២. អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ អលគទ្ទូបមសុត្តំ. តត្ថ គទ្ធេ ពាធយិំសូតិ គទ្ធពាធិនោ, គទ្ធពាធិនោ បុព្ពបុរិសា អស្សាតិ គទ្ធពាធិបុព្ពោ, តស្ស គទ្ធពាធិបុព្ពស្ស, គិជ្ឈឃាតកកុលប្បសុតស្សាតិ អត្ថោ. សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. តេ កម្មកិលេសវិបាកឧបវាទអាណាវីតិក្កមវសេន បញ្ចវិធា. តត្ថ បញ្ចានន្តរិយធម្មា កម្មន្តរាយិកា នាម. តថា ភិក្ខុនីទូសកកម្មំ, តំ បន មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា កិលេសន្តរាយិកា នាម. បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកានំ បដិសន្ធិធម្មា វិបាកន្តរាយិកា នាម. អរិយូបវាទធម្មា ឧបវាទន្តរាយិកា នាម, តេ បន យាវ អរិយេ ន ខមាបេន្តិ, តាវទេវ, ន តតោ បរំ. សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកា នាម. តេបិ យាវ ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតិ, ន វុដ្ឋាតិ វា, ន ទេសេតិ វា, តាវទេវ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សេសន្តរាយិកេ ជានាតិ, វិនយេ បន អកោវិទត្តា បណ្ណត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកេ ន ជានាតិ, តស្មា រហោគតោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ឥមេ អាគារិកា បញ្ច កាមគុណេ បរិភុញ្ជន្តា សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ ហោន្តិ. ភិក្ខូបិ មនាបិកានិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ បស្សន្តិ…បេ… កាយវិញ្ញេយ្យេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុសន្តិ, មុទុកានិ អត្ថរណបាវុរណាទីនិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯតំ សព្ពំ វដ្ដតិ. កស្មា ឥត្ថីនំយេវ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា ន វដ្ដន្តិ? ឯតេបិ វដ្ដន្តីតិ. ឯវំ រសេន រសំ សំសន្ទេត្វា សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច ឯកំ កត្វា ថូលវាកេហិ សទ្ធិំ អតិសុខុមសុត្តំ ឧបនេន្តោ វិយ, សាសបេន សទ្ធិំ សិនេរុំ ឧបសំហរន្តោ វិយ, បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វា, ‘‘កិំ ភគវតា មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តេន វិយ មហតា ឧស្សាហេន បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, នត្ថិ ឯត្ថ ទោសោ’’តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈន្តោ វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហន្តោ អរិយមគ្គេ ខាណុកណ្ដកាទីនិ បក្ខិបន្តោ មេថុនធម្មេ ទោសោ នត្ថីតិ ជិនស្ស អាណាចក្កេ បហារំ អទាសិ. តេនាហ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទិ.

ឯវំ ព្យា ខោតិ ឯវំ វិយ ខោ. សមនុយុញ្ជន្តីតិអាទីសុ កិំ លទ្ធិកោ ត្វំ, លទ្ធិំ វទេហីតិ បុច្ឆមានា សមនុយុញ្ជន្តិ នាម. ទិដ្ឋិំ បតិដ្ឋាបេន្តា សមនុគ្គាហន្តិ នាម. កេន ការណេន ឯវំ វទសីតិ ការណំ បុច្ឆន្តា សមនុភាសន្តិ នាម. អដ្ឋិកង្កលូបមាតិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤២-៤៨) អដ្ឋិកង្កលូបមា អប្បស្សាទដ្ឋេន. មំសបេសូបមា ពហុសាធារណដ្ឋេន. តិណុក្កូបមា អនុទហនដ្ឋេន. អង្គារកាសូបមា មហាភិតាបនដ្ឋេន. សុបិនកូបមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន. យាចិតកូបមា តាវកាលិកដ្ឋេន. រុក្ខផលូបមា សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន. អសិសូនូបមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន. សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន. សប្បសិរូបមា សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន. ថាមសាតិ ទិដ្ឋិថាមេន. បរាមាសាតិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន. អភិនិវិស្ស វោហរតីតិ អធិដ្ឋហិត្វា វោហរតិ ទីបេតិ វា.

២៣៥. យតោ ខោ តេ ភិក្ខូតិ យទា តេ ភិក្ខូ. ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតាតិ ឥទំ ឯស អត្តនោ អជ្ឈាសយេន នត្ថីតិ វត្តុកាមោបិ ភគវតោ អានុភាវេន សម្បដិច្ឆតិ, ពុទ្ធានំ កិរ សម្មុខា ទ្វេ កថា កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ.

២៣៦. កស្ស ខោ នាម ត្វំ មោឃបុរិសាតិ ត្វំ មោឃបុរិស កស្ស ខត្តិយស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា វេស្សស្ស វា សុទ្ទស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វា មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ អយំ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. អរិដ្ឋោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា មំ មោឃបុរិសោតិ វទតិ, ន ខោ បន មោឃបុរិសាតិ វុត្តមត្តកេន មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ ន ហោតិ. ឧបសេនម្បិ ហិ វង្គន្តបុត្តំ, ‘អតិលហុំ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ពាហុល្លាយ អាវត្តោ’តិ (មហាវ. ៧៥) ភគវា មោឃបុរិសវាទេន ឱវទិ. ថេរោ អបរភាគេ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឆ អភិញ្ញា សច្ឆាកាសិ. អហម្បិ តថារូបំ វីរិយំ បគ្គណ្ហិត្វា មគ្គផលានិ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ. អថស្ស ភគវា ពន្ធនា បវុត្តស្ស បណ្ឌុបលាសស្ស វិយ អវិរុឡ្ហិភាវំ ទស្សេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

ឧស្មីកតោបីតិ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ កិន្តិ មញ្ញថ, អយំ អរិដ្ឋោ ឯវំលទ្ធិកោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បដិវិរុជ្ឈិត្វា វេសារជ្ជញាណំ បដិពាហិត្វា តថាគតស្ស អាណាចក្កេ បហារំ ទទមានោ អបិ នុ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឧស្មីកតោបិ? យថា និព្ពុតេបិ មហន្តេ អគ្គិក្ខន្ធេ ខជ្ជុបនកមត្តាបិ អគ្គិបបដិកា ហោតិយេវ, យំ និស្សាយ បុន មហាអគ្គិក្ខន្ធោ ភវេយ្យ. កិំ នុ ខោ ឯវំ ឥមស្ស អប្បមត្តិកាបិ ញាណុស្មា អត្ថិ, យំ និស្សាយ វាយមន្តោ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេយ្យាតិ? នោ ហេតំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, ឯវំលទ្ធិកស្ស កុតោ ឯវរូបា ញាណុស្មាតិ? មគ្គផលានំ បច្ចយសមត្ថាយ ញាណុស្មាយ ឧស្មីកតភាវំ បដិក្ខិបន្តា វទន្តិ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជភូតោ. បត្តក្ខន្ធោតិ បតិតក្ខន្ធោ. អប្បដិភានោតិ កិញ្ចិ បដិភានំ អបស្សន្តោ ភិន្នបដិភានោ ឯវរូបម្បិ នាម និយ្យានិកសាសនំ លភិត្វា អវិរុឡ្ហិធម្មោ កិរម្ហិ សមុគ្ឃាតិតបច្ចយោ ជាតោតិ អត្តនោ អភព្ពតំ បច្ចវេក្ខន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេន ភូមិំ ខណមានោ និសីទិ.

បញ្ញាយិស្សសិ ខោតិ អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. អរិដ្ឋោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា មយ្ហំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ បច្ឆិន្នោតិ វទតិ, ន ខោ បន ពុទ្ធា សឧបនិស្សយានំយេវ ធម្មំ ទេសេន្តិ, អនុបនិស្សយានម្បិ ទេសេន្តិ, អហំ សត្ថុ សន្តិកា សុគតោវាទំ លភិត្វា អត្តនោ សម្បត្តូបគំ កុសលំ ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ភគវា ឱវាទំ បដិបស្សម្ភេន្តោ ‘‘បញ្ញាយិស្សសី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ, ត្វំយេវ, មោឃបុរិស, ឥមិនា បាបកេន ទិដ្ឋិគតេន និរយាទីសុ បញ្ញាយិស្សសិ, មម សន្តិកា តុយ្ហំ សុគតោវាទោ នាម នត្ថិ, ន មេ តយា អត្ថោ, ឥធាហំ ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិស្សាមីតិ.

២៣៧. អថ ខោ ភគវាតិ អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធិ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ ភគវា បរិសំ សោធេតិ, អរិដ្ឋំ គណតោ និស្សារេតិ. សចេ ហិ បរិសគតានំ កស្សចិ ឯវំ ភវេយ្យ – ‘‘អយំ អរិដ្ឋោ ភគវតា អកថិតំ កថេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ, កច្ចិ នុ ខោ បរិសមជ្ឈេ ភគវតា កថាយ សមារទ្ធាយ សហសា កថិត’’ន្តិ. ឯវំ កថិតំ បន ន អរិដ្ឋោវ សុណាតិ, អញ្ញេនបិ សុតំ ភវិស្សតិ. អថាបិស្ស សិយា ‘‘យថា សត្ថា អរិដ្ឋំ និគ្គណ្ហាតិ, មម្បិ ឯវំ និគ្គណ្ហេយ្យាតិ សុត្វាបិ តុណ្ហីភាវំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ. ‘‘តំ សព្ពំ ន ករិស្សន្តី’’តិ. មយាបិ ន កថិតំ, អញ្ញេន សុតម្បិ នត្ថីតិ ‘‘តុម្ហេបិមេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា បរិសាយ លទ្ធិំ សោធេតិ. បរិសាយ បន លទ្ធិសោធនេនេវ អរិដ្ឋោ គណតោ និស្សារិតោ នាម ហោតិ.

ឥទានិ អរិដ្ឋស្ស លទ្ធិំ បកាសេន្តោ សោ វត, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញត្រេវ កាមេហីតិអាទីសុ យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘‘តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ, សោ វត កិលេសកាមេហិ ចេវ កិលេសកាមសម្បយុត្តេហិ សញ្ញាវិតក្កេហិ ច អញ្ញត្រ, ឯតេ ធម្មេ បហាយ, វិនា ឯតេហិ ធម្មេហិ, វត្ថុកាមេ បដិសេវិស្សតិ, មេថុនសមាចារំ សមាចរិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឥទំ ការណំ នាម នត្ថិ, អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោតិ.

២៣៨. ឯវំ ភគវា អយំ អរិដ្ឋោ យថា នាម រជកោ សុគន្ធានិបិ ទុគ្គន្ធានិបិ ជិណ្ណានិបិ នវានិបិ សុទ្ធានិបិ អសុទ្ធានិបិ វត្ថានិ ឯកតោ ភណ្ឌិកំ ករោតិ, ឯវមេវ ភិក្ខូនំ និច្ឆន្ទរាគបណីតចីវរាទិបរិភោគញ្ច អនិពទ្ធសីលានំ គហដ្ឋានំ អន្តរាយករំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច និពទ្ធសីលានំ ភិក្ខូនំ អាវរណករំ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគញ្ច សព្ពំ ឯកសទិសំ ករោតីតិ អរិដ្ឋស្ស លទ្ធិំ បកាសេត្វា ឥទានិ ទុគ្គហិតាយ បរិយត្តិយា ទោសំ ទស្សេន្តោ ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេតិអាទិមាហ. តត្ថ បរិយាបុណន្តីតិ ឧគ្គណ្ហន្តិ. សុត្តន្តិអាទីសុ ឧភតោវិភង្គនិទ្ទេសខន្ធកបរិវារា, សុត្តនិបាតេ មង្គលសុត្តរតនសុត្តនាលកសុអាតុវដ្ដកសុត្តានិ, អញ្ញម្បិ ច សុត្តនាមកំ តថាគតវចនំ សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពម្បិ សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ, វិសេសេន សំយុត្តកេ សកលោបិ សគាថាវគ្គោ. សកលំ អភិធម្មបិដកំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ, យញ្ច អញ្ញម្បិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ អសង្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ, តំ វេយ្យាករណន្តិ វេទិតព្ពំ. ធម្មបទំ, ថេរគាថា, ថេរិគាថា, សុត្តនិបាតេ នោសុត្តនាមិកា សុទ្ធិកគាថា ច គាថាតិ វេទិតព្ពា. សោមនស្សញាណមយិកគាថាបដិសំយុត្តា ទ្វេអសីតិសុត្តន្តា ឧទានន្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា’’តិអាទិនយប្បវត្តា (ឥតិវុ. ១,២) ទសុត្តរសតសុត្តន្តា ឥតិវុត្តកន្តិ វេទិតព្ពា. អបណ្ណកជាតកាទីនិ បណ្ណាសាធិកានិ បញ្ចជាតកសតានិ ជាតកន្តិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា អានន្ទេ’’តិអាទិនយប្បវត្តា (អ. និ. ៤.១២៩) សព្ពេបិ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មប្បដិសំយុត្តា សុត្តន្តា អព្ភុតធម្មន្តិ វេទិតព្ពា. ចូឡវេទល្លមហាវេទល្លសម្មាទិដ្ឋិសក្កបញ្ហសង្ខារភាជនិយមហាបុណ្ណមសុត្តាទយោ សព្ពេបិ វេទញ្ច តុដ្ឋិញ្ច លទ្ធា លទ្ធា បុច្ឆិតសុត្តន្តា វេទល្លន្តិ វេទិតព្ពា.

អត្ថំ ន ឧបបរិក្ខន្តីតិ អត្ថត្ថំ ការណត្ថំ ន បស្សន្តិ ន បរិគ្គណ្ហន្តិ. អនុបបរិក្ខតន្តិ អនុបបរិក្ខន្តានំ. ន និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ ន ឧបដ្ឋហន្តិ ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ សមាធិ វិបស្សនា មគ្គោ ផលំ វដ្ដំ វិវដ្ដំ កថិតន្តិ ឯវំ ជានិតុំ ន សក្កា ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេ ឧបារម្ភានិសំសា ចេវាតិ តេ បរេសំ វាទេ ទោសារោបនានិសំសា ហុត្វា បរិយាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសា ចាតិ ឯវំ វាទបមោក្ខានិសំសា, បរេហិ សកវាទេ ទោសេ អារោបិតេ តំ ទោសំ ឯវំ មោចេស្សាមាតិ ឥមិនាវ ការណេន បរិយាបុណន្តីតិ អត្ថោ. តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភោន្តីតិ យស្ស ច មគ្គស្ស វា ផលស្ស វា អត្ថាយ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ, តញ្ចស្ស ធម្មស្ស អត្ថំ ឯតេ ទុគ្គហិតគ្គាហិនោ នានុភោន្តិ. អបិច បរស្ស វាទេ ឧបារម្ភំ អារោបេតុំ អត្តនោ វាទំ មោចេតុំ អសក្កោន្តាបិ តញ្ច អត្ថំ នានុភោន្តិយេវ.

២៣៩. អលគទ្ទត្ថិកោតិ អាសិវិសអត្ថិកោ. គទោតិ ហិ វិសស្ស នាមំ, តំ តស្ស អលំ បរិបុណ្ណំ អត្ថីតិ អលគទ្ទោ. ភោគេតិ សរីរេ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តីតិ និត្ថរណបរិយត្តិវសេន ឧគ្គណ្ហន្តិ. តិស្សោ ហិ បរិយត្តិយោ អលគទ្ទបរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តីតិ.

តត្ថ យោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា ឯវំ ចីវរាទីនិ វា លភិស្សាមិ, ចតុបរិសមជ្ឈេ វា មំ ជានិស្សន្តីតិ លាភសក្ការហេតុ បរិយាបុណាតិ, តស្ស សា បរិយត្តិ អលគទ្ទបរិយត្តិ នាម. ឯវំ បរិយាបុណតោ ហិ ពុទ្ធវចនំ អបរិយាបុណិត្វា និទ្ទោក្កមនំ វរតរំ.

យោ បន ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សីលស្ស អាគតដ្ឋានេ សីលំ បូរេត្វា សមាធិស្ស អាគតដ្ឋានេ សមាធិគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា វិបស្សនាយ អាគតដ្ឋានេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា មគ្គផលានំ អាគតដ្ឋានេ មគ្គំ ភាវេស្សាមិ ផលំ សច្ឆិករិស្សាមីតិ ឧគ្គណ្ហាតិ, តស្ស សា បរិយត្តិ និត្ថរណបរិយត្តិ នាម ហោតិ.

ខីណាសវស្ស បន បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ នាម. តស្ស ហិ អបរិញ្ញាតំ អប្បហីនំ អភាវិតំ អសច្ឆិកតំ វា នត្ថិ. សោ ហិ បរិញ្ញាតក្ខន្ធោ បហីនកិលេសោ ភាវិតមគ្គោ សច្ឆិកតផលោ, តស្មា ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណន្តោ តន្តិធារកោ បវេណិបាលកោ វំសានុរក្ខកោវ ហុត្វា ឧគ្គណ្ហាតិ. ឥតិស្ស សា បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ នាម ហោតិ.

យោ បន បុថុជ្ជនោ ឆាតភយាទីសុ គន្ថធរេសុ ឯកស្មិំ ឋានេ វសិតុំ អសក្កោន្តេសុ សយំ ភិក្ខាចារេន អកិលមមានោ អតិមធុរំ ពុទ្ធវចនំ មា នស្សតុ, តន្តិំ ធារេស្សាមិ, វំសំ ឋបេស្សាមិ, បវេណិំ បាលេស្សាមីតិ បរិយាបុណាតិ, តស្ស បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? ន អត្តនោ ឋានេ ឋត្វា បរិយាបុតត្តា. បុថុជ្ជនស្ស ហិ បរិយត្តិ នាម អលគទ្ទា វា ហោតិ និត្ថរណា វា, សត្តន្នំ សេក្ខានំ និត្ថរណាវ, ខីណាសវស្ស ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិយេវ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ និត្ថរណបរិយត្តិ អធិប្បេតា.

និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេសុ ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ វិបស្សនា, ឥធ មគ្គោ, ឥធ ផលំ, ឥធ វដ្ដំ, ឥធ វិវដ្ដន្តិ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោន្តីតិ យេសំ មគ្គផលានំ អត្ថាយ បរិយាបុណន្តិ. សុគ្គហិតបរិយត្តិំ និស្សាយ មគ្គំ ភាវេត្វា ផលំ សច្ឆិករោន្តា តញ្ចស្ស ធម្មស្ស អត្ថំ អនុភវន្តិ. បរវាទេ ឧបារម្ភំ អារោបេតុំ សក្កោន្តាបិ សកវាទេ អារោបិតំ ទោសំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ គហេត្វា មោចេតុំ សក្កោន្តាបិ អនុភោន្តិយេវ. ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តីតិ សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេ សីលាទីនិ បូរេន្តានម្បិ, បរេសំ វាទេ សហធម្មេន ឧបារម្ភំ អារោបេន្តានម្បិ, សកវាទតោ ទោសំ ហរន្តានម្បិ, អរហត្តំ បត្វា បរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេត្វា ធម្មទេសនាយ បសន្នេហិ ឧបនីតេ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តានម្បិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ.

ឯវំ សុគ្គហិតេ ពុទ្ធវចនេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថេវ និយោជេន្តោ តស្មា តិហ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ទុគ្គហិតបរិយត្តិ ទុគ្គហិតអលគទ្ទោ វិយ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ, សុគ្គហិតបរិយត្តិ សុគ្គហិតអលគទ្ទោ វិយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតិ, តស្មាតិ អត្ថោ. តថា នំ ធារេយ្យាថាតិ តថេវ នំ ធារេយ្យាថ, តេនេវ អត្ថេន គណ្ហេយ្យាថ. យេ វា បនាស្សុ វិយត្តា ភិក្ខូតិ យេ វា បន អញ្ញេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានមហាកស្សបមហាកច្ចានាទិកា ព្យត្តា បណ្ឌិតា ភិក្ខូ អស្សុ, តេ បុច្ឆិតព្ពា. អរិដ្ឋេន វិយ បន មម សាសនេ ន កលលំ វា កចវរំ វា បក្ខិបិតព្ពំ.

២៤០. កុល្លូបមន្តិ កុល្លសទិសំ. និត្ថរណត្ថាយាតិ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ. ឧទកណ្ណវន្តិ យញ្ហិ ឧទកំ គម្ភីរំ ន បុថុលំ. បុថុលំ វា បន ន គម្ភីរំ, ន តំ អណ្ណវោតិ វុច្ចតិ. យំ បន គម្ភីរញ្ចេវ បុថុលញ្ច, តំ អណ្ណវោតិ វុច្ចតិ. តស្មា មហន្តំ ឧទកណ្ណវន្តិ មហន្តំ បុថុលំ គម្ភីរំ ឧទកន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សាសង្កំ នាម យត្ថ ចោរានំ និវុត្ថោកាសោ ទិស្សតិ. ឋិតោកាសោ, និសិន្នោកាសោ, និបន្នោកាសោ ទិស្សតិ. សប្បដិភយំ នាម យត្ថ ចោរេហិ មនុស្សា ហតា ទិស្សន្តិ, វិលុត្តា ទិស្សន្តិ, អាកោដិតា ទិស្សន្តិ. ឧត្តរសេតូតិ ឧទកណ្ណវស្ស ឧបរិ ពទ្ធោ សេតុ. កុល្លំ ពន្ធិត្វាតិ កុល្លោ នាម តរណត្ថាយ កលាបំ កត្វា ពទ្ធោ. បត្ថរិត្វា ពទ្ធា បន បទរចាដិអាទយោ ឧឡុម្បោតិ វុច្ចន្តិ. ឧច្ចារេត្វាតិ ឋបេត្វា. កិច្ចការីតិ បត្តការី យុត្តការី, បតិរូបការីតិ អត្ថោ. ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពាតិ ឯត្ថ ធម្មាតិ សមថវិបស្សនា. ភគវា ហិ សមថេបិ ឆន្ទរាគំ បជហាបេសិ, វិបស្សនាយបិ. សមថេ ឆន្ទរាគំ កត្ថ បជហាបេសិ? ‘‘ឥតិ ខោ, ឧទាយិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្សបិ បហានំ វទាមិ, បស្សសិ នោ ត្វំ, ឧទាយិ, តំ សំយោជនំ អណុំ វា ថូលំ វា, យស្សាហំ នោ បហានំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ២.១៥៦) ឯត្ថ សមថេ ឆន្ទរាគំ បជហាបេសិ. ‘‘ឥមំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិំ ឯវំ បរិសុទ្ធំ ឯវំ បរិយោទាតំ ន អល្លីយេថ ន កេលាយេថ ន ធនាយេថា’’តិ (ម. និ. ១.៤០១) ឯត្ថ វិបស្សនាយ ឆន្ទរាគំ បជហាបេសិ. ឥធ បន ឧភយត្ថ បជហាបេន្តោ ‘‘ធម្មាបិ វោ បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ អាហ.

តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, អហំ ឯវរូបេសុ សន្តប្បណីតេសុ ធម្មេសុ ឆន្ទរាគប្បហានំ វទាមិ, កិំ បន ឥមស្មិំ អសទ្ធម្មេ គាមធម្មេ វសលធម្មេ ទុដ្ឋុល្លេ ឱទកន្តិកេ, យត្ថ អយំ អរិដ្ឋោ មោឃបុរិសោ និទ្ទោសសញ្ញី បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគំ នាលំ អន្តរាយាយាតិ វទតិ. អរិដ្ឋេន វិយ ន តុម្ហេហិ មយ្ហំ សាសនេ កលលំ វា កចវរំ វា បក្ខិបិតព្ពន្តិ ឯវំ ភគវា ឥមិនាបិ ឱវាទេន អរិដ្ឋំយេវ និគ្គណ្ហាតិ.

២៤១. ឥទានិ យោ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ តិវិធគ្គាហវសេន អហំ មមន្តិ គណ្ហាតិ, សោ មយ្ហំ សាសនេ អយំ អរិដ្ឋោ វិយ កលលំ កចវរំ បក្ខិបតីតិ ទស្សេន្តោ ឆយិមានិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិដ្ឋានានីតិ ទិដ្ឋិបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិយា អារម្មណម្បិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិយា បច្ចយោបិ. រូបំ ឯតំ មមាតិអាទីសុ ឯតំ មមាតិ តណ្ហាគ្គាហោ. ឯសោហមស្មីតិ មានគ្គាហោ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ. ឯវំ រូបារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា ហោន្តិ. រូបំ បន អត្តាតិ ន វត្តព្ពំ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ទិដ្ឋំ រូបាយតនំ, សុតំ សទ្ទាយតនំ, មុតំ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, តញ្ហិ បត្វា គហេតព្ពតោ មុតន្តិ វុត្តំ. អវសេសានិ សត្តាយតនានិ វិញ្ញាតំ នាម. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ. លោកស្មិញ្ហិ បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា នោបត្តម្បិ. អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា នោបត្តម្បិ. តត្ថ បរិយេសិត្វា បត្តំ បត្តំ នាម. បរិយេសិត្វា នោបត្តំ បរិយេសិតំ នាម. អបរិយេសិត្វា បត្តញ្ច, អបរិយេសិត្វា នោបត្តញ្ច មនសានុវិចរិតំ នាម.

អថ វា បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ បត្តដ្ឋេន បត្តំ នាម. បរិយេសិត្វា នោបត្តំ បរិយេសិតំ នាម. អបរិយេសិត្វា នោបត្តំ មនសានុវិចរិតំ នាម. សព្ពំ វា ឯតំ មនសា អនុវិចរិតត្តា មនសានុវិចរិតំ នាម. ឥមិនា វិញ្ញាណារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា, ទេសនាវិលាសេន ហេដ្ឋា ទិដ្ឋាទិអារម្មណវសេន វិញ្ញាណំ ទស្សិតំ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ យម្បិ ឯតំ សោ លោកោតិអាទិនា នយេន បវត្តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ.

សោ លោកោ សោ អត្តាតិ យា ឯសា ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា ទិដ្ឋិ លោកោ ច អត្តា ចាតិ គណ្ហាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ បេច្ច ភវិស្សាមីតិ សោ អហំ បរលោកំ គន្ត្វា និច្ចោ ភវិស្សាមិ, ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ ភវិស្សាមិ, សិនេរុមហាបថវីមហាសមុទ្ទាទីហិ សស្សតីហិ សមំ តថេវ ឋស្សាមិ. តម្បិ ឯតំ មមាតិ តម្បិ ទស្សនំ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ. ឥមិនា ទិដ្ឋារម្មណា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កថិតា. វិបស្សនាយ បដិវិបស្សនាកាលេ វិយ បច្ឆិមទិដ្ឋិយា បុរិមទិដ្ឋិគ្គហណកាលេ ឯវំ ហោតិ.

សុក្កបក្ខេ រូបំ នេតំ មមាតិ រូបេ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហា បដិក្ខិត្តា. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សមនុបស្សតីតិ ឥមស្ស បន បទស្ស តណ្ហាសមនុបស្សនា មានសមនុបស្សនា ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា ញាណសមនុបស្សនាតិ ចតស្សោ សមនុបស្សនាតិ អត្ថោ. តា កណ្ហបក្ខេ តិស្សន្នំ សមនុបស្សនានំ, សុក្កបក្ខេ ញាណសមនុបស្សនាយ វសេន វេទិតព្ពា. អសតិ ន បរិតស្សតីតិ អវិជ្ជមានេ ភយបរិតស្សនាយ តណ្ហាបរិតស្សនាយ វា ន បរិតស្សតិ. ឥមិនា ភគវា អជ្ឈត្តក្ខន្ធវិនាសេ អបរិតស្សមានំ ខីណាសវំ ទស្សេន្តោ ទេសនំ មត្ថកំ បាបេសិ.

២៤២. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខូតិ ឯវំ ភគវតា វុត្តេ អញ្ញតរោ អនុសន្ធិកុសលោ ភិក្ខុ – ‘‘ភគវតា អជ្ឈត្តក្ខន្ធវិនាសេ អបរិតស្សន្តំ ខីណាសវំ ទស្សេត្វា ទេសនា និដ្ឋាបិតា, អជ្ឈត្តំ អបរិតស្សន្តេ ខោ បន សតិ អជ្ឈត្តំ បរិតស្សកេន ពហិទ្ធា បរិក្ខារវិនាសេ បរិតស្សកេន អបរិតស្សកេន ចាបិ ភវិតព្ពំ. ឥតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ អយំ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ភគវន្តំ ឯតទវោច. ពហិទ្ធា អសតីតិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារវិនាសេ. អហុ វត មេតិ អហោសិ វត មេ ភទ្ទកំ យានំ វាហនំ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណន្តិ អត្ថោ. តំ វត មេ នត្ថីតិ តំ វត ឥទានិ មយ្ហំ នត្ថិ, រាជូហិ វា ចោរេហិ វា ហដំ, អគ្គិនា វា ទឌ្ឍំ, ឧទកេន វា វុឡ្ហំ, បរិភោគេន វា ជិណ្ណំ. សិយា វត មេតិ ភវេយ្យ វត មយ្ហំ យានំ វាហនំ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ. តំ វតាហំ ន លភាមីតិ តមហំ អលភមានោ តទនុច្ឆវិកំ កម្មំ អកត្វា និសិន្នត្តា ឥទានិ ន លភាមីតិ សោចតិ, អយំ អគារិយសោចនា, អនគារិយស្ស បត្តចីវរាទីនំ វសេន វេទិតព្ពា.

អបរិតស្សនាវារេ ន ឯវំ ហោតីតិ យេហិ កិលេសេហិ ឯវំ ភវេយ្យ, តេសំ បហីនត្តា ន ឯវំ ហោតិ. ទិដ្ឋិដ្ឋានាធិដ្ឋានបរិយុដ្ឋានាភិនិវេសានុសយានន្តិ ទិដ្ឋីនញ្ច ទិដ្ឋិដ្ឋានានញ្ច ទិដ្ឋាធិដ្ឋានានញ្ច ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានញ្ច អភិនិវេសានុសយានញ្ច. សព្ពសង្ខារសមថាយាតិ និព្ពានត្ថាយ. និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម សព្ពសង្ខារាឥញ្ជិតានិ, សព្ពសង្ខារចលនានិ សព្ពសង្ខារវិប្ផន្ទិតានិ សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា តំ, ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ វុច្ចតិ. តទេវ ច អាគម្ម ខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ, បញ្ចកាមគុណូបធីតិ ឥមេ ឧបធយោ បដិនិស្សជ្ជិយន្តិ, តណ្ហា ខីយតិ វិរជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ, ‘‘សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ’’តិ វុច្ចតិ. និព្ពានាយាតិ អយំ បនស្ស សរូបនិទ្ទេសោ, ឥតិ សព្ពេហេវ ឥមេហិ បទេហិ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយត្ថាយ ធម្មំ ទេសេន្តស្សាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ. តស្សេវំ ហោតីតិ តស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមិ នាមស្សុ, វិនស្សិស្សាមិ នាមស្សុ, នាស្សុ នាម ភវិស្សាមីតិ ឯវំ ហោតិ. ទិដ្ឋិគតិកស្ស ហិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សុញ្ញតាបដិសំយុត្តំ កត្វា ទេសិយមានំ ធម្មំ សុណន្តស្ស តាសោ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តាសោ ហេសោ, ភិក្ខវេ, អសុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៥).

២៤៣. ឯត្តាវតា ពហិទ្ធាបរិក្ខារវិនាសេ តស្សនកស្ស ច នោតស្សនកស្ស ច អជ្ឈត្តក្ខន្ធវិនាសេ តស្សនកស្ស ច នោតស្សនកស្ស ចាតិ ឥមេសំ វសេន ចតុក្កោដិកា សុញ្ញតា កថិតា. ឥទានិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារំ បរិគ្គហំ នាម កត្វា, វីសតិវត្ថុកំ សក្កាយទិដ្ឋិំ អត្តវាទុបាទានំ នាម កត្វា, សក្កាយទិដ្ឋិបមុខា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិនិស្សយំ នាម កត្វា តិកោដិកំ សុញ្ញតំ ទស្សេតុំ តំ, ភិក្ខវេ, បរិគ្គហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិគ្គហន្តិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារំ. បរិគ្គណ្ហេយ្យាថាតិ យថា វិញ្ញូ មនុស្សោ បរិគ្គណ្ហេយ្យ. អហម្បិ ខោ តំ, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ ន បស្សថ, អហម្បិ ន បស្សាមិ, ឥតិ ឯវរូបោ បរិគ្គហោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៤៤. ឯវំ តិកោដិកំ សុញ្ញតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អជ្ឈត្តក្ខន្ធេ អត្តាតិ ពហិទ្ធា បរិក្ខារេ អត្តនិយន្តិ កត្វា ទ្វិកោដិកំ ទស្សេន្តោ អត្តនិ វា, ភិក្ខវេ, សតីតិអាទិមាហ. តត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ, ភិក្ខវេ, អត្តនិ វា សតិ ឥទំ មេ បរិក្ខារជាតំ អត្តនិយន្តិ អស្ស, អត្តនិយេវ វា បរិក្ខារេ សតិ អយំ មេ អត្តា ឥមស្ស បរិក្ខារស្ស សាមីតិ, ឯវំ អហន្តិ. សតិ មមាតិ, មមាតិ សតិ អហន្តិ យុត្តំ ភវេយ្យ. សច្ចតោតិ ភូតតោ, ថេតតោតិ តថតោ ថិរតោ វា.

ឥទានិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ឯវំ តិបរិវដ្ដវសេន អគ្គណ្ហន្តោ អយំ អរិដ្ឋោ វិយ មយ្ហំ សាសនេ កលលំ កចវរំ បក្ខិបតីតិ ទស្សេន្តោ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វាតិអាទិមាហ. តត្ថ អនិច្ចំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, យស្មា ហុត្វា ន ហោតិ, តស្មា អនិច្ចំ. ឧប្បាទវយវត្តិតោ វិបរិណាមតាវកាលិកនិច្ចបដិក្ខេបដ្ឋេន វាតិ ចតូហិ ការណេហិ អនិច្ចំ. ទុក្ខំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, បដិបីឡនាការេន ទុក្ខំ, សន្តាបទុក្ខមទុក្ខវត្ថុកសុខបដិក្ខេបដ្ឋេន វាតិ ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខំ. វិបរិណាមធម្មន្តិ ភវសង្កន្តិឧបគមនសភាវំ បកតិភាវវិជហនសភាវំ. កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តាតិ យុត្តំ នុ ខោ តំ ឥមេសំ តិណ្ណំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហានំ វសេន អហំ មមាតិ ឯវំ គហេតុំ. នោ ហេតំ, ភន្តេតិ ឥមិនា តេ ភិក្ខូ អវសវត្តនាការេន រូបំ, ភន្តេ, អនត្តាតិ បដិជានន្តិ. សុញ្ញអស្សាមិកអនិស្សរអត្តបដិក្ខេបដ្ឋេន វាតិ ចតូហិ ការណេហិ អនត្តា.

ភគវា ហិ កត្ថចិ អនិច្ចវសេន អនត្តត្តំ ទស្សេតិ, កត្ថចិ ទុក្ខវសេន, កត្ថចិ ឧភយវសេន. ‘‘ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតិ, ចក្ខុស្ស ឧប្បាទោបិ វយោបិ បញ្ញាយតិ. យស្ស ខោ បន ឧប្បាទោបិ វយោបិ បញ្ញាយតិ, អត្តា មេ ឧប្បជ្ជតិ ច វេតិ ចាតិ ឥច្ចស្ស ឯវមាគតំ ហោតិ, តស្មា តំ ន ឧបបជ្ជតិ ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, ឥតិ ចក្ខុ អនត្តា’’តិ (ម. និ. ៣.៤២២) ឥមស្មិញ្ហិ ឆឆក្កសុត្តេ អនិច្ចវសេន អនត្តតំ ទស្សេតិ. ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ, លព្ភេថ ច រូបេ ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា, តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ រូបេ ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’’តិ (មហាវ. ២០; សំ. និ. ៣.៥៩) ឥមស្មិំ អនត្តលក្ខណសុត្តេ ទុក្ខវសេន អនត្តតំ ទស្សេតិ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា, យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៧៦) ឥមស្មិំ អរហត្តសុត្តេ ឧភយវសេន អនត្តតំ ទស្សេតិ. កស្មា? អនិច្ចំ ទុក្ខញ្ច បាកដំ. អនត្តាតិ ន បាកដំ.

បរិភោគភាជនាទីសុ ហិ ភិន្នេសុ អហោ អនិច្ចន្តិ វទន្តិ, អហោ អនត្តាតិ វត្តា នាម នត្ថិ. សរីរេ គណ្ឌបិឡកាទីសុ វា ឧដ្ឋិតាសុ កណ្ដកេន វា វិទ្ធា អហោ ទុក្ខន្តិ វទន្តិ, អហោ អនត្តាតិ បន វត្តា នាម នត្ថិ. កស្មា? ឥទញ្ហិ អនត្តលក្ខណំ នាម អវិភូតំ ទុទ្ទសំ ទុប្បញ្ញាបនំ. តេន តំ ភគវា អនិច្ចវសេន វា ទុក្ខវសេន វា ឧភយវសេន វា ទស្សេតិ. តយិទំ ឥមស្មិម្បិ តេបរិវដ្ដេ អនិច្ចទុក្ខវសេនេវ ទស្សិតំ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តស្មា តិហ, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, យស្មា ឯតរហិ អញ្ញទាបិ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, តស្មាតិ អត្ថោ. យំកិញ្ចិ រូបន្តិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ វិត្ថារិតានេវ.

២៤៥. និព្ពិន្ទតីតិ ឧក្កណ្ឋតិ. ឯត្ថ ច និព្ពិទាតិ វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា អធិប្បេតា. វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាយ ហិ ពហូនិ នាមានិ. ឯសា ហិ កត្ថចិ សញ្ញគ្គន្តិ វុត្តា. កត្ថចិ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ. កត្ថចិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គន្តិ. កត្ថចិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ. កត្ថចិ តម្មយតាបរិយាទានន្តិ. កត្ថចិ តីហិ នាមេហិ. កត្ថចិ ទ្វីហីតិ.

តត្ថ បោដ្ឋបាទសុត្តេ តាវ ‘‘សញ្ញា ខោ, បោដ្ឋបាទ, បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, បច្ឆា ញាណ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤១៦) ឯវំ សញ្ញគ្គន្តិ វុត្តា. សុសិមសុត្តេ ‘‘បុព្ពេ ខោ, សុសិម, ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៧០) ឯវំ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ វុត្តា. ទសុត្តរសុត្តេ ‘‘បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិបធានិយង្គ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩) ឯវំ បារិសុទ្ធិបទានិយង្គន្តិ វុត្តា. រថវិនីតេ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៧) ឯវំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វុត្តា. សឡាយតនវិភង្គេ ‘‘អតម្មយតំ, ភិក្ខវេ, និស្សាយ អតម្មយតំ អាគម្ម យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា យាយំ ឧបេក្ខា ឯកត្តា ឯកត្តសិតា, តំ និស្សាយ តំ អាគម្ម ឯវមេតិស្សា បហានំ ហោតិ, ឯវមេតិស្សា សមតិក្កមោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១០) ឯវំ តម្មយតាបរិយាទានន្តិ វុត្តា. បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘យា ច មុញ្ចិតុកម្យតា, យា ច បដិសង្ខានុបស្សនា, យា ច សង្ខារុបេក្ខា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៥៤) ឯវំ តីហិ នាមេហិ វុត្តា. បដ្ឋានេ ‘‘អនុលោមំ គោត្រភុស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ, អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) ឯវំ ទ្វីហិ នាមេហិ វុត្តា. ឥមស្មិំ បន អលគទ្ទសុត្តេ និព្ពិន្ទតីតិ និព្ពិទានាមេន អាគតា.

និព្ពិទា វិរជ្ជតីតិ ឯត្ថ វិរាគោតិ មគ្គោ វិរាគា វិមុច្ចតីតិ ឯត្ថ វិរាគេន មគ្គេន វិមុច្ចតីតិ ផលំ កថិតំ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតីតិ ឥធ បច្ចវេក្ខណា កថិតា.

ឯវំ វិមុត្តចិត្តំ មហាខីណាសវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស យថាភូតេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ នាមំ គណ្ហន្តោ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. អវិជ្ជាតិ វដ្ដមូលិកា អវិជ្ជា. អយញ្ហិ ទុរុក្ខិបនដ្ឋេន បលិឃោតិ វុច្ចតិ. តេនេស តស្ស ឧក្ខិត្តត្តា ឧក្ខិត្តបលិឃោតិ វុត្តោ. តាលាវត្ថុកតាតិ សីសច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា, សមូលំ វា តាលំ ឧទ្ធរិត្វា តាលស្ស វត្ថុ វិយ កតា, យថា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បុន សោ តាលោ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ បុន អបញ្ញត្តិភាវំ នីតាតិ អត្ថោ. បោនោព្ភវិកោតិ បុនព្ភវទាយកោ. ជាតិសំសារោតិអាទីសុ ជាយនវសេន ចេវ សំសរណវសេន ច ឯវំ លទ្ធនាមានំ បុនព្ភវខន្ធានំ បច្ចយោ កម្មាភិសង្ខារោ. សោ ហិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិករណវសេន បរិក្ខិបិត្វា ឋិតត្តា បរិក្ខាតិ វុច្ចតិ, តេនេស តស្សា សំកិណ្ណត្តា វិកិណ្ណត្តា សំកិណ្ណបរិក្ខោតិ វុត្តោ. តណ្ហាតិ វដ្ដមូលិកា តណ្ហា. អយញ្ហិ គម្ភីរានុគតដ្ឋេន ឯសិកាតិ វុច្ចតិ. តេនេស តស្សា អព្ពូឡ្ហត្តា លុញ្ចិត្វា ឆឌ្ឌិតត្តា អព្ពូឡ្ហេសិកោតិ វុត្តោ. ឱរម្ភាគិយានីតិ ឱរំ ភជនកានិ កាមភវេ ឧបបត្តិបច្ចយានិ. ឯតានិ ហិ កវាដំ វិយ នគរទ្វារំ ចិត្តំ បិទហិត្វា ឋិតត្តា អគ្គឡាតិ វុច្ចន្តិ. តេនេស តេសំ និរាកតត្តា ភិន្នត្តា និរគ្គឡោតិ វុត្តោ. អរិយោតិ និក្កិលេសោ បរិសុទ្ធោ. បន្នទ្ធជោតិ បតិតមានទ្ធជោ. បន្នភារោតិ ខន្ធភារកិលេសភារអភិសង្ខារភារបញ្ចកាមគុណភារា បន្នា ឱរោហិតា អស្សាតិ បន្នភារោ. អបិច ឥធ មានភារស្សេវ ឱរោបិតត្តា បន្នភារោតិ អធិប្បេតោ. វិសំយុត្តោតិ ចតូហិ យោគេហិ សព្ពកិលេសេហិ ច វិសំយុត្តោ. ឥធ បន មានសំយោគេនេវ វិសំយុត្តត្តា វិសំយុត្តោតិ អធិប្បេតោ. អស្មិមានោតិ រូបេ អស្មីតិ មានោ, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ អស្មីតិ មានោ.

ឯត្តាវតា ភគវតា មគ្គេន កិលេសេ ខេបេត្វា និរោធសយនវរគតស្ស និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា វិហរតោ ខីណាសវស្ស កាលោ ទស្សិតោ. យថា ហិ ទ្វេ នគរានិ ឯកំ ចោរនគរំ, ឯកំ ខេមនគរំ. អថ ឯកស្ស មហាយោធស្ស ឯវំ ភវេយ្យ – ‘‘យាវិមំ ចោរនគរំ តិដ្ឋតិ, តាវ ខេមនគរំ ភយតោ ន មុច្ចតិ, ចោរនគរំ អនគរំ ករិស្សាមី’’តិ សន្នាហំ កត្វា ខគ្គំ គហេត្វា ចោរនគរំ ឧបសង្កមិត្វា នគរទ្វារេ ឧស្សាបិតេ ឯសិកត្ថម្ភេ ខគ្គេន ឆិន្ទិត្វា សទ្វារពាហកំ កវាដំ ឆិន្ទិត្វា បលិឃំ ឧក្ខិបិត្វា បាការំ ភិន្ទន្តោ បរិក្ខំ សំកិរិត្វា នគរសោភនត្ថាយ ឧស្សិតេ ធជេ បាតេត្វា នគរំ អគ្គិនា ឈាបេត្វា ខេមនគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ ញាតិគណបរិវុតោ សុរសភោជនំ ភុញ្ជេយ្យ, ឯវំ ចោរនគរំ វិយ សក្កាយោ, ខេមនគរំ វិយ និព្ពានំ, មហាយោធោ វិយ យោគាវចរោ. តស្សេវំ ហោតិ, ‘‘យាវ សក្កាយវដ្ដំ វត្តតិ, តាវ ទ្វត្តិំសកម្មការណអដ្ឋនវុតិរោគបញ្ចវីសតិមហាភយេហិ បរិមុច្ចនំ នត្ថី’’តិ. សោ មហាយោធោ វិយ សន្នាហំ សីលសន្នាហំ កត្វា, បញ្ញាខគ្គំ គហេត្វា ខគ្គេន ឯសិកត្ថម្ភេ វិយ អរហត្តមគ្គេន តណ្ហេសិកំ លុញ្ចិត្វា, សោ យោធោ សទ្វារពាហកំ នគរកវាដំ វិយ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនគ្គឡំ ឧគ្ឃាដេត្វា, សោ យោធោ បលិឃំ វិយ, អវិជ្ជាបលិឃំ ឧក្ខិបិត្វា, សោ យោធោ បាការំ ភិន្ទន្តោ បរិក្ខំ វិយ កម្មាភិសង្ខារំ ភិន្ទន្តោ ជាតិសំសារបរិក្ខំ សំកិរិត្វា, សោ យោធោ នគរសោភនត្ថាយ ឧស្សាបិតេ ធជេ វិយ មានទ្ធជេ បាតេត្វា សក្កាយនគរំ ឈាបេត្វា, សោ យោធោ ខេមនគរេ ឧបរិបាសាទេ សុរសភោជនំ វិយ កិលេសនិព្ពានំ នគរំ បវិសិត្វា អមតនិរោធារម្មណំ ផលសមាបត្តិសុខំ អនុភវមានោ កាលំ វីតិនាមេតិ.

២៤៦. ឥទានិ ឯវំ វិមុត្តចិត្តស្ស ខីណាសវស្ស បរេហិ អនធិគមនីយវិញ្ញាណតំ ទស្សេន្តោ ឯវំ វិមុត្តចិត្តំ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថ អន្វេសន្តិ អន្វេសន្តា គវេសន្តា. ឥទំ និស្សិតន្តិ ឥទំ នាម និស្សិតំ. តថាគតស្សាតិ ឯត្ថ សត្តោបិ តថាគតោតិ អធិប្បេតោ, ឧត្តមបុគ្គលោ ខីណាសវោបិ. អននុវិជ្ជោតិ អសំវិជ្ជមានោ វា អវិន្ទេយ្យោ វា. តថាគតោតិ ហិ សត្តេ គហិតេ អសំវិជ្ជមានោតិ អត្ថោ វដ្ដតិ, ខីណាសវេ គហិតេ អវិន្ទេយ្យោតិ អត្ថោ វដ្ដតិ.

តត្ថ បុរិមនយេ អយមធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, អហំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធរមានកំយេវ ខីណាសវំ តថាគតោ សត្តោ បុគ្គលោតិ ន បញ្ញបេមិ. អប្បដិសន្ធិកំ បន បរិនិព្ពុតំ ខីណាសវំ សត្តោតិ វា បុគ្គលោតិ វា កិំ បញ្ញបេស្សាមិ? អននុវិជ្ជោ តថាគតោ. ន ហិ បរមត្ថតោ សត្តោ នាម កោចិ អត្ថិ, តស្ស អវិជ្ជមានស្ស ឥទំ និស្សិតំ វិញ្ញាណន្តិ អន្វេសន្តាបិ កិំ អធិគច្ឆិស្សន្តិ? កថំ បដិលភិស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទុតិយនយេ អយមធិប្បាយោ – ភិក្ខវេ, អហំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធរមានកំយេវ ខីណាសវំ វិញ្ញាណវសេន ឥន្ទាទីហិ អវិន្ទិយំ វទាមិ. ន ហិ សឥន្ទា ទេវា សព្រហ្មកា សបជាបតិកា អន្វេសន្តាបិ ខីណាសវស្ស វិបស្សនាចិត្តំ វា មគ្គចិត្តំ វា ផលចិត្តំ វា, ឥទំ នាម អារម្មណំ និស្សាយ វត្តតីតិ ជានិតុំ សក្កោន្តិ. តេ អប្បដិសន្ធិកស្ស បរិនិព្ពុតស្ស កិំ ជានិស្សន្តីតិ?

អសតាតិ អសន្តេន. តុច្ឆាតិ តុច្ឆកេន. មុសាតិ មុសាវាទេន. អភូតេនាតិ យំ នត្ថិ, តេន. អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិអាចិក្ខន្តិ, អភិភវិត្វា វទន្តិ. វេនយិកោតិ វិនយតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, សោ ឯវ វេនយិកោ, សត្តវិនាសកោតិ អធិប្បាយោ. យថា ចាហំ ន, ភិក្ខវេតិ, ភិក្ខវេ, យេន វាការេន អហំ ន សត្តវិនាសកោ. យថា ចាហំ ន វទាមីតិ យេន វា ការណេន អហំ សត្តវិនាសំ ន បញ្ញបេមិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាហំ ន សត្តវិនាសកោ, យថា ច ន សត្តវិនាសំ បញ្ញបេមិ, តថា មំ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ‘‘វេនយិកោ សមណោ គោតមោ’’តិ វទន្តា សត្តវិនាសកោ សមណោ គោតមោតិ ច, ‘‘សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេតី’’តិ វទន្តា សត្តវិនាសំ បញ្ញបេតីតិ ច អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តីតិ.

បុព្ពេ ចាតិ បុព្ពេ មហាពោធិមណ្ឌម្ហិយេវ ច. ឯតរហិ ចាតិ ឯតរហិ ធម្មទេសនាយញ្ច. ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ, ទុក្ខស្ស ច និរោធន្តិ ធម្មចក្កំ អប្បវត្តេត្វា ពោធិមណ្ឌេ វិហរន្តោបិ ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ បដ្ឋាយ ធម្មំ ទេសេន្តោបិ ចតុសច្ចមេវ បញ្ញបេមីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ទុក្ខគ្គហណេន តស្ស មូលភូតោ សមុទយោ, និរោធគ្គហណេន តំសម្បាបកោ មគ្គោ គហិតោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. តត្រ ចេតិ តស្មិំ ចតុសច្ចប្បកាសនេ. បរេតិ សច្ចានិ អាជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថបុគ្គលា. អក្កោសន្តីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ. បរិភាសន្តីតិ វាចាយ បរិភាសន្តិ. រោសេន្តិ វិហេសេន្តីតិ រោសេស្សាម វិហេសេស្សាមាតិ អធិប្បាយេន ឃដ្ដេន្តិ ទុក្ខាបេន្តិ. តត្រាតិ តេសុ អក្កោសាទីសុ, តេសុ វា បរបុគ្គលេសុ. អាឃាតោតិ កោបោ. អប្បច្ចយោតិ ទោមនស្សំ. អនភិរទ្ធីតិ អតុដ្ឋិ.

តត្រ ចេតិ ចតុសច្ចប្បកាសនេយេវ. បរេតិ ចតុសច្ចប្បកាសនំ អាជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថបុគ្គលា. អានន្ទោតិ អានន្ទបីតិ. ឧប្បិលាវិតត្តន្តិ ឧប្បិលាបនបីតិ. តត្រ ចេតិ ចតុសច្ចប្បកាសនម្ហិយេវ. តត្រាតិ សក្ការាទីសុ. យំ ខោ ឥទំ បុព្ពេ បរិញ្ញាតន្តិ ឥទំ ខន្ធបញ្ចកំ បុព្ពេ ពោធិមណ្ឌេ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតំ. តត្ថមេតិ តស្មិំ ខន្ធបញ្ចកេ ឥមេ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? តត្រាបិ តថាគតស្ស ឥមេ សក្ការា មយិ ករីយន្តីតិ វា អហំ ឯតេ អនុភវាមីតិ វា ន ហោតិ. បុព្ពេ បរិញ្ញាតក្ខន្ធបញ្ចកំយេវ ឯតេ សក្ការេ អនុភោតីតិ ឯត្តកមេវ ហោតីតិ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថា តថាគតម្បិ អក្កោសន្តិ, តស្មា. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២៤៧. តស្មា តិហ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកន្តិ យស្មា អត្តនិយេបិ ឆន្ទរាគប្បហានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតិ, តស្មា យំ ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថាតិ អត្ថោ. យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យាតិ យថា យថា ឥច្ឆេយ្យ តថា តថា ករេយ្យ. ន ហិ នោ ឯតំ, ភន្តេ, អត្តា វាតិ, ភន្តេ, ឯតំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ អម្ហាកំ នេវ អត្តា ន អម្ហាកំ រូបំ ន វិញ្ញាណន្តិ វទន្តិ. អត្តនិយំ វាតិ អម្ហាកំ ចីវរាទិបរិក្ខារោបិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ ន តុម្ហាកំ តំ បជហថាតិ ភគវា, ខន្ធបញ្ចកំយេវ ន តុម្ហាកន្តិ ទស្សេត្វា បជហាបេតិ, តញ្ច ខោ ន ឧប្បាដេត្វា, លុញ្ចិត្វា វា. ឆន្ទរាគវិនយេន បនេតំ បជហាបេតិ.

២៤៨. ឯវំ ស្វាក្ខាតោតិ ឯត្ថ តិបរិវដ្ដតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥមំ ឋានំ អាហរិតុម្បិ វដ្ដតិ, បដិលោមេន បេមមត្តកេន សគ្គបរាយណតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥមំ ឋានំ អាហរិតុម្បិ វដ្ដតិ. ស្វាក្ខាតោតិ សុកថិតោ. សុកថិតត្តា ឯវ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ. ឆិន្នបិលោតិកោតិ បិលោតិកា វុច្ចតិ ឆិន្នំ ភិន្នំ តត្ថ តត្ថ សិព្ពិតំ គណ្ឋិកតំ ជិណ្ណំ វត្ថំ, តំ យស្ស នត្ថិ, អដ្ឋហត្ថំ វា នវហត្ថំ វា អហតសាដកំ និវត្ថោ, សោ ឆិន្នបិលោតិកោ នាម. អយម្បិ ធម្មោ តាទិសោ, ន ហេត្ថ កោហញ្ញាទិវសេន ឆិន្នភិន្នសិព្ពិតគណ្ឋិកតភាវោ អត្ថិ. អបិច កចវរោ បិលោតិកោតិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិញ្ច សាសនេ សមណកចវរំ នាម បតិដ្ឋាតុំ ន លភតិ. តេនេវាហ –

‘‘ការណ្ឌវំ និទ្ធមថ, កសម្ពុញ្ចាបកស្សថ;

តតោ បលាបេ វាហេថ, អស្សមណេ សមណមានិនេ.

និទ្ធមិត្វាន បាបិច្ឆេ, បាបអាចារគោចរេ;

សុទ្ធា សុទ្ធេហិ សំវាសំ, កប្បយវ្ហោ បតិស្សតា;

តតោ សមគ្គា និបកា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថា’’តិ. (សុ. និ. ២៨៣-២៨៥);

ឥតិ សមណកចវរស្ស ឆិន្នត្តាបិ អយំ ធម្មោ ឆិន្នបិលោតិកោ នាម ហោតិ. វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយាតិ តេសំ វដ្ដំ អបញ្ញត្តិភាវំ គតំ និប្បញ្ញត្តិកំ ជាតំ. ឯវរូបោ មហាខីណាសវោ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ សាសនេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច ខីណាសវោ, ឯវំ អនាគាមិអាទយោបិ.

តត្ថ ធម្មានុសារិនោ សទ្ធានុសារិនោតិ ឥមេ ទ្វេ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋា ហោន្តិ. យថាហ – ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ធម្មានុសារី? យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, បញ្ញាវាហិំ បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ ធម្មានុសារី, ផលេ ឋិតោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី? យស្ស បុគ្គលស្ស សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, សទ្ធាវាហិំ សទ្ធាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី, ផលេ ឋិតោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ (បុ. ប. ៣០). យេសំ មយិ សទ្ធាមត្តំ បេមមត្តន្តិ ឥមិនា យេសំ អញ្ញោ អរិយធម្មោ នត្ថិ, តថាគតេ បន សទ្ធាមត្តំ បេមមត្តមេវ ហោតិ. តេ វិបស្សកបុគ្គលា អធិប្បេតា. វិបស្សកភិក្ខូនញ្ហិ ឯវំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា និសិន្នានំ ទសពលេ ឯកា សទ្ធា ឯកំ បេមំ ឧប្បជ្ជតិ. តាយ សទ្ធាយ តេន បេមេន ហត្ថេ គហេត្វា សគ្គេ ឋបិតា វិយ ហោន្តិ, និយតគតិកា កិរ ឯតេ. បោរាណកត្ថេរា បន ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ចូឡសោតាបន្នោតិ វទន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អលគទ្ទូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.