២. មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

វេសាលិនគរវណ្ណនា

១៤៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសីហនាទសុត្តំ. តត្ថ វេសាលិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តំ កិរ អបរាបរំ វិសាលីភូតតាយ ‘‘វេសាលី’’តិ សង្ខំ គតំ. តត្រាយំ អនុបុព្ពកថា – ពារាណសិរញ្ញោ កិរ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ សណ្ឋាសិ. សា ញត្វា រញ្ញោ និវេទេសិ. រាជា គព្ភបរិហារំ អទាសិ. សា សម្មា បរិហរីយមានា គព្ភបរិបាកកាលេ វិជាយនឃរំ បាវិសិ. បុញ្ញវន្តីនំ បច្ចូសសមយេ គព្ភវុដ្ឋានំ ហោតិ, សា ច តាសំ អញ្ញតរា, តេន បច្ចូសសមយេ អលត្តកបដលពន្ធុជីវកបុប្ផសទិសំ មំសបេសិំ វិជាយិ. តតោ ‘‘អញ្ញា ទេវិយោ សុវណ្ណពិម្ពសទិសេ បុត្តេ វិជាយន្តិ, អគ្គមហេសី មំសបេសិន្តិ រញ្ញោ បុរតោ មម អវណ្ណោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា តេន អវណ្ណភយេន តំ មំសបេសិំ ឯកស្មិំ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា បដិកុជ្ជិត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា គង្គាយ សោតេ បក្ខិបាបេសិ. មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតមត្តេ ទេវតា អារក្ខំ សំវិទហិំសុ. សុវណ្ណបដ្ដកញ្ចេត្ថ ជាតិហិង្គុលកេន ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បជា’’តិ លិខិត្វា ពន្ធិំសុ. តតោ តំ ភាជនំ ឩមិភយាទីហិ អនុបទ្ទុតំ គង្គាសោតេន បាយាសិ.

តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ តាបសោ គោបាលកកុលំ និស្សាយ គង្គាតីរេ វិហរតិ. សោ បាតោវ គង្គំ ឱតិណ្ណោ តំ ភាជនំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បំសុកូលសញ្ញាយ អគ្គហេសិ. អថេត្ថ តំ អក្ខរបដ្ដិកំ រាជមុទ្ទិកាលញ្ឆនំ ច ទិស្វា មុញ្ចិត្វា តំ មំសបេសិំ អទ្ទស, ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ ‘‘សិយា គព្ភោ, តថា ហិស្ស ទុគ្គន្ធបូតិកភាវោ នត្ថី’’តិ. អស្សមំ នេត្វា សុទ្ធេ ឱកាសេ ឋបេសិ. អថ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ទ្វេ មំសបេសិយោ អហេសុំ. តាបសោ ទិស្វា សាធុតរំ ឋបេសិ. តតោ បុន អឌ្ឍមាសច្ចយេន ឯកមេកិស្សា មំសបេសិយា ហត្ថបាទសីសានមត្ថាយ បញ្ច បញ្ច បិឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. អថ តតោ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ឯកា មំសបេសិ សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ, ឯកា ទារិកា អហោសិ.

តេសុ តាបសស្ស បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ, អង្គុដ្ឋកតោ ចស្ស ខីរំ និព្ពត្តិ. តតោ បភុតិ ច ខីរភត្តំ អលភិត្ថ, សោ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ខីរំ ទារកានំ មុខេ អាសិញ្ចតិ. តេសំ ឧទរំ យំ យំ បវិសតិ, តំ តំ សព្ពំ មណិភាជនគតំ វិយ ទិស្សតិ, ឯវំ និច្ឆវី អហេសុំ. អបរេ អាហុ ‘‘សិព្ពេត្វា ឋបិតា វិយ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ លីនា ឆវិ អហោសី’’តិ. ឯវំ តេ និច្ឆវិតាយ វា លីនច្ឆវិតាយ វា លិច្ឆវីតិ បញ្ញាយិំសុ.

តាបសោ ទារកេ បោសេន្តោ ឧស្សូរេ គាមំ សិក្ខាយ បវិសតិ, អតិទិវា បដិក្កមតិ. តស្ស តំ ព្យាបារំ ញត្វា គោបាលកា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, បព្ពជិតានំ ទារកបោសនំ បលិពោធោ, អម្ហាកំ ទារកេ ទេថ, មយំ បោសេស្សាម, តុម្ហេ អត្តនោ កម្មំ ករោថា’’តិ. តាបសោ សាធូតិ បដិស្សុណិ. គោបាលកា ទុតិយទិវសេ មគ្គំ សមំ កត្វា បុប្ផេហិ ឱកិរិត្វា ធជបដាកា ឧស្សាបេត្វា តូរិយេហិ វជ្ជមានេហិ អស្សមំ អាគតា. តាបសោ – ‘‘មហាបុញ្ញា ទារកា អប្បមាទេន វឌ្ឍេថ, វឌ្ឍេត្វា ច អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករោថ, បញ្ចគោរសេន រាជានំ តោសេត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា នគរំ មាបេថ, តត្ថ កុមារំ អភិសិញ្ចថា’’តិ វត្វា ទារកេ អទាសិ. តេ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា ទារកេ នេត្វា បោសេសុំ.

ទារកា វុទ្ធិមន្វាយ កីឡន្តា វិវាទដ្ឋានេសុ អញ្ញេ គោបាលកទារកេ ហត្ថេនបិ បាទេនបិ បហរន្តិ. តេ រោទន្តិ. ‘‘កិស្ស រោទថា’’តិ ច មាតាបិតូហិ វុត្តា ‘‘ឥមេ និម្មាតាបិតិកា តាបសបោសិតា អម្ហេ អតិបហរន្តី’’តិ វទន្តិ. តតោ តេសំ មាតាបិតរោ ‘‘ឥមេ ទារកា អញ្ញេ ទារកេ វិនាសេន្តិ ទុក្ខាបេន្តិ, ន ឥមេ សង្គហេតព្ពា, វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អាហំសុ. តតោ បភុតិ កិរ សោ បទេសោ វជ្ជីតិ វុច្ចតិ យោជនសតិកោ បរិមាណេន. អថ តំ បទេសំ គោបាលកា រាជានំ តោសេត្វា អគ្គហេសុំ. តត្ថ ច នគរំ មាបេត្វា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ កុមារំ អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ អកំសុ. តាយ ចស្ស ទារិកាយ សទ្ធិំ វិវាហំ កត្វា កតិកំ អកំសុ ‘‘ពាហិរកទារិកា ន អានេតព្ពា, ឥតោ ទារិកា ន កស្សចិ ទាតព្ពា’’តិ. តេសំ បឋមសំវាសេន ទ្វេ ទារកា ជាតា ធីតា ច បុត្តោ ច. ឯវំ សោឡសក្ខត្តុំ ទ្វេ ទ្វេ ជាតា. តតោ តេសំ ទារកានំ យថាក្កមំ វឌ្ឍន្តានំ អារាមុយ្យាននិវាសដ្ឋានបរិវារសម្បត្តិំ គហេតុំ អប្បហោន្តា នគរំ តិក្ខត្តុំ គាវុតន្តរេន គាវុតន្តរេន បរិក្ខិបិំសុ. តស្ស បុនប្បុនំ វិសាលីកតត្តា វេសាលីត្វេវ នាមំ ជាតំ. តេន វុត្តំ ‘‘វេសាលិយន្តិ ឯវំ នាមកេ នគរេ’’តិ.

០១. ពហិនគរេតិ នគរស្ស ពហិ, ន អម្ពបាលិវនំ វិយ អន្តោនគរស្មិំ. អយំ បន ជីវកម្ពវនំ វិយ នគរស្ស ពហិទ្ធា វនសណ្ឌោ. តេន វុត្តំ ‘‘ពហិនគរេ’’តិ. អបរបុរេតិ បុរស្ស អបរេ, បច្ឆិមទិសាយន្តិ អត្ថោ. វនសណ្ឌេតិ សោ កិរ វនសណ្ឌោ នគរស្ស បច្ឆិមទិសាយំ គាវុតមត្តេ ឋានេ. តត្ថ មនុស្សា ភគវតោ គន្ធកុដិំ កត្វា តំ បរិវារេត្វា ភិក្ខូនំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមលេណកុដិមណ្ឌបាទីនិ បតិដ្ឋបេសុំ, ភគវា តត្ថ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អបរបុរេ វនសណ្ឌេ’’តិ. សុនក្ខត្តោតិ តស្ស នាមំ. លិច្ឆវីនំ បន បុត្តត្តា លិច្ឆវិបុត្តោតិ វុត្តោ. អចិរបក្កន្តោតិ វិព្ភមិត្វា គិហិភាវូបគមនេន អធុនាបក្កន្តោ. បរិសតីតិ បរិសមជ្ឈេ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មាតិ ឯត្ថ មនុស្សធម្មា នាម ទសកុសលកម្មបថា. តេ បដិសេធេតុំ ន សក្កោតិ. កស្មា? ឧបារម្ភភយា. វេសាលិយញ្ហិ ពហូ មនុស្សា រតនត្តយេ បសន្នា ពុទ្ធមាមកា ធម្មមាមកា សង្ឃមាមកា. តេ ទសកុសលកម្មបថមត្តម្បិ នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្សាតិ វុត្តេ ត្វំ កត្ថ ភគវន្តំ បាណំ ហនន្តំ អទ្ទស, កត្ថ អទិន្នំ អាទិយន្តន្តិអាទីនិ វត្វា អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសិ? កិំ ទន្តា មេ អត្ថីតិ បាសាណសក្ខរា ខាទសិ, អហិនង្គុដ្ឋេ គណ្ហិតុំ វាយមសិ, កកចទន្តេសុ បុប្ផាវឡិកំ កីឡិតុំ ឥច្ឆសិ? មុខតោ តេ ទន្តេ បាតេស្សាមាតិ វទេយ្យុំ. សោ តេសំ ឧបារម្ភភយា ឯវំ វត្តុំ ន សក្កោតិ.

វេសាលិនគរវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា

តតោ ឧត្តរិំ បន វិសេសាធិគមំ បដិសេធេន្តោ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អាហ.

តត្ថ អលមរិយំ ញាតុន្តិ អលមរិយោ, អរិយភាវាយ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាណទស្សនមេវ ញាណទស្សនវិសេសោ. អលមរិយោ ច សោ ញាណទស្សនវិសេសោ ចាតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ. ញាណទស្សនន្តិ ទិព្ពចក្ខុបិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ វុច្ចតិ. ‘‘អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣១១) ហិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុ ញាណទស្សនំ នាម. ‘‘ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៥) ឯត្ថ វិបស្សនាញាណំ. ‘‘អភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៩៦) ឯត្ថ មគ្គោ. ‘‘អយមញ្ញោ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុ វិហារោ’’តិ (ម. និ. ១.៣២៨) ឯត្ថ ផលំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បា មេ ចេតោវិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (មហាវ. ១៦) ឯត្ថ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ សត្តាហកាលង្កតោ អាឡារោ កាឡាមោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៤០) ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ឥធ បន លោកុត្តរមគ្គោ អធិប្បេតោ. តញ្ហិ សោ ភគវតោ បដិសេធេតិ.

តក្កបរិយាហតន្តិ ឥមិនា អាចរិយំ បដិពាហតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – សមណេន គោតមេន អាចរិយេ ឧបសង្កមិត្វា សុខុមំ ធម្មន្តរំ គហិតំ នាម នត្ថិ, តក្កបរិយាហតំ បន តក្កេត្វា ឯវំ ភវិស្សតិ ឯវំ ភវិស្សតីតិ តក្កបរិយាហតំ ធម្មំ ទេសេតីតិ. វីមំសានុចរិតន្តិ ឥមិនា ចស្ស លោកិយបញ្ញំ អនុជានាតិ. សមណោ គោតមោ បញ្ញវា, សោ តំ បញ្ញាសង្ខាតំ ឥន្ទវជិរូបមំ វីមំសំ ឯវំ វដ្ដិស្សតិ, ឯវំ វដ្ដិស្សតីតិ ឥតោ ចិតោ ច អនុចរាបេត្វា វីមំសាយ អនុចរិតំ ធម្មំ ទេសេតិ. សយំបដិភានន្តិ ឥមិនាស្ស ធម្មេសុ បច្ចក្ខភាវំ បដិពាហតិ. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ – សមណស្ស គោតមស្ស សុខុមំ ធម្មន្តរំ វិបស្សនា វា មគ្គោ វា ផលំ វា បច្ចវេក្ខណា វា នត្ថិ, អយំ បន លទ្ធបរិសោ, រាជានំ ចក្កវត្តិំ វិយ នំ ចត្តារោ វណ្ណា បរិវារេន្តិ, សុផុសិតំ បនស្ស ទន្តាវរណំ, មុទុកា ជិវ្ហា, មធុរោ សរោ, អនេលគឡា វាចា, សោ យំ យទេវស្ស ឧបដ្ឋាតិ, តំ តំ គហេត្វា សយំបដិភានំ កថេន្តោ មហាជនំ រញ្ជេតីតិ.

យស្ស ច ខ្វាស្ស អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ យស្ស ច ខោ អត្ថាយ អស្ស ធម្មោ ទេសិតោ. សេយ្យថិទំ, រាគបដិឃាតត្ថាយ អសុភកម្មដ្ឋានំ, ទោសប្បដិឃាតត្ថាយ មេត្តាភាវនា, មោហបដិឃាតត្ថាយ បញ្ច ធម្មា, វិតក្កូបច្ឆេទាយ អានាបានស្សតិ.

សោ និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ សោ ធម្មោ យោ តំ យថាទេសិតំ ករោតិ, តស្ស តក្ករស្ស សម្មា ហេតុនា នយេន ការណេន វដ្ដទុក្ខក្ខយាយ និយ្យាតិ គច្ឆតិ តមត្ថំ សាធេតីតិ ទីបេតិ. ឥទំ បនេស ន អត្តនោ អជ្ឈាសយេន វទតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ធម្មោ អនិយ្យានិកោតិ ឯវមេវំ បវេទេយ្យ, ន បន សក្កោតិ វត្តុំ. កស្មា? ឧបារម្ភភយា. វេសាលិយញ្ហិ ពហូ សោតាបន្ន-សកទាគាមិ-អនាគាមិឧបាសកា. តេ ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘សុនក្ខត្ត ត្វំ ភគវតា ទេសិតធម្មោ អនិយ្យានិកោតិ វទសិ, យទិ អយំ ធម្មោ អនិយ្យានិកោ, ឥមស្មិំ នគរេ ឥមេ កស្មា ឯត្តកា សោតាបន្នា ជាតា, ឯត្តកា សកទាគាមី, ឯត្តកា អនាគាមីតិ បុព្ពេ វុត្តនយេន ឧបារម្ភំ ករេយ្យុ’’ន្តិ. សោ ឥមិនា ឧបារម្ភភយេន អនិយ្យានិកោតិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ អជ្ជុនេន វិស្សដ្ឋកណ្ឌំ វិយ អស្ស ធម្មោ អមោឃោ និយ្យាតិ, អព្ភន្តរេ បនស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ វទតិ.

អស្សោសិ ខោតិ វេសាលិយំ ព្រាហ្មណកុលសេដ្ឋិកុលាទីសុ តត្ថ តត្ថ បរិសមជ្ឈេ ឯវំ ភាសមានស្ស តំ វចនំ សុណិ, ន បន បដិសេធេសិ. កស្មា? ការុញ្ញតាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ អយំ កុទ្ធោ ឈាយមានំ វេឡុវនំ វិយ បក្ខិត្តលោណំ ឧទ្ធនំ វិយ ច កោធវសេន បដបដាយតិ, មយា បដិពាហិតោ បន មយិបិ អាឃាតំ ពន្ធិស្សតិ, ឯវមស្ស តថាគតេ ច មយិ ចាតិ ទ្វីសុ ជនេសុ អាឃាតោ អតិភារិយោ ភវិស្សតីតិ ការុញ្ញតាយ ន បដិសេធេសិ. អបិ ចស្ស ឯវំ អហោសិ, ពុទ្ធានំ អវណ្ណកថនំ នាម បុណ្ណចន្ទេ ទោសារោបនសទិសំ, កោ ឥមស្ស កថំ គណ្ហិស្សតិ? សយមេវ ខេឡេ បច្ឆិន្នេ មុខេ សុក្ខេ ឱរមិស្សតីតិ ឥមិនា ការណេន ន បដិសេធេសិ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតបរិយេសនតោ អបគតោ.

១៤៧. កោធនោតិ ចណ្ឌោ ផរុសោ. មោឃបុរិសោតិ តុច្ឆបុរិសោ. យស្ស ហិ តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ, តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិយេវ. ឥមស្ស បន តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ សមុច្ឆិន្នោយេវ, តេន តំ ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ អាហ. កោធា ច បនស្ស ឯសា វាចា ភាសិតាតិ ឯសា ច បនស្ស វាចា កោធេន ភាសិតា.

កស្មា បនេស ភគវតោ កុទ្ធោតិ? អយញ្ហិ បុព្ពេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា កថេសិ. សោ ទិព្ពចក្ខុំ និព្ពត្តេត្វា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទេវលោកេ ឱលោកេន្តោ នន្ទនវនចិត្តលតាវនផារុសកវនមិស្សកវនេសុ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានេ ទេវបុត្តេ ច ទេវធីតរោ ច ទិស្វា ឯតេសំ ឯវរូបាយ អត្តភាវសម្បត្តិយា ឋិតានំ កីវមធុរោ នុ ខោ សទ្ទោ ភវិស្សតីតិ សទ្ទំ សោតុកាមោ ហុត្វា ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា ទិព្ពសោតធាតុបរិកម្មំ បុច្ឆិ. ភគវា បនស្ស ទិព្ពសោតធាតុយា ឧបនិស្សយោ នត្ថីតិ ញត្វា បរិកម្មំ ន កថេសិ. ន ហិ ពុទ្ធា ឧបនិស្សយវិរហិត តស្ស បរិកម្មំ កថេន្តិ. សោ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អហំ សមណំ គោតមំ បឋមំ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិំ, សោ ‘មយ្ហំ តំ សម្បជ្ជតុ វា មា វា សម្បជ្ជតូ’តិ កថេសិ. អហំ បន បច្ចត្តបុរិសការេន តំ និព្ពត្តេត្វា ទិព្ពសោតធាតុបរិកម្មំ បុច្ឆិំ, តំ មេ ន កថេសិ. អទ្ធាស្ស ឯវំ ហោតិ ‘អយំ រាជបព្ពជិតោ ទិព្ពចក្ខុញាណំ និព្ពត្តេត្វា ទិព្ពសោតធាតុញាណំ និព្ពត្តេត្វា ចេតោបរិយញាណំ និព្ពត្តេត្វា អាសវានំ ខយញាណំ និព្ពត្តេត្វា មយា សមសមោ ភវិស្សតី’តិ ឥស្សាមច្ឆរិយវសេន មយ្ហំ ន កថេតី’’តិ. ភិយ្យោសោ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា កាសាយានិ ឆឌ្ឌេត្វា គិហិភាវំ បត្វាបិ ន តុណ្ហីភូតោ វិចរតិ. ទសពលំ បន អសតា តុច្ឆេន អព្ភាចិក្ខន្តោ វិចរតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘កោធា ច បនស្ស ឯសា វាចា ភាសិតា’’តិ.

វណ្ណោ ហេសោ, សារិបុត្តាតិ, សារិបុត្ត, តថាគតេន សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេន្តេន ឯតទត្ថមេវ វាយាមោ កតោ ‘‘ទេសនាធម្មោ មេ និយ្យានិកោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា យោ ឯវំ វទេយ្យ, សោ វណ្ណំយេវ តថាគតស្ស ភាសតិ. វណ្ណោ ហេសោ, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស គុណោ ឯសោ តថាគតស្ស, ន អគុណោតិ ទស្សេតិ.

អយម្បិ ហិ នាម សារិបុត្តាតិអាទិនា កិំ ទស្សេតិ? សុនក្ខត្តេន បដិសិទ្ធស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អត្តនិ អត្ថិតំ ទស្សេតិ. ភគវា កិរ អយំ, សារិបុត្ត, សុនក្ខត្តោ មោឃបុរិសោ នត្ថិ តថាគតស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ វទតិ. មយ្ហញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ នាម អត្ថិ, ឥទ្ធិវិធញាណំ នាម អត្ថិ, ទិព្ពសោតធាតុញាណំ នាម អត្ថិ, ចេតោបរិយញាណំ នាម អត្ថិ, ទសពលញាណំ នាម អត្ថិ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ នាម អត្ថិ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ នាម អត្ថិ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ នាម អត្ថិ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ នាម អត្ថិ, សព្ពេបិ ចេតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាយេវ. ឯវរូបេសុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេសុ ឯកស្សាបិ វិជាននសមត្ថំ ធម្មន្វយមត្តម្បិ នាម ឯតស្ស មោឃបុរិសស្ស ន ភវិស្សតីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ អយម្បិ ហិ នាម សារិបុត្តាតិអាទិនា នយេន ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អន្វេតីតិ អន្វយោ, ជានាតិ, អនុពុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ធម្មស្ស អន្វយោ ធម្មន្វយោ, តំ តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិធម្មំ ជាននបញ្ញាយេតំ អធិវចនំ. ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទីហិ ឯវរូបម្បិ នាម មយ្ហំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ វិជ្ជមានមេវ អត្ថីតិ ជានិតុំ តស្ស មោឃបុរិសស្ស ធម្មន្វយោបិ ន ភវិស្សតីតិ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិវិធញាណាទីសុបិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសពលញាណាទិវណ្ណនា

១៤៨. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ចេតោបរិយញាណានន្តរំ តិស្សោ វិជ្ជា វត្តព្ពា សិយុំ, យស្មា បន តាសុ វុត្តាសុ ឧបរិ ទសពលញាណំ ន បរិបូរតិ, តស្មា តា អវត្វា តថាគតស្ស ទសពលញាណំ បរិបូរំ កត្វា ទស្សេន្តោ ទស ខោ បនិមានិ សារិបុត្តាតិអាទិមាហ. តត្ថ តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ. យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតពលានីតិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតពលំ កាយពលញ្ច ញាណពលញ្ច. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាលាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ.

ឥមានិ ហិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាលាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាលាវកហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ កាលាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ, តំ ឯកស្ស ហេមវតស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ, តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថិគណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សានំ បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ.

ញាណពលំ បន បាឡិយំ តាវ អាគតមេវ. ទសពលញាណំ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ. សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៤) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ ឯវំ អញ្ញានិបិ អនេកានិ ញាណសហស្សានិ, ឯតំ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ. ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ច ពលន្តិ វុត្តំ.

យេហិ ពលេហិ សមន្នាគតោតិ យេហិ ទសហិ ញាណពលេហិ ឧបេតោ សមុបេតោ. អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ. អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អកម្បនិយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានំ. ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោវ តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.

បរិសាសូតិ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ហននតោ ច សីហោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ លោកធម្មានំ សហនតោ បរប្បវាទានញ្ច ហននតោ សីហោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ សីហនាទំ. តត្ថ យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ឥតិ រូបន្តិអាទិនា នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ. ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ វិសិដ្ឋំ. ចក្ក-សទ្ទោ បនាយំ –

សម្បត្តិយំ លក្ខណេ ច, រថង្គេ ឥរិយាបថេ;

ទានេ រតនធម្មូរ-ចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធម្មចក្កេ ឥធ មតោ, តញ្ច ទ្វេធា វិភាវយេ.

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ អយំ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ បវត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៣) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ឧរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១; សំ. និ. ២.១៦២) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ ធម្មចក្កេ អធិប្បេតោ.

តំ បន ធម្មចក្កំ ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ចេវ ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយពលាវហំ បដិវេធញាណំ. ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយពលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ វា យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករទសពលតោ បដ្ឋាយ វា យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ.

ឥទានិ យេហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ តថាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, យានិ អាទិតោវ ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិ និក្ខិត្តានិ, តានិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ កតមានិ ទស? ឥធ, សារិបុត្ត, តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឋានញ្ច ឋានតោតិ ការណញ្ច ការណតោ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិយាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តំ ភគវា ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ ឋានំ. យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ អដ្ឋាន’’ន្តិ បជានន្តោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. អភិធម្មេ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៨០៩) នយេន វិត្ថារិតមេវ. យម្បីតិ យេន ញាណេន. ឥទម្បិ, សារិបុត្ត, តថាគតស្សាតិ ឥទម្បិ ឋានាដ្ឋានញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

កម្មសមាទានានន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ កុសលាកុសលកម្មានំ, កម្មមេវ វា កម្មសមាទានំ. ឋានសោ ហេតុសោតិ បច្ចយតោ ចេវ ហេតុតោ ច. តត្ថ គតិឧបធិកាលបយោគា វិបាកស្ស ឋានំ. កម្មំ ហេតុ. ឥមស្ស បន ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១០) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.

សព្ពត្ថគាមិនិន្តិ សព្ពគតិគាមិនិំ អគតិគាមិនិញ្ច. បដិបទន្តិ មគ្គំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ ឥមស្ស ចេតនា និរយគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស ចេតនា តិរច្ឆានយោនិគាមិនីតិ ឥមិនា នយេន ឯកវត្ថុស្មិម្បិ កុសលាកុសលចេតនាសង្ខាតានំ បដិបត្តីនំ អវិបរីតតោ សភាវំ ជានាតិ. ឥមស្ស ច ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស សព្ពត្ថគាមិនិំ បដិបទំ យថាភូតំ ញាណំ? ឥធ តថាគតោ អយំ មគ្គោ អយំ បដិបទា និរយគាមីតិ បជានាតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១១) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.

អនេកធាតុន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ កាមធាតុអាទីហិ វា ធាតូហិ ពហុធាតុំ. នានាធាតុន្តិ តាសំយេវ ធាតូនំ វិលក្ខណតាយ នានប្បការធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តាសំ តាសំ ធាតូនំ អវិបរីតតោ សភាវំ បដិវិជ្ឈតិ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស អនេកធាតុនានាធាតុលោកំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥធ តថាគតោ ខន្ធនានត្តំ បជានាតី’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ. ឥទម្បិ ញាណំ, ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥធ តថាគតោ បជានាតិ សន្តិ សត្តា ហីនាធិមុត្តិកា’’តិ អាទិនា នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ.

បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ ហីនសត្តានំ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ. វេនេយ្យវសេន បន ទ្វេធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវំ អបរភាវញ្ច, វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្សបិ ញាណស្ស វិត្ថារកថា – ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥធ តថាគតោ សត្តានំ អាសយំ បជានាតិ អនុសយំ បជានាតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១៤) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.

ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ រូបី រូបានិ បស្សតីតិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនញ្ច នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋានំ. តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ (វិភ. ៨២៨) ឯវំ វុត្តបគុណជ្ឈានញ្ចេវ ភវង្គផលសមាបត្តិយោ ច. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមញ្ហិ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ភវង្គេន បន សព្ពជ្ឈានេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ផលសមាបត្តិយា និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសំ វោទានំ វុដ្ឋានំ យថាភូតំ ញាណំ, ឈាយីតិ ចត្តារោ ឈាយី, អត្ថេកច្ចោ ឈាយី សម្បត្តិំយេវ សមានំ វិបត្តីតិ បច្ចេតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨២៨) នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតំ. សត្តន្នំ ញាណានំ វិត្ថារកថាវិនិច្ឆយោ សម្មោហវិនោទនិយំ វិភង្គដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិទិព្ពចក្ខុញាណកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា. អាសវក្ខយកថា ភយភេរវេ.

១៤៩. ឥមានិ ខោ សារិបុត្តាតិ យានិ បុព្ពេ ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិ អវោចំ, ឥមានិ តានីតិ អប្បនំ ករោតិ. តត្ថ បរវាទីកថា ហោតិ – ទសពលញាណំ នាម បាដិយេក្កំ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវាយំ បភេទោតិ. តំ ន តថា ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមេវ ហិ ទសពលញាណំ, អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទសពលញាណញ្ហិ សកសកកិច្ចមេវ ជានាតិ. សព្ពញ្ញុតញាណំ តម្បិ តតោ អវសេសម្បិ បជានាតិ. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ. ទុតិយំ កម្មន្តរវិបាកន្តរមេវ. តតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ. ចតុត្ថំ ធាតុនានត្តការណមេវ. បញ្ចមំ សត្តានំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ. ឆដ្ឋំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ. សត្តមំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ. អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវុត្ថខន្ធសន្តតិមេវ. នវមំ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិមេវ. ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច តតោ ឧត្តរិញ្ច បជានាតិ. ឯតេសំ បន កិច្ចំ ន សព្ពំ ករោតិ. តញ្ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតិ, មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ. អបិច បរវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘ទសពលញាណំ នាម ឯតំ សវិតក្កសវិចារំ អវិតក្កវិចារមត្តំ អវិតក្កអវិចារំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិ? ជានន្តោ បដិបាដិយា សត្ត ញាណានិ សវិតក្កសវិចារានីតិ វក្ខតិ. តតោ បរានិ ទ្វេ អវិតក្កអវិចារានីតិ វក្ខតិ. អាសវក្ខយញាណំ សិយា សវិតក្កសវិចារំ, សិយា អវិតក្កវិចារមត្តំ, សិយា អវិតក្កអវិចារន្តិ វក្ខតិ. តថា បដិបាដិយា សត្ត កាមាវចរានិ, តតោ បរានិ ទ្វេ រូបាវចរានិ, អវសានេ ឯកំ លោកុត្តរន្តិ វក្ខតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សវិតក្កសវិចារមេវ កាមាវចរមេវ លោកិយមេវាតិ វក្ខតិ.

ឯវមេត្ថ អនុបទវណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ យស្មា តថាគតោ បឋមំយេវ ឋានាដ្ឋានញាណេន វេនេយ្យសត្តានំ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ចេវ អនធិគមស្ស ច ឋានាដ្ឋានភូតំ កិលេសាវរណាភាវំ បស្សតិ, លោកិយសម្មាទិដ្ឋិដ្ឋានទស្សនតោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិដ្ឋានាភាវទស្សនតោ ច. អថ នេសំ កម្មវិបាកញាណេន វិបាកាវរណាភាវំ បស្សតិ, តិហេតុកបដិសន្ធិទស្សនតោ. សព្ពត្ថគាមិនីបដិបទាញាណេន កម្មាវរណាភាវំ បស្សតិ, អនន្តរិយកម្មាភាវទស្សនតោ. ឯវំ អនាវរណានំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណេន អនុកូលធម្មទេសនត្ថំ ចរិយវិសេសំ បស្សតិ, ធាតុវេមត្តទស្សនតោ. អថ នេសំ នានាធិមុត្តិកតាញាណេន អធិមុត្តិំ បស្សតិ, បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ អធិមុត្តិវសេន ធម្មទេសនត្ថំ. អថេវំ ទិដ្ឋាធិមុត្តីនំ យថាសត្តិ យថាពលំ ធម្មំ ទេសេតុំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ បស្សតិ, សទ្ធាទីនំ តិក្ខមុទុភាវទស្សនតោ. ឯវំ បរិញ្ញាតិន្ទ្រិយបរោបរិយត្តា បន តេ សចេ ទូរេ ហោន្តិ, បឋមជ្ឈានាទីសុ វសីភូតត្តា ឥទ្ធិវិសេសេន តេ ខិប្បំ ឧបគច្ឆតិ. ឧបគន្ត្វា ច នេសំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពជាតិភាវនំ, ទិព្ពចក្ខុញាណានុភាវតោ បត្តព្ពេន ចេតោបរិយញាណេន សម្បតិ ចិត្តវិសេសំ បស្សន្តោ អាសវក្ខយញាណានុភាវេន អាសវក្ខយគាមិនិយា បដិបទាយ វិគតសម្មោហត្តា អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា ឥមិនា អនុក្កមេន ឥមានិ ទសពលានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តំ, សារិបុត្ត, វាចំ អប្បហាយាតិអាទីសុ បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមីតិ វទន្តោ តំ វាចំ បជហតិ នាម. បុន ឯវរូបំ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ ចិន្តេន្តោ ចិត្តំ បជហតិ នាម. បុន ឯវរូបំ ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមីតិ បជហន្តោ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សជ្ជតិ នាម, តថា អករោន្តោ នេវ បជហតិ, ន បដិនិស្សជ្ជតិ. សោ យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេតិ យថា និរយបាលេហិ អាហរិត្វា និរយេ ឋបិតោ, ឯវំ និរយេ ឋបិតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិស្ស អត្ថសាធកំ ឧបមំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ សីលសម្បន្នោតិអាទីសុ លោកិយលោកុត្តរា សីលសមាធិបញ្ញា វេទិតព្ពា. លោកុត្តរវសេនេវ វិនិវត្តេតុម្បិ វដ្ដតិ. អយញ្ហិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវេហិ សីលសម្បន្នោ, សម្មាវាយាមសតិសមាធីហិ សមាធិសម្បន្នោ, សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បេហិ បញ្ញាសម្បន្នោ, សោ ឯវំ សីលាទិសម្បន្នោ ភិក្ខុ យថា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អញ្ញំ អារាធេតិ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឯវំសម្បទមិទំ, សារិបុត្ត, វទាមិ ឥមម្បិ ការណំ ឯវរូបមេវ. យថា ហិ មគ្គានន្តរំ អវិរជ្ឈិត្វាវ ផលំ និព្ពត្តតិ, ឯវមេវ ឥមស្សាបិ បុគ្គលស្ស ចុតិអនន្តរំ អវិរជ្ឈិត្វាវ និរយេ បដិសន្ធិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សកលស្មិញ្ហិ ពុទ្ធវចនេ ឥមាយ ឧបមាយ គាឡ្ហតរំ កត្វា វុត្តឧបមា នាម នត្ថិ.

១៥០. វេសារជ្ជានីតិ ឯត្ថ សារជ្ជបដិបក្ខោ វេសារជ្ជំ, ចតូសុ ឋានេសុ សារជ្ជាភាវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សមយញាណស្សេតំ នាមំ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោតិ អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពេ ធម្មា មយា អភិសម្ពុទ្ធាតិ ឯវំ បដិជានតោ តវ. អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឥមេ នាម ធម្មា តយា អនភិសម្ពុទ្ធា. តត្រ វតាតិ តេសុ វត អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឯវំ ទស្សិតធម្មេសុ. សហធម្មេនាតិ សហេតុនា សការណេន វចនេន សុនក្ខត្តោ វិយ វិប្បលបន្តោ អប្បមាណំ. និមិត្តមេតន្តិ ឯត្ថ បុគ្គលោបិ ធម្មោបិ និមិត្តន្តិ អធិប្បេតោ. តំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ, យោ មំ បដិចោទេស្សតិ, តំ ធម្មំ ន បស្សាមិ, យំ ទស្សេត្វា អយំ នាម ធម្មោ តយា អនភិសម្ពុទ្ធោតិ មំ បដិចោទេស្សតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ខេមប្បត្តោតិ ខេមំ បត្តោ, សេសបទទ្វយំ ឥមស្សេវ វេវចនំ. សព្ពញ្ហេតំ វេសារជ្ជញាណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ទសពលស្ស ហិ អយំ នាម ធម្មោ តយា អនភិសម្ពុទ្ធោតិ ចោទកំ បុគ្គលំ វា ចោទនាការណំ អនភិសម្ពុទ្ធធម្មំ វា អបស្សតោ សភាវពុទ្ធោយេវ វា សមានោ អហំ ពុទ្ធោស្មីតិ វទាមីតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពលវតរំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ វេសារជ្ជំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘ខេមប្បត្តោ’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អន្តរាយិកា ធម្មាតិ ឯត្ថ បន អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា, តេ អត្ថតោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា. សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តញ្ហិ អន្តមសោ ទុក្កដ-ទុព្ភាសិតម្បិ មគ្គផលានំ អន្តរាយំ ករោតិ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោ. មេថុនំ សេវតោ ហិ យស្ស កស្សចិ និស្សំសយមេវ មគ្គផលានំ អន្តរាយោ ហោតិ. យស្ស ខោ បន តេសុ អត្ថាយាតិ រាគក្ខយាទីសុ យស្ស អត្ថាយ. ធម្មោ ទេសិតោតិ អសុភភាវនាទិធម្មោ កថិតោ. តត្រ វត មន្តិ តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេ មំ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទសពលញាណាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា

១៥១. ‘‘អដ្ឋ ខោ ឥមា សារិបុត្តា’’តិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? វេសារជ្ជញាណស្ស ពលទស្សនត្ថំ. យថា ហិ ព្យត្តំ បរិសំ អជ្ឈោគាហេត្វា វិញ្ញូនំ ចិត្តំ អារាធនសមត្ថាយ កថាយ ធម្មកថិកស្ស ឆេកភាវោ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ឥមា អដ្ឋ បរិសា បត្វា វេសារជ្ជញាណស្ស វេសារជ្ជភាវោ សក្កា ញាតុន្តិ វេសារជ្ជញាណស្ស ពលំ ទស្សេន្តោ, អដ្ឋ ខោ ឥមា សារិបុត្តាតិអាទិមាហ.

តត្ថ ខត្តិយបរិសាតិ ខត្តិយានំ សន្និបតិត្វា និសិន្នដ្ឋានំ, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. មារកាយិកានំ បន សន្និបតិត្វា និសិន្នដ្ឋានំ មារបរិសា វេទិតព្ពា, ន មារានំ. សព្ពាបិ ចេតា បរិសា ឧគ្គដ្ឋានទស្សនវសេន គហិតា. មនុស្សា ហិ ‘‘ឯត្ថ រាជា និសិន្នោ’’តិ បកតិវចនម្បិ វត្តុំ ន សក្កោន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ. ឯវំ ឧគ្គា ខត្តិយបរិសា. ព្រាហ្មណា តីសុ វេទេសុ កុសលា ហោន្តិ, គហបតយោ នានាវោហារេសុ ចេវ អក្ខរចិន្តាយ ច. សមណា សកវាទបរវាទេសុ កុសលា ហោន្តិ. តេសំ មជ្ឈេ ធម្មកថាកថនំ នាម អតិវិយ ភារោ. អមនុស្សាបិ ឧគ្គា ហោន្តិ. អមនុស្សោតិ ហិ វុត្តមត្តេបិ មនុស្សានំ សកលសរីរំ សង្កម្បតិ, តេសំ រូបំ វា ទិស្វា សទ្ទំ វា សុត្វា សត្តា វិសញ្ញិនោ ហោន្តិ. ឯវំ អមនុស្សបរិសា ឧគ្គា. តាសុបិ ធម្មកថាកថនំ នាម អតិវិយ ភារោ. ឥតិ ឧគ្គដ្ឋានទស្សនវសេន តា គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

អជ្ឈោគាហតីតិ អនុបវិសតិ. អនេកសតំ ខត្តិយបរិសន្តិ ពិម្ពិសារសមាគម ញាតិសមាគម លិច្ឆវីសមាគមសទិសំ. អញ្ញេសុបិ ចក្កវាឡេសុ លព្ភតិយេវ. កិំ បន ភគវា អញ្ញានិ ចក្កវាឡានិបិ គច្ឆតីតិ? អាម គច្ឆតិ. កីទិសោ ហុត្វា? យាទិសា តេ, តាទិសោយេវ. តេនេវាហ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, អានន្ទ, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ ឧបសង្កមិតា, តត្ថ យាទិសកោ តេសំ វណ្ណោ ហោតិ, តាទិសកោ មយ្ហំ វណ្ណោ ហោតិ. យាទិសកោ តេសំ សរោ ហោតិ, តាទិសកោ មយ្ហំ សរោ ហោតិ. ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេមិ សមាទបេមិ សមុត្តេជេមិ សម្បហំសេមិ. ភាសមានញ្ច មំ ន ជានន្តិ ‘កោ នុ ខោ អយំ ភាសតិ ទេវោ វា មនុស្សោ វា’តិ. ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា អន្តរធាយាមិ. អន្តរហិតញ្ច មំ ន ជានន្តិ ‘កោ នុ ខោ អយំ អន្តរហិតោ ទេវោ វា មនុស្សោ វា’’’តិ (ទី. និ. ២.១៧២).

ខត្តិយា កេយូរង្គទមាលាគន្ធាទិវិភូសិតា នានាវិរាគវសនា អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា មោឡិធរា ហោន្តិ. កិំ ភគវាបិ ឯវំ អត្តានំ មណ្ឌេតិ? តេ ច ឱទាតាបិ ហោន្តិ កាឡាបិ មំគុលច្ឆវីបិ. កិំ សត្ថាបិ ឯវរូបោ ហោតីតិ? សត្ថា អត្តនោ បព្ពជិតវសេនេវ គច្ឆតិ, តេសំ បន តាទិសោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, គន្ត្វា រាជាសនេ និសិន្នំ អត្តានំ ទស្សេតិ, តេសំ ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ រាជា អតិវិយ វិរោចតី’’តិ ហោតិ. តេ ច ភិន្នស្សរាបិ ហោន្តិ គគ្គស្សរាបិ កាកស្សរាបិ. សត្ថា ព្រហ្មស្សរេនេវ ធម្មំ កថេតិ. តាទិសកោ មយ្ហំ សរោ ហោតីតិ ឥទំ បន ភាសន្តរំ សន្ធាយ កថិតំ. មនុស្សានំ បន តំ សុត្វា ‘‘អជ្ជ រាជា មធុរេន សរេន កថេតី’’តិ ហោតិ. កថេត្វា បក្កន្តេ ច ភគវតិ បុន រាជានំ អាគតំ ទិស្វា ‘‘កោ នុ ខោ អយ’’ន្តិ វីមំសា ឧប្បជ្ជតិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កោ នុ ខោ អយំ ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទានេវ មាគធភាសាយ សីហឡភាសាយ មធុរេន សរេន កថេន្តោ អន្តរហិតោ, កិំ ទេវោ, ឧទាហុ មនុស្សោតិ? កិមត្ថំ បនេវំ អជានន្តានំ ធម្មំ ទេសេតីតិ? វាសនត្ថាយ. ឯវំ សុតោបិ ហិ ធម្មោ អនាគតេ បច្ចយោ ហោតិយេវាតិ អនាគតំ បដិច្ច ទេសេតីតិ.

សន្និសិន្នបុព្ពន្តិ សង្គម្ម និសិន្នបុព្ពំ. សល្លបិតបុព្ពន្តិ អាលាបសល្លាបោ កតបុព្ពោ. សាកច្ឆាតិ ធម្មសាកច្ឆាបិ សមាបជ្ជិតបុព្ពា. អនេកសតំ ព្រាហ្មណបរិសន្តិអាទីនម្បិ សោណទណ្ឌសមាគមាទិវសេន ចេវ អញ្ញចក្កវាឡវសេន ច សម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុយោនិវណ្ណនា

១៥២. ចតស្សោ ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, យោនិយោតិ ឯត្ថ យោនីតិ ខន្ធកោដ្ឋាសស្សបិ ការណស្សបិ បស្សាវមគ្គស្សបិ នាមំ. ‘‘ចតស្សោ នាគយោនិយោ ចតស្សោ សុបណ្ណយោនិយោ’’តិ (សំ. និ. ៣.៣៤២, ៣៩២) ឯត្ថ ហិ ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាម. ‘‘យោនិ ហេសា ភូមិជ ផលស្ស អធិគមាយា’’តិ (ម. និ. ២.២២៧) ឯត្ថ ការណំ. ‘‘ន ចាហំ ព្រាហ្មណំ ព្រូមិ, យោនិជំ មត្តិសម្ភវ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៤៥៧; ធ. ប. ៣៩៦) ឯត្ថ បស្សាវមគ្គោ. ឥធ បន ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនីតិ អធិប្បេតោ. តត្ថ អណ្ឌេ ជាតា អណ្ឌជា. ជលាពុម្ហិ ជាតា ជលាពុជា. សំសេទេ ជាតា សំសេទជា. វិនា ឯតេហិ ការណេហិ ឧប្បតិត្វា វិយ និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តាតិ ឱបបាតិកា. អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តីតិ ភិន្ទិត្វា និក្ខមនវសេន ជាយន្តិ. បូតិកុណបេ វាតិអាទីហិ អនិដ្ឋដ្ឋានានេវ ទស្សិតានិ. ឥដ្ឋេសុបិ សប្បិតេលមធុផាណិតាទីសុ សត្តា ជាយន្តិ ឯវ. ទេវាតិអាទីសុ ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ ឧបរិទេវា ឱបបាតិកាវ ហោន្តិ. ភូមទេវា បន ចតុយោនិកា. ឯកច្ចេ ច មនុស្សាតិ មនុស្សេសុ កេចិ ទេវា វិយ ឱបបាតិកា ច ហោន្តិ. យេភុយ្យេន បនេតេ ជលាពុជាវ, អណ្ឌជាបិ ឯត្ថ កោន្តបុត្តា ទ្វេភាតិយត្ថេរា វិយ, សំសេទជាបិ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តបោក្ខរសាតិព្រាហ្មណបទុមវតិទេវីអាទយោ វិយ, ឯវំ វិនិបាតិកេសុ និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតា នេរយិកា វិយ ឱបបាតិកាយេវ, អវសេសា ចតុយោនិកាបិ ហោន្តិ. យថា តេ ឯវំ យក្ខាបិ សព្ពចតុប្បទបក្ខិជាតិទីឃជាតិអាទយោបិ សព្ពេ ចតុយោនិកាយេវ.

ចតុយោនិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចគតិវណ្ណនា

១៥៣. បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោតិ ឯត្ថ សុកតទុក្កដកម្មវសេន គន្តព្ពាតិ គតិយោ. អបិច គតិគតិ និព្ពត្តិគតិ អជ្ឈាសយគតិ វិភវគតិ និប្ផត្តិគតីតិ ពហុវិធា គតិ នាម. តត្ថ ‘‘តំ គតិំ បេច្ច គច្ឆាមី’’តិ (អ. និ. ៤.១៨៤) ច, ‘‘យស្ស គតិំ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ធព្ពមានុសា’’តិ (ធ. ប. ៤២០) ច អយំ គតិគតិ នាម. ‘‘ឥមេសំ ខោ អហំ ភិក្ខូនំ សីលវន្តានំ នេវ ជានាមិ គតិំ វា អគតិំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៥០៨) អយំ និព្ពត្តិគតិ នាម. ‘‘ឯវម្បិ ខោ តេ អហំ ព្រហ្មេ គតិំ ច បជានាមិ ជុតិញ្ច បជានាមី’’តិ (ម. និ. ១.៥០៣) អយំ អជ្ឈាសយគតិ នាម. ‘‘វិភវោ គតិ ធម្មានំ, និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ (បរិ. ៣៣៩) អយំ វិភវគតិ នាម. ‘‘ទ្វេយេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា’’តិ (ទី. និ. ១.២៥៨; ២.៣៤) អយំ និប្ផត្តិគតិ នាម. តាសុ ឥធ គតិគតិ អធិប្បេតា.

និរយោតិអាទីសុ និរតិអត្ថេន និរស្សាទដ្ឋេន និរយោ. តិរិយំ អញ្ឆិតាតិ តិរច្ឆានា. តេសំ យោនិ តិរច្ឆានយោនិ. បេច្ចភាវំ បត្តានំ វិសយោតិ បេត្តិវិសយោ. មនសោ ឧស្សន្នត្តា មនុស្សា. បញ្ចហិ កាមគុណេហិ អត្តនោ អត្តនោ អានុភាវេហិ ច ទិព្ពន្តីតិ ទេវា. និរយញ្ចាហំ, សារិបុត្តាតិអាទីសុ និរយោតិ សទ្ធិំ ឱកាសេន ខន្ធា. តិរច្ឆានយោនិំ ចាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មគ្គំ បដិបទន្តិ ឧភយេនាបិ វុត្តគតិសំវត្តនិក កម្មមេវ ទស្សេតិ. យថា ច បដិបន្នោតិ យេន មគ្គេន យាយ បដិបទាយ បដិបន្នោតិ ឧភយម្បិ ឯកតោ កត្វា និទ្ទិសតិ. អបាយន្តិអាទីសុ វឌ្ឍិសង្ខាតា សុខសង្ខាតា វា អយា អបេតត្តា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ. ទុក្កដការិនោ ឯត្ថ វិនិបតន្តីតិ វិនិបាតោ. និព្ពានញ្ចាហន្តិ ឥទំ បន ន កេវលំ គតិគតិមេវ, គតិនិស្សរណំ និព្ពានម្បិ ជានាមីតិ ទស្សនត្ថមាហ. ឥធ មគ្គោ បដិបទាតិ ឧភយេនាបិ អរិយមគ្គោវ វុត្តោ.

បញ្ចគតិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ញាណប្បវត្តាការវណ្ណនា

១៥៤. ឥទានិ យថាវុត្តេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អត្តនោ ញាណប្បវត្តាការំ ទស្សេន្តោ ឥធាហំ, សារិបុត្តាតិអាទិមាហ.

តត្ថ ឯកន្តទុក្ខាតិ និច្ចទុក្ខា និរន្តរទុក្ខា. តិព្ពាតិ ពហលា. កដុកាតិ ខរា. សេយ្យថាបីតិអាទីនិ ឱបម្មទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. តត្ថ កាសូតិ អាវាដោបិ វុច្ចតិ រាសិបិ.

‘‘កិន្នុ សន្តរមានោវ, កាសុំ ខណសិ សារថិ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ កាសុយា ករិស្សសី’’តិ. (ជា. ២.២២.៣) –

ឯត្ថ ហិ អាវាដោ កាសុ នាម.

‘‘អង្គារកាសុំ អបរេ ផុនន្តិ, នរា រុទន្តា បរិទឌ្ឍគត្តា’’តិ. (ជា. ២.២២.៤៦២) –

ឯត្ថ រាសិ. ឥធ បន អាវាដោ អធិប្បេតោ. តេនេវាហ ‘‘សាធិកបោរិសា’’តិ. តត្ថ សាធិកំ បោរិសំ បមាណំ អស្សាតិ សាធិកបោរិសា, អតិរេកបញ្ចរតនាតិ អត្ថោ. វីតច្ចិកានំ វីតធូមានន្តិ ឯតំ បរិឡាហស្ស ពលវភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ, អច្ចិយា វា សតិ ធូមេ វា សតិ, វាតោ សមុដ្ឋាតិ, តេន បរិឡាហោ ន ពលវា ហោតិ. ឃម្មបរេតោតិ ឃម្មានុគតោ. តសិតោតិ ជាតតណ្ហោ. បិបាសិតោតិ ឧទកំ បាតុកាមោ. ឯកាយនេន មគ្គេនាតិ ឯកបថេនេវ មគ្គេន, អនុក្កមនិយេន ឧភោសុ បស្សេសុ និរន្តរកណ្ដករុក្ខគហនេន. បណិធាយាតិ អង្គារកាសុយំ បត្ថនា នាម នត្ថិ, អង្គារកាសុំ អារព្ភ បន ឥរិយាបថស្ស ឋបិតត្តា ឯវំ វុត្តំ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – អង្គារកាសុ វិយ ហិ និរយោ ទដ្ឋព្ពោ. អង្គារកាសុមគ្គោ វិយ និរយូបគំ កម្មំ. មគ្គារុឡ្ហោ វិយ កម្មសមង្គី បុគ្គលោ. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ ទិព្ពចក្ខុកោ ភគវា. យថា សោ បុរិសោ មគ្គារុឡ្ហំ ទិស្វា វិជានាតិ ‘‘អយំ ឥមិនា មគ្គេន គន្ត្វា អង្គារកាសុយំ បតិស្សតី’’តិ, ឯវមេវំ ភគវា បាណាតិបាតាទីសុ យំកិញ្ចិ កម្មំ អាយូហន្តំ ឯវំ ជានាតិ ‘‘អយំ ឥមំ កម្មំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិស្សត្តី’’តិ. យថា សោ បុរិសោ អបរភាគេ តំ អង្គារកាសុយា បតិតំ បស្សតិ, ឯវមេវ ភគវា អបរភាគេ ‘‘សោ បុរិសោ តំ កម្មំ កត្វា កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ និរយេ និព្ពត្តំ បស្សតិ បញ្ចវិធពន្ធនាទិមហាទុក្ខំ អនុភវន្តំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ តស្ស កម្មាយូហនកាលេ អញ្ញោ វណ្ណោ, និរយេ និព្ពត្តស្ស អញ្ញោ. អថាបិ ‘‘សោ សត្តោ តំ កម្មំ កត្វា កត្ថ និព្ពត្តោ’’តិ ឱលោកេន្តស្ស អនេកសហស្សានំ សត្តានំ មជ្ឈេ ឋិតោបិ ‘‘អយំ សោ’’តិ សោយេវ សត្តោ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘ទិព្ពចក្ខុពលំ នាម ឯត’’ន្តិ វទន្តិ.

ទុតិយឧបមាយំ យស្មា អង្គារកាសុយំ វិយ គូថកូបេ បរិឡាហោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘ឯកន្តទុក្ខា’’តិ អវត្វា ‘‘ទុក្ខា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាបិ បុរិមនយេនេវ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. ឥមម្បិ ហិ បុគ្គលំ ភគវា ហត្ថិយោនិអាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តំ វធពន្ធនអាកឌ្ឍនវិកឌ្ឍនាទីហិ មហាទុក្ខំ អនុភវមានំ បស្សតិយេវ.

តតិយឧបមាយំ តនុបត្តបលាសោតិ ន អព្ភបដលំ វិយ តនុបណ្ណោ, វិរឡបណ្ណត្តំ បនស្ស សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ. កពរច្ឆាយោតិ វិរឡច្ឆាយោ. ទុក្ខពហុលាតិ បេត្តិវិសយស្មិញ្ហិ ទុក្ខមេវ ពហុលំ, សុខំ បរិត្តំ កទាចិ អនុភវិតព្ពំ ហោតិ, តស្មា ឯវមាហ. ឯត្ថាបិ បុរិមនយេនេវ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

ចតុត្ថឧបមាយំ ពហលបត្តបលាសោតិ និរន្តរបណ្ណោ បត្តសញ្ឆន្នោ. សន្តច្ឆាយោតិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ ឃនច្ឆាយោ. សុខពហុលា វេទនាតិ មនុស្សលោកេ ខត្តិយកុលាទីសុ សុខពហុលា វេទនា វេទយិតព្ពា ហោតិ, តា វេទយមានំ និបន្នំ វា និសិន្នំ វា បស្សាមីតិ ទស្សេតិ. ឥធាបិ ឱបម្មសំសន្ទនំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

បញ្ចមឧបមាយំ បាសាទោតិ ទីឃបាសាទោ. ឧល្លិត្តាវលិត្តន្តិ អន្តោ ចេវ ឧល្លិត្តំ ពហិ ច អវលិត្តំ. ផុសិតគ្គឡន្តិ ទ្វារពាហាហិ សទ្ធិំ សុបិហិតកវាដំ. គោនកត្ថតោតិ ចតុរង្គុលាធិកលោមេន កាឡកោជវេន អត្ថតោ. បដិកត្ថតោតិ ឧណ្ណាមយេន សេតអត្ថរណេន អត្ថតោ. បដលិកត្ថតោតិ ឃនបុប្ផកេន ឧណ្ណាមយអត្ថរណេន អត្ថតោ. កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណោតិ កទលិមិគចម្មមយេន ឧត្តមបច្ចត្ថរណេន អត្ថតោ. តំ កិរ បច្ចត្ថរណំ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ កទលិមិគចម្មំ អត្ថរិត្វា សិព្ពេត្វា ករោន្តិ. សឧត្តរច្ឆទោតិ សហ ឧត្តរច្ឆទេន, ឧត្តរិពទ្ធេន រត្តវិតានេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ឧភតោលោហិតកូបធានោតិ សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ បល្លង្កស្ស ឧភតោ ឋបិតលោហិតកូបធានោ. ឥធាបិ ឧបមាសំសន្ទនំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អយំ បនេត្ថ អបរភាគយោជនា, យថា សោ បុរិសោ មគ្គារុឡ្ហមេវ ជានាតិ ‘‘អយំ ឯតេន មគ្គេន គន្ត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ កូដាគារំ បវិសិត្វា បល្លង្កេ និសីទិស្សតិ វា និបជ្ជិស្សតិ វា’’តិ, ឯវមេវំ ភគវា ទានាទីសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ យំកិញ្ចិ កុសលកម្មំ អាយូហន្តំយេវ បុគ្គលំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឥមំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ជានាតិ. យថា សោ បុរិសោ អបរភាគេ តំ បាសាទំ អារុយ្ហ កូដាគារំ បវិសិត្វា បល្លង្កេ និសិន្នំ វា និបន្នំ វា ឯកន្តសុខំ និរន្តរសុខំ វេទនំ វេទយមានំ បស្សតិ, ឯវមេវំ ភគវា អបរភាគេ ‘‘សោ តំ កល្យាណំ កត្វា កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ ទេវលោកេ និព្ពត្តំ បស្សតិ, នន្ទនវនាទីសុ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានំ.

ញាណប្បវត្តាការវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសវក្ខយវារវណ្ណនា

អាសវក្ខយវារេ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិ អវត្វា ‘‘តមេនំ បស្សាមី’’តិ វុត្តំ. តំ កស្មាតិ ចេ? និយមាភាវា. ឥមញ្ហិ បុគ្គលំ ទិព្ពចក្ខុនាបិ បស្សិស្សតិ, ចេតោបរិយញាណេនាបិ ជានិស្សតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនបិ ជានិស្សតិយេវ. ឯកន្តសុខា វេទនាតិ ឥទំ កិញ្ចាបិ ទេវលោកសុខេន សទ្ធិំ ព្យញ្ជនតោ ឯកំ, អត្ថតោ បន នានា ហោតិ. ទេវលោកសុខញ្ហិ រាគបរិឡាហាទីនំ អត្ថិតាយ ន ឯកន្តេនេវ សុខំ. និព្ពានសុខំ បន សព្ពបរិឡាហានំ វូបសមាយ សព្ពាការេន ឯកន្តសុខំ. ឧបមាយម្បិ ‘‘យថា បាសាទេ ឯកន្តសុខា’’តិ វុត្តំ. តំ មគ្គបរិឡាហស្ស អវូបសន្តតាយ ឆាតជ្ឈត្តតាយ បិបាសាភិភូតតាយ ច ន ឯកន្តមេវ សុខំ. វនសណ្ឌេ បន បោក្ខរណិយំ ឱរុយ្ហ រជោជល្លស្ស បវាហិតត្តា មគ្គទរថស្ស វូបសន្តតាយ ភិសមូលខាទនេន ចេវ មធុរោទកបានេន ច ខុប្បិបាសានំ វិនីតតាយ ឧទកសាដកំ បរិវត្តេត្វា មដ្ឋទុកូលំ និវាសេត្វា តណ្ឌុលត្ថវិកំ ឧស្សីសកេ កត្វា ឧទកសាដកំ បីឡេត្វា ហទយេ ឋបេត្វា មន្ទមន្ទេន ច វាតេន ពីជយមានស្ស និបន្នត្តា សព្ពាការេន ឯកន្តសុខំ ហោតិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – បោក្ខរណី វិយ ហិ អរិយមគ្គោ ទដ្ឋព្ពោ. បោក្ខរណិមគ្គោ វិយ បុព្ពភាគបដិបទា. មគ្គារុឡ្ហោ វិយ បដិបទាសមង្គីបុគ្គលោ. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ ទិព្ពចក្ខុ ភគវា. វនសណ្ឌោ វិយ និព្ពានំ. យថា សោ បុរិសោ មគ្គារុឡ្ហំ ទិស្វាវ ជានាតិ ‘‘អយំ ឥមិនា មគ្គេន គន្ត្វា បោក្ខរណិយំ ន្ហត្វា រមណីយេ វនសណ្ឌេ រុក្ខមូលេ និសីទិស្សតិ វា និបជ្ជិស្សតិ វា’’តិ, ឯវមេវំ ភគវា បដិបទំ បូរេន្តមេវ នាមរូបំ បរិច្ឆិន្ទន្តមេវ បច្ចយបរិគ្គហំ ករោន្តមេវ លក្ខណារម្មណាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តមេវ ជានាតិ ‘‘អយំ ឥមំ បដិបទំ បូរេត្វា សព្ពអាសវេ ខេបេត្វា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ឯវំ វុត្តំ ផលសមាបត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតី’’តិ. យថា សោ បុរិសោ អបរភាគេ តាយំ បោក្ខរណិយំ ន្ហត្វា វនសណ្ឌំ បវិសិត្វា និសិន្នំ វា និបន្នំ វា ឯកន្តសុខំ វេទនំ វេទយមានំ បស្សតិ, ឯវមេវ ភគវា អបរភាគេ តំ បុគ្គលំ បដិបទំ បូរេត្វា មគ្គំ ភាវេត្វា ផលំ សច្ឆិកត្វា និរោធសយនវរគតំ និព្ពានារម្មណំ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា ឯកន្តសុខំ វេទនំ វេទយមានំ បស្សតិ.

អាសវក្ខយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុក្ករការិកាទិសុទ្ធិវណ្ណនា

១៥៥. ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, ចតុរង្គសមន្នាគត’’ន្តិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? បាដិយេក្កំ អនុសន្ធិវសេន អារទ្ធំ. អយំ កិរ សុនក្ខត្តោ ទុក្ករការិកាយ សុទ្ធិ ហោតីតិ ឯវំ លទ្ធិកោ. អថស្ស ភគវា មយា ឯកស្មិំ អត្តភាវេ ឋត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ ទុក្ករំ កតំ, ទុក្ករការកោ នាម មយា សទិសោ នត្ថិ. ទុក្ករការេន សុទ្ធិយា សតិ អហមេវ សុទ្ធោ ភវេយ្យន្តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. អបិច អយំ សុនក្ខត្តោ ទុក្ករការិកាយ បសន្នោ, សោ ចស្ស បសន្នភាវោ, ‘‘អទ្ទសា ខោ, ភគ្គវ, សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោ អចេលំ កោរក្ខត្តិយំ ចតុក្កុណ្ឌិកំ ឆមានិកិណ្ណំ ភក្ខសំ មុខេន ខាទន្តំ មុខេន ភុញ្ជន្តំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ ‘សាធុ រូបោ វត, ភោ, អយំ សមណោ ចតុក្កុណ្ឌិកោ ឆមានិកិណ្ណំ ភក្ខសំ មុខេនេវ ខាទតិ, មុខេនេវ ភុញ្ជតី’’’តិ ឯវមាទិនា បាថិកសុត្តេ (ទី. និ. ៣.៧) អាគតនយេន វេទិតព្ពោ.

អថ ភគវា អយំ ទុក្ករការិកាយ បសន្នោ, មយា ច ឯតស្មិំ អត្តភាវេ ឋត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ ទុក្ករំ កតំ, ទុក្ករការេ បសីទន្តេនាបិ អនេន មយិ បសីទិតព្ពំ សិយា, សោបិស្ស បសាទោ មយិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្រ ព្រហ្មចរិយន្តិ ទានម្បិ វេយ្យាវច្ចម្បិ សិក្ខាបទម្បិ ព្រហ្មវិហារាបិ ធម្មទេសនាបិ មេថុនវិរតិបិ សទារសន្តោសោបិ ឧបោសថោបិ អរិយមគ្គោបិ សកលសាសនម្បិ អជ្ឈាសយោបិ វីរិយម្បិ វុច្ចតិ.

‘‘កិំ តេ វតំ កិំ បន ព្រហ្មចរិយំ,

កិស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

ឥទ្ធី ជុតី ពលវីរិយូបបត្តិ,

ឥទញ្ច តេ នាគ មហាវិមានំ.

អហញ្ច ភរិយា ច មនុស្សលោកេ,

សទ្ធា ឧភោ ទានបតី អហុម្ហា;

ឱបានភូតំ មេ ឃរំ តទាសិ,

សន្តប្បិតា សមណព្រាហ្មណា ច.

តំ មេ វតំ តំ បន ព្រហ្មចរិយំ,

តស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

ឥទ្ធី ជុតី ពលវីរិយូបបត្តិ,

ឥទញ្ច មេ ធីរ មហាវិមាន’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.១៥៩២, ១៥៩៣, ១៥៩៥) –

ឥមស្មិញ្ហិ បុណ្ណកជាតកេ ទានំ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តំ.

‘‘កេន បាណិ កាមទទោ, កេន បាណិ មធុស្សវោ;

កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតិ.

តេន បាណិ កាមទទោ, តេន បាណិ មធុស្សវោ;

តេន មេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតី’’តិ. (បេ. វ. ២៧៥) –

ឥមស្មិំ អង្កុរបេតវត្ថុស្មិំ វេយ្យាវច្ចំ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរិយំ នាម ព្រហ្មចរិយំ អហោសី’’តិ (ចូឡវ. ៣១១) ឥមស្មិំ តិត្តិរជាតកេ បញ្ចសិក្ខាបទំ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តំ. ‘‘តំ ខោ បន មេ បញ្ចសិខ ព្រហ្មចរិយំ នេវ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ, យាវទេវ ព្រហ្មលោកូបបត្តិយា’’តិ (ទី. និ. ២.៣២៩) ឥមស្មិំ មហាគោវិន្ទសុត្តេ ព្រហ្មវិហារា ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឯកស្មិំ ព្រហ្មចរិយស្មិំ, សហស្សំ មច្ចុហាយិន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៨៤) ឯត្ថ ធម្មទេសនា ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តា. ‘‘បរេ អព្រហ្មចារី ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ ព្រហ្មចារី ភវិស្សាមា’’តិ (ម. និ. ១.៨៣) សល្លេខសុត្តេ មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តា.

‘‘មយញ្ច ភរិយា នាតិក្កមាម,

អម្ហេ ច ភរិយា នាតិក្កមន្តិ;

អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាម,

តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មីយរេ’’តិ. (ជា. ១.១០.៩៧) –

មហាធម្មបាលជាតកេ សទារសន្តោសោ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តោ.

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. (ជា. ១.៨.៧៥) –

ឯវំ និមិជាតកេ អត្តទមនវសេន កតោ អដ្ឋង្គិកោ ឧបោសថោ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តោ. ‘‘ឥទំ ខោ បន មេ, បញ្ចសិខ, ព្រហ្មចរិយំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ…បេ… អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣២៩) មហាគោវិន្ទសុត្តស្មិញ្ញេវ អរិយមគ្គោ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តោ. ‘‘តយិទំ ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៧៤) បាសាទិកសុត្តេ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនំ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តំ.

‘‘អបិ អតរមានានំ, ផលាសាវ សមិជ្ឈតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, ឯវំ ជានាហិ គាមណី’’តិ. (ជា. ១.១.៨) –

ឯត្ថ អជ្ឈាសយោ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តោ. ឥធ បន វីរិយំ ព្រហ្មចរិយន្តិ អធិប្បេតំ. វីរិយព្រហ្មចរិយស្ស ហិ ឥទមេវ សុត្តំ. តទេតំ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ ចតុព្ពិធស្ស ទុក្ករស្ស កតត្តា ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ វុត្តំ.

តបស្សី សុទំ ហោមីតិ សុទន្តិ និបាតមត្តំ, តបនិស្សិតកោ ហោមីតិ អត្ថោ. បរមតបស្សីតិ បរមោ តបស្សី, តបនិស្សិតកានំ ឧត្តមោ. លូខោ សុទំ ហោមីតិ លូខោ ហោមិ. ជេគុច្ឆីតិ បាបជេគុច្ឆិកោ. បវិវិត្តោ សុទំ ហោមីតិ បវិវិត្តោ អហំ ហោមិ. តត្រាស្សុ មេ ឥទំ, សារិបុត្តាតិ តត្រ ចតុរង្គេ ព្រហ្មចរិយេ ឥទំ មម តបស្សិតាយ ហោតិ, តបនិស្សិតកភាវេ មយ្ហំ ឥទំ អចេលកាទិតបស្សិតកត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

តត្ថ អចេលកោតិ និច្ចេលោ នគ្គោ. មុត្តាចារោតិ វិសដ្ឋាចារោ, ឧច្ចារកម្មាទីសុ លោកិយកុលបុត្តាចារេន វិរហិតោ, ឋិតកោវ ឧច្ចារំ ករោមិ, បស្សាវំ ករោមិ, ខាទាមិ ភុញ្ជាមិ ច. ហត្ថាបលេខនោតិ ហត្ថេ បិណ្ឌម្ហិ ឋិតេ ជិវ្ហាយ ហត្ថំ អបលិខាមិ, ឧច្ចារំ វា កត្វា ហត្ថស្មិញ្ញេវ ទណ្ឌកសញ្ញី ហុត្វា ហត្ថេន អបលិខាមីតិ ទស្សេតិ. តេ កិរ ទណ្ឌកំ សត្តោតិ បញ្ញបេន្តិ, តស្មា តេសំ បដិបទំ បូរេន្តោ ឯវមកាសិ. ភិក្ខាគហណត្ថំ ឯហិ ភទ្ទន្តេតិ វុត្តោ ន ឯតីតិ ន ឯហិភទ្ទន្តិកោ. តេន ហិ តិដ្ឋ ភទ្ទន្តេតិ វុត្តោបិ ន តិដ្ឋតីតិ ន តិដ្ឋភទ្ទន្តិកោ. តទុភយម្បិ តិត្ថិយា ឯវំ ឯតស្ស វចនំ កតំ ភវិស្សតីតិ ន ករោន្តិ. អហម្បិ ឯវំ អកាសិន្តិ ទស្សេតិ. អភិហដន្តិ បុរេតរំ គហេត្វា អាហដំ ភិក្ខំ. ឧទ្ទិស្សកតន្តិ ឥទំ តុម្ហេ ឧទ្ទិស្ស កតន្តិ ឯវំ អារោចិតភិក្ខំ. ន និមន្តនន្តិ អសុកំ នាម កុលំ វា វីថិំ វា គាមំ វា បវិសេយ្យាថាតិ ឯវំ និមន្តិតភិក្ខម្បិ ន សាទិយាមិ ន គណ្ហាមិ.

ន កុម្ភិមុខាតិ កុម្ភិតោ ឧទ្ធរិត្វា ទិយ្យមានំ ភិក្ខំ ន គណ្ហាមិ. ន កឡោបិមុខាតិ កឡោបីតិ ឧក្ខលិ វា បច្ឆិ វា. តតោបិ ន គណ្ហាមិ. កស្មា? កុម្ភិកឡោបិយោ មំ និស្សាយ កដច្ឆុនា បហារំ លភន្តីតិ. ន ឯឡកមន្តរន្តិ ឧម្មារំ អន្តរំ កត្វា ទិយ្យមានំ ន គណ្ហាមិ. កស្មា? អយំ មំ និស្សាយ អន្តរករណំ លភតីតិ. ទណ្ឌមុសលេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន ទ្វិន្នន្តិ ទ្វីសុ ភុញ្ជមានេសុ ឯកស្មិំ ឧដ្ឋាយ ទេន្តេ ន គណ្ហាមិ. កស្មា? កពឡន្តរាយោ ហោតីតិ. ន គព្ភិនិយាតិអាទីសុ បន គព្ភិនិយា កុច្ឆិយំ ទារកោ កិលមតិ, បាយន្តិយា ទារកស្ស ខីរន្តរាយោ ហោតិ, បុរិសន្តរគតាយ រតិអន្តរាយោ ហោតីតិ ន គណ្ហាមិ. ន សំកិត្តីសូតិ សំកិត្តេត្វា កតភត្តេសុ. ទុព្ភិក្ខសមយេ កិរ អចេលកសាវកា អចេលកានំ អត្ថាយ តតោ តតោ តណ្ឌុលាទីនិ សមាទបេត្វា ភត្តំ បចន្តិ. ឧក្កដ្ឋាចេលកោ តតោបិ ន បដិគ្គណ្ហាតិ.

ន យត្ថ សាតិ យត្ថ សុនខោ បិណ្ឌំ លភិស្សាមីតិ ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ, តត្ថ តស្ស អទត្វា អាហដំ ន គណ្ហាមិ. កស្មា? ឯតស្ស បិណ្ឌន្តរាយោ ហោតីតិ. សណ្ឌសណ្ឌចារិនីតិ សមូហសមូហចារិនី, សចេ ហិ អចេលកំ ទិស្វា ឥមស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមាតិ មានុសកា ភត្តគេហំ បវិសន្តិ. តេសុ ច បវិសន្តេសុ កឡោបិមុខាទីសុ និលីនា មក្ខិកា ឧប្បតិត្វា សណ្ឌសណ្ឌា ចរន្តិ. តតោ អាហដំ ភិក្ខំ ន គណ្ហាមិ. កស្មា? មំ និស្សាយ មក្ខិកានំ គោចរន្តរាយោ ជាតោតិ, អហម្បិ តថា អកាសិំ. ន ថុសោទកន្តិ សព្ពសស្សសម្ភារេហិ កតំ លោណសោវីរកំ. ឯត្ថ ច សុរាបានមេវ សាវជ្ជំ, អយំ បន សព្ពេសុបិ សាវជ្ជសញ្ញី.

ឯកាគារិកោតិ យោ ឯកស្មិញ្ញេវ គេហេ ភិក្ខំ លភិត្វា និវត្តតិ. ឯកាលោបិកោតិ យោ ឯកេនេវ អាលោបេន យាបេតិ. ទ្វាគារិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯកិស្សាបិ ទត្តិយាតិ ឯកាយ ទត្តិយា. ទត្តិ នាម ឯកា ខុទ្ទកបាតិ ហោតិ, យត្ថ អគ្គភិក្ខំ បក្ខិបិត្វា ឋបេន្តិ. ឯកាហិកន្តិ ឯកទិវសន្តរិកំ. អទ្ធមាសិកន្តិ អទ្ធមាសន្តរិកំ. បរិយាយភត្តភោជនន្តិ វារភត្តភោជនំ. ឯកាហវារេន ទ្វីហវារេន សត្តាហវារេន អឌ្ឍមាសវារេនាតិ ឯវំ ទិវសវារេន អាភតំ ភត្តភោជនំ.

សាកភក្ខោតិ អល្លសាកភក្ខោ. សាមាកភក្ខោតិ សាមាកតណ្ឌុលភក្ខោ. នីវារាទីសុ នីវារា នាម តាវ អរញ្ញេ សយំជាតវីហិជាតិ. ទទ្ទុលន្តិ ចម្មការេហិ ចម្មំ លិខិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ. ហដំ វុច្ចតិ សិលេសោបិ សេវាលោបិ កណិការាទិរុក្ខនិយ្យាសោបិ. កណន្តិ កុណ្ឌកំ. អាចាមោតិ ភត្តឧក្ខលិកាយ លគ្គោ ឈាមឱទនោ, តំ ឆឌ្ឌិតដ្ឋានេ គហេត្វា ខាទតិ. ‘‘ឱទនកញ្ជិយ’’ន្តិបិ វទន្តិ. បិញ្ញាកាទយោ បាកដា ឯវ. បវត្តផលភោជីតិ បតិតផលភោជី.

សាណានីតិ សាណវាកចោឡានិ. មសាណានីតិ មិស្សកចោឡានិ. ឆវទុស្សានីតិ មតសរីរតោ ឆឌ្ឌិតវត្ថានិ. ឯរកតិណាទីនិ វា គន្ថេត្វា កតនិវាសនានិ. បំសុកូលានីតិ បថវិយំ ឆឌ្ឌិតនន្តកានិ. តិរិតានីតិ រុក្ខត្តចវត្ថានិ. អជិនន្តិ អជិនមិគចម្មំ. អជិនក្ខិបន្តិ តទេវ មជ្ឈេ ផាលិតំ. សខុរកន្តិបិ វទន្តិ. កុសចីរន្តិ កុសតិណំ គន្ថេត្វា កតចីរំ. វាកចីរផលកចីរេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេសកម្ពលន្តិ មនុស្សកេសេហិ កតកម្ពលំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យានិ កានិចិ, ភិក្ខវេ, តន្តាវុតានំ វត្ថានំ, កេសកម្ពលោ តេសំ បដិកុដ្ឋោ អក្ខាយតិ. កេសកម្ពលោ, ភិក្ខវេ, សីតេ សីតោ, ឧណ្ហេ ឧណ្ហោ, ទុព្ពណ្ណោ ទុគ្គន្ធោ ទុក្ខសម្ផសោ’’តិ (អ. និ. ៣.១៣៨). វាលកម្ពលន្តិ អស្សវាលាទីហិ កតកម្ពលំ. ឧលូកបក្ខកន្តិ ឧលូកបត្តានិ គន្ថេត្វា កតនិវាសនំ. ឧព្ភដ្ឋកោតិ ឧទ្ធំ ឋិតកោ. ឧក្កុដិកប្បធានមនុយុត្តោតិ ឧក្កុដិកវីរិយំ អនុយុត្តោ, គច្ឆន្តោបិ ឧក្កុដិកោវ ហុត្វា ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា គច្ឆតិ. កណ្ដកាបស្សយិកោតិ អយកណ្ដកេ វា បកតិកណ្ដកេ វា ភូមិយំ កោដ្ដេត្វា តត្ថ ចម្មំ អត្ថរិត្វា ឋានចង្កមាទីនិ ករោមីតិ ទស្សេតិ. សេយ្យន្តិ សយន្តោបិ តត្ថេវ សេយ្យំ កប្បេមិ. សាយំ តតិយមស្សាតិ សាយតតិយកំ. បាតោ មជ្ឈន្ហិកេ សាយន្តិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ បាបំ បវាហេស្សាមីតិ ឧទកោរោហនានុយោគំ អនុយុត្តោ វិហរាមីតិ ទស្សេតិ.

១៥៦. នេកវស្សគណិកន្តិ នេកវស្សគណសញ្ជាតំ. រជោជល្លន្តិ រជមលំ, ឥទំ អត្តនោ រជោជល្លកវតសមាទានកាលំ សន្ធាយ វទតិ. ជេគុច្ឆិស្មិន្តិ បាបជិគុច្ឆនភាវេ. យាវ ឧទកពិន្ទុម្ហិបីតិ យាវ ឧទកថេវកេបិ មម ទយា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, កោ បន វាទោ អញ្ញេសុ សក្ខរកឋលទណ្ឌកវាលិកាទីសុ. តេ កិរ ឧទកពិន្ទុំ ច ឯតេ ច សក្ខរកឋលាទយោ ខុទ្ទកបាណាតិ បញ្ញបេន្តិ. តេនាហ ‘‘យាវ ឧទកពិន្ទុម្ហិបិ មេ ទយា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតី’’តិ. ឧទកពិន្ទុម្បិ ន ហនាមិ ន វិនាសេមិ, កិំ ការណា. មាហំ ខុទ្ទកេ បាណេ វិសមគតេ សង្ឃាតំ អាបាទេសិន្តិ. និន្នថលតិណគ្គរុក្ខសាខាទីសុ វិសមដ្ឋានេ គតេ ឧទកពិន្ទុសង្ខាតេ ខុទ្ទកបាណេ សង្ឃាតំ វធំ មា អាបាទេសិន្តិ. ឯតមត្ថំ ‘‘សតោវ អភិក្កមាមី’’តិ ទស្សេតិ. អចេលកេសុ កិរ ភូមិំ អក្កន្តកាលតោ បភុតិ សីលវា នាម នត្ថិ. ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តាបិ ទុស្សីលាវ ហុត្វា គច្ឆន្តិ, ឧបដ្ឋាកានំ គេហេ ភុញ្ជន្តាបិ ទុស្សីលាវ ហុត្វា ភុញ្ជន្តិ. អាគច្ឆន្តាបិ ទុស្សីលាវ ហុត្វា អាគច្ឆន្តិ. យទា បន មោរបិញ្ឆេន ផលកំ សម្មជ្ជិត្វា សីលំ អធិដ្ឋាយ និសីទន្តិ, តទា សីលវន្តា នាម ហោន្តិ.

វនកម្មិកន្តិ កន្ទមូលផលាផលាទីនំ អត្ថាយ វនេ វិចរន្តំ. វនេន វនន្តិ វនតោ វនំ, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សំបតាមីតិ គច្ឆាមិ. អារញ្ញកោតិ អរញ្ញេ ជាតវុទ្ធោ, ឥទំ អត្តនោ អាជីវកកាលំ សន្ធាយ វទតិ. ពោធិសត្តោ កិរ បាសណ្ឌបរិគ្គណ្ហណត្ថាយ តំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជិ, និរត្ថកភាវំ បន ញត្វាបិ ន ឧប្បព្ពជ្ជិតោ, ពោធិសត្តា ហិ យំ យំ ឋានំ ឧបេន្តិ, តតោ អនិវត្តិតធម្មា ហោន្តិ, បព្ពជិត្វា បន មា មំ កោចិ អទ្ទសាតិ តតោវ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ. តេនេវាហ ‘‘មា មំ តេ អទ្ទសំសុ អហញ្ច មា តេ អទ្ទស’’ន្តិ.

គោដ្ឋាតិ គោវជា. បដ្ឋិតគាវោតិ និក្ខន្តគាវោ. តត្ថ ចតុក្កុណ្ឌិកោតិ វនន្តេយេវ ឋិតោ គោបាលកានំ គាវីហិ សទ្ធិំ អបគតភាវំ ទិស្វា ទ្វេ ហត្ថេ ទ្វេ ច ជណ្ណុកានិ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឯវំ ចតុក្កុណ្ឌិកោ ឧបសង្កមិត្វាតិ អត្ថោ. តានិ សុទំ អាហារេមីតិ មហល្លកវច្ឆកានំ គោមយានិ កសដានិ និរោជានិ ហោន្តិ, តស្មា តានិ វជ្ជេត្វា យានិ តរុណវច្ឆកានំ ខីរបានេនេវ វឌ្ឍន្តានំ សឱជានិ គោមយានិ តានិ កុច្ឆិបូរំ ខាទិត្វា បុន វនសណ្ឌមេវ បវិសតិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘តានិ សុទំ អាហារេមី’’តិ. យាវកីវញ្ច មេតិ យត្តកំ កាលំ មម សកំ មុត្តករីសំ អបរិក្ខីណំ ហោតិ. យាវ មេ ទ្វារវឡញ្ជោ បវត្តិត្ថ, តាវ តទេវ អាហារេមីតិ អត្ថោ. កាលេ បន គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ បរិក្ខីណមំសលោហិតោ ឧបច្ឆិន្នទ្វារវឡញ្ជោ វច្ឆកានំ គោមយានិ អាហារេមិ. មហាវិកដភោជនស្មិន្តិ មហន្តេ វិកដភោជនេ, អបកតិភោជនេតិ អត្ថោ.

១៥៧. តត្រាស្សុទំ, សារិបុត្ត, ភិំសនកស្ស វនសណ្ឌស្ស ភិំសនកតស្មិំ ហោតីតិ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខនំ. សុទន្តិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. សារិបុត្តាតិ អាលបនំ. អយំ បនេត្ថ អត្ថយោជនា – តត្រាតិ យំ វុត្តំ អញ្ញតរំ ភិំសនកំ វនសណ្ឌន្តិ, តត្រ យោ សោ ភិំសនកោ វនសណ្ឌោ វុត្តោ, តស្ស ភិំសនកស្ស វនសណ្ឌស្ស ភិំសនកតស្មិំ ហោតិ, ភិំសនកកិរិយាយ ហោតីតិ អត្ថោ. កិំ ហោតិ? ឥទំ ហោតិ, យោ កោចិ អវីតរាគោ…បេ… លោមានិ ហំសន្តីតិ.

អថ វា តត្រាតិ សាមិអត្ថេ ភុម្មំ. សុ ឥតិ និបាតោ. កិំ សុ នាម តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណាតិអាទីសុ វិយ. ឥទន្តិ អធិប្បេតមត្ថំ បច្ចក្ខំ វិយ កត្វា ទស្សនវចនំ. សុទន្តិ សុ ឥទំ, សន្ធិវសេន ឥការលោបោ វេទិតព្ពោ. ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ កិំ សូធវិត្តន្តិអាទីសុ វិយ. អយំ បនេត្ថ អត្ថយោជនា, តស្ស, សារិបុត្ត, ភិំសនកស្ស វនសណ្ឌស្ស ភិំសនកតស្មិំ ឥទំសុ ហោតីតិ. ភិំសនកតស្មិន្តិ ភិំសនកភាវេតិ អត្ថោ. ឯកស្ស តការស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ភិំសនកត្តស្មិ’’ន្តិយេវ វា បាឋោ, ភិំសនកតាយ ឥតិ វា វត្តព្ពេ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ, និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. តស្មា ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, ភិំសនកភាវេ ឥទំសុ ហោតិ, ភិំសនកភាវនិមិត្តំ ភិំសនកភាវហេតុ, ភិំសនកភាវបច្ចយា ឥទំសុ ហោតិ. យោ កោចិ អវីតរាគោ តំ វនសណ្ឌំ បវិសតិ. យេភុយ្យេន លោមានិ ហំសន្តិ ពហុតរានិ លោមានិ ហំសន្តិ, ឧទ្ធំ មុខានិ សូចិសទិសានិ កណ្ដកសទិសានិ ច ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, អប្បានិ ន ហំសន្តិ, ពហុតរានំ វា សត្តានំ ហំសន្តិ, អប្បកានំ អតិសូរបុរិសានំ ន ហំសន្តីតិ.

អន្តរដ្ឋកាតិ មាឃមាសស្ស អវសានេ ចតស្សោ, ផគ្គុណមាសស្ស អាទិម្ហិ ចតស្សោតិ ឯវំ ឧភិន្នំ អន្តរេ អដ្ឋរត្តិ. អព្ភោកាសេតិ មហាសត្តោ ហិមបាតសមយេ រត្តិំ អព្ភោកាសេ វិហរតិ, អថស្ស លោមកូបេសុ អាវុតមុត្តា វិយ ហិមពិន្ទូនិ តិដ្ឋន្តិ, សរីរំ សេតទុកូលបារុតំ វិយ ហោតិ. ទិវា វនសណ្ឌេតិ ទិវា ហិមពិន្ទូសុ សូរិយាតបសម្ផស្សេន វិគតេសុ អស្សាសោបិ ភវេយ្យ, អយំ បន សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេយេវ វនសណ្ឌំ បវិសតិ, តត្រាបិស្ស សូរិយាតបេន បគ្ឃរន្តំ ហិមំ សរីរេយេវ បតតិ. ទិវា អព្ភោកាសេ វិហរាមិ រត្តិំ វនសណ្ឌេតិ គិម្ហកាលេ កិរេស ទិវា អព្ភោកាសេ វិហាសិ, តេនស្ស កច្ឆេហិ សេទធារា មុច្ចិំសុ, រត្តិំ អស្សាសោ ភវេយ្យ, អយំ បន សូរិយេ អត្ថំ គច្ឆន្តេយេវ វនសណ្ឌំ បវិសតិ. អថស្ស ទិវា គហិតឧស្មេ វនសណ្ឌេ អង្គារកាសុយំ បក្ខិត្តោ វិយ អត្តភាវោ បរិទយ្ហិត្ថ. អនច្ឆរិយាតិ អនុអច្ឆរិយា. បដិភាសីតិ ឧបដ្ឋាសិ.

សោតត្តោតិ ទិវា អាតបេន រត្តិំ វនឧស្មាយ សុតត្តោ. សោសិន្នោតិ រត្តិំ ហិមេន ទិវា ហិមោទកេន សុដ្ឋុ តិន្តោ. ភិំសនកេតិ ភយជនកេ. នគ្គោតិ និច្ចេលោ. និវាសនបារុបនេ ហិ សតិ សីតំ វា ឧណ្ហំ វា ន អតិពាធេយ្យ, តម្បិ មេ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ន ចគ្គិមាសិនោតិ អគ្គិម្បិ ន ឧបគតោ. ឯសនាបសុតោតិ សុទ្ធិឯសនត្ថាយ បសុតោ, បយុត្តោ. មុនីតិ, តទា អត្តានំ មុនីតិ កត្វា កថេតិ.

ឆវដ្ឋិកានីតិ ឧបឌ្ឍទឌ្ឍានិ អដ្ឋីនិ. ឧបធាយាតិ យថា សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ច បញ្ញាយតិ, ឯវំ សន្ថរិត្វា តត្ថ សេយ្យំ កប្បេមីតិ ទស្សេតិ. គាមណ្ឌលាតិ គោបាលទារកា. តេ កិរ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, សុមេធ, ត្វំ ឥមស្មិំ ឋានេ កស្មា និសិន្នោ, កថេហីតិ វទន្តិ. ពោធិសត្តោ អធោមុខោ និសីទតិ, ន កថេតិ. អថ នំ តេ អកថេតុំ ន ទស្សាមាតិ បរិវារេត្វា ឱដ្ឋុភន្តិ សរីរេ ខេឡំ បាតេន្តិ. ពោធិសត្តោ ឯវម្បិ ន កថេតិ. អថ នំ ត្វំ ន កថេសីតិ ឱមុត្តេន្តិ បស្សាវមស្ស ឧបរិ វិស្សជ្ជេន្តិ. ពោធិសត្តោ ឯវម្បិ ន កថេតិយេវ. តតោ នំ កថេហិ កថេហីតិ បំសុកេន ឱកិរន្តិ. ពោធិសត្តោ ឯវម្បិ ន កថេតិយេវ. អថស្ស ន កថេសីតិ ទណ្ឌកសលាកា គហេត្វា កណ្ណសោតេសុ បវេសេន្តិ. ពោធិសត្តោ ទុក្ខា តិព្ពា កដុកា វេទនា អធិវាសេន្តោ កស្សចិ កិញ្ចិ ន ករិស្សាមីតិ មតកោ វិយ អច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ន ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, អភិជានាមិ តេសុ បាបកំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតា’’តិ. ន មយា តេសុ បាបកំ ចិត្តម្បិ ឧប្បាទិតន្តិ អត្ថោ. ឧបេក្ខាវិហារស្មិំ ហោតីតិ ឧបេក្ខាវិហារោ ហោតិ. វិហារោ ឯវ ហិ វិហារស្មិន្តិ វុត្តោ. តេនេវ ច ‘‘ឥទំសុ មេ’’តិ ឯត្ថាបិ អយំសុ មេតិ ឯវំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា នយេន អញ្ញានិបិ ឯវរូបានិ បទានិ វេទិតព្ពានិ. ឥមិនា ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ បូរិតំ ឧបេក្ខាវិហារំ ទស្សេតិ. យំ សន្ធាយាហ –

‘‘សុខបត្តោ ន រជ្ជាមិ, ទុក្ខេ ន ហោមិ ទុម្មនោ;

សព្ពត្ថ តុលិតោ ហោមិ, ឯសា មេ ឧបេក្ខាបារមី’’តិ.

ទុក្ករការិកាទិសុទ្ធិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហារសុទ្ធិវណ្ណនា

១៥៨. អាហារេន សុទ្ធីតិ កោលាទិនា ឯកច្ចេន បរិត្តកអាហារេន សក្កា សុជ្ឈិតុន្តិ ឯវំទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ. ឯវមាហំសូតិ ឯវំ វទន្តិ. កោលេហីតិ បទរេហិ. កោលោទកន្តិ កោលានិ មទ្ទិត្វា កតបានកំ. កោលវិកតិន្តិ កោលសាឡវកោលបូវកោលគុឡាទិកោលវិការំ. ឯតបរមោតិ ឯតំ បមាណំ បរមំ អស្សាតិ ឯតបរមោ. តទា ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ បន ន ពេលុវបក្កតាលបក្កបមាណោ កោលោ ហោតិ, យំ ឯតរហិ កោលស្ស បមាណំ, ឯត្តកោវ ហោតីតិ អត្ថោ.

១៥៩. អធិមត្តកសិមានន្តិ អតិវិយ កិសភាវំ. អាសីតិកបព្ពានិ វា កាឡបព្ពានិ វាតិ យថា អាសីតិកវល្លិយា វា កាឡវល្លិយា វា សន្ធិដ្ឋានេសុ មិលាយិត្វា មជ្ឈេ ឧន្នតុន្នតានិ ហោន្តិ, ឯវំ មយ្ហំ អង្គបច្ចង្គានិ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឱដ្ឋបទន្តិ យថា ឱដ្ឋស្ស បទំ មជ្ឈេ គម្ភីរំ ហោតិ, ឯវមេវំ ពោធិសត្តស្ស មិលាតេ មំសលោហិតេ វច្ចទ្វារស្ស អន្តោបវិដ្ឋត្តា អានិសទំ មជ្ឈេ គម្ភីរំ ហោតិ. អថស្ស ភូមិយំ និសិន្នដ្ឋានំ សរបោង្ខេន អក្កន្តំ វិយ មជ្ឈេ ឧន្នតំ ហោតិ. វដ្ដនាវឡីតិ យថា រជ្ជុយា អាវុនិត្វា កតា វដ្ដនាវឡី វដ្ដនានំ អន្តរន្តរា និន្នា ហោតិ, វដ្ដនដ្ឋានេសុ ឧន្នតា, ឯវំ បិដ្ឋិកណ្ដកោ ឧន្នតាវនតោ ហោតិ, ជរសាលាយ គោបានសិយោតិ ជិណ្ណសាលាយ គោបានសិយោ, តា វំសតោ មុច្ចិត្វា មណ្ឌលេ បតិដ្ឋហន្តិ, មណ្ឌលតោ មុច្ចិត្វា ភូមិយន្តិ; ឯវំ ឯកា ឧបរិ ហោតិ, ឯកា ហេដ្ឋាតិ ឱលុគ្គវិលុគ្គា ភវន្តិ. ពោធិសត្តស្ស បន ន ឯវំ ផាសុឡិយោ, តស្ស ហិ លោហិតេ ឆិន្នេ មំសេ មិលាតេ ផាសុឡន្តរេហិ ចម្មានិ ហេដ្ឋា ឱតិណ្ណានិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ឱក្ខាយិកាតិ ហេដ្ឋា អនុបវិដ្ឋា. តស្ស កិរ លោហិតេ ឆិន្នេ មំសេ មិលាតេ អក្ខិអាវាដកា មត្ថលុង្គំ អាហច្ច អដ្ឋំសុ, តេនស្ស ឯវរូបា អក្ខិតារកា អហេសុំ. អាមកច្ឆិន្នោតិ អតិតរុណកាលេ ឆិន្នោ, សោ ហិ វាតាតបេន សំផុសតិ ចេវ មិលាយតិ ច. យាវស្សុ មេ, សារិបុត្តាតិ, សារិបុត្ត, មយ្ហំ ឧទរច្ឆវិ យាវ បិដ្ឋិកណ្ដកំ អល្លីនា ហោតិ. អថ វា យាវស្សុ មេ, សារិបុត្ត, ភារិយភារិយា អហោសិ ទុក្ករការិកា, មយ្ហំ ឧទរច្ឆវិ យាវ បិដ្ឋិកណ្ដកំ អល្លីនា អហោសីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បិដ្ឋិកណ្ដកំយេវ បរិគ្គណ្ហាមីតិ សហឧទរច្ឆវិំ គណ្ហាមិ. ឧទរច្ឆវិំយេវ បរិគ្គណ្ហាមីតិ សហបិដ្ឋិកណ្ដកំ គណ្ហាមិ. អវកុជ្ជោ បបតាមីតិ តស្ស ហិ ឧច្ចារបស្សាវត្ថាយ និសិន្នស្ស បស្សាវោ នេវ និក្ខមតិ, វច្ចំ បន ឯកំ ទ្វេ កដកដ្ឋិមត្តំ និក្ខមតិ. ពលវទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ. សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ, តត្ថេវ អវកុជ្ជោ ភូមិយំ បតតិ. តេនាហ ‘‘អវកុជ្ជោ បបតាមី’’តិ. តមេវ កាយន្តិ តំ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ កាយំ. មហាសច្ចកសុត្តេ បន បច្ឆិមភវិកកាយំ សន្ធាយ ឥមមេវ កាយន្តិ អាហ. បូតិមូលានីតិ មំសេ វា លោហិតេ វា សតិ តិដ្ឋន្តិ. តស្ស បន អភាវេ ចម្មខណ្ឌេ លោមានិ វិយ ហត្ថេយេវ លគ្គន្តិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘បូតិមូលានិ លោមានិ កាយស្មា បតន្តី’’តិ.

អលមរិយញាណទស្សនវិសេសន្តិ អរិយភាវំ កាតុំ សមត្ថំ លោកុត្តរមគ្គំ. ឥមិស្សាយេវ អរិយាយ បញ្ញាយាតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ អនធិគមា. យាយំ អរិយាតិ យា អយំ មគ្គបញ្ញា អធិគតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឯតរហិ វិបស្សនាបញ្ញាយ អធិគតត្តា មគ្គបញ្ញា អធិគតា, ឯវំ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ វិបស្សនាបញ្ញាយ អនធិគតត្តា លោកុត្តរមគ្គបញ្ញំ នាធិគតោស្មីតិ, មជ្ឈិមភាណកត្ថេរា បនាហុ, ឥមិស្សាយេវាតិ វុត្តបញ្ញាបិ យាយំ អរិយាតិ វុត្តបញ្ញាបិ មគ្គបញ្ញាយេវ. អថ នេ ភិក្ខូ អាហំសុ ‘‘ឯវំ សន្តេ មគ្គស្ស អនធិគតត្តា មគ្គំ នាធិគតោស្មីតិ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, ភន្តេ’’តិ. អាវុសោ, កិញ្ចាបិ ទីបេតុំ ន សក្កោមិ, ទ្វេបិ បន មគ្គបញ្ញាយេវាតិ, ឯតទេវ ចេត្ថ យុត្តំ. ឥតរថា ហិ យា អយន្តិ និទ្ទេសោ អននុរូបោ សិយា.

អាហារសុទ្ធិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំសារសុទ្ធិអាទិវណ្ណនា

១៦០. សំសារេន សុទ្ធីតិ ពហុកំ សំសរិត្វា សុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. ឧបបត្តិយា សុទ្ធីតិ ពហុកំ ឧបបជ្ជិត្វា សុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. អាវាសេន សុទ្ធីតិ ពហូសុ ឋានេសុ វសិត្វា សុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. តីសុបិ ឋានេសុ សំសរណកវសេន សំសារោ. ឧបបជ្ជនកវសេន ឧបបត្តិ. វសនកវសេន អាវាសោតិ ខន្ធាយេវ វុត្តា. យញ្ញេនាតិ ពហុយាគេ យជិត្វា សុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. មុទ្ធាវសិត្តេនាតិ តីហិ សង្ខេហិ ខត្តិយាភិសេកេន មុទ្ធនិ អភិសិត្តេន. អគ្គិបារិចរិយាយាតិ ពហុអគ្គិបរិចរណេន សុជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ.

១៦១. ទហរោតិ តរុណោ. យុវាតិ យោព្ពនេន សមន្នាគតោ. សុសុកាឡកេសោតិ សុដ្ឋុ កាឡកេសោ. ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោតិ ឥមិនាស្ស យេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ យុវា, តំ យោព្ពនំ ភទ្ទំ លទ្ធកន្តិ ទស្សេតិ. បឋមេន វយសាតិ បឋមវយោ នាម តេត្តិំស វស្សានិ, តេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ, បញ្ញាវេយ្យត្តិយេនាតិ បញ្ញាវេយ្យត្តិភាវេន. ជិណ្ណោតិ ជរាជិណ្ណោ. វុទ្ធោតិ វឌ្ឍិត្វា ឋិតអង្គបច្ចង្គោ. មហល្លកោតិ ជាតិមហល្លកោ. អទ្ធគតោតិ ពហុអទ្ធានំ គតោ ចិរកាលាតិក្កន្តោ. វយោ អនុប្បត្តោតិ វស្សសតស្ស តតិយកោដ្ឋាសំ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ. អាសីតិកោ មេ វយោ វត្តតីតិ ឥមំ កិរ សុត្តំ ភគវា បរិនិព្ពានសំវច្ឆរេ កថេសិ. តស្មា ឯវមាហ. បរមាយាតិ ឧត្តមាយ. សតិយាតិអាទីសុ បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ វទន្តស្សេវ គហណសមត្ថតា សតិ នាម. តទេវ អាធារណឧបនិពន្ធនសមត្ថតា គតិ នាម. ឯវំ គហិតំ ធារិតំ សជ្ឈាយំ កាតុំ សមត្ថវីរិយំ ធិតិ នាម. តស្ស អត្ថញ្ច ការណញ្ច ទស្សនសមត្ថតា បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ នាម.

ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហោតិ ទឡ្ហំ ធនុំ គហេត្វា ឋិតោ ឥស្សាសោ. ទឡ្ហធនុ នាម ទ្វិសហស្សថាមំ វុច្ចតិ, ទ្វិសហស្សថាមំ នាម យស្ស អារោបិតស្ស ជិយាពទ្ធោ លោហសីសាទីនំ ភារោ ទណ្ឌេ គហេត្វា យាវ កណ្ឌប្បមាណា ឧក្ខិត្តស្ស បថវិតោ មុច្ចតិ. សិក្ខិតោតិ ទស ទ្វាទស វស្សានិ អាចរិយកុលេ ឧគ្គហិតសិប្បោ. កតហត្ថោតិ កោចិ សិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ. កតហត្ថោ ន ហោតិ, អយំ បន កតហត្ថោ ចិណ្ណវសីភាវោ. កតូបាសនោតិ រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បោ. លហុកេន អសនេនាតិ អន្តោ សុសិរំ កត្វា តូលាទីនិ បូរេត្វា កតលាខាបរិកម្មេន សល្លហុកកណ្ឌេន. ឯវំ កតញ្ហិ ឯកឧសភគាមី ទ្វេ ឧសភានិ គច្ឆតិ, អដ្ឋឧសភគាមី សោឡសឧសភានិ គច្ឆតិ. អប្បកសិរេនាតិ និទុក្ខេន. អតិបាតេយ្យាតិ អតិក្កមេយ្យ. ឯវំ អធិមត្តសតិមន្តោតិ យថា សោ ធនុគ្គហោ តំ វិទត្ថិចតុរង្គុលឆាយំ សីឃំ ឯវ អតិក្កមេតិ, ឯវំ បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ ឧគ្គហេតុំ ឧបធារេតុំ សជ្ឈាយិតុំ អត្ថការណានិ ច ឧបបរិក្ខិតុំ សមត្ថាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ អសិតបីតខាយិតសាយិតាតិ អសិតបីតាទីនិ ហិ ភគវតាបិ កាតព្ពានិ ហោន្តិ, ភិក្ខូហិបិ. តស្មា តេសំ ករណមត្តកាលំ ឋបេត្វាតិ ទស្សេតិ.

អបរិយាទិន្នាយេវាតិ អបរិក្ខីណាយេវ. សចេ ហិ ឯកោ ភិក្ខុ កាយានុបស្សនំ បុច្ឆតិ, អញ្ញោ វេទនានុបស្សនំ, អញ្ញោ ចិត្តានុបស្សនំ, អយ្យោ ធម្មានុបស្សនំ. ឥមិនា បុដ្ឋំ អហំ បុច្ឆិស្សាមីតិ ឯកោ ឯកំ ន ឱលោកេតិ. ឯវំ សន្តេបិ តេសំ វារោ បញ្ញាយតិ. ឯវំ ពុទ្ធានំ បន វារោ ន បញ្ញាយតិ, វិទត្ថិចតុរង្គុលឆាយំ អតិក្កមតោ បុរេតរំយេវ ភគវា ចុទ្ទសវិធេន កាយានុបស្សនំ, នវវិធេន វេទនានុបស្សនំ, សោឡសវិធេន ចិត្តានុបស្សនំ, បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ កថេតិ. តិដ្ឋន្តុ វា តាវ ឯតេ ចត្តារោ. សចេ ហិ អញ្ញេ ចត្តារោ សម្មប្បធានេសុ, អញ្ញេ ឥទ្ធិបាទេសុ, អញ្ញេ បញ្ច ឥន្ទ្រិយេសុ, អញ្ញេ បញ្ច ពលេសុ, អញ្ញេ សត្ត ពោជ្ឈង្គេសុ, អញ្ញេ អដ្ឋ មគ្គង្គេសុ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យុំ, តម្បិ ភគវា កថេយ្យ. តិដ្ឋន្តុ វា ឯតេ អដ្ឋ. សចេ អញ្ញេ សត្តតិំស ជនា ពោធិបក្ខិយេសុ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យុំ, តម្បិ ភគវា តាវទេវ កថេយ្យ. កស្មា? យាវតា ហិ លោកិយមហាជនា ឯកំ បទំ កថេន្តិ. តាវ អានន្ទត្ថេរោ អដ្ឋ បទានិ កថេតិ. អានន្ទត្ថេរេ បន ឯកំ បទំ កថេន្តេយេវ ភគវា សោឡសបទានិ កថេតិ. កស្មា? ភគវតោ ហិ ជិវ្ហា មុទុកា ទន្តាវរណំ សុផុសិតំ វចនំ អគលិតំ ភវង្គបរិវាសោ លហុកោ. តេនាហ ‘‘អបរិយាទិន្នាយេវស្ស, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស ធម្មទេសនា’’តិ.

តត្ថ ធម្មទសេនាតិ តន្តិឋបនា. ធម្មបទព្យញ្ជនន្តិ បាឡិយា បទព្យញ្ជនំ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ព្យញ្ជនកំ អក្ខរំ. បញ្ហបដិភានន្តិ បញ្ហព្យាករណំ. ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? តថាគតោ បុព្ពេ ទហរកាលេ អក្ខរានិ សម្បិណ្ឌេត្វា បទំ វត្តុំ សក្កោតិ, បទានិ សម្បិណ្ឌេត្វា គាថំ វត្តុំ សក្កោតិ, ចតុអក្ខរេហិ វា អដ្ឋអក្ខរេហិ វា សោឡសអក្ខរេហិ វា បទេហិ យុត្តាយ គាថាយ អត្ថំ វត្តុំ សក្កោតិ. ឥទានិ បន មហល្លកកាលេ អក្ខរានិ សម្បិណ្ឌេត្វា បទំ វា, បទានិ សម្បិណ្ឌេត្វា គាថំ វា, គាថាយ អត្ថំ វា វត្តុំ ន សក្កោតីតិ ឯវំ នត្ថិ. ទហរកាលេ ច មហល្លកកាលេ ច សព្ពមេតំ តថាគតស្ស អបរិយាទិន្នមេវាតិ ឥមំ ទស្សេតិ. មញ្ចកេន ចេបិ មន្តិ ឥទំ ពុទ្ធពលទីបនត្ថមេវ បរិកប្បេត្វា អាហ. ទសពលំ បន មញ្ចកេ អារោបេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ បរិហរណកាលោ នាម នត្ថិ. តថាគតា ហិ បញ្ចមេ អាយុកោដ្ឋាសេ ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អនភិភូតា សុវណ្ណវណ្ណសរីរស្ស វេវណ្ណិយេ អននុប្បត្តេ ទេវមនុស្សានំ បិយមនាបកាលេយេវ បរិនិព្ពាយន្តិ.

១៦២. នាគសមាលោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. បឋមពោធិយញ្ហិ វីសតិវស្សព្ភន្តរេ ឧបវាននាគិតមេឃិយត្ថេរា វិយ អយម្បិ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. ពីជយមានោតិ មន្ទមន្ទេន តាលវណ្ដវាតេន ភគវតោ ឧតុសុខំ សមុដ្ឋាបយមានោ. ឯតទវោចាតិ សកលសុត្តន្តំ សុត្វា ភគវតោ បុព្ពចរិតំ ទុក្ករការកំ អាគម្ម បសន្នោ ឯតំ ‘‘អច្ឆរិយំ ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អច្ឆរិយំ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. ឧភយេនបិ អត្តនោ វិម្ហយមេវ ទីបេតិ. កោ នាមោ អយំ ភន្តេតិ ឥទំ ភទ្ទកោ វតាយំ ធម្មបរិយាយោ, ហន្ទស្ស ភគវន្តំ អាយាចិត្វា នាមំ គណ្ហាបេមីតិ អធិប្បាយេន អាហ. អថស្ស ភគវា នាមំ គណ្ហន្តោ តស្មា តិហ ត្វន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ, យស្មា ឥទំ សុត្តំ សុត្វា តវ លោមានិ ហដ្ឋានិ, តស្មា តិហ ត្វំ, នាគសមាល, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ ‘‘លោមហំសន បរិយាយោ’’ត្វេវ នំ ធារេហីតិ.

សំសារសុទ្ធិអាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.