សូនាយ ឧបរិ មំសំ ឋបេត្វា អសិនា កោដ្ដេន្តិ, ឯវមិមេ សត្តា វត្ថុកាមត្ថាយ កិលេសកាមេហិ ឃាតយមានា វត្ថុកាមានំ ឧបរិ កត្វា កិលេសកាមេហិ កន្តិតា កោដ្ដិតា ច ហោន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អសិសូនាតិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ បញ្ច កាមគុណេតិ ឯត្ថ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ កថិតំ.

មំសបេសីតិ ខោ, ភិក្ខូតិ ឯត្ថ អយំ មំសបេសិ នាម ពហុជនបត្ថិតា ខត្តិយាទយោ មនុស្សាបិ នំ បត្ថេន្តិ កាកាទយោ តិរច្ឆានាបិ. ឥមេ ហិ សត្តា អវិជ្ជាយ សម្មត្តា នន្ទិរាគំ ឧបគម្ម វដ្ដំ វឌ្ឍេន្តិ. យថា វា មំសបេសិ ឋបិតឋបិតដ្ឋានេ លគ្គតិ, ឯវមិមេ សត្តា នន្ទិរាគពទ្ធា វដ្ដេ លគ្គន្តិ, ទុក្ខំ បត្វាបិ ន ឧក្កណ្ឋន្តិ, ឥតិ នន្ទិរាគោ មំសបេសិសទិសោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘មំសបេសីតិ ខោ, ភិក្ខុ, នន្ទិរាគស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ នន្ទីរាគន្តិ ឯត្ថ ចតុត្ថមគ្គេន នន្ទីរាគប្បហានំ កថិតំ.

នាគោតិ ខោ, ភិក្ខុ, ខីណាសវស្សេតំ ភិក្ខុនោ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ យេនត្ថេន ខីណាសវោ នាគោតិ វុច្ចតិ, សោ អនង្គណសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៣) បកាសិតោ ឯវ. នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ ខីណាសវស្ស ពុទ្ធនាគស្ស, ‘‘ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ទន្តោ សោ ភគវា ទមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, សន្តោ សោ ភគវា សមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តិណ្ណោ សោ ភគវា តរណាយ ធម្មំ ទេសេតិ, បរិនិព្ពុតោ សោ ភគវា បរិនិព្ពានាយ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៦១) ឯវំ នមក្ការំ ករោហីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥតិ ឥទំ សុត្តំ ថេរស្ស កម្មដ្ឋានំ អហោសិ. ថេរោបិ ឥទមេវ សុត្តំ កម្មដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោ. អយមេតស្ស អត្ថោតិ អយំ ឯតស្ស បញ្ហស្ស អត្ថោ. ឥតិ ភគវា រតនរាសិម្ហិ មណិកូដំ គណ្ហន្តោ វិយ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

វម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.