៣. ឱបម្មវគ្គោ

១. កកចូបមសុត្តវណ្ណនា

២២២. ឯវំ មេ សុតន្តិ កកចូបមសុត្តំ. តត្ថ មោឡិយផគ្គុនោតិ មោឡីតិ ចូឡា វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឆេត្វាន មោឡិំ វរគន្ធវាសិតំ,

វេហាយសំ ឧក្ខិបិ សក្យបុង្គវោ;

រតនចង្កោដវរេន វាសវោ,

សហស្សនេត្តោ សិរសា បដិគ្គហី’’តិ.

សា តស្ស គិហិកាលេ មហតី អហោសិ, តេនស្ស មោឡិយផគ្គុនោតិ សង្ខា ឧទបាទិ. បព្ពជិតម្បិ នំ តេនេវ នាមេន សញ្ជានន្តិ. អតិវេលន្តិ វេលំ អតិក្កមិត្វា. តត្ថ កាលវេលា, សីមវេលា, សីលវេលាតិ តិវិធា វេលា. ‘‘តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ (ធម្មបទេ វគ្គានមុទ្ទានំ, គាថានមុទ្ទានំ; មហាវ. ១-៣) អយំ កាលវេលា នាម. ‘‘ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិវត្តតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៤; ឧទា. ៤៥; អ. និ. ៨.១៩) អយំ សីមវេលា នាម. ‘‘វេលាអនតិក្កមោ សេតុឃាតោ’’តិ (ធ. ស. ២៩៩-៣០១) ច, ‘‘វេលា ចេសា អវីតិក្កមនដ្ឋេនា’’តិ ច, អយំ សីលវេលា នាម. តំ តិវិធម្បិ សោ អតិក្កមិយេវ. ភិក្ខុនិយោ ហិ ឱវទិតុំ កាលោ នាម អត្ថិ, សោ អត្ថង្គតេបិ សូរិយេ ឱវទន្តោ តំ កាលវេលម្បិ អតិក្កមិ. ភិក្ខុនីនំ ឱវាទេ បមាណំ នាម អត្ថិ សីមា មរិយាទា. សោ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហិ ឱវទន្តោ តំ សីមវេលម្បិ អតិក្កមិ. កថេន្តោ បន ទវសហគតំ កត្វា ទុដ្ឋុល្លាបត្តិបហោនកំ កថេតិ, ឯវំ សីលវេលម្បិ អតិក្កមិ.

សំសដ្ឋោតិ មិស្សីភូតោ សមានសុខទុក្ខោ ហុត្វា. សម្មុខាតិ បុរតោ. អវណ្ណំ ភាសតីតិ តា បន បចនកោដ្ដនាទីនិ ករោន្តិយោ ទិស្វា នត្ថិ ឥមាសំ អនាបត្តិ នាម, ឥមា ភិក្ខុនិយោ អនាចារា ទុព្ពចា បគព្ភាតិ អគុណំ កថេតិ. អធិករណម្បិ ករោតីតិ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ ឥមា ភិក្ខុនិយោ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ អក្ខីនិ ទយ្ហន្តិ, ឥមស្មិំ វិហារេ បុប្ផបូជា វា អាសនធោវនបរិភណ្ឌករណាទីនិ វា ឥមាសំ វសេន វត្តន្តិ. កុលធីតរោ ឯតា លជ្ជិនិយោ, តុម្ហេ ឥមា ឥទញ្ចិទញ្ច វទថ, អយំ នាម តុម្ហាកំ អាបត្តិ ហោតិ, វិនយធរានំ សន្តិកំ អាគន្ត្វា វិនិច្ឆយំ មេ ទេថាតិ អធិករណំ អាកឌ្ឍតិ.

មោឡិយផគ្គុនស្ស អវណ្ណំ ភាសតីតិ នត្ថិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អនាបត្តិ នាម. និច្ចកាលំ ឥមស្ស បរិវេណទ្វារំ អសុញ្ញំ ភិក្ខុនីហីតិ អគុណំ កថេតិ. អធិករណម្បិ ករោន្តីតិ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ មោឡិយផគ្គុនត្ថេរស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ អក្ខីនិ ទយ្ហន្តិ. ឥមស្មិំ វិហារេ អញ្ញេសំ វសនដ្ឋានំ ឱលោកេតុម្បិ ន សក្កា. វិហារំ អាគតភិក្ខុនិយោ ឱវាទំ វា បដិសន្ថារំ វា ឧទ្ទេសបទំ វា ថេរមេវ និស្សាយ លភន្តិ, កុលបុត្តកោ លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ, ឯវរូបំ នាម តុម្ហេ ឥទញ្ចិទញ្ច វទថ, ឯថ វិនយធរានំ សន្តិកេ វិនិច្ឆយំ ទេថាតិ អធិករណំ អាកឌ្ឍន្តិ.

សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ នេវ បិយកម្យតាយ ន ភេទាធិប្បាយេន, អត្ថកាមតាយ អវោច. ឯកំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុស្ស ឯវំ សំសដ្ឋស្ស វិហរតោ អយសោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. សោ សាសនស្សាបិ អវណ្ណោយេវ. អញ្ញេន បន កថិតោ អយំ ន ឱរមិស្សតិ, ភគវតា ធម្មំ ទេសេត្វា ឱវទិតោ ឱរមិស្សតី’’តិ តស្ស អត្ថកាមតាយ ភគវន្តំ ឯតំ, ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

២២៣. អាមន្តេហីតិ ជានាបេហិ. អាមន្តេតីតិ បក្កោសតិ.

២២៤. សទ្ធាតិ សទ្ធាយ. តស្មាតិ យស្មា ត្វំ កុលបុត្តោ ចេវ សទ្ធាបព្ពជិតោ ច, យស្មា វា តេ ឯតាហិ សទ្ធិំ សំសដ្ឋស្ស វិហរតោ យេ តា អក្កោសិស្សន្តិ វា, បហរិស្សន្តិ វា, តេសុ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, សំសគ្គេ បហីនេ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្មា. តត្រាតិ តស្មិំ អវណ្ណភាសនេ. គេហសិតាតិ បញ្ចកាមគុណនិស្សិតា. ឆន្ទាតិ តណ្ហាឆន្ទាបិ បដិឃឆន្ទាបិ. វិបរិណតន្តិ រត្តម្បិ ចិត្តំ វិបរិណតំ. ទុដ្ឋម្បិ, មូឡ្ហម្បិ ចិត្តំ វិបរិណតំ. ឥធ បន តណ្ហាឆន្ទវសេន រត្តម្បិ វដ្ដតិ, បដិឃឆន្ទវសេន ទុដ្ឋម្បិ វដ្ដតិ. ហិតានុកម្បីតិ ហិតេន អនុកម្បមានោ ហិតេន ផរមានោ. ន ទោសន្តរោតិ ន ទោសចិត្តោ ភវិស្សាមិ.

២២៥. អថ ខោ ភគវាតិ កស្មា អារភិ? ផគ្គុនស្ស កិរ ឯត្តកំ ឱវាទំ សុត្វាបិ, ‘‘ភិក្ខុនិសំសគ្គតោ ឱរមិស្សាមិ វិរមិស្សាមី’’តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បន្នំ, ភគវតា បន សទ្ធិំ បដាណី វិយ បដិវិរុទ្ធោ អដ្ឋាសិ, អថស្ស ភគវតោ យថា នាម ជិឃច្ឆិតស្ស ភោជនេ, បិបាសិតស្ស បានីយេ, សីតេន ផុដ្ឋស្ស ឧណ្ហេ ទុក្ខិតស្ស សុខេ បត្ថនា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ឥមំ ទុព្ពចំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បឋមពោធិយំ សុព្ពចា ភិក្ខូ អាបាថំ អាគមិំសុ. អថ តេសំ វណ្ណំ កថេតុកាមោ ហុត្វា ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ អារាធយិំសូតិ គណ្ហិំសុ បូរយិំសុ. ឯកំ សមយន្តិ ឯកស្មិំ សមយេ. ឯកាសនភោជនន្តិ ឯកំ បុរេភត្តភោជនំ. សូរិយុគ្គមនតោ ហិ យាវ មជ្ឈន្ហិកា សត្តក្ខត្តុំ ភុត្តភោជនម្បិ ឥធ ឯកាសនភោជនន្តេវ អធិប្បេតំ. អប្បាពាធតន្តិ និរាពាធតំ. អប្បាតង្កតន្តិ និទ្ទុក្ខតំ. លហុដ្ឋានន្តិ សរីរស្ស សល្លហុកំ ឧដ្ឋានំ. ពលន្តិ កាយពលំ. ផាសុវិហារន្តិ កាយស្ស សុខវិហារំ. ឥមិនា កិំ កថិតំ? ទិវា វិកាលភោជនំ បជហាបិតកាលោ កថិតោ. ភទ្ទាលិសុត្តេ បន រត្តិំ វិកាលភោជនំ បជហាបិតកាលោ កថិតោ. ឥមានិ ហិ ទ្វេ ភោជនានិ ភគវា ន ឯកប្បហារេន បជហាបេសិ. កស្មា? ឥមានេវ ហិ ទ្វេ ភោជនានិ វដ្ដេ សត្តានំ អាចិណ្ណានិ. សន្តិ កុលបុត្តា សុខុមាលា, តេ ឯកតោ ទ្វេបិ ភោជនានិ បជហន្តា កិលមន្តិ. តស្មា ឯកតោ អបជហាបេត្វា ឯកស្មិំ កាលេ ទិវា វិកាលភោជនំ, ឯកស្មិំ រត្តិំ វិកាលភោជនន្តិ វិសុំ បជហាបេសិ. តេសុ ឥធ ទិវា វិកាលភោជនំ បជហាបិតកាលោ កថិតោ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធា ន ភយំ ទស្សេត្វា តជ្ជេត្វា បជហាបេន្តិ, អានិសំសំ បន ទស្សេត្វា បជហាបេន្តិ, ឯវញ្ហិ សត្តា សុខេន បជហន្តិ. តស្មា អានិសំសំ ទស្សេន្តោ ឥមេ បញ្ច គុណេ ទស្សេសិ. អនុសាសនី ករណីយាតិ បុនប្បុនំ សាសនេ កត្តព្ពំ នាហោសិ. ‘‘ឥទំ ករោថ, ឥទំ មា ករោថា’’តិ សតុប្បាទករណីយមត្តមេវ អហោសិ. តាវត្តកេនេវ តេ កត្តព្ពំ អកំសុ, បហាតព្ពំ បជហិំសុ, បឋមពោធិយំ, ភិក្ខវេ, សុព្ពចា ភិក្ខូ អហេសុំ អស្សវា ឱវាទបដិករាតិ.

ឥទានិ នេសំ សុព្ពចភាវទីបិកំ ឧបមំ អាហរន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ សុភូមិយន្តិ សមភូមិយំ. ‘‘សុភូម្យំ សុខេត្តេ វិហតខាណុកេ ពីជានិ បតិដ្ឋបេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ២.៤៣៨) ឯត្ថ បន មណ្ឌភូមិ សុភូមីតិ អាគតា. ចតុមហាបថេតិ ទ្វិន្នំ មហាមគ្គានំ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតដ្ឋានេ. អាជញ្ញរថោតិ វិនីតអស្សរថោ. ឱធស្តបតោទោតិ យថា រថំ អភិរុហិត្វា ឋិតេន សក្កា ហោតិ គណ្ហិតុំ, ឯវំ អាលម្ពនំ និស្សាយ តិរិយតោ ឋបិតបតោទោ. យោគ្គាចរិយោតិ អស្សាចរិយោ. ស្វេវ អស្សទម្មេ សារេតីតិ អស្សទម្មសារថិ. យេនិច្ឆកន្តិ យេន យេន មគ្គេន ឥច្ឆតិ. យទិច្ឆកន្តិ យំ យំ គតិំ ឥច្ឆតិ. សារេយ្យាតិ ឧជុកំ បុរតោ បេសេយ្យ. បច្ចាសារេយ្យាតិ បដិនិវត្តេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ យថា ហិ សោ យោគ្គាចរិយោ យេន យេន មគ្គេន គមនំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ អស្សា អារុឡ្ហាវ ហោន្តិ. យាយ យាយ ច គតិយា ឥច្ឆតិ, សា សា គតិ គហិតាវ ហោតិ. រថំ បេសេត្វា អស្សា នេវ វារេតព្ពា ន វិជ្ឈិតព្ពា ហោន្តិ. កេវលំ តេសំ សមេ ភូមិភាគេ ខុរេសុ និមិត្តំ ឋបេត្វា គមនមេវ បស្សិតព្ពំ ហោតិ. ឯវំ មយ្ហម្បិ តេសុ ភិក្ខូសុ បុនប្បុនំ វត្តព្ពំ នាហោសិ. ឥទំ ករោថ ឥទំ មា ករោថាតិ សតុប្បាទនមត្តមេវ កត្តព្ពំ ហោតិ. តេហិបិ តាវទេវ កត្តព្ពំ កតមេវ ហោតិ, អកត្តព្ពំ ជហិតមេវ. តស្មាតិ យស្មា សុព្ពចា យុត្តយានបដិភាគា ហុត្វា សតុប្បាទនមត្តេនេវ បជហិំសុ, តស្មា តុម្ហេបិ បជហថាតិ អត្ថោ. ឯលណ្ឌេហីតិ ឯលណ្ឌា កិរ សាលទូសនា ហោន្តិ, តស្មា ឯវមាហ. វិសោធេយ្យាតិ ឯលណ្ឌេ ចេវ អញ្ញា ច វល្លិយោ ឆិន្ទិត្វា ពហិ នីហរណេន សោធេយ្យ. សុជាតាតិ សុសណ្ឋិតា. សម្មា បរិហរេយ្យាតិ មរិយាទំ ពន្ធិត្វា ឧទកាសិញ្ចនេនបិ កាលេនកាលំ មូលមូលេ ខណនេនបិ វល្លិគុម្ពាទិច្ឆេទនេនបិ កិបិល្លបូដកហរណេនបិ មក្កដកជាលសុក្ខទណ្ឌកហរណេនបិ សម្មា វឌ្ឍេត្វា បោសេយ្យ. វុទ្ធិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

២២៦. ឥទានិ អក្ខន្តិយា ទោសំ ទស្សេន្តោ ភូតបុព្ពន្តិអាទិមាហ. តត្ថ វេទេហិកាតិ វិទេហរដ្ឋវាសិកស្ស ធីតា. អថ វា វេទោតិ បញ្ញា វុច្ចតិ, វេទេន ឦហតិ ឥរិយតីតិ វេទេហិកា, បណ្ឌិតាតិ អត្ថោ. គហបតានីតិ ឃរសាមិនី. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិឃោសោ. សោរតាតិ សោរច្ចេន សមន្នាគតា. និវាតាតិ និវាតវុត្តិ. ឧបសន្តាតិ និព្ពុតា. ទក្ខាតិ ភត្តបចនសយនត្ថរណទីបុជ្ជលនាទិកម្មេសុ ឆេកា. អនលសាតិ ឧដ្ឋាហិកា, សុសំវិហិតកម្មន្តាតិ សុដ្ឋុ សំវិហិតកម្មន្តា. ឯកា អនលសា ហោតិ, យំ យំ បន ភាជនំ គណ្ហាតិ, តំ តំ ភិន្ទតិ វា ឆិទ្ទំ វា ករោតិ, អយំ ន តាទិសាតិ ទស្សេតិ.

ទិវា ឧដ្ឋាសីតិ បាតោវ កត្តព្ពានិ ធេនុទុហនាទិកម្មានិ អកត្វា ឧស្សូរេ ឧដ្ឋិតា. ហេ ជេ កាឡីតិ អរេ កាឡិ. កិំ ជេ ទិវា ឧដ្ឋាសីតិ កិំ តេ កិញ្ចិ អផាសុកំ អត្ថិ, កិំ ទិវា ឧដ្ឋាសីតិ? នោ វត រេ កិញ្ចីតិ អរេ យទិ តេ ន កិញ្ចិ អផាសុកំ អត្ថិ, នេវ សីសំ រុជ្ឈតិ, ន បិដ្ឋិ, អថ កស្មា បាបិ ទាសិ ទិវា ឧដ្ឋាសីតិ កុបិតា អនត្តមនា ភាកុដិមកាសិ. ទិវាតរំ ឧដ្ឋាសីតិ បុនទិវសេ ឧស្សូរតរំ ឧដ្ឋាសិ. អនត្តមនវាចន្តិ អរេ បាបិ ទាសិ អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសិ; កិំ អគ្គិំ សីតោតិ មញ្ញសិ, ឥទានិ តំ សិក្ខាបេស្សាមីតិអាទីនិ វទមានា កុបិតវចនំ និច្ឆារេសិ.

បដិវិសកានន្តិ សាមន្តគេហវាសីនំ. ឧជ្ឈាបេសីតិ អវជានាបេសិ. ចណ្ឌីតិ អសោរតា កិព្ពិសា. ឥតិ យត្តកា គុណា, តតោ ទិគុណា ទោសា ឧប្បជ្ជិំសុ. គុណា នាម សណិកំ សណិកំ អាគច្ឆន្តិ; ទោសា ឯកទិវសេនេវ បត្ថដា ហោន្តិ. សោរតសោរតោតិ អតិវិយ សោរតោ, សោតាបន្នោ នុ ខោ, សកទាគាមី អនាគាមី អរហា នុ ខោតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. ផុសន្តីតិ ផុសន្តា ឃដ្ដេន្តា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ.

អថ ភិក្ខុ សោរតោតិ វេទិតព្ពោតិ អថ អធិវាសនក្ខន្តិយំ ឋិតោ ភិក្ខុ សោរតោតិ វេទិតព្ពោ. យោ ចីវរ…បេ… បរិក្ខារហេតូតិ យោ ឯតានិ ចីវរាទីនិ បណីតបណីតានិ លភន្តោ បាទបរិកម្មបិដ្ឋិបរិកម្មាទីនិ ឯកវចនេនេវ ករោតិ. អលភមានោតិ យថា បុព្ពេ លភតិ, ឯវំ អលភន្តោ. ធម្មញ្ញេវ សក្ករោន្តោតិ ធម្មំយេវ សក្ការំ សុកតការំ ករោន្តោ. គរុំ ករោន្តោតិ គរុភារិយំ ករោន្តោ. មានេន្តោតិ មនេន បិយំ ករោន្តោ. បូជេន្តោតិ បច្ចយបូជាយ បូជេន្តោ. អបចាយមានោតិ ធម្មំយេវ អបចាយមានោ អបចិតិំ នីចវុត្តិំ ទស្សេន្តោ.

២២៧. ឯវំ អក្ខន្តិយា ទោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេ អធិវាសេន្តិ, តេ ឯវំ អធិវាសេន្តីតិ បញ្ច វចនបថេ ទស្សេន្តោ បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ កាលេនាតិ យុត្តបត្តកាលេន. ភូតេនាតិ សតា វិជ្ជមានេន. សណ្ហេនាតិ សម្មដ្ឋេន. អត្ថសញ្ហិតេនាតិ អត្ថនិស្សិតេន ការណនិស្សិតេន. អកាលេនាតិអាទីនិ តេសំយេវ បដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. មេត្តចិត្តាតិ ឧប្បន្នមេត្តចិត្តា ហុត្វា. ទោសន្តរាតិ ទុដ្ឋចិត្តា, អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នទោសា ហុត្វា. តត្រាតិ តេសុ វចនបថេសុ. ផរិត្វាតិ អធិមុច្ចិត្វា. តទារម្មណញ្ចាតិ កថំ តទារម្មណំ សព្ពាវន្តំ លោកំ ករោតិ? បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតំ បុគ្គលំ មេត្តចិត្តស្ស អារម្មណំ កត្វា បុន តស្សេវ មេត្តចិត្តស្ស អវសេសសត្តេ អារម្មណំ ករោន្តោ សព្ពាវន្តំ លោកំ តទារម្មណំ ករោតិ នាម. តត្រាយំ វចនត្ថោ. តទារម្មណញ្ចាតិ តស្សេវ មេត្តចិត្តស្ស អារម្មណំ កត្វា. សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្តំ. លោកន្តិ សត្តលោកំ. វិបុលេនាតិ អនេកសត្តារម្មណេន. មហគ្គតេនាតិ មហគ្គតភូមិកេន. អប្បមាណេនាតិ សុភាវិតេន. អវេរេនាតិ និទ្ទោសេន. អព្យាពជ្ឈេនាតិ និទ្ទុក្ខេន. ផរិត្វា វិហរិស្សាមាតិ ឯវរូបេន មេត្តាសហគតេន ចេតសា តញ្ច បុគ្គលំ សព្ពញ្ច លោកំ តស្ស ចិត្តស្ស អារម្មណំ កត្វា អធិមុច្ចិត្វា វិហរិស្សាម.

២២៨. ឥទានិ តទត្ថទីបិកំ ឧបមំ អាហរន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ អបថវិន្តិ និប្បថវិំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. តត្រ តត្រាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ. វិកិរេយ្យាតិ បច្ឆិយា បំសុំ ឧទ្ធរិត្វា ពីជានិ វិយ វិកិរេយ្យ. ឱដ្ឋុភេយ្យាតិ ខេឡំ បាតេយ្យ. អបថវិំ ករេយ្យាតិ ឯវំ កាយេន ច វាចាយ ច បយោគំ កត្វាបិ សក្កុណេយ្យ អបថវិំ កាតុន្តិ? គម្ភីរាតិ ពហលត្តេន ទ្វិយោជនសតសហស្សានិ ចត្តារិ ច នហុតានិ គម្ភីរា. អប្បមេយ្យាតិ តិរិយំ បន អបរិច្ឆិន្នា. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – បថវី វិយ ហិ មេត្តចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. កុទាលបិដកំ គហេត្វា អាគតបុរិសោ វិយ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ. យថា សោ កុទាលបិដកេន មហាបថវិំ អបថវិំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វោ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ មេត្តចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតីតិ.

២២៩. ទុតិយឧបមាយំ ហលិទ្ទិន្តិ យំកិញ្ចិ បីតកវណ្ណំ. នីលន្តិ កំសនីលំ វា បលាសនីលំ វា. អរូបីតិ អរូបោ. ននុ ច, ទ្វិន្នំ កដ្ឋានំ វា ទ្វិន្នំ រុក្ខានំ វា ទ្វិន្នំ សេយ្យានំ វា ទ្វិន្នំ សេលានំ វា អន្តរំ បរិច្ឆិន្នាកាសរូបន្តិ អាគតំ, កស្មា ឥធ អរូបីតិ វុត្តោតិ? សនិទស្សនភាវបដិក្ខេបតោ. តេនេវាហ ‘‘អនិទស្សនោ’’តិ. តស្មិញ្ហិ រូបំ លិខិតុំ, រូបបាតុភាវំ ទស្សេតុំ ន សក្កា, តស្មា ‘‘អរូបី’’តិ វុត្តោ. អនិទស្សនោតិ ទស្សនស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អនាបាថោ. ឧបមាសំសន្ទនេ បនេត្ថ អាកាសោ វិយ មេត្តចិត្តំ. តុលិកបញ្ចមា ចត្តារោ រង្គជាតា វិយ បញ្ច វចនបថា, តុលិកបញ្ចមេ រង្គេ គហេត្វា អាគតបុរិសោ វិយ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ. យថា សោ តុលិកបញ្ចមេហិ រង្គេហិ អាកាសេ រូបបាតុភាវំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វោ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ មេត្តចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ កត្វា ទោសុប្បត្តិំ ទស្សេតុំ ន សក្ខិស្សតីតិ.

២៣០. តតិយឧបមាយំ អាទិត្តន្តិ បជ្ជលិតំ. គម្ភីរា អប្បមេយ្យាតិ ឥមិស្សា គង្គាយ គម្ភីរដ្ឋានំ គាវុតម្បិ អត្ថិ, អឌ្ឍយោជនម្បិ, យោជនម្បិ. បុថុលំ បនស្សា ឯវរូបំយេវ, ទីឃតោ បន បញ្ចយោជនសតានិ. សា កថំ គម្ភីរា អប្បមេយ្យាតិ? ឯតេន បយោគេន បរិវត្តេត្វា ឧទ្ធនេ ឧទកំ វិយ តាបេតុំ អសក្កុណេយ្យតោ. ឋិតោទកំ បន កេនចិ ឧបាយេន អង្គុលមត្តំ វា អឌ្ឍង្គុលមត្តំ វា ឯវំ តាបេតុំ សក្កា ភវេយ្យ, អយំ បន ន សក្កា, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. ឧបមាសំសន្ទនេ បនេត្ថ គង្គា វិយ មេត្តចិត្តំ, តិណុក្កំ អាទាយ អាគតបុរិសោ វិយ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ. យថា សោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ គង្គំ តាបេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វោ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ មេត្តចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតីតិ.

២៣១. ចតុត្ថឧបមាយំ ពិឡារភស្តាតិ ពិឡារចម្មបសិព្ពកា. សុមទ្ទិតាតិ សុដ្ឋុ មទ្ទិតា. សុបរិមទ្ទិតាតិ អន្តោ ច ពហិ ច សមន្តតោ សុបរិមទ្ទិតា. តូលិនីតិ សិម្ពលិតូលលតាតូលសមានា. ឆិន្នសស្សរាតិ ឆិន្នសស្សរសទ្ទា. ឆិន្នភព្ភរាតិ ឆិន្នភព្ភរសទ្ទា. ឧបមាសំសន្ទនេ បនេត្ថ ពិឡារភស្តា វិយ មេត្តចិត្តំ, កដ្ឋកឋលំ អាទាយ អាគតបុរិសោ វិយ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ. យថា សោ កដ្ឋេន វា កឋលេន វា ពិឡារភស្តំ សរសរំ ភរភរំ សទ្ទំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វោ បញ្ច វចនបថេ គហេត្វា អាគតបុគ្គលោ មេត្តចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ កត្វា ទោសានុគតភាវំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតីតិ.

២៣២. ឱចរកាតិ អវចរកា ហេដ្ឋាចរកា, នីចកម្មការកាតិ អត្ថោ. យោ មនោ បទូសេយ្យាតិ យោ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា មនោ បទូសេយ្យ, តំ កកចេន ឱកន្តនំ នាធិវាសេយ្យ. ន មេ សោ តេន សាសនករោតិ សោ តេន អនធិវាសនេន មយ្ហំ ឱវាទករោ ន ហោតិ. អាបត្តិ បនេត្ថ នត្ថិ.

២៣៣. អណុំ វា ថូលំ វាតិ អប្បសាវជ្ជំ វា មហាសាវជ្ជំ វា. យំ តុម្ហេ នាធិវាសេយ្យាថាតិ យោ តុម្ហេហិ អធិវាសេតព្ពោ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. នោ ហេតំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, អនធិវាសេតព្ពំ នាម វចនបថំ ន បស្សាមាតិ អធិប្បាយោ. ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ ឥតិ ភគវា អរហត្តេន កូដំ គណ្ហន្តោ យថានុសន្ធិនា ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

កកចូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ អលគទ្ទូបមសុត្តំ. តត្ថ គទ្ធេ ពាធយិំសូតិ គទ្ធពាធិនោ, គទ្ធពាធិនោ បុព្ពបុរិសា អស្សាតិ គទ្ធពាធិបុព្ពោ, តស្ស គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស, គិជ្ឈឃាតកកុលប្បសុតស្សាតិ អត្ថោ. សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. តេ កម្មកិលេសវិបាកឧបវាទអាណាវីតិក្កមវសេន បញ្ចវិធា. តត្ថ បញ្ចានន្តរិយធម្មា កម្មន្តរាយិកា នាម. តថា ភិក្ខុនីទូសកកម្មំ, តំ បន មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កិលេសន្តរាយិកា នាម. បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកានំ បដិសន្ធិធម្មា វិបាកន្តរាយិកា នាម. អរិយូបវាទធម្មា ឧបវាទន្តរាយិកា នាម, តេ បន យាវ អរិយេ ន ខមាបេន្តិ, តាវទេវ, ន តតោ បរំ. សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកា នាម. តេបិ យាវ ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតិ, ន វុដ្ឋាតិ វា, ន ទេសេតិ វា, តាវទេវ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សេសន្តរាយិកេ ជានាតិ, វិនយេ បន អកោវិទត្តា បណ្ណត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកេ ន ជានាតិ, តស្មា រហោគតោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ឥមេ អាគារិកា បញ្ច កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ ហោន្តិ. ភិក្ខូបិ មនាបិកានិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ បស្សន្តិ…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុសន្តិ, មុទុកានិ អត្ថរណបាវុរណាទីនិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯតំ សព្ពំ វដ្ដតិ. កស្មា ឥត្ថីនំយេវ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា ន វដ្ដន្តិ? ឯតេបិ វដ្ដន្តីតិ. ឯវំ រសេន រសំ សំសន្ទេត្វា សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច ឯកំ កត្វា ថូលវាកេហិ សទ្ធិំ អតិសុខុមសុត្តំ ឧបនេន្តោ វិយ, សាសបេន សទ្ធិំ សិនេរុំ ឧបសំហរន្តោ វិយ, បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វា, ‘‘កិំ ភគវតា មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ មហតា ឧស្សាហេន បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ ទោសោ’’តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈន្តោ វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហន្តោ អរិយមគ្គេ ខាណុកណ្ដកាទីនិ បក្ខិបន្តោ មេថុនធម្មេ ទោសោ នត្ថីតិ ជិនស្ស អាណាចក្កេ បហារំ អទាសិ. តេនាហ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទិ.

ឯវំ ព្យា ខោតិ ឯវំ វិយ ខោ. សមនុយុញ្ជន្តីតិអាទីសុ កិំ លទ្ធិកោ ត្វំ, លទ្ធិំ វទេហីតិ បុច្ឆមានា សមនុយុញ្ជន្តិ នាម. ទិដ្ឋិំ បតិដ្ឋាបេន្តា សមនុគ្គាហន្តិ នាម. កេន ការណេន ឯវំ វទសីតិ ការណំ បុច្ឆន្តា សមនុភាសន្តិ នាម. អដ្ឋិកង្កលូបមាតិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤២-៤៨) អដ្ឋិកង្កលូបមា អប្បស្សាទដ្ឋេន. មំសបេសូបមា ពហុសាធារណដ្ឋេន. តិណុក្កូបមា អនុទហនដ្ឋេន. អង្គារកាសូបមា មហាភិតាបនដ្ឋេន. សុបិនកូបមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន. យាចិតកូបមា តាវកាលិកដ្ឋេន. រុក្ខផលូបមា សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន. អសិសូនូបមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. សប្បសិរូបមា សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន. ថាមសាតិ ទិដ្ឋិថាមេន. បរាមាសាតិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន. អភិនិវិស្ស វោហរតីតិ អធិដ្ឋហិត្វា វោហរតិ ទីបេតិ វា.

២៣៥. យតោ ខោ តេ ភិក្ខូតិ យទា តេ ភិក្ខូ. ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតាតិ ឥទំ ឯស អត្តនោ អជ្ឈាសយេន នត្ថីតិ វត្តុកាមោបិ ភគវតោ អានុភាវេន សម្បដិច្ឆតិ, ពុទ្ធានំ កិរ សម្មុខា ទ្វេ កថា កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ.

២៣៦. កស្ស ខោ នាម ត្វំ មោឃបុរិសាតិ ត្វំ មោឃបុរិស កស្ស ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា វេស្សស្ស វា សុទ្ទស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វា មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ អយំ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. អរិដ្ឋោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា មំ មោឃបុរិសោតិ វទតិ, ន ខោ បន មោឃបុរិសាតិ វុត្តមត្តកេន មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ ន ហោតិ. ឧបសេនម្បិ ហិ វង្គន្តបុត្តំ, ‘អតិលហុំ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ពាហុល្លាយ អាវត្តោ’តិ (មហាវ. ៧៥) ភគវា មោឃបុរិសវាទេន ឱវទិ. ថេរោ អបរភាគេ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឆ អភិញ្ញា សច្ឆាកាសិ. អហម្បិ តថារូបំ វីរិយំ បគ្គណ្ហិត្វា មគ្គផលានិ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ. អថស្ស ភគវា ពន្ធនា បវុត្តស្ស បណ្ឌុបលាសស្ស វិយ អវិរុឡ្ហិភាវំ ទស្សេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

ឧស្មីកតោបីតិ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ កិន្តិ មញ្ញថ, អយំ អរិដ្ឋោ ឯវំលទ្ធិកោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បដិវិរុជ្ឈិត្វា វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហិត្វា តថាគតស្ស អាណាចក្កេ បហារំ ទទមានោ អបិ នុ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឧស្មីកតោបិ? យថា និព្ពុតេបិ មហន្តេ អគ្គិក្ខន្ធេ ខជ្ជុបនកមត្តាបិ អគ្គិបបដិកា ហោតិយេវ, យំ និស្សាយ បុន មហាអគ្គិក្ខន្ធោ ភវេយ្យ. កិំ នុ ខោ ឯវំ ឥមស្ស អប្បមត្តិកាបិ ញាណុស្មា អត្ថិ, យំ និស្សាយ វាយមន្តោ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេយ្យាតិ? នោ ហេតំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, ឯវំលទ្ធិកស្ស កុតោ ឯវរូបា ញាណុស្មាតិ? មគ្គផលានំ បច្ចយសមត្ថាយ ញាណុស្មាយ ឧស្មីកតភាវំ បដិក្ខិបន្តា វទន្តិ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជភូតោ. បត្តក្ខន្ធោតិ បតិតក្ខន្ធោ. អប្បដិភានោតិ កិញ្ចិ បដិភានំ អបស្សន្តោ ភិន្នបដិភានោ ឯវរូបម្បិ នាម និយ្យានិកសាសនំ លភិត្វា អវិរុឡ្ហិធម្មោ កិរម្ហិ សមុគ្ឃាតិតបច្ចយោ ជាតោតិ អត្តនោ អភព្ពតំ បច្ចវេក្ខន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន ភូមិំ ខណមានោ និសីទិ.

បញ្ញាយិស្សសិ ខោតិ អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. អរិដ្ឋោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា មយ្ហំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ បច្ឆិន្នោតិ វទតិ, ន ខោ បន ពុទ្ធា សឧបនិស្សយានំយេវ ធម្មំ ទេសេន្តិ, អនុបនិស្សយានម្បិ ទេសេន្តិ, អហំ សត្ថុ សន្តិកា សុគតោវាទំ លភិត្វា អត្តនោ សម្បត្តូបគំ កុសលំ ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ភគវា ឱវាទំ បដិបស្សម្ភេន្តោ ‘‘បញ្ញាយិស្សសី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ, ត្វំយេវ, មោឃបុរិស, ឥមិនា បាបកេន ទិដ្ឋិគតេន និរយាទីសុ បញ្ញាយិស្សសិ, មម សន្តិកា តុយ្ហំ សុគតោវាទោ នាម នត្ថិ, ន មេ តយា អត្ថោ, ឥធាហំ ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិស្សាមីតិ.

២៣៧. អថ ខោ ភគវាតិ អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ ភគវា បរិសំ សោធេតិ, អរិដ្ឋំ គណតោ និស្សារេតិ. សចេ ហិ បរិសគតានំ កស្សចិ ឯវំ ភវេយ្យ – ‘‘អយំ អរិដ្ឋោ ភគវតា អកថិតំ កថេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ, កច្ចិ នុ ខោ បរិសមជ្ឈេ ភគវតា កថាយ សមារទ្ធាយ សហសា កថិត’’ន្តិ. ឯវំ កថិតំ បន ន អរិដ្ឋោវ សុណាតិ, អញ្ញេនបិ សុតំ ភវិស្សតិ. អថាបិស្ស សិយា ‘‘យថា សត្ថា អរិដ្ឋំ និគ្គណ្ហាតិ, មម្បិ ឯវំ និគ្គណ្ហេយ្យាតិ សុត្វាបិ តុណ្ហីភាវំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ. ‘‘តំ សព្ពំ ន ករិស្សន្តី’’តិ. មយាបិ ន កថិតំ, អញ្ញេន សុតម្បិ នត្ថីតិ ‘‘តុម្ហេបិមេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា បរិសាយ លទ្ធិំ សោធេតិ. បរិសាយ បន លទ្ធិសោធនេនេវ អរិដ្ឋោ គណតោ និស្សារិតោ នាម ហោតិ.

ឥទានិ អរិដ្ឋស្ស លទ្ធិំ បកាសេន្តោ សោ វត, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញត្រេវ កាមេហីតិអាទីសុ យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘‘តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ, សោ វត កិលេសកាមេហិ ចេវ កិលេសកាមសម្បយុត្តេហិ សញ្ញាវិតក្កេហិ ច អញ្ញត្រ, ឯតេ ធម្មេ បហាយ, វិនា ឯតេហិ ធម្មេហិ, វត្ថុកាមេ បដិសេវិស្សតិ, មេថុនសមាចារំ សមាចរិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឥទំ ការណំ នាម នត្ថិ, អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោតិ.

២៣៨. ឯវំ ភគវា អយំ អរិដ្ឋោ យថា នាម រជកោ សុគន្ធានិបិ ទុគ្គន្ធានិបិ ជិណ្ណានិបិ នវានិបិ សុទ្ធានិបិ អសុទ្ធានិបិ វត្ថានិ ឯកតោ ភណ្ឌិកំ ករោតិ, ឯវមេវ ភិក្ខូនំ និច្ឆន្ទរាគបណីតចីវរាទិបរិភោគញ្ច អនិពទ្ធសីលានំ គហដ្ឋានំ អន្តរាយករំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និពទ្ធសីលានំ ភិក្ខូនំ អាវរណករំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច សព្ពំ ឯកសទិសំ ករោតីតិ អរិដ្ឋស្ស លទ្ធិំ បកាសេត្វា ឥទានិ ទុគ្គហិតាយ បរិយត្តិយា ទោសំ ទស្សេន្តោ ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេតិអាទិមាហ. តត្ថ បរិយាបុណន្តីតិ ឧគ្គណ្ហន្តិ. សុត្តន្តិអាទីសុ ឧភតោវិភង្គនិទ្ទេសខន្ធកបរិវារា, សុត្តនិបាតេ មង្គលសុត្តរតនសុត្តនាលកសុអាតុវដ្ដកសុត្តានិ, អញ្ញម្បិ ច សុត្តនាមកំ តថាគតវចនំ សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពម្បិ សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ, វិសេសេន សំយុត្តកេ សកលោបិ សគាថាវគ្គោ. សកលំ អភិធម្មបិដកំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ, យញ្ច អញ្ញម្បិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ អសង្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ, តំ វេយ្យាករណន្តិ វេទិតព្ពំ. ធម្មបទំ, ថេរគាថា, ថេរិគាថា, សុត្តនិបាតេ នោសុត្តនាមិកា សុទ្ធិកគាថា ច គាថាតិ វេទិតព្ពា. សោមនស្សញាណមយិកគាថាបដិសំយុត្តា ទ្វេអសីតិសុត្តន្តា ឧទានន្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា’’តិអាទិនយប្បវត្តា (ឥតិវុ. ១,២) ទសុត្តរសតសុត្តន្តា ឥតិវុត្តកន្តិ វេទិតព្ពា. អបណ្ណកជាតកាទីនិ បណ្ណាសាធិកានិ បញ្ចជាតកសតានិ ជាតកន្តិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា អានន្ទេ’’តិអាទិនយប្បវត្តា (អ. និ. ៤.១២៩) សព្ពេបិ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មប្បដិសំយុត្តា សុត្តន្តា អព្ភុតធម្មន្តិ វេទិតព្ពា. ចូឡវេទល្លមហាវេទល្លសម្មាទិដ្ឋិសក្កបញ្ហសង្ខារភាជនិយមហាបុណ្ណមសុត្តាទយោ សព្ពេបិ វេទញ្ច តុដ្ឋិញ្ច លទ្ធា លទ្ធា បុច្ឆិតសុត្តន្តា វេទល្លន្តិ វេទិតព្ពា.

អត្ថំ ន ឧបបរិក្ខន្តីតិ អត្ថត្ថំ ការណត្ថំ ន បស្សន្តិ ន បរិគ្គណ្ហន្តិ. អនុបបរិក្ខតន្តិ អនុបបរិក្ខន្តានំ. ន និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ ន ឧបដ្ឋហន្តិ ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ សមាធិ វិបស្សនា មគ្គោ ផលំ វដ្ដំ វិវដ្ដំ កថិតន្តិ ឯវំ ជានិតុំ ន សក្កា ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេ ឧបារម្ភានិសំសា ចេវាតិ តេ បរេសំ វាទេ ទោសារោបនានិសំសា ហុត្វា បរិយាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា ចាតិ ឯវំ វាទបមោក្ខានិសំសា, បរេហិ សកវាទេ ទោសេ អារោបិតេ តំ ទោសំ ឯវំ មោចេស្សាមាតិ ឥមិនាវ ការណេន បរិយាបុណន្តីតិ អត្ថោ. តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភោន្តីតិ យស្ស ច មគ្គស្ស វា ផលស្ស វា អត្ថាយ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ, តញ្ចស្ស ធម្មស្ស អត្ថំ ឯតេ ទុគ្គហិតគ្គាហិនោ នានុភោន្តិ. អបិច បរស្ស វាទេ ឧបារម្ភំ អារោបេតុំ អត្តនោ វាទំ មោចេតុំ អសក្កោន្តាបិ តញ្ច អត្ថំ នានុភោន្តិយេវ.

២៣៩. អលគទ្ទត្ថិកោតិ អាសិវិសអត្ថិកោ. គទោតិ ហិ វិសស្ស នាមំ, តំ តស្ស អលំ បរិបុណ្ណំ អត្ថីតិ អលគទ្ទោ. ភោគេតិ សរីរេ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តីតិ និត្ថរណបរិយត្តិវសេន ឧគ្គណ្ហន្តិ. តិស្សោ ហិ បរិយត្តិយោ អលគទ្ទបរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តីតិ.

តត្ថ យោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា ឯវំ ចីវរាទីនិ វា លភិស្សាមិ, ចតុបរិសមជ្ឈេ វា មំ ជានិស្សន្តីតិ លាភសក្ការហេតុ បរិយាបុណាតិ, តស្ស សា បរិយត្តិ អលគទ្ទបរិយត្តិ នាម. ឯវំ បរិយាបុណតោ ហិ ពុទ្ធវចនំ អបរិយាបុណិត្វា និទ្ទោក្កមនំ វរតរំ.

យោ បន ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សីលស្ស អាគតដ្ឋានេ សីលំ បូរេត្វា សមាធិស្ស អាគតដ្ឋានេ សមាធិគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា វិបស្សនាយ អាគតដ្ឋានេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា មគ្គផលានំ អាគតដ្ឋានេ មគ្គំ ភាវេស្សាមិ ផលំ សច្ឆិករិស្សាមីតិ ឧគ្គណ្ហាតិ, តស្ស សា បរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ នាម ហោតិ.

ខីណាសវស្ស បន បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ នាម. តស្ស ហិ អបរិញ្ញាតំ អប្បហីនំ អភាវិតំ អសច្ឆិកតំ វា នត្ថិ. សោ ហិ បរិញ្ញាតក្ខន្ធោ បហីនកិលេសោ ភាវិតមគ្គោ សច្ឆិកតផលោ, តស្មា ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណន្តោ តន្តិធារកោ បវេណិបាលកោ វំសានុរក្ខកោវ ហុត្វា ឧគ្គណ្ហាតិ. ឥតិស្ស សា បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ នាម ហោតិ.

យោ បន បុថុជ្ជនោ ឆាតភយាទីសុ គន្ថធរេសុ ឯកស្មិំ ឋានេ វសិតុំ អសក្កោន្តេសុ សយំ ភិក្ខាចារេន អកិលមមានោ អតិមធុរំ ពុទ្ធវចនំ មា នស្សតុ, តន្តិំ ធារេស្សាមិ, វំសំ ឋបេស្សាមិ, បវេណិំ បាលេស្សាមីតិ បរិយាបុណាតិ, តស្ស បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? ន អត្តនោ ឋានេ ឋត្វា បរិយាបុតត្តា. បុថុជ្ជនស្ស ហិ បរិយត្តិ នាម អលគទ្ទា វា ហោតិ និត្ថរណា វា, សត្តន្នំ សេក្ខានំ និត្ថរណាវ, ខីណាសវស្ស ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិយេវ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ និត្ថរណបរិយត្តិ អធិប្បេតា.

និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេសុ ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ វិបស្សនា, ឥធ មគ្គោ, ឥធ ផលំ, ឥធ វដ្ដំ, ឥធ វិវដ្ដន្តិ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោន្តីតិ យេសំ មគ្គផលានំ អត្ថាយ បរិយាបុណន្តិ. សុគ្គហិតបរិយត្តិំ និស្សាយ មគ្គំ ភាវេត្វា ផលំ សច្ឆិករោន្តា តញ្ចស្ស ធម្មស្ស អត្ថំ អនុភវន្តិ. បរវាទេ ឧបារម្ភំ អារោបេតុំ សក្កោន្តាបិ សកវាទេ អារោបិតំ ទោសំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ គហេត្វា មោចេតុំ សក្កោន្តាបិ អនុភោន្តិយេវ. ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តីតិ សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេ សីលាទីនិ បូរេន្តានម្បិ, បរេសំ វាទេ សហធម្មេន ឧបារម្ភំ អារោបេន្តានម្បិ, សកវាទតោ ទោសំ ហរន្តានម្បិ, អរហត្តំ បត្វា បរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេត្វា ធម្មទេសនាយ បសន្នេហិ ឧបនីតេ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តានម្បិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ.

ឯវំ សុគ្គហិតេ ពុទ្ធវចនេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថេវ និយោជេន្តោ តស្មា តិហ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ទុគ្គហិតបរិយត្តិ ទុគ្គហិតអលគទ្ទោ វិយ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ, សុគ្គហិតបរិយត្តិ សុគ្គហិតអលគទ្ទោ វិយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតិ, តស្មាតិ អត្ថោ. តថា នំ ធារេយ្យាថាតិ តថេវ នំ ធារេយ្យាថ, តេនេវ អត្ថេន គណ្ហេយ្យាថ. យេ វា បនាស្សុ វិយត្តា ភិក្ខូតិ យេ វា បន អញ្ញេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានមហាកស្សបមហាកច្ចានាទិកា ព្យត្តា បណ្ឌិតា ភិក្ខូ អស្សុ, តេ បុច្ឆិតព្ពា. អរិដ្ឋេន វិយ បន មម សាសនេ ន កលលំ វា កចវរំ វា បក្ខិបិតព្ពំ.

២៤០. កុល្លូបមន្តិ កុល្លសទិសំ. និត្ថរណត្ថាយាតិ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ. ឧទកណ្ណវន្តិ យញ្ហិ ឧទកំ គម្ភីរំ ន បុថុលំ. បុថុលំ វា បន ន គម្ភីរំ, ន តំ អណ្ណវោតិ វុច្ចតិ. យំ បន គម្ភីរញ្ចេវ បុថុលញ្ច, តំ អណ្ណវោតិ វុច្ចតិ. តស្មា មហន្តំ ឧទកណ្ណវន្តិ មហន្តំ បុថុលំ គម្ភីរំ ឧទកន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សាសង្កំ នាម យត្ថ ចោរានំ និវុត្ថោកាសោ ទិស្សតិ. ឋិតោកាសោ, និសិន្នោកាសោ, និបន្នោកាសោ ទិស្សតិ. សប្បដិភយំ នាម យត្ថ ចោរេហិ មនុស្សា ហតា ទិស្សន្តិ, វិលុត្តា ទិស្សន្តិ, អាកោដិតា ទិស្សន្តិ. ឧត្តរសេតូតិ ឧទកណ្ណវស្ស ឧបរិ ពទ្ធោ សេតុ. កុល្លំ ពន្ធិត្វាតិ កុល្លោ នាម តរណត្ថាយ កលាបំ កត្វា ពទ្ធោ. បត្ថរិត្វា ពទ្ធា បន បទរចាដិអាទយោ ឧឡុម្បោតិ វុច្ចន្តិ. ឧច្ចារេត្វាតិ ឋបេត្វា. កិច្ចការីតិ បត្តការី យុត្តការី, បតិរូបការីតិ អត្ថោ. ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពាតិ ឯត្ថ ធម្មាតិ សមថវិបស្សនា. ភគវា ហិ សមថេបិ ឆន្ទរាគំ បជហាបេសិ, វិបស្សនាយបិ. សមថេ ឆន្ទរាគំ កត្ថ បជហាបេសិ? ‘‘ឥតិ ខោ, ឧទាយិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្សបិ បហានំ វទាមិ, បស្សសិ នោ ត្វំ, ឧទាយិ, តំ សំយោជនំ អណុំ វា ថូលំ វា, យស្សាហំ នោ បហានំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ២.១៥៦) ឯត្ថ សមថេ ឆន្ទរាគំ បជហាបេសិ. ‘‘ឥមំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិំ ឯវំ បរិសុទ្ធំ ឯវំ បរិយោទាតំ ន អល្លីយេថ ន កេលាយេថ ន ធនាយេថា’’តិ (ម. និ. ១.៤០១) ឯត្ថ វិបស្សនាយ ឆន្ទរាគំ បជហាបេសិ. ឥធ បន ឧភយត្ថ បជហាបេន្តោ ‘‘ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ អាហ.

តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, អហំ ឯវរូបេសុ សន្តប្បណីតេសុ ធម្មេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ វទាមិ, កិំ បន ឥមស្មិំ អសទ្ធម្មេ គាមធម្មេ វសលធម្មេ ទុដ្ឋុល្លេ ឱទកន្តិកេ, យត្ថ អយំ អរិដ្ឋោ មោឃបុរិសោ និទ្ទោសសញ្ញី បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគំ នាលំ អន្តរាយាយាតិ វទតិ. អរិដ្ឋេន វិយ ន តុម្ហេហិ មយ្ហំ សាសនេ កលលំ វា កចវរំ វា បក្ខិបិតព្ពន្តិ ឯវំ ភគវា ឥមិនាបិ ឱវាទេន អរិដ្ឋំយេវ និគ្គណ្ហាតិ.

២៤១. ឥទានិ យោ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ តិវិធគ្គាហវសេន អហំ មមន្តិ គណ្ហាតិ, សោ មយ្ហំ សាសនេ អយំ អរិដ្ឋោ វិយ កលលំ កចវរំ បក្ខិបតីតិ ទស្សេន្តោ ឆយិមានិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិដ្ឋានានីតិ ទិដ្ឋិបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិយា អារម្មណម្បិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិយា បច្ចយោបិ. រូបំ ឯតំ មមាតិអាទីសុ ឯតំ មមាតិ តណ្ហាគ្គាហោ. ឯសោហមស្មីតិ មានគ្គាហោ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ. ឯវំ រូបារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា ហោន្តិ. រូបំ បន អត្តាតិ ន វត្តព្ពំ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ទិដ្ឋំ រូបាយតនំ, សុតំ សទ្ទាយតនំ, មុតំ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, តញ្ហិ បត្វា គហេតព្ពតោ មុតន្តិ វុត្តំ. អវសេសានិ សត្តាយតនានិ វិញ្ញាតំ នាម. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ. លោកស្មិញ្ហិ បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា នោបត្តម្បិ. អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា នោបត្តម្បិ. តត្ថ បរិយេសិត្វា បត្តំ បត្តំ នាម. បរិយេសិត្វា នោបត្តំ បរិយេសិតំ នាម. អបរិយេសិត្វា បត្តញ្ច, អបរិយេសិត្វា នោបត្តញ្ច មនសានុវិចរិតំ នាម.

អថ វា បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ បត្តដ្ឋេន បត្តំ នាម. បរិយេសិត្វា នោបត្តំ បរិយេសិតំ នាម. អបរិយេសិត្វា នោបត្តំ មនសានុវិចរិតំ នាម. សព្ពំ វា ឯតំ មនសា អនុវិចរិតត្តា មនសានុវិចរិតំ នាម. ឥមិនា វិញ្ញាណារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា, ទេសនាវិលាសេន ហេដ្ឋា ទិដ្ឋាទិអារម្មណវសេន វិញ្ញាណំ ទស្សិតំ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ យម្បិ ឯតំ សោ លោកោតិអាទិនា នយេន បវត្តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ.

សោ លោកោ សោ អត្តាតិ យា ឯសា ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា ទិដ្ឋិ លោកោ ច អត្តា ចាតិ គណ្ហាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ បេច្ច ភវិស្សាមីតិ សោ អហំ បរលោកំ គន្ត្វា និច្ចោ ភវិស្សាមិ, ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ ភវិស្សាមិ, សិនេរុមហាបថវីមហាសមុទ្ទាទីហិ សស្សតីហិ សមំ តថេវ ឋស្សាមិ. តម្បិ ឯតំ មមាតិ តម្បិ ទស្សនំ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ. ឥមិនា ទិដ្ឋារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា. វិបស្សនាយ បដិវិបស្សនាកាលេ វិយ បច្ឆិមទិដ្ឋិយា បុរិមទិដ្ឋិគ្គហណកាលេ ឯវំ ហោតិ.

សុក្កបក្ខេ រូបំ នេតំ មមាតិ រូបេ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហា បដិក្ខិត្តា. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សមនុបស្សតីតិ ឥមស្ស បន បទស្ស តណ្ហាសមនុបស្សនា មានសមនុបស្សនា ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា ញាណសមនុបស្សនាតិ ចតស្សោ សមនុបស្សនាតិ អត្ថោ. តា កណ្ហបក្ខេ តិស្សន្នំ សមនុបស្សនានំ, សុក្កបក្ខេ ញាណសមនុបស្សនាយ វសេន វេទិតព្ពា. អសតិ ន បរិតស្សតីតិ អវិជ្ជមានេ ភយបរិតស្សនាយ តណ្ហាបរិតស្សនាយ វា ន បរិតស្សតិ. ឥមិនា ភគវា អជ្ឈត្តក្ខន្ធវិនាសេ អបរិតស្សមានំ ខីណាសវំ ទស្សេន្តោ ទេសនំ មត្ថកំ បាបេសិ.

២៤២. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខូតិ ឯវំ ភគវតា វុត្តេ អញ្ញតរោ អនុសន្ធិកុសលោ ភិក្ខុ – ‘‘ភគវតា អជ្ឈត្តក្ខន្ធវិនាសេ អបរិតស្សន្តំ ខីណាសវំ ទស្សេត្វា ទេសនា និដ្ឋាបិតា, អជ្ឈត្តំ អបរិតស្សន្តេ ខោ បន សតិ អជ្ឈត្តំ បរិតស្សកេន ពហិទ្ធា បរិក្ខារវិនាសេ បរិតស្សកេន អបរិតស្សកេន ចាបិ ភវិតព្ពំ. ឥតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ អយំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ភគវន្តំ ឯតទវោច. ពហិទ្ធា អសតីតិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារវិនាសេ. អហុ វត មេតិ អហោសិ វត មេ ភទ្ទកំ យានំ វាហនំ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណន្តិ អត្ថោ. តំ វត មេ នត្ថីតិ តំ វត ឥទានិ មយ្ហំ នត្ថិ, រាជូហិ វា ចោរេហិ វា ហដំ, អគ្គិនា វា ទឌ្ឍំ, ឧទកេន វា វុឡ្ហំ, បរិភោគេន វា ជិណ្ណំ. សិយា វត មេតិ ភវេយ្យ វត មយ្ហំ យានំ វាហនំ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ. តំ វតាហំ ន លភាមីតិ តមហំ អលភមានោ តទនុច្ឆវិកំ កម្មំ អកត្វា និសិន្នត្តា ឥទានិ ន លភាមីតិ សោចតិ, អយំ អគារិយសោចនា, អនគារិយស្ស បត្តចីវរាទីនំ វសេន វេទិតព្ពា.

អបរិតស្សនាវារេ ន ឯវំ ហោតីតិ យេហិ កិលេសេហិ ឯវំ ភវេយ្យ, តេសំ បហីនត្តា ន ឯវំ ហោតិ. ទិដ្ឋិដ្ឋានាធិដ្ឋានបរិយុដ្ឋានាភិនិវេសានុសយានន្តិ ទិដ្ឋីនញ្ច ទិដ្ឋិដ្ឋានានញ្ច ទិដ្ឋាធិដ្ឋានានញ្ច ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានញ្ច អភិនិវេសានុសយានញ្ច. សព្ពសង្ខារសមថាយាតិ និព្ពានត្ថាយ. និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម សព្ពសង្ខារាឥញ្ជិតានិ, សព្ពសង្ខារចលនានិ សព្ពសង្ខារវិប្ផន្ទិតានិ សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា តំ, ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ វុច្ចតិ. តទេវ ច អាគម្ម ខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ, បញ្ចកាមគុណូបធីតិ ឥមេ ឧបធយោ បដិនិស្សជ្ជិយន្តិ, តណ្ហា ខីយតិ វិរជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ, ‘‘សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ’’តិ វុច្ចតិ. និព្ពានាយាតិ អយំ បនស្ស សរូបនិទ្ទេសោ, ឥតិ សព្ពេហេវ ឥមេហិ បទេហិ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយត្ថាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្សាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ. តស្សេវំ ហោតីតិ តស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ នាមស្សុ, វិនស្សិស្សាមិ នាមស្សុ, នាស្សុ នាម ភវិស្សាមីតិ ឯវំ ហោតិ. ទិដ្ឋិគតិកស្ស ហិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សុញ្ញតាបដិសំយុត្តំ កត្វា ទេសិយមានំ ធម្មំ សុណន្តស្ស តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តាសោ ហេសោ, ភិក្ខវេ, អសុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៥).

២៤៣. ឯត្តាវតា ពហិទ្ធាបរិក្ខារវិនាសេ តស្សនកស្ស ច នោតស្សនកស្ស ច អជ្ឈត្តក្ខន្ធវិនាសេ តស្សនកស្ស ច នោតស្សនកស្ស ចាតិ ឥមេសំ វសេន ចតុក្កោដិកា សុញ្ញតា កថិតា. ឥទានិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារំ បរិគ្គហំ នាម កត្វា, វីសតិវត្ថុកំ សក្កាយទិដ្ឋិំ អត្តវាទុបាទានំ នាម កត្វា, សក្កាយទិដ្ឋិបមុខា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិនិស្សយំ នាម កត្វា តិកោដិកំ សុញ្ញតំ ទស្សេតុំ តំ, ភិក្ខវេ, បរិគ្គហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិគ្គហន្តិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារំ. បរិគ្គណ្ហេយ្យាថាតិ យថា វិញ្ញូ មនុស្សោ បរិគ្គណ្ហេយ្យ. អហម្បិ ខោ តំ, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ ន បស្សថ, អហម្បិ ន បស្សាមិ, ឥតិ ឯវរូបោ បរិគ្គហោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៤៤. ឯវំ តិកោដិកំ សុញ្ញតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អជ្ឈត្តក្ខន្ធេ អត្តាតិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារេ អត្តនិយន្តិ កត្វា ទ្វិកោដិកំ ទស្សេន្តោ អត្តនិ វា, ភិក្ខវេ, សតីតិអាទិមាហ. តត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ, ភិក្ខវេ, អត្តនិ វា សតិ ឥទំ មេ បរិក្ខារជាតំ អត្តនិយន្តិ អស្ស, អត្តនិយេវ វា បរិក្ខារេ សតិ អយំ មេ អត្តា ឥមស្ស បរិក្ខារស្ស សាមីតិ, ឯវំ អហន្តិ. សតិ មមាតិ, មមាតិ សតិ អហន្តិ យុត្តំ ភវេយ្យ. សច្ចតោតិ ភូតតោ, ថេតតោតិ តថតោ ថិរតោ វា.

ឥទានិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ឯវំ តិបរិវដ្ដវសេន អគ្គណ្ហន្តោ អយំ អរិដ្ឋោ វិយ មយ្ហំ សាសនេ កលលំ កចវរំ បក្ខិបតីតិ ទស្សេន្តោ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វាតិអាទិមាហ. តត្ថ អនិច្ចំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, យស្មា ហុត្វា ន ហោតិ, តស្មា អនិច្ចំ. ឧប្បាទវយវត្តិតោ វិបរិណាមតាវកាលិកនិច្ចបដិក្ខេបដ្ឋេន វាតិ ចតូហិ ការណេហិ អនិច្ចំ. ទុក្ខំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, បដិបីឡនាការេន ទុក្ខំ, សន្តាបទុក្ខមទុក្ខវត្ថុកសុខបដិក្ខេបដ្ឋេន វាតិ ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខំ. វិបរិណាមធម្មន្តិ ភវសង្កន្តិឧបគមនសភាវំ បកតិភាវវិជហនសភាវំ. កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តាតិ យុត្តំ នុ ខោ តំ ឥមេសំ តិណ្ណំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហានំ វសេន អហំ មមាតិ ឯវំ គហេតុំ. នោ ហេតំ, ភន្តេតិ ឥមិនា តេ ភិក្ខូ អវសវត្តនាការេន រូបំ, ភន្តេ, អនត្តាតិ បដិជានន្តិ. សុញ្ញអស្សាមិកអនិស្សរអត្តបដិក្ខេបដ្ឋេន វាតិ ចតូហិ ការណេហិ អនត្តា.

ភគវា ហិ កត្ថចិ អនិច្ចវសេន អនត្តត្តំ ទស្សេតិ, កត្ថចិ ទុក្ខវសេន, កត្ថចិ ឧភយវសេន. ‘‘ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតិ, ចក្ខុស្ស ឧប្បាទោបិ វយោបិ បញ្ញាយតិ. យស្ស ខោ បន ឧប្បាទោបិ វយោបិ បញ្ញាយតិ, អត្តា មេ ឧប្បជ្ជតិ ច វេតិ ចាតិ ឥច្ចស្ស ឯវមាគតំ ហោតិ, តស្មា តំ ន ឧបបជ្ជតិ ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, ឥតិ ចក្ខុ អនត្តា’’តិ (ម. និ. ៣.៤២២) ឥមស្មិញ្ហិ ឆឆក្កសុត្តេ អនិច្ចវសេន អនត្តតំ ទស្សេតិ. ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ, លព្ភេថ ច រូបេ ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា, តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ រូបេ ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’’តិ (មហាវ. ២០; សំ. និ. ៣.៥៩) ឥមស្មិំ អនត្តលក្ខណសុត្តេ ទុក្ខវសេន អនត្តតំ ទស្សេតិ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា, យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៧៦) ឥមស្មិំ អរហត្តសុត្តេ ឧភយវសេន អនត្តតំ ទស្សេតិ. កស្មា? អនិច្ចំ ទុក្ខញ្ច បាកដំ. អនត្តាតិ ន បាកដំ.

បរិភោគភាជនាទីសុ ហិ ភិន្នេសុ អហោ អនិច្ចន្តិ វទន្តិ, អហោ អនត្តាតិ វត្តា នាម នត្ថិ. សរីរេ គណ្ឌបិឡកាទីសុ វា ឧដ្ឋិតាសុ កណ្ដកេន វា វិទ្ធា អហោ ទុក្ខន្តិ វទន្តិ, អហោ អនត្តាតិ បន វត្តា នាម នត្ថិ. កស្មា? ឥទញ្ហិ អនត្តលក្ខណំ នាម អវិភូតំ ទុទ្ទសំ ទុប្បញ្ញាបនំ. តេន តំ ភគវា អនិច្ចវសេន វា ទុក្ខវសេន វា ឧភយវសេន វា ទស្សេតិ. តយិទំ ឥមស្មិម្បិ តេបរិវដ្ដេ អនិច្ចទុក្ខវសេនេវ ទស្សិតំ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តស្មា តិហ, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, យស្មា ឯតរហិ អញ្ញទាបិ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, តស្មាតិ អត្ថោ. យំកិញ្ចិ រូបន្តិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានេវ.

២៤៥. និព្ពិន្ទតីតិ ឧក្កណ្ឋតិ. ឯត្ថ ច និព្ពិទាតិ វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា អធិប្បេតា. វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាយ ហិ ពហូនិ នាមានិ. ឯសា ហិ កត្ថចិ សញ្ញគ្គន្តិ វុត្តា. កត្ថចិ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ. កត្ថចិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ. កត្ថចិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ. កត្ថចិ តម្មយតាបរិយាទានន្តិ. កត្ថចិ តីហិ នាមេហិ. កត្ថចិ ទ្វីហីតិ.

តត្ថ បោដ្ឋបាទសុត្តេ តាវ ‘‘សញ្ញា ខោ, បោដ្ឋបាទ, បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤១៦) ឯវំ សញ្ញគ្គន្តិ វុត្តា. សុសិមសុត្តេ ‘‘បុព្ពេ ខោ, សុសិម, ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៧០) ឯវំ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ វុត្តា. ទសុត្តរសុត្តេ ‘‘បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិបធានិយង្គ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩) ឯវំ បារិសុទ្ធិបទានិយង្គន្តិ វុត្តា. រថវិនីតេ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៧) ឯវំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វុត្តា. សឡាយតនវិភង្គេ ‘‘អតម្មយតំ, ភិក្ខវេ, និស្សាយ អតម្មយតំ អាគម្ម យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា យាយំ ឧបេក្ខា ឯកត្តា ឯកត្តសិតា, តំ និស្សាយ តំ អាគម្ម ឯវមេតិស្សា បហានំ ហោតិ, ឯវមេតិស្សា សមតិក្កមោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១០) ឯវំ តម្មយតាបរិយាទានន្តិ វុត្តា. បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘យា ច មុញ្ចិតុកម្យតា, យា ច បដិសង្ខានុបស្សនា, យា ច សង្ខារុបេក្ខា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៥៤) ឯវំ តីហិ នាមេហិ វុត្តា. បដ្ឋានេ ‘‘អនុលោមំ គោត្រភុស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ, អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) ឯវំ ទ្វីហិ នាមេហិ វុត្តា. ឥមស្មិំ បន អលគទ្ទសុត្តេ និព្ពិន្ទតីតិ និព្ពិទានាមេន អាគតា.

និព្ពិទា វិរជ្ជតីតិ ឯត្ថ វិរាគោតិ មគ្គោ វិរាគា វិមុច្ចតីតិ ឯត្ថ វិរាគេន មគ្គេន វិមុច្ចតីតិ ផលំ កថិតំ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតីតិ ឥធ បច្ចវេក្ខណា កថិតា.

ឯវំ វិមុត្តចិត្តំ មហាខីណាសវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស យថាភូតេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ នាមំ គណ្ហន្តោ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. អវិជ្ជាតិ វដ្ដមូលិកា អវិជ្ជា. អយញ្ហិ ទុរុក្ខិបនដ្ឋេន បលិឃោតិ វុច្ចតិ. តេនេស តស្ស ឧក្ខិត្តត្តា ឧក្ខិត្តបលិឃោតិ វុត្តោ. តាលាវត្ថុកតាតិ សីសច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា, សមូលំ វា តាលំ ឧទ្ធរិត្វា តាលស្ស វត្ថុ វិយ កតា, យថា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បុន សោ តាលោ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ បុន អបញ្ញត្តិភាវំ នីតាតិ អត្ថោ. បោនោព្ភវិកោតិ បុនព្ភវទាយកោ. ជាតិសំសារោតិអាទីសុ ជាយនវសេន ចេវ សំសរណវសេន ច ឯវំ លទ្ធនាមានំ បុនព្ភវខន្ធានំ បច្ចយោ កម្មាភិសង្ខារោ. សោ ហិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិករណវសេន បរិក្ខិបិត្វា ឋិតត្តា បរិក្ខាតិ វុច្ចតិ, តេនេស តស្សា សំកិណ្ណត្តា វិកិណ្ណត្តា សំកិណ្ណបរិក្ខោតិ វុត្តោ. តណ្ហាតិ វដ្ដមូលិកា តណ្ហា. អយញ្ហិ គម្ភីរានុគតដ្ឋេន ឯសិកាតិ វុច្ចតិ. តេនេស តស្សា អព្ពូឡ្ហត្តា លុញ្ចិត្វា ឆឌ្ឌិតត្តា អព្ពូឡ្ហេសិកោតិ វុត្តោ. ឱរម្ភាគិយានីតិ ឱរំ ភជនកានិ កាមភវេ ឧបបត្តិបច្ចយានិ. ឯតានិ ហិ កវាដំ វិយ នគរទ្វារំ ចិត្តំ បិទហិត្វា ឋិតត្តា អគ្គឡាតិ វុច្ចន្តិ. តេនេស តេសំ និរាកតត្តា ភិន្នត្តា និរគ្គឡោតិ វុត្តោ. អរិយោតិ និក្កិលេសោ បរិសុទ្ធោ. បន្នទ្ធជោតិ បតិតមានទ្ធជោ. បន្នភារោតិ ខន្ធភារកិលេសភារអភិសង្ខារភារបញ្ចកាមគុណភារា បន្នា ឱរោហិតា អស្សាតិ បន្នភារោ. អបិច ឥធ មានភារស្សេវ ឱរោបិតត្តា បន្នភារោតិ អធិប្បេតោ. វិសំយុត្តោតិ ចតូហិ យោគេហិ សព្ពកិលេសេហិ ច វិសំយុត្តោ. ឥធ បន មានសំយោគេនេវ វិសំយុត្តត្តា វិសំយុត្តោតិ អធិប្បេតោ. អស្មិមានោតិ រូបេ អស្មីតិ មានោ, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ អស្មីតិ មានោ.

ឯត្តាវតា ភគវតា មគ្គេន កិលេសេ ខេបេត្វា និរោធសយនវរគតស្ស និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា វិហរតោ ខីណាសវស្ស កាលោ ទស្សិតោ. យថា ហិ ទ្វេ នគរានិ ឯកំ ចោរនគរំ, ឯកំ ខេមនគរំ. អថ ឯកស្ស មហាយោធស្ស ឯវំ ភវេយ្យ – ‘‘យាវិមំ ចោរនគរំ តិដ្ឋតិ, តាវ ខេមនគរំ ភយតោ ន មុច្ចតិ, ចោរនគរំ អនគរំ ករិស្សាមី’’តិ សន្នាហំ កត្វា ខគ្គំ គហេត្វា ចោរនគរំ ឧបសង្កមិត្វា នគរទ្វារេ ឧស្សាបិតេ ឯសិកត្ថម្ភេ ខគ្គេន ឆិន្ទិត្វា សទ្វារពាហកំ កវាដំ ឆិន្ទិត្វា បលិឃំ ឧក្ខិបិត្វា បាការំ ភិន្ទន្តោ បរិក្ខំ សំកិរិត្វា នគរសោភនត្ថាយ ឧស្សិតេ ធជេ បាតេត្វា នគរំ អគ្គិនា ឈាបេត្វា ខេមនគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ ញាតិគណបរិវុតោ សុរសភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ, ឯវំ ចោរនគរំ វិយ សក្កាយោ, ខេមនគរំ វិយ និព្ពានំ, មហាយោធោ វិយ យោគាវចរោ. តស្សេវំ ហោតិ, ‘‘យាវ សក្កាយវដ្ដំ វត្តតិ, តាវ ទ្វត្តិំសកម្មការណអដ្ឋនវុតិរោគបញ្ចវីសតិមហាភយេហិ បរិមុច្ចនំ នត្ថី’’តិ. សោ មហាយោធោ វិយ សន្នាហំ សីលសន្នាហំ កត្វា, បញ្ញាខគ្គំ គហេត្វា ខគ្គេន ឯសិកត្ថម្ភេ វិយ អរហត្តមគ្គេន តណ្ហេសិកំ លុញ្ចិត្វា, សោ យោធោ សទ្វារពាហកំ នគរកវាដំ វិយ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនគ្គឡំ ឧគ្ឃាដេត្វា, សោ យោធោ បលិឃំ វិយ, អវិជ្ជាបលិឃំ ឧក្ខិបិត្វា, សោ យោធោ បាការំ ភិន្ទន្តោ បរិក្ខំ វិយ កម្មាភិសង្ខារំ ភិន្ទន្តោ ជាតិសំសារបរិក្ខំ សំកិរិត្វា, សោ យោធោ នគរសោភនត្ថាយ ឧស្សាបិតេ ធជេ វិយ មានទ្ធជេ បាតេត្វា សក្កាយនគរំ ឈាបេត្វា, សោ យោធោ ខេមនគរេ ឧបរិបាសាទេ សុរសភោជនំ វិយ កិលេសនិព្ពានំ នគរំ បវិសិត្វា អមតនិរោធារម្មណំ ផលសមាបត្តិសុខំ អនុភវមានោ កាលំ វីតិនាមេតិ.

២៤៦. ឥទានិ ឯវំ វិមុត្តចិត្តស្ស ខីណាសវស្ស បរេហិ អនធិគមនីយវិញ្ញាណតំ ទស្សេន្តោ ឯវំ វិមុត្តចិត្តំ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ អន្វេសន្តិ អន្វេសន្តា គវេសន្តា. ឥទំ និស្សិតន្តិ ឥទំ នាម និស្សិតំ. តថាគតស្សាតិ ឯត្ថ សត្តោបិ តថាគតោតិ អធិប្បេតោ, ឧត្តមបុគ្គលោ ខីណាសវោបិ. អននុវិជ្ជោតិ អសំវិជ្ជមានោ វា អវិន្ទេយ្យោ វា. តថាគតោតិ ហិ សត្តេ គហិតេ អសំវិជ្ជមានោតិ អត្ថោ វដ្ដតិ, ខីណាសវេ គហិតេ អវិន្ទេយ្យោតិ អត្ថោ វដ្ដតិ.

តត្ថ បុរិមនយេ អយមធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, អហំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធរមានកំយេវ ខីណាសវំ តថាគតោ សត្តោ បុគ្គលោតិ ន បញ្ញបេមិ. អប្បដិសន្ធិកំ បន បរិនិព្ពុតំ ខីណាសវំ សត្តោតិ វា បុគ្គលោតិ វា កិំ បញ្ញបេស្សាមិ? អននុវិជ្ជោ តថាគតោ. ន ហិ បរមត្ថតោ សត្តោ នាម កោចិ អត្ថិ, តស្ស អវិជ្ជមានស្ស ឥទំ និស្សិតំ វិញ្ញាណន្តិ អន្វេសន្តាបិ កិំ អធិគច្ឆិស្សន្តិ? កថំ បដិលភិស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទុតិយនយេ អយមធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, អហំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធរមានកំយេវ ខីណាសវំ វិញ្ញាណវសេន ឥន្ទាទីហិ អវិន្ទិយំ វទាមិ. ន ហិ សឥន្ទា ទេវា សព្រហ្មកា សបជាបតិកា អន្វេសន្តាបិ ខីណាសវស្ស វិបស្សនាចិត្តំ វា មគ្គចិត្តំ វា ផលចិត្តំ វា, ឥទំ នាម អារម្មណំ និស្សាយ វត្តតីតិ ជានិតុំ សក្កោន្តិ. តេ អប្បដិសន្ធិកស្ស បរិនិព្ពុតស្ស កិំ ជានិស្សន្តីតិ?

អសតាតិ អសន្តេន. តុច្ឆាតិ តុច្ឆកេន. មុសាតិ មុសាវាទេន. អភូតេនាតិ យំ នត្ថិ, តេន. អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិអាចិក្ខន្តិ, អភិភវិត្វា វទន្តិ. វេនយិកោតិ វិនយតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, សោ ឯវ វេនយិកោ, សត្តវិនាសកោតិ អធិប្បាយោ. យថា ចាហំ ន, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, យេន វាការេន អហំ ន សត្តវិនាសកោ. យថា ចាហំ ន វទាមីតិ យេន វា ការណេន អហំ សត្តវិនាសំ ន បញ្ញបេមិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាហំ ន សត្តវិនាសកោ, យថា ច ន សត្តវិនាសំ បញ្ញបេមិ, តថា មំ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ‘‘វេនយិកោ សមណោ គោតមោ’’តិ វទន្តា សត្តវិនាសកោ សមណោ គោតមោតិ ច, ‘‘សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេតី’’តិ វទន្តា សត្តវិនាសំ បញ្ញបេតីតិ ច អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តីតិ.

បុព្ពេ ចាតិ បុព្ពេ មហាពោធិមណ្ឌម្ហិយេវ ច. ឯតរហិ ចាតិ ឯតរហិ ធម្មទេសនាយញ្ច. ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ, ទុក្ខស្ស ច និរោធន្តិ ធម្មចក្កំ អប្បវត្តេត្វា ពោធិមណ្ឌេ វិហរន្តោបិ ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ បដ្ឋាយ ធម្មំ ទេសេន្តោបិ ចតុសច្ចមេវ បញ្ញបេមីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ទុក្ខគ្គហណេន តស្ស មូលភូតោ សមុទយោ, និរោធគ្គហណេន តំសម្បាបកោ មគ្គោ គហិតោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. តត្រ ចេតិ តស្មិំ ចតុសច្ចប្បកាសនេ. បរេតិ សច្ចានិ អាជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថបុគ្គលា. អក្កោសន្តីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ. បរិភាសន្តីតិ វាចាយ បរិភាសន្តិ. រោសេន្តិ វិហេសេន្តីតិ រោសេស្សាម វិហេសេស្សាមាតិ អធិប្បាយេន ឃដ្ដេន្តិ ទុក្ខាបេន្តិ. តត្រាតិ តេសុ អក្កោសាទីសុ, តេសុ វា បរបុគ្គលេសុ. អាឃាតោតិ កោបោ. អប្បច្ចយោតិ ទោមនស្សំ. អនភិរទ្ធីតិ អតុដ្ឋិ.

តត្រ ចេតិ ចតុសច្ចប្បកាសនេយេវ. បរេតិ ចតុសច្ចប្បកាសនំ អាជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថបុគ្គលា. អានន្ទោតិ អានន្ទបីតិ. ឧប្បិលាវិតត្តន្តិ ឧប្បិលាបនបីតិ. តត្រ ចេតិ ចតុសច្ចប្បកាសនម្ហិយេវ. តត្រាតិ សក្ការាទីសុ. យំ ខោ ឥទំ បុព្ពេ បរិញ្ញាតន្តិ ឥទំ ខន្ធបញ្ចកំ បុព្ពេ ពោធិមណ្ឌេ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតំ. តត្ថមេតិ តស្មិំ ខន្ធបញ្ចកេ ឥមេ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? តត្រាបិ តថាគតស្ស ឥមេ សក្ការា មយិ ករីយន្តីតិ វា អហំ ឯតេ អនុភវាមីតិ វា ន ហោតិ. បុព្ពេ បរិញ្ញាតក្ខន្ធបញ្ចកំយេវ ឯតេ សក្ការេ អនុភោតីតិ ឯត្តកមេវ ហោតីតិ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថា តថាគតម្បិ អក្កោសន្តិ, តស្មា. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២៤៧. តស្មា តិហ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកន្តិ យស្មា អត្តនិយេបិ ឆន្ទរាគប្បហានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតិ, តស្មា យំ ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថាតិ អត្ថោ. យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យាតិ យថា យថា ឥច្ឆេយ្យ តថា តថា ករេយ្យ. ន ហិ នោ ឯតំ, ភន្តេ, អត្តា វាតិ, ភន្តេ, ឯតំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ អម្ហាកំ នេវ អត្តា ន អម្ហាកំ រូបំ ន វិញ្ញាណន្តិ វទន្តិ. អត្តនិយំ វាតិ អម្ហាកំ ចីវរាទិបរិក្ខារោបិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកំ តំ បជហថាតិ ភគវា, ខន្ធបញ្ចកំយេវ ន តុម្ហាកន្តិ ទស្សេត្វា បជហាបេតិ, តញ្ច ខោ ន ឧប្បាដេត្វា, លុញ្ចិត្វា វា. ឆន្ទរាគវិនយេន បនេតំ បជហាបេតិ.

២៤៨. ឯវំ ស្វាក្ខាតោតិ ឯត្ថ តិបរិវដ្ដតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥមំ ឋានំ អាហរិតុម្បិ វដ្ដតិ, បដិលោមេន បេមមត្តកេន សគ្គបរាយណតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥមំ ឋានំ អាហរិតុម្បិ វដ្ដតិ. ស្វាក្ខាតោតិ សុកថិតោ. សុកថិតត្តា ឯវ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ. ឆិន្នបិលោតិកោតិ បិលោតិកា វុច្ចតិ ឆិន្នំ ភិន្នំ តត្ថ តត្ថ សិព្ពិតំ គណ្ឋិកតំ ជិណ្ណំ វត្ថំ, តំ យស្ស នត្ថិ, អដ្ឋហត្ថំ វា នវហត្ថំ វា អហតសាដកំ និវត្ថោ, សោ ឆិន្នបិលោតិកោ នាម. អយម្បិ ធម្មោ តាទិសោ, ន ហេត្ថ កោហញ្ញាទិវសេន ឆិន្នភិន្នសិព្ពិតគណ្ឋិកតភាវោ អត្ថិ. អបិច កចវរោ បិលោតិកោតិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិញ្ច សាសនេ សមណកចវរំ នាម បតិដ្ឋាតុំ ន លភតិ. តេនេវាហ –

‘‘ការណ្ឌវំ និទ្ធមថ, កសម្ពុញ្ចាបកស្សថ;

តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេ.

និទ្ធមិត្វាន បាបិច្ឆេ, បាបអាចារគោចរេ;

សុទ្ធា សុទ្ធេហិ សំវាសំ, កប្បយវ្ហោ បតិស្សតា;

តតោ សមគ្គា និបកា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថា’’តិ. (សុ. និ. ២៨៣-២៨៥);

ឥតិ សមណកចវរស្ស ឆិន្នត្តាបិ អយំ ធម្មោ ឆិន្នបិលោតិកោ នាម ហោតិ. វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយាតិ តេសំ វដ្ដំ អបញ្ញត្តិភាវំ គតំ និប្បញ្ញត្តិកំ ជាតំ. ឯវរូបោ មហាខីណាសវោ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ សាសនេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច ខីណាសវោ, ឯវំ អនាគាមិអាទយោបិ.

តត្ថ ធម្មានុសារិនោ សទ្ធានុសារិនោតិ ឥមេ ទ្វេ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋា ហោន្តិ. យថាហ – ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ធម្មានុសារី? យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, បញ្ញាវាហិំ បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី, ផលេ ឋិតោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី? យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, សទ្ធាវាហិំ សទ្ធាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី, ផលេ ឋិតោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ (បុ. ប. ៣០). យេសំ មយិ សទ្ធាមត្តំ បេមមត្តន្តិ ឥមិនា យេសំ អញ្ញោ អរិយធម្មោ នត្ថិ, តថាគតេ បន សទ្ធាមត្តំ បេមមត្តមេវ ហោតិ. តេ វិបស្សកបុគ្គលា អធិប្បេតា. វិបស្សកភិក្ខូនញ្ហិ ឯវំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា និសិន្នានំ ទសពលេ ឯកា សទ្ធា ឯកំ បេមំ ឧប្បជ្ជតិ. តាយ សទ្ធាយ តេន បេមេន ហត្ថេ គហេត្វា សគ្គេ ឋបិតា វិយ ហោន្តិ, និយតគតិកា កិរ ឯតេ. បោរាណកត្ថេរា បន ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ចូឡសោតាបន្នោតិ វទន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ វម្មិកសុត្តំ. តត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ. កុមារកស្សបោតិ តស្ស នាមំ. កុមារកាលេ បព្ពជិតត្តា បន ភគវតា, ‘‘កស្សបំ បក្កោសថ, ឥទំ ផលំ វា ខាទនីយំ វា កស្សបស្ស ទេថា’’តិ វុត្តេ, កតរស្ស កស្សបស្សាតិ កុមារកស្សបស្សាតិ ឯវំ គហិតនាមត្តា តតោ បដ្ឋាយ វុឌ្ឍកាលេបិ ‘‘កុមារកស្សបោ’’ ត្វេវ វុច្ចតិ. អបិច រញ្ញា បោសាវនិកបុត្តត្តាបិ តំ ‘‘កុមារកស្សបោ’’តិ សញ្ជានិំសុ. អយំ បនស្ស បុព្ពយោគតោ បដ្ឋាយ អាវិភាវកថា –

ថេរោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សេដ្ឋិបុត្តោ អហោសិ. អថេកទិវសំ ភគវន្តំ ចិត្រកថិំ ឯកំ អត្តនោ សាវកំ ឋានន្តរេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ភគវតោ សត្តាហំ ទានំ ទត្វា, ‘‘អហម្បិ ភគវា អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អយំ ថេរោ វិយ ចិត្រកថី សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា បុញ្ញានិ ករោន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ.

តទា កិរ បរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ សាសនេ ឱសក្កន្តេ បញ្ច ភិក្ខូ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុយ្ហ សមណធម្មំ អកំសុ. សង្ឃត្ថេរោ តតិយទិវសេ អរហត្តំ បត្តោ. អនុថេរោ ចតុត្ថទិវសេ អនាគាមី អហោសិ. ឥតរេ តយោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តេសំ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សម្បត្តិំ អនុភោន្តានំ ឯកោ តក្កសិលាយំ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា បុក្កុសាតិ នាម រាជា ហុត្វា ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិត្វា រាជគហំ គច្ឆន្តោ កុម្ភការសាលាយំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា អនាគាមិផលំ បត្តោ. ឯកោ ឯកស្មិំ សមុទ្ទបដ្ដនេ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា នាវំ អារុយ្ហ ភិន្ននាវោ ទារុចីរានិ និវាសេត្វា លាភសម្បត្តិំ បត្តោ, ‘‘អហំ អរហា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា, ‘‘ន ត្វំ អរហា, គច្ឆ សត្ថារំ បញ្ហំ បុច្ឆា’’តិ អត្ថកាមាយ ទេវតាយ ចោទិតោ តថា កត្វា អរហត្តផលំ បត្តោ.

ឯកោ រាជគហេ ឯកិស្សា កុលទារិកាយ កុច្ឆិម្ហិ ឧប្បន្នោ. សា ច បឋមំ មាតាបិតរោ យាចិត្វា បព្ពជ្ជំ អលភមានា កុលឃរំ គតា គព្ភសណ្ឋិតម្បិ អជានន្តី សាមិកំ អារាធេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិតា. តស្សា គព្ភិនិនិមិត្តំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ, សោ ‘‘អស្សមណី’’តិ អាហ. ទសពលំ បុច្ឆិំសុ, សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ. ថេរោ សាវត្ថិនគរវាសីនិ កុលានិ វិសាខញ្ច ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា សោធេន្តោ, – ‘‘បុរេ លទ្ធោ គព្ភោ, បព្ពជ្ជា អរោគា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘សុវិនិច្ឆិតំ អធិករណ’’ន្តិ ថេរស្ស សាធុការំ អទាសិ. សា ភិក្ខុនី សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ, តំ គហេត្វា រាជា បសេនទិ កោសលោ បោសាបេសិ. ‘‘កស្សបោ’’តិ ចស្ស នាមំ កត្វា អបរភាគេ អលង្ករិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. ឥតិ រញ្ញោ បោសាវនិកបុត្តត្តាបិ តំ ‘‘កុមារកស្សបោ’’តិ សញ្ជានិំសូតិ.

អន្ធវនេតិ ឯវំនាមកេ វនេ. តំ កិរ វនំ ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ កាលេ អវិជហិតនាមំ អន្ធវនំត្វេវ បញ្ញាយតិ. តត្រាយំ បញ្ញត្តិវិភាវនា – អប្បាយុកពុទ្ធានញ្ហិ សរីរធាតុ ន ឯកគ្ឃនា ហោតិ. អធិដ្ឋានានុភាវេន វិប្បកិរិយតិ. តេនេវ អម្ហាកម្បិ ភគវា, – ‘‘អហំ ន ចិរដ្ឋិតិកោ, អប្បកេហិ សត្តេហិ អហំ ទិដ្ឋោ, យេហិ ន ទិដ្ឋោ, តេវ ពហុតរា, តេ មេ ធាតុយោ អាទាយ តត្ថ តត្ថ បូជេន្តា សគ្គបរាយណា ភវិស្សន្តី’’តិ បរិនិព្ពានកាលេ, ‘‘អត្តនោ សរីរំ វិប្បកិរិយតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានំ បន សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនំ ធាតុសរីរំ តិដ្ឋតិ.

កស្សបស្សាបិ ភគវតោ តថេវ អដ្ឋាសិ. តតោ មហាជនា សន្និបតិត្វា, ‘‘ធាតុយោ ឯកគ្ឃនា ន សក្កា វិយោជេតុំ, កិំ ករិស្សាមា’’តិ សម្មន្តយិត្វា ឯកគ្ឃនមេវ ចេតិយំ ករិស្សាម, កិត្តកំ បន ហោតុ តន្តិ អាហំសុ. ឯកេ សត្តយោជនិយន្តិ អាហំសុ. ឯតំ អតិមហន្តំ, អនាគតេ ជគ្គិតុំ ន សក្កា, ឆយោជនំ ហោតុ, បញ្ចយោជនំ… ចតុយោជនំ… តិយោជនំ… ទ្វិយោជនំ… ឯកយោជនំ ហោតូតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ឥដ្ឋកា កីទិសា ហោន្តូតិ ពាហិរន្តេ ឥដ្ឋកា រត្តសុវណ្ណមយា ឯកគ្ឃនា សតសហស្សគ្ឃនិកា ហោន្តុ, អព្ភន្តរិមន្តេ បញ្ញាសសហស្សគ្ឃនិកា. ហរិតាលមនោសិលាហិ មត្តិកាកិច្ចំ កយិរតុ, តេលេន ឧទកកិច្ចន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ចត្តារិ មុខានិ ចតុធា វិភជិំសុ. រាជា ឯកំ មុខំ គណ្ហិ, រាជបុត្តោ បថវិន្ទរកុមារោ ឯកំ, អមច្ចានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេនាបតិ ឯកំ, ជនបទានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេដ្ឋិ ឯកំ.

តត្ថ ធនសម្បន្នតាយ រាជាបិ សុវណ្ណំ នីហរាបេត្វា អត្តនា គហិតមុខេ កម្មំ អារភិ, ឧបរាជាបិ, សេនាបតិបិ. សេដ្ឋិនា គហិតមុខេ បន កម្មំ ឱលីយតិ. តតោ យសោរតោ នាម ឯកោ ឧបាសកោ តេបិដកោ ភាណកោ អនាគាមី អរិយសាវកោ, សោ កម្មំ ឱលីយតីតិ ញត្វា បញ្ច សកដសតានិ យោជាបេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា ‘‘កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធោ វីសតិវស្សសហស្សានិ ឋត្វា បរិនិព្ពុតោ. តស្ស យោជនិកំ រតនចេតិយំ កយិរតិ, យោ យំ ទាតុំ ឧស្សហតិ សុវណ្ណំ វា ហិរញ្ញំ វា សត្តរតនំ វា ហរិតាលំ វា មនោសិលំ វា, សោ តំ ទេតូ’’តិ សមាទបេសិ. មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ ថាមេន ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ អទំសុ. អសក្កោន្តា តេលតណ្ឌុលាទីនិ ទេន្តិយេវ. ឧបាសកោ តេលតណ្ឌុលាទីនិ កម្មការានំ ភត្តវេតនត្ថំ បហិណាតិ, អវសេសេហិ សុវណ្ណំ ចេតាបេត្វា បហិណាតិ, ឯវំ សកលជម្ពុទីបំ អចរិ.

ចេតិយេ កម្មំ និដ្ឋិតន្តិ ចេតិយដ្ឋានតោ បណ្ណំ បហិណិំសុ – ‘‘និដ្ឋិតំ កម្មំ អាចរិយោ អាគន្ត្វា ចេតិយំ វន្ទតូ’’តិ. សោបិ បណ្ណំ បហិណិ – ‘‘មយា សកលជម្ពុទីបោ សមាទបិតោ, យំ អត្ថិ, តំ គហេត្វា កម្មំ និដ្ឋាបេន្តូ’’តិ. ទ្វេបិ បណ្ណានិ អន្តរាមគ្គេ សមាគមិំសុ. អាចរិយស្ស បណ្ណតោ បន ចេតិយដ្ឋានតោ បណ្ណំ បឋមតរំ អាចរិយស្ស ហត្ថំ អគមាសិ. សោ បណ្ណំ វាចេត្វា ចេតិយំ វន្ទិស្សាមីតិ ឯកកោវ និក្ខមិ. អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ បញ្ច ចោរសតានិ ឧដ្ឋហិំសុ. តត្រេកច្ចេ តំ ទិស្វា ឥមិនា សកលជម្ពុទីបតោ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ សម្បិណ្ឌិតំ, និធិកុម្ភី នោ បវដ្ដមានា អាគតាតិ អវសេសានំ អារោចេត្វា តំ អគ្គហេសុំ. កស្មា តាតា, មំ គណ្ហថាតិ? តយា សកលជម្ពុទីបតោ សព្ពំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ សម្បិណ្ឌិតំ, អម្ហាកម្បិ ថោកំ ថោកំ ទេហីតិ. កិំ តុម្ហេ ន ជានាថ, កស្សបោ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តស្ស យោជនិកំ រតនចេតិយំ កយិរតិ, តទត្ថាយ មយា សមាទបិតំ, នោ អត្តនោ អត្ថាយ. តំ តំ លទ្ធលទ្ធដ្ឋានតោ តត្ថេវ បេសិតំ, មយ្ហំ បន និវត្ថសាដកមត្តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ វិត្តំ កាកណិកម្បិ នត្ថីតិ.

ឯកេ, ‘‘ឯវមេតំ វិស្សជេថ អាចរិយ’’ន្តិ អាហំសុ. ឯកេ, ‘‘អយំ រាជបូជិតោ អមច្ចបូជិតោ, អម្ហេសុ កញ្ចិទេវ នគរវីថិយំ ទិស្វា រាជរាជមហាមត្តាទីនំ អារោចេត្វា អនយវ្យសនំ បាបុណាបេយ្យា’’តិ អាហំសុ. ឧបាសកោ, ‘‘តាតា, នាហំ ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. តញ្ច ខោ តេសុ ការុញ្ញេន, ន អត្តនោ ជីវិតនិកន្តិយា. អថ តេសុ គហេតព្ពោ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ វិវទន្តេសុ គហេតព្ពោតិ លទ្ធិកា ឯវ ពហុតរា ហុត្វា ជីវិតា វោរោបយិំសុ.

តេសំ ពលវគុណេ អរិយសាវកេ អបរាធេន និព្ពុតទីបសិខា វិយ អក្ខីនិ អន្តរធាយិំសុ. តេ, ‘‘កហំ ភោ ចក្ខុ, កហំ ភោ ចក្ខូ’’តិ វិប្បលបន្តា ឯកច្ចេ ញាតកេហិ គេហំ នីតា. ឯកច្ចេ នោញាតកា អនាថាតិ តត្ថេវ អដវិយំ រុក្ខមូលេ បណ្ណសាលាយំ វសិំសុ. អដវិំ អាគតមនុស្សា ការុញ្ញេន តេសំ តណ្ឌុលំ វា បុដភត្តំ វា បរិព្ពយំ វា ទេន្តិ. ទារុបណ្ណាទីនំ អត្ថាយ គន្ត្វា អាគតា មនុស្សា កុហិំ គតត្ថាតិ វុត្តេ អន្ធវនំ គតម្ហាតិ វទន្តិ. ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ ពុទ្ធានំ កាលេ តំ វនំ អន្ធវនំត្វេវ បញ្ញាយតិ. កស្សបពុទ្ធកាលេ បនេតំ ឆឌ្ឌិតជនបទេ អដវិ អហោសិ. អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយា អវិទូរេ ជេតវនស្ស បិដ្ឋិភាគេ បវិវេកកាមានំ កុលបុត្តានំ វសនដ្ឋានំ បធានឃរំ អហោសិ, តត្ថ អាយស្មា កុមារកស្សបោ តេន សមយេន សេខបដិបទំ បូរយមានោ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អន្ធវនេ វិហរតី’’តិ.

អញ្ញតរា ទេវតាតិ នាមគោត្តវសេន អបាកដា ឯកា ទេវតាតិ អត្ថោ. ‘‘អភិជានាតិ នោ, ភន្តេ, ភគវា អហុញាតញ្ញតរស្ស មហេសក្ខស្ស សំខិត្តេន តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិំ ភាសិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៦៥) ឯត្ថ បន អភិញ្ញាតោ សក្កោបិ ទេវរាជា អញ្ញតរោតិ វុត្តោ. ទេវតាតិ ច ឥទំ ទេវានម្បិ ទេវធីតានម្បិ សាធារណវចនំ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ទេវោ អធិប្បេតោ. អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ – ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.២០) ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ (អ. និ. ៤.១០០) ឯវមាទីសុ សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧) –

ឯវមាទីសុ អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធ បន ខយេ. តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ បរិក្ខីណាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាយំ ទេវបុត្តោ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ អាគតោតិ វេទិតព្ពោ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឥធ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ. វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិ-ថុតិ-កុលវគ្គការណ-សណ្ឋានបមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ, ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ ឆវិយា. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ គហបតិ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ (ម. និ. ២.៧៧) ឯវមាទីសុ ថុតិយំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណេ. ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ. សោ ឥធ ឆវិយំ ទដ្ឋព្ពោ. តេន អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិរូបឆវិឥដ្ឋវណ្ណា, មនាបវណ្ណាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទេវតា ហិ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆមានា បកតិវណ្ណំ បកតិឥទ្ធិំ បជហិត្វា ឱឡារិកំ អត្តភាវំ កត្វា អតិរេកវណ្ណំ អតិរេកឥទ្ធិំ មាបេត្វា នដសមជ្ជាទីនិ គច្ឆន្តា មនុស្សា វិយ អភិសង្ខតេន កាយេន អាគច្ឆន្តិ. អយម្បិ ទេវបុត្តោ តថេវ អាគតោ. តេន វុត្តំ ‘‘អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិ.

កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេស-យេភូយ្យ-អព្យាមិស្សានតិរេកទឡ្ហត្ថ-វិសំយោគាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស, ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ (បារា. ១) ឯវមាទីសុ អនវសេសត្តមត្ថោ. ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ យេភុយ្យតា. ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (វិភ. ២២៥) ឯវមាទីសុ អព្យាមិស្សតា. ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ (មហាវ. ២៤៤) ឯវមាទីសុ អនតិរេកតា. ‘‘អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ពាហិយោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៣) ឯវមាទីសុ ទឡ្ហត្ថតា. ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៧) ឯវមាទីសុ វិសំយោគោ. ឥធ បនស្ស អនវសេសត្តមត្ថោតិ អធិប្បេតោ.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហន-វោហារ-កាល-បញ្ញត្តិ- ឆេទន-វិកប្ប-លេស-សមន្តភាវាទិ-អនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស, ‘‘ឱកប្បនិយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) ឯវមាទីសុ អភិសទ្ទហនមត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៥០) ឯវមាទីសុ វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ (សំ. និ. ៣.១២៤) ឯវមាទីសុ បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតា កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៦៥) ឯវមាទីសុ ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ (ចូឡវ. ៤៤៦) ឯវមាទីសុ វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៨០) ឯវមាទីសុ លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ (សំ. និ. ១.៩៤) ឯវមាទីសុ សមន្តភាវោ. ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោ អធិប្បេតោ. តស្មា កេវលកប្បំ អន្ធវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ អន្ធវនន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឱភាសេត្វាតិ វត្ថាលង្ការសរីរសមុដ្ឋិតាយ អាភាយ ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ ច សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ. ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ ឯកស្មិំ អន្តេ, ឯកស្មិំ ឱកាសេ អដ្ឋាសិ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខូ’’តិអាទិវចនមវោច. កស្មា បនាយំ អវន្ទិត្វា សមណវោហារេនេវ កថេតីតិ? សមណសញ្ញាសមុទាចារេនេវ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ អន្តរា កាមាវចរេ វសិ. អហំ បន អស្មិ តតោ កាលតោ បដ្ឋាយ ព្រហ្មចារី’’តិ សមណសញ្ញាវស្ស សមុទាចរតិ, តស្មា អវន្ទិត្វា សមណវោហារេនេវ កថេតិ. បុព្ពសហាយោ កិរេសោ ទេវបុត្តោ ថេរស្ស. កុតោ បដ្ឋាយាតិ? កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ. យោ ហិ បុព្ពយោគេ អាគតេសុ បញ្ចសុ សហាយេសុ អនុថេរោ ចតុត្ថទិវសេ អនាគាមី អហោសីតិ វុត្តោ, អយំ សោ. តទា កិរ តេសុ សង្ឃត្ថេរស្ស អរហត្តេនេវ សទ្ធិំ អភិញ្ញា អាគមិំសុ. សោ, ‘‘មយ្ហំ កិច្ចំ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ វេហាសំ ឧប្បតិត្វា អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាទាយ អាគន្ត្វា, ‘‘ឥមំ, អាវុសោ, បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា អប្បមត្តា សមណធម្មំ ករោថា’’តិ អាហ. ឥតរេ អាហំសុ – ‘‘ន, អាវុសោ, អម្ហាកំ ឯវំ កតិកា អត្ថិ – ‘យោ បឋមំ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា បិណ្ឌបាតំ អាហរតិ, តេនាភតំ ភុញ្ជិត្វា សេសេហិ សមណធម្មោ កាតព្ពោ’តិ. តុម្ហេ អត្តនោ ឧបនិស្សយេន កិច្ចំ មត្ថកំ បាបយិត្ថ. មយម្បិ សចេ នោ ឧបនិស្សយោ ភវិស្សតិ, កិច្ចំ មត្ថកំ បាបេស្សាម. បបញ្ចោ ឯស អម្ហាកំ, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ. សោ យថាផាសុកំ គន្ត្វា អាយុបរិយោសានេ បរិនិព្ពាយិ.

បុនទិវសេ អនុថេរោ អនាគាមិផលំ សច្ឆកាសិ, តស្ស អភិញ្ញាយោ អាគមិំសុ. សោបិ តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា តេហិ បដិក្ខិត្តោ យថាផាសុកំ គន្ត្វា អាយុបរិយោសានេ សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តិ. សោ សុទ្ធាវាសេ ឋត្វា តេ សហាយេ ឱលោកេន្តោ, ឯកោ តទាវ បរិនិព្ពុតោ, ឯកោ អធុនា ភគវតោ សន្តិកេ អរិយភូមិំ បត្តោ, ឯកោ លាភសក្ការំ និស្សាយ, ‘‘អហំ អរហា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា សុប្បារកបដ្ដនេ វសតីតិ ទិស្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ន ត្វំ អរហា, ន អរហត្តមគ្គំ បដិបន្នោ, គច្ឆ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណាហី’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សោបិ អន្តរឃរេ ភគវន្តំ ឱវាទំ យាចិត្វា, ‘‘តស្មា តិហ តេ ពាហិយ ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ហោតូ’’តិ (ឧទា. ១០) ភគវតា សំខិត្តេន ឱវទិតោ អរិយភូមិំ សម្បាបុណិ.

តតោ អញ្ញោ ឯកោ អត្ថិ, សោ កុហិន្តិ ឱលោកេន្តោ អន្ធវនេ សេក្ខបដិបទំ បូរយមានោ វិហរតីតិ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សហាយកស្ស សន្តិកេ គមិស្សាមីតិ, គច្ឆន្តេន បន តុច្ឆហត្ថេន អគន្ត្វា កិញ្ចិ បណ្ណាការំ គហេត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ, សហាយោ ខោ បន មេ និរាមិសោ បព្ពតមត្ថកេ វសន្តោ មយា អាកាសេ ឋត្វា ទិន្នំ បិណ្ឌបាតម្បិ អបរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ, ឥទានិ អាមិសបណ្ណាការំ កិំ គណ្ហិស្សតិ? ធម្មបណ្ណាការំ គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោវ រតនាវឡិំ គន្ថេន្តោ វិយ បន្នរស បញ្ហេ វិភជិត្វា តំ ធម្មបណ្ណាការំ អាទាយ អាគន្ត្វា សហាយស្ស អវិទូរេ ឋត្វា អត្តនោ សមណសញ្ញាសមុទាចារវសេន តំ អនភិវាទេត្វាវ, ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខូ’’តិ អាលបិត្វា អយំ វម្មិកោតិអាទិមាហ. តត្ថ តុរិតាលបនវសេន ភិក្ខុ ភិក្ខូតិ អាមេឌិតំ វេទិតព្ពំ. យថា វា ឯកនេវ តិលកេន នលាដំ ន សោភតិ, តំ បរិវារេត្វា អញ្ញេសុបិ ទិន្នេសុ ផុល្លិតមណ្ឌិតំ វិយ សោភតិ, ឯវំ ឯកេនេវ បទេន វចនំ ន សោភតិ, បរិវារិកបទេន សទ្ធិំ ផុល្លិតមណ្ឌិតំ វិយ សោភតីតិ តំ បរិវារិកបទវសេន វចនំ ផុល្លិតមណ្ឌិតំ វិយ ករោន្តោបិ ឯវមាហ.

អយំ វម្មិកោតិ បុរតោ ឋិតោ វម្មិកោ នាម នត្ថិ, ទេសនាវសេន បន បុរតោ ឋិតំ ទស្សេន្តោ វិយ អយន្តិ អាហ. លង្គិន្តិ សត្ថំ អាទាយ ខណន្តោ បលិឃំ អទ្ទស. ឧក្ខិប លង្គិំ អភិក្ខណ សុមេធាតិ តាត, បណ្ឌិត, លង្គី នាម រត្តិំ ធូមាយតិ ទិវា បជ្ជលតិ. ឧក្ខិបេត បរំ បរតោ ខណាតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧទ្ធុមាយិកន្តិ មណ្ឌូកំ. ចង្កវារន្តិ ខារបរិស្សាវនំ. កុម្មន្តិ កច្ឆបំ. អសិសូនន្តិ មំសច្ឆេទកំ អសិញ្ចេវ អធិកុដ្ដនញ្ច. មំសបេសិន្តិ និសទបោតប្បមាណំ អល្លមំសបិណ្ឌំ. នាគន្តិ សុមនបុប្ផកលាបសទិសំ មហាផណំ តិវិធសោវត្ថិកបរិក្ខិត្តំ អហិនាគំ អទ្ទស. មា នាគំ ឃដ្ដេសីតិ ទណ្ឌកកោដិយា វា វល្លិកោដិយា វា បំសុចុណ្ណំ វា បន ខិបមានោ មា នាគំ ឃដ្ដយិ. នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ ឧបរិវាតតោ អបគម្ម សុទ្ធវត្ថំ និវាសេត្វា នាគស្ស នមក្ការំ ករោហិ. នាគេន អធិសយិតំ ធនំ នាម យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ខាទតោ ន ខីយតិ, នាគោ តេ អធិសយិតំ ធនំ ទស្សតិ, តស្មា នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ. ឥតោ វា បន សុត្វាតិ យថា ទុក្ខក្ខន្ធេ ឥតោតិ សាសនេ និស្សកំ, ន តថា ឥធ. ឥធ បន ទេវបុត្តេ និស្សក្កំ, តស្មា ឥតោ វា បនាតិ មម វា បន សន្តិកា សុត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

២៥១. ចាតុម្មហាភូតិកស្សាតិ ចតុមហាភូតមយស្ស. កាយស្សេតំ អធិវចនន្តិ សរីរស្ស នាមំ. យថេវ ហិ ពាហិរកោ វម្មិកោ, វមតីតិ វន្តកោតិ វន្តុស្សយោតិ វន្តសិនេហសម្ពន្ធោតិ ចតូហិ ការណេហិ វម្មិកោតិ វុច្ចតិ. សោ ហិ អហិមង្គុសឧន្ទូរឃរគោឡិកាទយោ នានប្បការេ បាណកេ វមតីតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វន្តកោតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វមិត្វា មុខតុណ្ឌកេន ឧក្ខិត្តបំសុចុណ្ណេន កដិប្បមាណេនបិ បោរិសប្បមាណេនបិ ឧស្សិតោតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វន្តខេឡសិនេហេន អាពទ្ធតាយ សត្តសត្តាហំ ទេវេ វស្សន្តេបិ ន វិប្បកិរិយតិ, និទាឃេបិ តតោ បំសុមុដ្ឋិំ គហេត្វា តស្មិំ មុដ្ឋិនា បីឡិយមានេ សិនេហោ និក្ខមតិ, ឯវំ វន្តសិនេហេន សម្ពទ្ធោតិ វម្មិកោ. ឯវមយំ កាយោបិ, ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិនា នយេន នានប្បការកំ អសុចិកលិមលំ វមតីតិ វម្មិកោ. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា ឥមស្មិំ អត្តភាវេ និកន្តិបរិយាទានេន អត្តភាវំ ឆឌ្ឌេត្វា គតាតិ អរិយេហិ វន្តកោតិបិ វម្មិកោ. យេហិ ចាយំ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ ឧស្សិតោ ន្ហារុសម្ពទ្ធោ មំសាវលេបនោ អល្លចម្មបរិយោនទ្ធោ ឆវិរញ្ជិតោ សត្តេ វញ្ចេតិ, តំ សព្ពំ អរិយេហិ វន្តមេវាតិ វន្តុស្សយោតិបិ វម្មិកោ. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥) ឯវំ តណ្ហាយ ជនិតត្តា អរិយេហិ វន្តេនេវ តណ្ហាសិនេហេន សម្ពទ្ធោ អយន្តិ វន្តសិនេហេន សម្ពទ្ធោតិបិ វម្មិកោ. យថា ច វម្មិកស្ស អន្តោ នានប្បការា បាណកា តត្ថេវ ជាយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ, គិលានា សយន្តិ, មតា បតន្តិ. ឥតិ សោ តេសំ សូតិឃរំ វច្ចកុដិ គិលានសាលា សុសានញ្ច ហោតិ. ឯវំ ខត្តិយមហាសាលាទីនម្បិ កាយោ អយំ គោបិតរក្ខិតោ មណ្ឌិតប្បសាធិតោ មហានុភាវានំ កាយោតិ អចិន្តេត្វា ឆវិនិស្សិតា បាណា ចម្មនិស្សិតា បាណា មំសនិស្សិតា បាណា ន្ហារុនិស្សិតា បាណា អដ្ឋិនិស្សិតា បាណា អដ្ឋិមិញ្ជនិស្សិតា បាណាតិ ឯវំ កុលគណនាយ អសីតិមត្តានិ កិមិកុលសហស្សានិ អន្តោកាយស្មិំយេវ ជាយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ, គេលញ្ញេន អាតុរិតានិ សយន្តិ, មតានិ បតន្តិ, ឥតិ អយម្បិ តេសំ បាណានំ សូតិឃរំ វច្ចកុដិ គិលានសាលា សុសានញ្ច ហោតីតិ ‘‘វម្មិកោ’’ ត្វេវ សង្ខំ គតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘វម្មិកោតិ ខោ, ភិក្ខុ, ឥមស្ស ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

មាតាបេត្តិកសម្ភវស្សាតិ មាតិតោ ច បិតិតោ ច និព្ពត្តេន មាតាបេត្តិកេន សុក្កសោណិតេន សម្ភូតស្ស. ឱទនកុម្មាសូបចយស្សាតិ ឱទនេន ចេវ កុម្មាសេន ច ឧបចិតស្ស វឌ្ឍិតស្ស. អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មស្សាតិ ឯត្ថ អយំ កាយោ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចធម្មោ. ទុគ្គន្ធវិឃាតត្ថាយ តនុវិលេបនេន ឧច្ឆាទនធម្មោ. អង្គបច្ចង្គាពាធវិនោទនត្ថាយ ខុទ្ទកសម្ពាហនេន បរិមទ្ទនធម្មោ. ទហរកាលេ វា ឩរូសុ សយាបេត្វា គព្ភវាសេន ទុស្សណ្ឋិតានំ តេសំ តេសំ អង្គានំ សណ្ឋានសម្បាទនត្ថំ អញ្ឆនបីឡនាទិវសេន បរិមទ្ទនធម្មោ. ឯវំ បរិហរតោបិ ច ភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ ភិជ្ជតិ ចេវ វិកិរតិ ច, ឯវំ សភាវោតិ អត្ថោ. តត្ថ មាតាបេត្តិកសម្ភវឱទនកុម្មាសូបចយឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនបទេហិ សមុទយោ កថិតោ, អនិច្ចភេទវិទ្ធំសនបទេហិ អត្ថង្គមោ. ឯវំ សត្តហិបិ បទេហិ ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស ឧច្ចាវចភាវោ វឌ្ឍិបរិហានិ សមុទយត្ថង្គមោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ទិវា កម្មន្តេតិ ទិវា កត្តព្ពកម្មន្តេ. ធូមាយនាតិ ឯត្ថ អយំ ធូមសទ្ទោ កោធេ តណ្ហាយ វិតក្កេ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ធម្មទេសនាយ បកតិធូមេតិ ឥមេសុ អត្ថេសុ វត្តតិ. ‘‘កោធោ ធូមោ ភស្មនិមោសវជ្ជ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៦៥) ឯត្ថ ហិ កោធេ វត្តតិ. ‘‘ឥច្ឆាធូមាយិតា សត្តា’’តិ ឯត្ថ តណ្ហាយ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតោ អវិទូរេ ធូមាយន្តោ និសិន្នោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ វិតក្កេ.

‘‘បង្កោ ច កាមា បលិបោ ច កាមា,

ភយញ្ច មេតំ តិមូលំ បវុត្តំ;

រជោ ច ធូមោ ច មយា បកាសិតា;

ហិត្វា តុវំ បព្ពជ ព្រហ្មទត្តា’’តិ. (ជា. ១.៦.១៤) –

ឯត្ថ បញ្ចកាមគុណេសុ. ‘‘ធូមំ កត្តា ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៤៩) ឯត្ថ ធម្មទេសនាយ. ‘‘ធជោ រថស្ស បញ្ញាណំ, ធូមោ បញ្ញាណមគ្គិនោ’’តិ (សំ. និ. ១.៧២) ឯត្ថ បកតិធូមេ. ឥធ បនាយំ វិតក្កេ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘អយំ រត្តិំ ធូមាយនា’’តិ.

តថាគតស្សេតំ អធិវចនន្តិ តថាគតោ ហិ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ នាម. យថាហ – ‘‘សត្តន្នំ ខោ, ភិក្ខុ, ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ. កតមេសំ សត្តន្នំ? រាគោ ពាហិតោ ហោតិ, ទោសោ… មោហោ… មានោ… សក្កាយទិដ្ឋិ… វិចិកិច្ឆា… សីលព្ពតបរាមាសោ ពាហិតោ ហោតិ. ឥមេសំ ភិក្ខុ សត្តន្នំ ធម្មានំ ពាហិតត្តា ព្រាហ្មណោ’’តិ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៨). សុមេធោតិ សុន្ទរបញ្ញោ. សេក្ខស្សាតិ ឯត្ថ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. យថាហ – ‘‘សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ? អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៦).

បញ្ញាយ អធិវចនន្តិ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ឯតំ អធិវចនំ, ន អាវុធសត្ថស្ស. វីរិយារម្ភស្សាតិ កាយិកចេតសិកវីរិយស្ស. តំ បញ្ញាគតិកមេវ ហោតិ. លោកិយាយ បញ្ញាយ លោកិយំ, លោកុត្តរាយ បញ្ញាយ លោកុត្តរំ. ឯត្ថ បនាយំ អត្ថទីបនា –

ឯកោ កិរ ជានបទោ ព្រាហ្មណោ បាតោវ មាណវកេហិ សទ្ធិំ គាមតោ និក្ខម្ម ទិវសំ អរញ្ញេ មន្តេ វាចេត្វា សាយំ គាមំ អាគច្ឆតិ. អន្តរាមគ្គេ ច ឯកោ វម្មិកោ អត្ថិ. សោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ. ព្រាហ្មណោ អន្តេវាសិំ សុមេធំ មាណវំ អាហ – ‘‘តាត, អយំ វម្មិកោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ, វិការមស្ស បស្សិស្សាម, ភិន្ទិត្វា នំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ខិបាហី’’តិ. សោ សាធូតិ កុទាលំ គហេត្វា សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ តថា អកាសិ. តត្រ អាចរិយព្រាហ្មណោ វិយ ភគវា. សុមេធមាណវកោ វិយ សេក្ខោ ភិក្ខុ. វម្មិកោ វិយ កាយោ. ‘‘តាត, អយំ វម្មិកោ រត្តិំ ធូមាយតិ, ទិវា បជ្ជលតិ, វិការមស្ស បស្សិស្សាម, ភិន្ទិត្វា នំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ខិបាហី’’តិ ព្រាហ្មណេន វុត្តកាលោ វិយ, ‘‘ភិក្ខុ ចាតុមហាភូតិកំ កាយំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា បរិគ្គណ្ហាហី’’តិ ភគវតា វុត្តកាលោ. តស្ស សាធូតិ កុទាលំ គហេត្វា តថាករណំ វិយ សេក្ខស្ស ភិក្ខុនោ, ‘‘យោ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ ថទ្ធភាវោ, អយំ បថវីធាតុ. យោ ទ្វាទសសុ កោដ្ឋាសេសុ អាពន្ធនភាវោ, អយំ អាបោធាតុ. យោ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ បរិបាចនភាវោ, អយំ តេជោធាតុ. យោ ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ វិត្ថម្ភនភាវោ, អយំ វាយោធាតូ’’តិ ឯវំ ចតុធាតុវវត្ថានវសេន កាយបរិគ្គហោ វេទិតព្ពោ.

លង្គីតិ ខោ, ភិក្ខូតិ កស្មា ភគវា អវិជ្ជំ លង្គីតិ កត្វា ទស្សេសីតិ? យថា ហិ នគរស្ស ទ្វារំ បិធាយ បលិឃេ យោជិតេ មហាជនស្ស គមនំ បច្ឆិជ្ជតិ, យេ នគរស្ស អន្តោ, តេ អន្តោយេវ ហោន្តិ. យេ ពហិ, តេ ពហិយេវ. ឯវមេវ យស្ស ញាណមុខេ អវិជ្ជាលង្គី បតតិ, តស្ស និព្ពានសម្បាបកំ ញាណគមនំ បច្ឆិជ្ជតិ, តស្មា អវិជ្ជំ លង្គីតិ កត្វា ទស្សេសិ. បជហ អវិជ្ជន្តិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន អវិជ្ជាបហានំ កថិតំ.

ឧទ្ធុមាយិកាតិ ខោ, ភិក្ខូតិ ឯត្ថ ឧទ្ធុមាយិកមណ្ឌូកោ នាម នោ មហន្តោ, នខបិដ្ឋិប្បមាណោ ហោតិ, បុរាណបណ្ណន្តរេ វា គច្ឆន្តរេ វា វល្លិអន្តរេ វា វសតិ. សោ ទណ្ឌកោដិយា វា វល្លិកោដិយា វា បំសុចុណ្ណកេន វា ឃដ្ដិតោ អាយមិត្វា មហន្តោ បរិមណ្ឌលោ ពេលុវបក្កប្បមាណោ ហុត្វា ចត្តារោ បាទេ អាកាសគតេ កត្វា បច្ឆិន្នគមនោ ហុត្វា អមិត្តវសំ យាតិ, កាកកុលលាទិភត្តមេវ ហោតិ. ឯវមេវ អយំ កោធោ បឋមំ ឧប្បជ្ជន្តោ ចិត្តាវិលមត្តកោវ ហោតិ. តស្មិំ ខណេ អនិគ្គហិតោ វឌ្ឍិត្វា មុខវិកុលនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ហនុសញ្ចោបនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ផរុសវាចានិច្ឆារណំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ទិសាវិលោកនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ បាណិនា លេឌ្ឌុទណ្ឌសត្ថបរាមសនំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ ទណ្ឌសត្ថាភិនិបាតំ បាបេតិ. តទា អនិគ្គហិតោ បរឃាតនម្បិ អត្តឃាតនម្បិ បាបេតិ. វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘យតោ អយំ កោធោ បរំ ឃាតេត្វា អត្តានំ ឃាតេតិ, ឯត្តាវតាយំ កោធោ បរមុស្សទគតោ ហោតិ បរមវេបុល្លប្បត្តោ’’តិ. តត្ថ យថា ឧទ្ធុមាយិកាយ ចតូសុ បាទេសុ អាកាសគតេសុ គមនំ បច្ឆិជ្ជតិ, ឧទ្ធុមាយិកា អមិត្តវសំ គន្ត្វា កាកាទិភត្តំ ហោតិ, ឯវមេវ កោធសមង្គីបុគ្គលោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ, អមិត្តវសំ យាតិ, សព្ពេសំ មារានំ យថាកាមករណីយោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឧទ្ធុមាយិកាតិ ខោ, ភិក្ខុ, កោធូបាយាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តត្ថ ពលវប្បត្តោ កោធោវ កោធូបាយាសោ. បជហ កោធូបាយាសន្តិ ឯត្ថ បដិសង្ខានប្បហានំ កថិតំ.

ទ្វិធាបថោតិ ឯត្ថ, យថា បុរិសោ សធនោ សភោគោ កន្តារទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ទ្វេធាបថំ បត្វា, ‘‘ឥមិនា នុ ខោ គន្តព្ពំ, ឥមិនា គន្តព្ព’’ន្តិ និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ តិដ្ឋតិ, អថ នំ ចោរា ឧដ្ឋហិត្វា អនយព្យសនំ បាបេន្តិ, ឯវមេវ ខោ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នោ ភិក្ខុ ពុទ្ធាទីសុ កង្ខាយ ឧប្បន្នាយ កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេតុំ ន សក្កោតិ, អថ នំ កិលេសមារាទយោ សព្ពេ មារា អនយព្យសនំ បាបេន្តិ, ឥតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេធាបថសមា ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ទ្វិធាបថោតិ ខោ, ភិក្ខុ, វិចិកិច្ឆាយេតំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ វិចិកិច្ឆន្តិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន វិចិកិច្ឆាបហានំ កថិតំ.

ចង្គវារន្តិ ឯត្ថ, យថា រជកេហិ ខារបរិស្សាវនម្ហិ ឧទកេ បក្ខិត្តេ ឯកោ ឧទកឃដោ ទ្វេបិ ទសបិ វីសតិបិ ឃដសតម្បិ បគ្ឃរតិយេវ, បសដមត្តម្បិ ឧទកំ ន តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ នីវរណសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស អព្ភន្តរេ កុសលធម្មោ ន តិដ្ឋតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ចង្គវារន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ នីវរណានំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ បញ្ចនីវរណេតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនតទង្គវសេន នីវរណប្បហានំ កថិតំ.

កុម្មោតិ ឯត្ថ, យថា កច្ឆបស្ស ចត្តារោ បាទា សីសន្តិ បញ្ចេវ អង្គានិ ហោន្តិ, ឯវមេវ សព្ពេបិ សង្ខតា ធម្មា គយ្ហមានា បញ្ចេវ ខន្ធា ភវន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កុម្មោតិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេតិ ឯត្ថ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ កថិតំ.

អសិសូនាតិ ឯត្ថ, យថា សូនាយ ឧបរិ មំសំ ឋបេត្វា អសិនា កោដ្ដេន្តិ, ឯវមិមេ សត្តា វត្ថុកាមត្ថាយ កិលេសកាមេហិ ឃាតយមានា វត្ថុកាមានំ ឧបរិ កត្វា កិលេសកាមេហិ កន្តិតា កោដ្ដិតា ច ហោន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អសិសូនាតិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ បញ្ច កាមគុណេតិ ឯត្ថ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ កថិតំ.

មំសបេសីតិ ខោ, ភិក្ខូតិ ឯត្ថ អយំ មំសបេសិ នាម ពហុជនបត្ថិតា ខត្តិយាទយោ មនុស្សាបិ នំ បត្ថេន្តិ កាកាទយោ តិរច្ឆានាបិ. ឥមេ ហិ សត្តា អវិជ្ជាយ សម្មត្តា នន្ទិរាគំ ឧបគម្ម វដ្ដំ វឌ្ឍេន្តិ. យថា វា មំសបេសិ ឋបិតឋបិតដ្ឋានេ លគ្គតិ, ឯវមិមេ សត្តា នន្ទិរាគពទ្ធា វដ្ដេ លគ្គន្តិ, ទុក្ខំ បត្វាបិ ន ឧក្កណ្ឋន្តិ, ឥតិ នន្ទិរាគោ មំសបេសិសទិសោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘មំសបេសីតិ ខោ, ភិក្ខុ, នន្ទិរាគស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. បជហ នន្ទីរាគន្តិ ឯត្ថ ចតុត្ថមគ្គេន នន្ទីរាគប្បហានំ កថិតំ.

នាគោតិ ខោ, ភិក្ខុ, ខីណាសវស្សេតំ ភិក្ខុនោ អធិវចនន្តិ ឯត្ថ យេនត្ថេន ខីណាសវោ នាគោតិ វុច្ចតិ, សោ អនង្គណសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៣) បកាសិតោ ឯវ. នមោ ករោហិ នាគស្សាតិ ខីណាសវស្ស ពុទ្ធនាគស្ស, ‘‘ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ទន្តោ សោ ភគវា ទមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, សន្តោ សោ ភគវា សមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តិណ្ណោ សោ ភគវា តរណាយ ធម្មំ ទេសេតិ, បរិនិព្ពុតោ សោ ភគវា បរិនិព្ពានាយ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៦១) ឯវំ នមក្ការំ ករោហីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥតិ ឥទំ សុត្តំ ថេរស្ស កម្មដ្ឋានំ អហោសិ. ថេរោបិ ឥទមេវ សុត្តំ កម្មដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោ. អយមេតស្ស អត្ថោតិ អយំ ឯតស្ស បញ្ហស្ស អត្ថោ. ឥតិ ភគវា រតនរាសិម្ហិ មណិកូដំ គណ្ហន្តោ វិយ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

វម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. រថវិនីតសុត្តវណ្ណនា

២៥២. ឯវំ មេ សុតន្តិ រថវិនីតសុត្តំ. តត្ថ រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ, តញ្ហិ មន្ធាតុមហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា រាជគហន្តិ វុច្ចតិ. អញ្ញេបេត្ថ បការេ វណ្ណយន្តិ. កិំ តេហិ? នាមមេតំ តស្ស នគរស្ស. តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិតំ, តេសំ វសន្តវនំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេតិ វេឡុវនន្តិ តស្ស ឧយ្យានស្ស នាមំ, តំ កិរ វេឡូហិ បរិក្ខិត្តំ អហោសិ អដ្ឋារសហត្ថេន ច បាការេន, គោបុរដ្ដាលកយុត្តំ នីលោភាសំ មនោរមំ, តេន វេឡុវនន្តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកានញ្ចេត្ថ និវាបំ អទំសុ, តេន កលន្ទកនិវាបោតិ វុច្ចតិ.

បុព្ពេ កិរ អញ្ញតរោ រាជា តត្ថ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ អាគតោ សុរាមទេន មត្តោ ទិវាសេយ្យំ ឧបគតោ សុបិ. បរិជនោបិស្ស, ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ បុប្ផផលាទីហិ បលោភិយមានោ ឥតោ ចិតោ ច បក្កាមិ, អថ សុរាគន្ធេន អញ្ញតរស្មា សុសិររុក្ខា កណ្ហសប្បោ និក្ខមិត្វា រញ្ញាភិមុខោ អាគច្ឆតិ. តំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា, ‘‘រញ្ញោ ជីវិតំ ទម្មី’’តិ កាឡកវេសេន អាគន្ត្វា កណ្ណមូលេ សទ្ទមកាសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិ, កណ្ហសប្បោ និវត្តោ. សោ តំ ទិស្វា, ‘‘ឥមាយ មម ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ កាឡកានំ តត្ថ និវាបំ បដ្ឋបេសិ, អភយឃោសនញ្ច ឃោសាបេសិ. តស្មា តំ តតោ បភុតិ កលន្ទកនិវាបន្តិ សង្ខ្យំ គតំ. កលន្ទកាតិ កាឡកានំ នាមំ.

ជាតិភូមិកាតិ ជាតិភូមិវាសិនោ. តត្ថ ជាតិភូមីតិ ជាតដ្ឋានំ. តំ ខោ បនេតំ នេវ កោសលមហារាជាទីនំ ន ចង្កីព្រាហមណាទីនំ ន សក្កសុយាមសន្តុសិតាទីនំ ន អសីតិមហាសាវកាទីនំ ន អញ្ញេសំ សត្តានំ ជាតដ្ឋានំ ‘‘ជាតិភូមី’’តិ វុច្ចតិ. យស្ស បន ជាតទិវសេ ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកទ្ធជមាលាវិប្បកិណ្ណកុសុមវាសចុណ្ណគន្ធសុគន្ធា សព្ពបាលិផុល្លមិវ នន្ទនវនំ វិរោចមានា បទុមិនិបណ្ណេ ឧទកពិន្ទុ វិយ អកម្បិត្ថ, ជច្ចន្ធាទីនញ្ច រូបទស្សនាទីនិ អនេកានិ បាដិហារិយានិ បវត្តិំសុ, តស្ស សព្ពញ្ញុពោធិសត្តស្ស ជាតដ្ឋានសាកិយជនបទោ កបិលវត្ថាហារោ, សា ‘‘ជាតិភូមី’’តិ វុច្ចតិ.

ធម្មគរុភាវវណ្ណនា

វស្សំវុដ្ឋាតិ តេមាសំ វស្សំវុដ្ឋា បវារិតបវារណា ហុត្វា. ភគវា ឯតទវោចាតិ ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, ខមនីយ’’ន្តិអាទីហិ វចនេហិ អាគន្តុកបដិសន្ថារំ កត្វា ឯតំ, ‘‘កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនមវោច. តេ កិរ ភិក្ខុ, – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, ខមនីយំ កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិត្ថ អប្បកិលមថេន អទ្ធានំ អាគតា, ន ច បិណ្ឌកេន កិលមិត្ថ, កុតោ ច តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អាគច្ឆថា’’តិ បដិសន្ថារវសេន បុច្ឆិតា – ‘‘ភគវា សាកិយជនបទេ កបិលវត្ថាហារតោ ជាតិភូមិតោ អាគច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. អថ ភគវា នេវ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស, ន សក្កោទនស្ស, ន សុក្កោទនស្ស, ន ធោតោទនស្ស, ន អមិតោទនស្ស, ន អមិត្តាយ ទេវិយា, ន មហាបជាបតិយា, ន សកលស្ស សាកិយមណ្ឌលស្ស អារោគ្យំ បុច្ឆិ. អថ ខោ អត្តនា ច ទសកថាវត្ថុលាភិំ បរញ្ច តត្ថ សមាទបេតារំ បដិបត្តិសម្បន្នំ ភិក្ខុំ បុច្ឆន្តោ ឥទំ – ‘‘កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

កស្មា បន ភគវា សុទ្ធោទនាទីនំ អារោគ្យំ អបុច្ឆិត្វា ឯវរូបំ ភិក្ខុមេវ បុច្ឆតិ? បិយតាយ. ពុទ្ធានញ្ហិ បដិបន្នកា ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ច បិយា ហោន្តិ មនាបា. កិំ ការណា? ធម្មគរុតាយ. ធម្មគរុនោ ហិ តថាគតា, សោ ច នេសំ ធម្មគរុភាវោ, ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ, អប្បតិស្សោ’’តិ (អ. និ. ៤.២១) ឥមិនា អជបាលនិគ្រោធមូលេ ឧប្បន្នជ្ឈាសយេន វេទិតព្ពោ. ធម្មគរុតាយេវ ហិ ភគវា មហាកស្សបត្ថេរស្ស អភិនិក្ខមនទិវសេ បច្ចុគ្គមនំ ករោន្តោ តិគាវុតំ មគ្គំ អគមាសិ. អតិរេកតិយោជនសតំ មគ្គំ គន្ត្វា គង្គាតីរេ ធម្មំ ទេសេត្វា មហាកប្បិនំ សបរិសំ អរហត្តេ បតិដ្ឋបេសិ. ឯកស្មិំ បច្ឆាភត្តេ បញ្ចចត្តាលីសយោជនំ មគ្គំ គន្ត្វា កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិយាមរត្តិំ ធម្មកថំ កត្វា បុក្កុសាតិកុលបុត្តំ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋបេសិ. វីសយោជនសតំ គន្ត្វា វនវាសិសាមណេរស្ស អនុគ្គហំ អកាសិ. សដ្ឋិយោជនមគ្គំ គន្ត្វា ខទិរវនិយត្ថេរស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. អនុរុទ្ធត្ថេរោ បាចីនវំសទាយេ និសិន្នោ មហាបុរិសវិតក្កំ វិតក្កេតីតិ ញត្វា តត្ថ អាកាសេន គន្ត្វា ថេរស្ស បុរតោ ឱរុយ្ហ សាធុការមទាសិ. កោដិកណ្ណសោណត្ថេរស្ស ឯកគន្ធកុដិយំ សេនាសនំ បញ្ញបាបេត្វា បច្ចូសកាលេ ធម្មទេសនំ អជ្ឈេសិត្វា សរភញ្ញបរិយោសានេ សាធុការមទាសិ. តិគាវុតំ មគ្គំ គន្ត្វា តិណ្ណំ កុលបុត្តានំ វសនដ្ឋានេ គោសិង្គសាលវនេ សាមគ្គិរសានិសំសំ កថេសិ. កស្សបោបិ ភគវា – ‘‘អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតោ អរិយសាវកោ អយ’’ន្តិ វិស្សាសំ ឧប្បាទេត្វា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស និវេសនំ គន្ត្វា សហត្ថា អាមិសំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិ.

អម្ហាកំយេវ ភគវា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ ជេតវនតោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ចារិកំ និក្ខមិ. កោសលមហារាជអនាថបិណ្ឌិកាទយោ និវត្តេតុំ នាសក្ខិំសុ. អនាថបិណ្ឌិកោ ឃរំ អាគន្ត្វា ទោមនស្សប្បត្តោ និសីទិ. អថ នំ បុណ្ណា នាម ទាសី ទោមនស្សប្បត្តោសិ សាមីតិ អាហ. ‘‘អាម ជេ, សត្ថារំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិំ, អថ មេ ឥមំ តេមាសំ ធម្មំ វា សោតុំ, យថាធិប្បាយំ វា ទានំ ទាតុំ ន លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តា ឧប្បន្នាតិ. អហម្បិ សាមិ សត្ថារំ និវត្តេស្សាមីតិ. សចេ និវត្តេតុំ សក្កោសិ, ភុជិស្សាយេវ ត្វន្តិ. សា គន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘និវត្តថ ភគវា’’តិ អាហ. បុណ្ណេ ត្វំ បរបដិពទ្ធជីវិកា កិំ មេ ករិស្សសីតិ. ភគវា មយ្ហំ ទេយ្យធម្មោ នត្ថីតិ តុម្ហេបិ ជានាថ, តុម្ហាកំ និវត្តនបច្ចយា បនាហំ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋហិស្សាមីតិ. ភគវា សាធុ សាធុ បុណ្ណេតិ សាធុការំ កត្វា និវត្តេត្វា ជេតវនមេវ បវិដ្ឋោ. អយំ កថា បាកដា អហោសិ. សេដ្ឋិ សុត្វា បុណ្ណាយ កិរ ភគវា និវត្តិតោតិ តំ ភុជិស្សំ កត្វា ធីតុដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិ, បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ អារភិ. អថស្សា សត្ថា អារទ្ធវិបស្សកភាវំ ញត្វា ឥមំ ឱភាសគាថំ វិស្សជ្ជេសិ –

‘‘បុណ្ណេ បូរេសិ សទ្ធម្មំ, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា;

បរិបុណ្ណាយ បញ្ញាយ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សសី’’តិ. (ថេរីគា. ៣);

គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្វា អភិញ្ញាតា សាវិកា អហោសីតិ. ឯវំ ធម្មគរុនោ តថាគតា.

នន្ទកត្ថេរេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ ធម្មំ ទេសេន្តេបិ ភគវា អនហាតោវ គន្ត្វា តិយាមរត្តិំ ឋិតកោវ ធម្មកថំ សុត្វា ទេសនាបរិយោសានេ សាធុការមទាសិ. ថេរោ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កាយ វេលាយ, ភន្តេ, អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. តយា សុត្តន្តេ អារទ្ធមត្តេតិ. ទុក្ករំ ករិត្ថ, ភន្តេ, ពុទ្ធសុខុមាលា តុម្ហេតិ. សចេ ត្វំ, នន្ទ, កប្បំ ទេសេតុំ សក្កុណេយ្យាសិ, កប្បមត្តម្បាហំ ឋិតកោវ សុណេយ្យន្តិ ភគវា អវោច. ឯវំ ធម្មគរុនោ តថាគតា. តេសំ ធម្មគរុតាយ បដិបន្នកា បិយា ហោន្តិ, តស្មា បដិបន្នកេ បុច្ឆិ. បដិបន្នកោ ច នាម អត្តហិតាយ បដិបន្នោ នោ បរហិតាយ, បរហិតាយ បដិបន្នោ នោ អត្តហិតាយ, នោ អត្តហិតាយ ច បដិបន្នោ នោ បរហិតាយ ច, អត្តហិតាយ ច បដិបន្នោ បរហិតាយ ចាតិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ.

តត្ថ យោ សយំ ទសន្នំ កថាវត្ថូនំ លាភី ហោតិ, បរំ តត្ថ ន ឱវទតិ ន អនុសាសតិ អាយស្មា ពាកុលោ វិយ. អយំ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ នាម នោ បរហិតាយ បដិបន្នោ, ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ភគវា ន បុច្ឆតិ. កស្មា? ន មយ្ហំ សាសនស្ស វឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតោតិ.

យោ បន ទសន្នំ កថាវត្ថូនំ អលាភី, បរំ តេហិ ឱវទតិ តេន កតវត្តសាទិយនត្ថំ ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ វិយ, អយំ បរហិតាយ បដិបន្នោ នាម នោ អត្តហិតាយ, ឯវរូបម្បិ ន បុច្ឆតិ. កស្មា? អស្ស តណ្ហា មហាបច្ឆិ វិយ អប្បហីនាតិ.

យោ អត្តនាបិ ទសន្នំ កថាវត្ថូនំ អលាភី, បរម្បិ តេហិ ន ឱវទតិ, លាឡុទាយី វិយ, អយំ នេវ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ ន បរហិតាយ, ឯវរូបម្បិ ន បុច្ឆតិ. កស្មា? អស្ស អន្តោ កិលេសា ផរសុឆេជ្ជា វិយ មហន្តាតិ.

យោ បន សយំ ទសន្នំ កថាវត្ថូនំ លាភី, បរម្បិ តេហិ ឱវទតិ, អយំ អត្តហិតាយ ចេវ បរហិតាយ ច បដិបន្នោ នាម សារិបុត្តមោគ្គល្លានមហាកស្សបាទយោ អសីតិមហាថេរា វិយ, ឯវរូបំ ភិក្ខុំ បុច្ឆតិ. កស្មា? មយ្ហំ សាសនស្ស វុឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតោតិ. ឥធាបិ ឯវរូបមេវ បុច្ឆន្តោ – ‘‘កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ.

ឯវំ ភគវតា បុដ្ឋានំ បន តេសំ ភិក្ខូនំ ភគវា អត្តនោ ជាតិភូមិយំ ឧភយហិតាយ បដិបន្នំ ទសកថាវត្ថុលាភិំ ភិក្ខុំ បុច្ឆតិ, កោ នុ ខោ តត្ថ ឯវរូបោតិ ន អញ្ញមញ្ញំ ចិន្តនា វា សមន្តនា វា អហោសិ. កស្មា? អាយស្មា ហិ មន្តាណិបុត្តោ តស្មិំ ជនបទេ អាកាសមជ្ឈេ ឋិតោ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច បាកដោ បញ្ញាតោ. តស្មា តេ ភិក្ខូ មេឃសទ្ទំ សុត្វា ឯកជ្ឈំ សន្និបតិតមោរឃដា វិយ ឃនសជ្ឈាយំ កាតុំ, អារទ្ធភិក្ខូ វិយ ច អត្តនោ អាចរិយំ បុណ្ណត្ថេរំ ភគវតោ អារោចេន្តា ថេរស្ស ច គុណំ ភាសិតុំ អប្បហោន្តេហិ មុខេហិ ឯកប្បហារេនេវ បុណ្ណោ នាម, ភន្តេ, អាយស្មាតិអាទិមាហំសុ. តត្ថ បុណ្ណោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. មន្តាណិយា បន សោ បុត្តោ, តស្មា មន្តាណិបុត្តោតិ វុច្ចតិ. សម្ភាវិតោតិ គុណសម្ភាវនាយ សម្ភាវិតោ.

អប្បិច្ឆតាទិវណ្ណនា

អប្បិច្ឆោតិ ឥច្ឆាវិរហិតោ និឥច្ឆោ និត្តណ្ហោ. ឯត្ថ ហិ ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយ, អត្ថោ បន និរវសេសោ. ន ហិ តស្ស អន្តោ អណុមត្តាបិ បាបិកា ឥច្ឆា នាម អត្ថិ. ខីណាសវោ ហេស សព្ពសោ បហីនតណ្ហោ. អបិចេត្ថ អត្រិច្ឆតា បាបិច្ឆតា មហិច្ឆតា អប្បិច្ឆតាតិ អយំ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សកលាភេ អតិត្តស្ស បរលាភេ បត្ថនា អត្រិច្ឆតា នាម. តាយ សមន្នាគតស្ស ឯកភាជេន បក្កបូវោបិ អត្តនោ បត្តេ បតិតោ ន សុបក្កោ វិយ ខុទ្ទកោ វិយ ច ខាយតិ. ស្វេវ បរស្ស បត្តេ បក្ខិត្តោ សុបក្កោ វិយ មហន្តោ វិយ ច ខាយតិ. អសន្តគុណសម្ភាវនតា បន បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា បាបិច្ឆតា នាម, សា, ‘‘ឥធេកច្ចោ អស្សទ្ធោ សមានោ សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ, តាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ កោហញ្ញេ បតិដ្ឋាតិ. សន្តគុណសម្ភាវនា បន បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា មហិច្ឆតា នាម. សាបិ, ‘‘ឥធេកច្ចោ សទ្ធោ សមានោ សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ឥច្ឆតិ, សីលវា សមានោ សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ (វិភ. ៨៥១) ឥមិនា នយេន អាគតាយេវ, តាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ទុស្សន្តប្បយោ ហោតិ, វិជាតមាតាបិស្ស ចិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘អគ្គិក្ខន្ធោ សមុទ្ទោ ច, មហិច្ឆោ ចាបិ បុគ្គលោ;

សកដេន បច្ចយំ ទេតុ, តយោបេតេ អតប្បយា’’តិ.

សន្តគុណនិគូហនតា បន បដិគ្គហណេ ច មត្តញ្ញុតា អប្បិច្ឆតា នាម, តាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ អត្តនិ វិជ្ជមានម្បិ គុណំ បដិច្ឆាទេតុកាមតាយ, ‘‘សទ្ធោ សមានោ សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ន ឥច្ឆតិ. សីលវា, បវិវិត្តោ, ពហុស្សុតោ, អារទ្ធវីរិយោ, សមាធិសម្បន្នោ, បញ្ញវា, ខីណាសវោ សមានោ ខីណាសវោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ន ឥច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ មជ្ឈន្តិកត្ថេរោ.

ថេរោ កិរ មហាខីណាសវោ អហោសិ, បត្តចីវរំ បនស្ស បាទមត្តមេវ អគ្ឃតិ, សោ អសោកស្ស ធម្មរញ្ញោ វិហារមហទិវសេ សង្ឃត្ថេរោ អហោសិ. អថស្ស អតិលូខភាវំ ទិស្វា មនុស្សា, ‘‘ភន្តេ, ថោកំ ពហិ ហោថា’’តិ អាហំសុ. ថេរោ, ‘‘មាទិសេ ខីណាសវេ រញ្ញោ សង្គហំ អករោន្តេ អញ្ញោ កោ ករិស្សតី’’តិ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា សង្ឃត្ថេរស្ស ឧក្ខិត្តបិណ្ឌំ គណ្ហន្តោយេវ ឧម្មុជ្ជិ. ឯវំ ខីណាសវោ សមានោ, ‘‘ខីណាសវោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ន ឥច្ឆតិ. ឯវំ អប្បិច្ឆោ បន ភិក្ខុ អនុប្បន្នំ លាភំ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នំ លាភំ ថាវរំ ករោតិ, ទាយកានំ ចិត្តំ អារាធេតិ, យថា យថា ហិ សោ អត្តនោ អប្បិច្ឆតាយ អប្បំ គណ្ហាតិ, តថា តថា តស្ស វត្តេ បសន្នា មនុស្សា ពហូ ទេន្តិ.