២. សីហនាទវគ្គោ

១. ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡសីហនាទសុត្តំ. យស្មា បនស្ស អត្ថុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ, តស្មា តំ ទស្សេត្វា ចស្ស អនុបុព្ពបទវណ្ណនំ ករិស្សាម. កតរាយ បនិទំ អត្ថុប្បត្តិយា និក្ខិត្តន្តិ? លាភសក្ការបច្ចយា តិត្ថិយបរិទេវិតេ. ភគវតោ កិរ ធម្មទាយាទសុត្តេ វុត្តនយេន មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. ចតុប្បមាណិកោ ហិ អយំ លោកសន្និវាសោ, រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ, ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ, លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ, ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ ឥមេសំ បុគ្គលានំ វសេន ចតុធា ឋិតោ.

តេសំ ឥទំ នានាករណំ – កតមោ ច បុគ្គលោ រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារោហំ វា បស្សិត្វា បរិណាហំ វា បស្សិត្វា សណ្ឋានំ វា បស្សិត្វា បារិបូរិំ វា បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បរវណ្ណនាយ បរថោមនាយ បរបសំសនាយ បរវណ្ណហារិកាយ, តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចីវរលូខំ វា បស្សិត្វា បត្តលូខំ វា បស្សិត្វា, សេនាសនលូខំ វា បស្សិត្វា វិវិធំ វា ទុក្ករការិកំ បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលំ វា បស្សិត្វា សមាធិំ វា បស្សិត្វា បញ្ញំ វា បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ.

ឥមេសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ រូបប្បមាណោបិ ភគវតោ អារោហបរិណាហសណ្ឋានបារិបូរិវណ្ណបោក្ខរតំ, អសីតិអនុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតត្តា នានារតនវិចិត្តមិវ សុវណ្ណមហាបដំ, ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសមាកិណ្ណតាយ តារាគណសមុជ្ជលំ វិយ គគនតលំ សព្ពផាលិផុល្លំ វិយ ច យោជនសតុព្ពេធំ បារិច្ឆត្តកំ អដ្ឋារសរតនុព្ពេធំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបំ សស្សិរិកំ អនោបមសរីរំ ទិស្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ.

ឃោសប្បមាណោបិ, ភគវតា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោ បូរិតា អង្គបរិច្ចាគោ បុត្តទារបរិច្ចាគោ, រជ្ជបរិច្ចាគោ អត្តបរិច្ចាគោ នយនបរិច្ចាគោ ច កតោតិអាទិនា នយេន បវត្តំ ឃោសំ សុត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ.

លូខប្បមាណោបិ ភគវតោ ចីវរលូខំ ទិស្វា ‘‘សចេ ភគវា អគារំ អជ្ឈាវសិស្ស, កាសិកវត្ថមេវ អធារយិស្ស. បព្ពជិត្វា បនានេន សាណបំសុកូលចីវរេន សន្តុស្សមានេន ភារិយំ កត’’ន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ. បត្តលូខម្បិ ទិស្វា – ‘‘ឥមិនា អគារំ អជ្ឈាវសន្តេន រត្តវរសុវណ្ណភាជនេសុ ចក្កវត្តិភោជនារហំ សុគន្ធសាលិភោជនំ បរិភុត្តំ, បព្ពជិត្វា បន បាសាណមយំ បត្តំ អាទាយ ឧច្ចនីចកុលទ្វារេសុ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធបិណ្ឌិយាលោបេន សន្តុស្សមានោ ភារិយំ ករោតី’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ. សេនាសនលូខំ ទិស្វាបិ – ‘‘អយំ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេសុ តីសុ បាសាទេសុ តិវិធនាដកបរិវារោ ទិព្ពសម្បត្តិំ វិយ រជ្ជសិរិំ អនុភវិត្វា ឥទានិ បព្ពជ្ជូបគតោ រុក្ខមូលសេនាសនាទីសុ ទារុផលកសិលាបដ្ដបីឋមញ្ចកាទីហិ សន្តុស្សមានោ ភារិយំ ករោតី’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ. ទុក្ករការិកមស្ស ទិស្វាបិ – ‘‘ឆព្ពស្សានិ នាម មុគ្គយូសកុលត្ថយូសហរេណុយូសាទីនំ បសដមត្តេន យាបេស្សតិ, អប្បាណកំ ឈានំ ឈាយិស្សតិ, សរីរេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខោ វិហរិស្សតិ, អហោ ទុក្ករការកោ ភគវា’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ.

ធម្មប្បមាណោបិ ភគវតោ សីលគុណំ សមាធិគុណំ បញ្ញាគុណំ ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិសម្បទំ អភិញ្ញាបារិបូរិំ យមកបាដិហារិយំ ទេវោរោហណំ បាថិកបុត្តទមនាទីនិ ច អនេកានិ អច្ឆរិយានិ ទិស្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ, តេ ឯវំ បសន្នា ភគវតោ មហន្តំ លាភសក្ការំ អភិហរន្តិ. តិត្ថិយានំ បន ពាវេរុជាតកេ កាកស្ស វិយ លាភសក្ការោ បរិហាយិត្ថ. យថាហ –

‘‘អទស្សនេន មោរស្ស, សិខិនោ មញ្ជុភាណិនោ;

កាកំ តត្ថ អបូជេសុំ, មំសេន ច ផលេន ច.

យទា ច សរសម្បន្នោ, មោរោ ពាវេរុមាគមា;

អថ លាភោ ច សក្ការោ, វាយសស្ស អហាយថ.

យាវ នុប្បជ្ជតិ ពុទ្ធោ, ធម្មរាជា បភង្ករោ;

តាវ អញ្ញេ អបូជេសុំ, បុថូ សមណព្រាហ្មណេ.

យទា ច សរសម្បន្នោ, ពុទ្ធោ ធម្មមទេសយិ;

អថ លាភោ ច សក្ការោ, តិត្ថិយានំ អហាយថា’’តិ. (ជា. ១.៤.១៥៣-១៥៦);

តេ ឯវំ បហីនលាភសក្ការា រត្តិំ ឯកទ្វង្គុលមត្តំ ឱភាសេត្វាបិ សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកា វិយ ហតប្បភា អហេសុំ.

យថា ហិ ខជ្ជោបនកា, កាឡបក្ខម្ហិ រត្តិយា;

និទស្សយន្តិ ឱភាសំ, ឯតេសំ វិសយោ ហិ សោ.

យទា ច រស្មិសម្បន្នោ, អព្ភុទេតិ បភង្ករោ;

អថ ខជ្ជុបសង្ឃានំ, បភា អន្តរធាយតិ.

ឯវំ ខជ្ជុបសទិសា, តិត្ថិយាបិ បុថូ ឥធ;

កាឡបក្ខូបមេ លោកេ, ទីបយន្តិ សកំ គុណំ.

យទា ច ពុទ្ធោ លោកស្មិំ, ឧទេតិ អមិតប្បភោ;

និប្បភា តិត្ថិយា ហោន្តិ, សូរិយេ ខជ្ជុបកា យថាតិ.

តេ ឯវំ និប្បភា ហុត្វា កច្ឆុបិឡកាទីហិ កិណ្ណសរីរា បរមបារិជុញ្ញបត្តា យេន ពុទ្ធោ យេន ធម្មោ យេន សង្ឃោ យេន ច មហាជនស្ស សន្និបាតោ, តេន តេន គន្ត្វា អន្តរវីថិយម្បិ សិង្ឃាដកេបិ ចតុក្កេបិ សភាយម្បិ ឋត្វា បរិទេវន្តិ –

‘‘កិំ ភោ សមណោយេវ គោតមោ សមណោ, មយំ អស្សមណា; សមណស្សេវ គោតមស្ស សាវកា សមណា, អម្ហាកំ សាវកា អស្សមណា? សមណស្សេវ គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ, ន អម្ហាកំ, សាវកានញ្ច នោ ទិន្នំ មហប្ផលំ? ននុ សមណោបិ គោតមោ សមណោ, មយម្បិ សមណា. សមណស្សបិ គោតមស្ស សាវកា សមណា, អម្ហាកម្បិ សាវកា សមណា. សមណស្សបិ គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ, អម្ហាកម្បិ សាវកានញ្ច នោ ទិន្នំ មហប្ផលញ្ចេវ? សមណស្សបិ គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ទេថ ករោថ, អម្ហាកម្បិ សាវកានញ្ច នោ ទេថ សក្ករោថ? ននុ សមណោ គោតមោ បុរិមានិ ទិវសានិ ឧប្បន្នោ, មយំ បន លោកេ ឧប្បជ្ជមានេយេវ ឧប្បន្នា’’តិ.

ឯវំ នានប្បការំ វិរវន្តិ. អថ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោតិ ចតស្សោ បរិសា តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ភគវតោ អារោចេសុំ ‘‘តិត្ថិយា ភន្តេ ឥទញ្ចិទញ្ច កថេន្តី’’តិ. តំ សុត្វា ភគវា – ‘‘មា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តិត្ថិយានំ វចនេន ‘អញ្ញត្រ សមណោ អត្ថី’តិ សញ្ញិនោ អហុវត្ថា’’តិ វត្វា អញ្ញតិត្ថិយេសុ សមណភាវំ បដិសេធេន្តោ ឥធេវ ច អនុជានន្តោ ឥមិស្សា អត្ថុប្បត្តិយា ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោតិ ឥទំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. អយំ បន និយមោ សេសបទេសុបិ វេទិតព្ពោ. ទុតិយាទយោបិ ហិ សមណា ឥធេវ, ន អញ្ញត្ថ. សមណោតិ សោតាបន្នោ. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមណោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១).

ទុតិយោតិ សកទាគាមី. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច? ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមណោ. ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតិ, សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមណោ’’តិ.

តតិយោតិ អនាគាមី. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, តតិយោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ សមណោ’’តិ.

ចតុត្ថោតិ អរហា. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ សមណោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១). ឥតិ ឥមស្មិំ ឋានេ ចត្តារោ ផលដ្ឋកសមណាវ អធិប្បេតា.

សុញ្ញាតិ រិត្តា តុច្ឆា. បរប្បវាទាតិ ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតិកា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឥមេ សព្ពេបិ ព្រហ្មជាលេ អាគតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. ឥតោ ពាហិរានំ បរេសំ វាទា បរប្បវាទា នាម. តេ សព្ពេបិ ឥមេហិ ចតូហិ ផលដ្ឋកសមណេហិ សុញ្ញា, ន ហិ តេ ឯត្ថ សន្តិ. ន កេវលញ្ច ឯតេហេវ សុញ្ញា, ចតូហិ បន មគ្គដ្ឋកសមណេហិបិ ចតុន្នំ មគ្គានំ អត្ថាយ អារទ្ធវិបស្សកេហិបីតិ ទ្វាទសហិបិ សមណេហិ សុញ្ញា ឯវ. ឥមមេវ អត្ថំ សន្ធាយ ភគវតា មហាបរិនិព្ពានេ វុត្តំ –

‘‘ឯកូនតិំសោ វយសា សុភទ្ទ,

យំ បព្ពជិំ កិំ កុសលានុឯសី;

វស្សានិ បញ្ញាស សមាធិកានិ,

យតោ អហំ បព្ពជិតោ សុភទ្ទ;

ញាយស្ស ធម្មស្ស បទេសវត្តី,

ឥតោ ពហិទ្ធា សមណោបិ នត្ថិ.

‘‘ទុតិយោបិ សមណោ នត្ថិ, តតិយោបិ សមណោ នត្ថិ, ចតុត្ថោបិ សមណោ នត្ថិ. សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤).

ឯត្ថ ហិ បទេសវត្តីតិ អារទ្ធវិបស្សកោ អធិប្បេតោ. តស្មា សោតាបត្តិមគ្គស្ស អារទ្ធវិបស្សកំ មគ្គដ្ឋំ ផលដ្ឋន្តិ តយោបិ ឯកតោ កត្វា សមណោបិ នត្ថីតិ អាហ. សកទាគាមិមគ្គស្ស អារទ្ធវិបស្សកំ មគ្គដ្ឋំ ផលដ្ឋន្តិ តយោបិ ឯកតោ កត្វា ទុតិយោបិ សមណោ នត្ថីតិ អាហ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ.

កស្មា បនេតេ អញ្ញត្ថ នត្ថីតិ? អខេត្តតាយ. យថា ហិ ន អារគ្គេ សាសបោ តិដ្ឋតិ, ន ឧទកបិដ្ឋេ អគ្គិ ជលតិ, ន បិដ្ឋិបាសាណេ ពីជានិ រុហន្តិ, ឯវមេវ ពាហិរេសុ តិត្ថាយតនេសុ ន ឥមេ សមណា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមស្មិំយេវ បន សាសនេ ឧប្បជ្ជន្តិ. កស្មា? ខេត្តតាយ. តេសំ អខេត្តតា ច ខេត្តតា ច អរិយមគ្គស្ស អភាវតោ ច ភាវតោ ច វេទិតព្ពា. តេនាហ ភគវា –

‘‘យស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ន ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ន ឧបលព្ភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ, តតិយោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ, ចតុត្ថោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ. យស្មិញ្ច ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ឧបលព្ភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ…បេ…. ចតុត្ថោបិ តត្ថ សមណោ ឧបលព្ភតិ. ឥមស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ, ឥធេវ, សុភទ្ទ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ, ឥធ តតិយោ សមណោ, ឥធ ចតុត្ថោ សមណោ, សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤).

ឯវំ យស្មា តិត្ថាយតនំ អខេត្តំ, សាសនំ ខេត្តំ, តស្មា យថា សុរត្តហត្ថបាទោ សូរកេសរកោ សីហោ មិគរាជា ន សុសានេ វា សង្ការកូដេ វា បដិវសតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតំ បន ហិមវន្តំ អជ្ឈោគាហេត្វា មណិគុហាយំយេវ បដិវសតិ. យថា ច ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា ន គោចរិយហត្ថិកុលាទីសុ នវសុ នាគកុលេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ឆទ្ទន្តកុលេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច វលាហកោ អស្សរាជា ន គទ្រភកុលេ វា ឃោដកកុលេ វា ឧប្បជ្ជតិ, សិន្ធុយា តីរេ បន សិន្ធវកុលេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច សព្ពកាមទទំ មនោហរំ មណិរតនំ ន សង្ការកូដេ វា បំសុបព្ពតាទីសុ វា ឧប្បជ្ជតិ, វេបុល្លបព្ពតព្ភន្តរេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច តិមិរបិង្គលោ មច្ឆរាជា ន ខុទ្ទកបោក្ខរណីសុ ឧប្បជ្ជតិ, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ មហាសមុទ្ទេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ សុបណ្ណរាជា ន គាមទ្វារេ ឯរណ្ឌវនាទីសុ បដិវសតិ, មហាសមុទ្ទំ បន អជ្ឈោគាហេត្វា សិម្ពលិទហវនេយេវ បដិវសតិ. យថា ច ធតរដ្ឋោ សុវណ្ណហំសោ ន គាមទ្វារេ អាវាដកាទីសុ បដិវសតិ, នវុតិហំសសហស្សបរិវារោ ហុត្វា ចិត្តកូដបព្ពតេយេវ បដិវសតិ. យថា ច ចតុទ្ទីបិស្សរោ ចក្កវត្តិរាជា ន នីចកុលេ ឧប្បជ្ជតិ, អសម្ភិន្នជាតិខត្តិយកុលេយេវ បន ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ឥមេសុ សមណេសុ ឯកសមណោបិ ន អញ្ញតិត្ថាយតនេ ឧប្បជ្ជតិ, អរិយមគ្គបរិក្ខិត្តេ បន ពុទ្ធសាសនេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេហិ សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ.

សម្មា សីហនាទំ នទថាតិ ឯត្ថ សម្មាតិ ហេតុនា នយេន ការណេន. សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ អប្បដិនាទំ. ឥមេសញ្ហិ ចតុន្នំ សមណានំ ឥធេវ អត្ថិតាយ អយំ នាទោ សេដ្ឋនាទោ នាម ហោតិ ឧត្តមនាទោ. ‘‘ឥមេ សមណា ឥធេវ អត្ថី’’តិ វទន្តស្ស អញ្ញតោ ភយំ វា អាសង្កា វា នត្ថីតិ អភីតនាទោ នាម ហោតិ. ‘‘អម្ហាកម្បិ សាសនេ ឥមេ សមណា អត្ថី’’តិ បូរណាទីសុ ឯកស្សាបិ ឧដ្ឋហិត្វា វត្តុំ អសមត្ថតាយ អយំ នាទោ អប្បដិនាទោ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ អប្បដិនាទ’’ន្តិ.

១៤០. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតីតិ ឥទំ ខោ បន ការណំ វិជ្ជតិ. យំ អញ្ញតិត្ថិយាតិ យេន ការណេន អញ្ញតិត្ថិយា. ឯត្ថ ច តិត្ថំ ជានិតព្ពំ, តិត្ថករោ ជានិតព្ពោ តិត្ថិយា ជានិតព្ពា, តិត្ថិយសាវកា ជានិតព្ពា. តិត្ថំនាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. ឯត្ថ ហិ សត្តា តរន្តិ ឧប្បលវន្តិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ, តស្មា តិត្ថន្តិ វុច្ចន្តិ. តាសំ ទិដ្ឋីនំ ឧប្បាទេតា តិត្ថករោ នាម. តស្ស លទ្ធិំ គហេត្វា បព្ពជិតា តិត្ថិយា នាម. តេសំ បច្ចយទាយកា តិត្ថិយសាវកាតិ វេទិតព្ពា. បរិព្ពាជកាតិ គិហិពន្ធនំ បហាយ បព្ពជ្ជូបគតា. អស្សាសោតិ អវស្សយោ បតិដ្ឋា ឧបត្ថម្ភោ. ពលន្តិ ថាមោ. យេន តុម្ហេតិ យេន អស្សាសេន វា ពលេន វា ឯវំ វទេថ.

អត្ថិ ខោ នោ, អាវុសោ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ សោ ភគវា សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តេន ភគវតា តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយំ ជានតា, ហត្ថតលេ ឋបិតំ អាមលកំ វិយ សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បស្សតា. អបិច បុព្ពេនិវាសាទីហិ ជានតា, ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតា. តីហិ វិជ្ជាហិ ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហិ ជានតា, សព្ពត្ថ អប្បដិហតេន សមន្តចក្ខុនា បស្សតា. សព្ពធម្មជាននសមត្ថាយ បញ្ញាយ ជានតា, សព្ពសត្តានំ ចក្ខុវិសយាតីតានិ តិរោកុដ្ដាទិគតានិ វាបិ រូបានិ អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនា បស្សតា. អត្តហិតសាធិកាយ សមាធិបទដ្ឋានាយ បដិវេធបញ្ញាយ ជានតា, បរហិតសាធិកាយ ករុណាបទដ្ឋានាយ ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតា. អរីនំ ហតត្តា បច្ចយាទីនំ អរហត្តា ច អរហតា, សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អន្តរាយិកធម្មេ វា ជានតា, និយ្យានិកធម្មេ បស្សតា. កិលេសារីនំ ហតត្តា អរហតា, សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ, ឯវំ ចតុវេសារជ្ជវសេន ចតូហិ អាការេហិ ថោមិតេន ចត្តារោ ធម្មា អក្ខាតា, យេ មយំ អត្តនិ សម្បស្សមានា ឯវំ វទេម, ន រាជរាជមហាមត្តាទីនំ ឧបត្ថម្ភំ កាយពលន្តិ.

សត្ថរិ បសាទោតិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា នយេន ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរន្តានំ ឧប្បន្នប្បសាទោ. ធម្មេ បសាទោតិ ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន ធម្មគុណេ អនុស្សរន្តានំ ឧប្បន្នប្បសាទោ. សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ អរិយកន្តេសុ សីលេសុ បរិបូរការិតា. អរិយកន្តសីលានិ នាម បញ្ចសីលានិ. តានិ ហិ ភវន្តរគតោបិ អរិយសាវកោ អត្តនោ អរិយសាវកភាវំ អជានន្តោបិ ន វីតិក្កមតិ. សចេបិ ហិ នំ កោចិ វទេយ្យ – ‘‘ឥមំ សកលំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ សម្បដិច្ឆិត្វា ខុទ្ទកមក្ខិកំ ជីវិតា វោរោបេហី’’តិ, អដ្ឋានមេតំ, យំ សោ តស្ស វចនំ ករេយ្យ. ឯវំ អរិយានំ សីលានិ កន្តានិ បិយានិ មនាបានិ. តានិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការិតា’’តិ.

សហធម្មិកា ខោ បនាតិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនី សិក្ខមានា សាមណេរោ សាមណេរី ឧបាសកោ ឧបាសិកាតិ ឯតេ សត្ត សហធម្មចារិនោ. ឯតេសុ ហិ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សហធម្មំ ចរតិ សមានសិក្ខតាយ. តថា ភិក្ខុនី ភិក្ខុនីហិ…បេ… ឧបាសិកា ឧបាសិកាហិ, សោតាបន្នោ សោតាបន្នេហិ, សកទាគាមី…បេ… អនាគាមីហិ សហធម្មំ ចរតិ. តស្មា សព្ពេបេតេ សហធម្មិកាតិ វុច្ចន្តិ. អបិចេត្ថ អរិយសាវកាយេវ អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ ភវន្តរេបិ មគ្គទស្សនម្ហិ វិវាទោ នត្ថិ, តស្មា តេ អច្ចន្តំ ឯកធម្មចារិតាយ សហធម្មិកា. ឥមិនា, ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា នយេន សង្ឃំ អនុស្សរន្តានំ ឧប្បន្នប្បសាទោ កថិតោ. ឯត្តាវតា ចត្តារិ សោតាបន្នស្ស អង្គានិ កថិតានិ ហោន្តិ.

ឥមេ ខោ នោ, អាវុសោតិ, អាវុសោ, ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា តេន ភគវតា អម្ហាកំ អស្សាសោ ចេវ ពលញ្ចាតិ អក្ខាតា, យេ មយំ អត្តនិ សម្បស្សមានា ឯវំ វទេម.

១៤១. យោ អម្ហាកំ សត្ថាតិ ឥមិនា បូរណកស្សបាទិកេ ឆ សត្ថារោ អបទិស្សន្តិ. យថា បន ឥទានិ សាសនេ អាចរិយុបជ្ឈាយាទីសុ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ, អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ គេហសិតបេមំ ហោតិ. ឯវរូបំ បេមំ សន្ធាយ ‘‘សត្ថរិ បសាទោ’’តិ វទន្តិ. ថេរោ បនាហ – ‘‘យស្មា សត្ថា នាម ន ឯកស្ស, ន ទ្វិន្នំ ហោតិ, សទេវកស្ស លោកស្ស ឯកោវ សត្ថា, តស្មា តិត្ថិយា ‘អម្ហាកំ សត្ថា’ តិ ឯកបទេនេវ សត្ថារំ វិសុំ កត្វា ឥមិនាវ បទេន វិរុទ្ធា បរាជិតា’’តិ. ធម្មេ បសាទោតិ ឥទំ បន យថា ឥទានិ សាសនេ ‘‘អម្ហាកំ ទីឃនិកាយោ អម្ហាកំ មជ្ឈិមនិកាយោ’’តិ មមាយន្តិ, ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ បរិយត្តិធម្មេ គេហសិតបេមំ សន្ធាយ វទន្តិ. សីលេសូតិ អជសីលគោសីលមេណ្ឌកសីលកុក្កុរសីលាទីសុ. ឥធ នោ អាវុសោតិ ឯត្ថ ឥធាតិ បសាទំ សន្ធាយ វទន្តិ. កោ អធិប្បយាសោតិ កោ អធិកប្បយោគោ. យទិទន្តិ យមិទំ តុម្ហាកញ្ចេវ អម្ហាកញ្ច នានាករណំ វទេយ្យាថ. តំ កិំ នាម? តុម្ហាកម្បិ ហិ ចតូសុ ឋានេសុ បសាទោ, អម្ហាកម្បិ. ននុ ឯតស្មិំ បសាទេ តុម្ហេ ច អម្ហេ ច ទ្វេធា ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ ឯកសទិសាតិ វាចាយ សមធុរា ហុត្វា អដ្ឋំសុ.

អថ នេសំ តំ សមធុរតំ ភិន្ទន្តោ ភគវា ឯវំ វាទិនោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកា និដ្ឋាតិ យា តស្ស បសាទស្ស បរិយោសានភូតា និដ្ឋា, កិំ សា ឯកា, ឧទាហុ បុថូតិ ឯវំ បុច្ឆថាតិ វទតិ. យស្មា បន តស្មិំ តស្មិំ សមយេ និដ្ឋំ អបញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថិ, ព្រាហ្មណានញ្ហិ ព្រហ្មលោកោ និដ្ឋា, មហាតាបសានំ អាភស្សរា, បរិព្ពាជកានំ សុភកិណ្ហា, អាជីវកានំ ‘‘អនន្តមានសោ’’តិ ឯវំ បរិកប្បិតោ អសញ្ញីភវោ. ឥមស្មិំ សាសនេ បន អរហត្តំ និដ្ឋា. សព្ពេវ ចេតេ អរហត្តមេវ និដ្ឋាតិ វទន្តិ. ទិដ្ឋិវសេន បន ព្រហ្មលោកាទីនិ បញ្ញបេន្តិ. តស្មា អត្តនោ អត្តនោ លទ្ធិវសេន ឯកមេវ និដ្ឋំ បញ្ញបេន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ភគវា សម្មា ព្យាករមានាតិអាទិមាហ.

ឥទានិ ភិក្ខូនម្បិ ឯកា និដ្ឋា, តិត្ថិយានម្បិ ឯកា និដ្ឋាតិ ទ្វីសុ អដ្ដការកេសុ វិយ ឋិតេសុ ភគវា អនុយោគវត្តំ ទស្សេន្តោ សា បនាវុសោ, និដ្ឋា សរាគស្ស, ឧទាហុ វីតរាគស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា រាគរត្តាទីនំ និដ្ឋា នាម នត្ថិ. យទិ សិយា, សោណសិង្គាលាទីនម្បិ សិយាតិ ឥមំ ទោសំ បស្សន្តានំ តិត្ថិយានំ ‘‘វីតរាគស្ស អាវុសោ សា និដ្ឋា’’តិអាទិនា នយេន ព្យាករណំ ទស្សិតំ.

តត្ថ វិទ្ទសុនោតិ បណ្ឌិតស្ស. អនុរុទ្ធបដិវិរុទ្ធស្សាតិ រាគេន អនុរុទ្ធស្ស កោធេន បដិវិរុទ្ធស្ស. បបញ្ចារាមស្ស បបញ្ចរតិនោតិ ឯត្ថ អារមន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ. បបញ្ចោ អារាមោ អស្សាតិ បបញ្ចារាមោ. បបញ្ចេ រតិ អស្សាតិ បបញ្ចរតិ. បបញ្ចោតិ ច មត្តបមត្តាការភាវេន បវត្តានំ តណ្ហាទិដ្ឋិមានានមេតំ អធិវចនំ. ឥធ បន តណ្ហាទិដ្ឋិយោវ អធិប្បេតា. សរាគស្សាតិអាទីសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯកោវ កិលេសោ អាគតោ. តស្ស អាការតោ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. សរាគស្សាតិ ហិ វុត្តដ្ឋានេ បញ្ចកាមគុណិករាគវសេន គហិតោ. សតណ្ហស្សាតិ ភវតណ្ហាវសេន. សឧបាទានស្សាតិ គហណវសេន. អនុរុទ្ធបដិវិរុទ្ធស្សាតិ យុគឡវសេន. បបញ្ចារាមស្សាតិ បបញ្ចុប្បត្តិទស្សនវសេន. សរាគស្សាតិ វា ឯត្ថ អកុសលមូលវសេន គហិតោ. សតណ្ហស្សាតិ ឯត្ថ តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានទស្សនវសេន. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ថេរោ បនាហ ‘‘កស្មា ឯវំ វិទ្ធំសេថ? ឯកោយេវ ហិ អយំ លោភោ រជ្ជនវសេន រាគោតិ វុត្តោ. តណ្ហាករណវសេន តណ្ហា. គហណដ្ឋេន ឧបាទានំ. យុគឡវសេន អនុរោធបដិវិរោធោ. បបញ្ចុប្បត្តិទស្សនដ្ឋេន បបញ្ចោ’’តិ.

១៤២. ឥទានិ ឥមេសំ កិលេសានំ មូលភូតំ ទិដ្ឋិវាទំ ទស្សេន្តោ ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយោតិអាទិមាហ.

តត្ថ ភវទិដ្ឋីតិ សស្សតទិដ្ឋិ. វិភវទិដ្ឋីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. ភវទិដ្ឋិំ អល្លីនាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សស្សតទិដ្ឋិំ អល្លីនា. ឧបគតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ ឧបគតា. អជ្ឈោសិតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ អនុបវិដ្ឋា. វិភវទិដ្ឋិយា តេ បដិវិរុទ្ធាតិ តេ សព្ពេ ឧច្ឆេទវាទីហិ សទ្ធិំ – ‘‘តុម្ហេ អន្ធពាលា ន ជានាថ, សស្សតោ អយំ លោកោ, នាយំ លោកោ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ បដិវិរុទ្ធា និច្ចំ កលហភណ្ឌនបសុតា វិហរន្តិ. ទុតិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

សមុទយញ្ចាតិអាទីសុ ទ្វេ ទិដ្ឋីនំ សមុទយា ខណិកសមុទយោ បច្ចយសមុទយោ ច. ខណិកសមុទយោ ទិដ្ឋីនំ និព្ពត្តិ. បច្ចយសមុទយោ អដ្ឋ ឋានានិ. សេយ្យថិទំ, ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាបិ, ផស្សោបិ, សញ្ញាបិ, វិតក្កោបិ, អយោនិសោមនសិការោបិ, បាបមិត្តោបិ, បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. ‘‘ខន្ធា ហេតុ ខន្ធា បច្ចយោ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន. ឯវំ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. អវិជ្ជា… ផស្សោ… សញ្ញា… វិតក្កោ… អយោនិសោមនសិការោ… បាបមិត្តោ… បរតោឃោសោ ហេតុ, បរតោឃោសោ បច្ចយោ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន. ឯវំ បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ’’ (បដិ. ម. ១.១២៤). អត្ថង្គមាបិ ទ្វេយេវ ខណិកត្ថង្គមោ បច្ចយត្ថង្គមោ ច. ខណិកត្ថង្គមោ នាម ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធានំ. បច្ចយត្ថង្គមោ នាម សោតាបត្តិមគ្គោ. សោតាបត្តិមគ្គោ ហិ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វុត្តោ.

អស្សាទន្តិ ទិដ្ឋិមូលកំ អានិសំសំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យំទិដ្ឋិកោ សត្ថា ហោតិ, តំទិដ្ឋិកា សាវកា ហោន្តិ. យំទិដ្ឋិកា សត្ថារំ សាវកា សក្ករោន្តិ, គរុំ ករោន្តិ, មានេន្តិ, បូជេន្តិ, លភន្តិ តតោនិទានំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ’’តិ. អាទីនវន្តិ ទិដ្ឋិគ្គហណមូលកំ ឧបទ្ទវំ. សោ វគ្គុលិវតំ ឧក្កុដិកប្បធានំ កណ្ដកាបស្សយតា បញ្ចាតបតប្បនំ សានុបបាតបតនំ កេសមស្សុលុញ្ចនំ អប្បោណកំ ឈានន្តិអាទីនំ វសេនំ វេទិតព្ពោ. និស្សរណន្តិ ទិដ្ឋីនំ និស្សរណំ នាម និព្ពានំ. យថាភូតំ នប្បជានន្តីតិ យេ ឯតំ សព្ពំ យថាសភាវំ ន ជានន្តិ. ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ ន បរិមុច្ចន្តិ. ឥមិនា ឯតេសំ និដ្ឋា នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ បរិមុច្ចន្តិ. ឥមិនា ឯតេសំ និដ្ឋា នាម អត្ថីតិ ទ្វិន្នំ អដ្ដការកានំ អដ្ដំ ឆិន្ទន្តោ វិយ សាសនស្មិំយេវ និដ្ឋាយ អត្ថិតំ បតិដ្ឋបេតិ.

១៤៣. ឥទានិ ទិដ្ឋិច្ឆេទនំ ទស្សេន្តោ ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានានីតិអាទិមាហ. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តាយេវ.

សព្ពុបាទានបរិញ្ញាវាទា បដិជានមានាតិ មយំ សព្ពេសំ ឧបាទានានំ បរិញ្ញំ សមតិក្កមំ វទាមាតិ ឯវំ បដិជានមានា. ន សម្មា សព្ពុបាទានបរិញ្ញន្តិ សព្ពេសំ ឧបាទានានំ សមតិក្កមំ សម្មា ន បញ្ញបេន្តិ. កេចិ កាមុបាទានមត្តស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. កេចិ ទិដ្ឋុបាទានមត្តស្ស បញ្ញបេន្តិ, កេចិ សីលព្ពតុបាទានស្សាបិ. អត្តវាទុបាទានស្ស បន បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថិ. តេសំ បន ភេទំ ទស្សេន្តោ កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តីតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពេបិ កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិយេវ, ឆន្នវុតិ បាសណ្ឌាបិ ហិ ‘‘កាមា ខោ បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិ វត្ថុបដិសេវនំ កាមំ កប្បតីតិ ន បញ្ញបេន្តិ, អកប្បិយមេវ កត្វា បញ្ញបេន្តិ. យេ បន សេវន្តិ, តេ ថេយ្យេន សេវន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តី’’តិ.

យស្មា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទីនិ គហេត្វា ចរន្តិ. ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ, ភាវនាយ សុទ្ធី’’តិ គណ្ហន្តិ, អត្តុបលទ្ធិំ ន បជហន្តិ, តស្មា ន ទិដ្ឋុបាទានស្ស, ន សីលព្ពតុបាទានស្ស, ន អត្តវាទុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ អបញ្ញាបនំ ឯតេសំ កិស្ស ហេតុ, កិំ ការណា? ឥមានិ ហិ តេ ភោន្តោតិ យស្មា តេ ភោន្តោ ឥមានិ តីណិ ការណានិ យថាសភាវតោ ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. យេ បនេត្ថ ទ្វិន្នំ បរិញ្ញានំ បញ្ញាបនការណំ ទិដ្ឋិញ្ចេវ សីលព្ពតញ្ច ‘‘ឯតំ បហាតព្ព’’ន្តិ យថាសភាវតោ ជានន្តិ. តេ សន្ធាយ បរតោ ទ្វេ វារា វុត្តា. តត្ថ យេ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទីនិ គណ្ហន្តិ, តេ ទិដ្ឋុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. យេ បន ‘‘ន សីលេន សុទ្ធិ, ន វតេន សុទ្ធិ, ន ភាវនាយ សុទ្ធី’’តិ គណ្ហន្តិ, តេ សីលព្ពតុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. អត្តវាទុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បន ឯកោបិ បញ្ញបេតុំ ន សក្កោតិ. អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោបិ ហិ ចន្ទិមសូរិយេ បាណិនា បរិមជ្ជិត្វា ចរមានាបិ ច តិត្ថិយា តិស្សោ បរិញ្ញា បញ្ញបេន្តិ. អត្តវាទំ មុញ្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ បតន្តិ. បថវិជិគុច្ឆនសសកោ វិយ ហិ ឯតេ.

តត្ថាយំ អត្ថសល្លាបិកា ឧបមា – បថវី កិរ សសកំ អាហ – ‘‘ភោ សសកា’’តិ. សសកោ អាហ – ‘‘កោ ឯសោ’’តិ. ‘‘កស្មា មមេវ ឧបរិ សព្ពឥរិយាបថេ កប្បេន្តោ ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តោ មំ ន ជានាសី’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ តយា អហំ ទិដ្ឋោ, មយា អក្កន្តដ្ឋានម្បិ អង្គុលគ្គេហិ ផុដ្ឋដ្ឋានំ វិយ ហោតិ, វិស្សដ្ឋឧទកំ អប្បមត្តកំ, ករីសំ កតកផលមត្តំ. ហត្ថិអស្សាទីហិ បន អក្កន្តដ្ឋានម្បិ មហន្តំ, បស្សាវោបិ នេសំ ឃដមត្តោ ហោតិ, ឧច្ចារោបិ បច្ឆិមត្តោ ហោតិ, អលំ មយ្ហំ តយា’’តិ ឧប្បតិត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ បតិតោ. តតោ នំ បថវី អាហ – ‘‘អរេ ទូរំ គតោបិ ននុ មយ្ហំ ឧបរិយេវ បតិតោសី’’តិ. សោ បុន តំ ជិគុច្ឆន្តោ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ បតិតោ, ឯវំ វស្សសហស្សម្បិ ឧប្បតិត្វា បតមានោ សសកោ បថវិំ មុញ្ចិតុំ ន សក្កោតិ. ឯវមេវំ តិត្ថិយា សព្ពូបាទានបរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តោបិ កាមុបាទានាទីនំ តិណ្ណំយេវ សមតិក្កមំ បញ្ញបេន្តិ. អត្តវាទំ បន មុញ្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ, អសក្កោន្តា បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ បតន្តីតិ.

ឯវំ យំ តិត្ថិយា សមតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្ស វសេន ទិដ្ឋិច្ឆេទវាទំ វត្វា ឥទានិ បសាទបច្ឆេទវាទំ ទស្សេន្តោ ឯវរូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេតិអាទិមាហ. តត្ថ ធម្មវិនយេតិ ធម្មេ ចេវ វិនយេ ច, ឧភយេនបិ អនិយ្យានិកសាសនំ ទស្សេតិ. ‘‘យោ សត្ថរិ បសាទោ សោ ន សម្មគ្គតោ’’តិ អនិយ្យានិកសាសនម្ហិ ហិ សត្ថា កាលំ កត្វា សីហោបិ ហោតិ, ព្យគ្ឃោបិ ហោតិ, ទីបិបិ អច្ឆោបិ តរច្ឆោបិ. សាវកា បនស្ស មិគាបិ សូករាបិ បសទាបិ ហោន្តិ, សោ ‘‘ឥមេ មយ្ហំ បុព្ពេ ឧបដ្ឋាកា បច្ចយទាយកា’’តិ ខន្តិំ វា មេត្តំ វា អនុទ្ទយំ វា អកត្វា តេសំ ឧបរិ បតិត្វា លោហិតំ បិវតិ, ថូលថូលមំសានិបិ ខាទតិ. សត្ថា វា បន ពិឡារោ ហោតិ, សាវកា កុក្កុដា វា មូសិកា វា. អថ នេ វុត្តនយេនេវ អនុកម្បំ អកត្វា ខាទតិ. អថ វា សត្ថា និរយបាលោ ហោតិ, សាវកា នេរយិកសត្តា. សោ ‘‘ឥមេ មយ្ហំ បុព្ពេ ឧបដ្ឋាកា បច្ចយទាយកា’’តិ អនុកម្បំ អកត្វា វិវិធា កម្មការណា ករោតិ, អាទិត្តេបិ រថេ យោជេតិ, អង្គារបព្ពតម្បិ អារោបេតិ, លោហកុម្ភិយម្បិ ខិបតិ, អនេកេហិបិ ទុក្ខធម្មេហិ សម្បយោជេតិ. សាវកា វា បន កាលំ កត្វា សីហាទយោ ហោន្តិ, សត្ថា មិគាទីសុ អញ្ញតរោ. តេ ‘‘ឥមំ មយំ បុព្ពេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិម្ហា, សត្ថា នោ អយ’’ន្តិ តស្មិំ ខន្តិំ វា មេត្តំ វា អនុទ្ទយំ វា អកត្វា វុត្តនយេនេវ អនយព្យសនំ បាបេន្តិ. ឯវំ អនិយ្យានិកសាសនេ យោ សត្ថរិ បសាទោ, សោ ន សម្មគ្គតោ ហោតិ, កញ្ចិ កាលំ គន្ត្វាបិ បច្ឆា វិនស្សតិយេវ.

យោ ធម្មេ បសាទោតិ អនិយ្យានិកសាសនស្មិញ្ហិ ធម្មេ បសាទោ នាម, ឧគ្គហិតបរិយាបុដ – ធារិតវាចិត្តមត្តកេ តន្តិធម្មេ បសាទោ ហោតិ, វដ្ដមោក្ខោ បនេត្ថ នត្ថិ. តស្មា យោ ឯត្ថ បសាទោ, សោ បុនប្បុនំ វដ្ដមេវ គម្ភីរំ ករោតីតិ សាសនស្មិំ អសម្មគ្គតោ អសភាវតោ អក្ខាយតិ.

យា សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ យាបិ ច អនិយ្យានិកសាសនេ អជសីលាទីនំ វសេន បរិបូរការិតា, សាបិ យស្មា វដ្ដមោក្ខំ ភវនិស្សរណំ ន សម្បាបេតិ, សម្បជ្ជមានា បន តិរច្ឆានយោនិំ អាវហតិ, វិបច្ចមានា និរយំ, តស្មា សា ន សម្មគ្គតា អក្ខាយតិ. យា សហធម្មិកេសូតិ អនិយ្យានិកសាសនស្មិញ្ហិ យេ សហធម្មិកា, តេសុ យស្មា ឯកច្ចេ កាលំ កត្វា សីហាទយោបិ ហោន្តិ, ឯកច្ចេ មិគាទយោ, តត្ថ សីហាទិភូតា ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ សហធម្មិកា អហេសុ’’ន្តិ មិគាទិភូតេសុ ខន្តិអាទីនិ អកត្វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ នេសំ មហាទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តិ. តស្មា ឯត្ថ សហធម្មិកេសុ បិយមនាបតាបិ អសម្មគ្គតា អក្ខាយតិ.

ឥទំ បន សព្ពម្បិ ការណភេទំ ឯកតោ កត្វា ទស្សេន្តោ ភគវា តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, ហោតីតិអាទិមាហ. តត្រាយំ សំខេបត្ថោ – ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, ហោតិ, យំ មយា វុត្តំ ‘‘យោ សត្ថរិ បសាទោ សោ ន សម្មគ្គតោ អក្ខាយតី’’តិអាទិ, តំ ឯវមេវ ហោតិ. កស្មា? យស្មា តេ បសាទាទយោ ទុរក្ខាតេ ធម្មវិនយេ …បេ… អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតេតិ, ឯត្ថ ហិ យថា តន្តិ ការណត្ថេ និបាតោ. តត្ថ ទុរក្ខាតេតិ ទុក្កថិតេ, ទុក្ខថិតត្តាយេវ ទុប្បវេទិតេ. សោ បនេស យស្មា មគ្គផលត្ថាយ ន និយ្យាតិ, តស្មា អនិយ្យានិកោ. រាគាទីនំ ឧបសមាយ អសំវត្តនតោ អនុបសមសំវត្តនិកោ. ន សម្មាសម្ពុទ្ធេន សព្ពញ្ញុនា បវេទិតោតិ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតោ. តស្មិំ អនិយ្យានិកេ អនុបសមសំវត្តនិកេ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតេ. ឯត្តាវតា ភគវា តិត្ថិយេសុ បសាទោ សុរាបីតសិង្គាលេ បសាទោ វិយ និរត្ថកោតិ ទស្សេតិ.

ឯកោ កិរ កាឡសិង្គាលោ រត្តិំ នគរំ បវិដ្ឋោ សុរាជល្លិកំ ខាទិត្វា បុន្នាគវនេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ សូរិយុគ្គមនេ បពុជ្ឈិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ន សក្កា គន្តុំ, ពហូ អម្ហាកំ វេរិនោ, ឯកំ វញ្ចេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ឯកំ ព្រាហ្មណំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ឥមំ វញ្ចេស្សាមីតិ ‘‘អយ្យ ព្រាហ្មណា’’តិ អាហ. កោ ឯសោ ព្រាហ្មណំ បក្កោសតីតិ. ‘‘អហំ, សាមី, ឥតោ តាវ ឯហីតិ. កិំ ភោតិ? មំ ពហិគាមំ នេហិ, អហំ តេ ទ្វេ កហាបណសតានិ ទស្សាមីតិ. សោបិ នយិស្សាមីតិ តំ បាទេសុ គណ្ហិ. អរេ ពាល ព្រាហ្មណ, ន មយ្ហំ កហាបណា ឆឌ្ឌិតកា អត្ថិ, ទុល្លភា កហាបណា, សាធុកំ មំ គណ្ហាហីតិ. កថំ ភោ គណ្ហាមីតិ? ឧត្តរាសង្គេន គណ្ឋិកំ កត្វា អំសេ លគ្គេត្វា គណ្ហាហីតិ. ព្រាហ្មណោ តំ តថា គហេត្វា ទក្ខិណទ្វារសមីបដ្ឋានំ គន្ត្វា ឯត្ថ ឱតារេមីតិ បុច្ឆិ. កតរដ្ឋានំ នាម ឯតន្តិ? មហាទ្វារំ ឯតន្តិ. អរេ ពាល, ព្រាហ្មណ, កិំ តវ ញាតកា អន្តរទ្វារេ កហាបណំ ឋបេន្តិ, បរតោ មំ ហរា’’តិ. សោ បុនប្បុនំ ថោកំ ថោកំ គន្ត្វា ‘‘ឯត្ថ ឱតារេមិ ឯត្ថ ឱតារេមី’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន តជ្ជិតោ ខេមដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ ឱតារេហីតិ វុត្តោ ឱតារេត្វា សាដកំ គណ្ហិ. កាឡសិង្គាលោ អាហ ‘‘អហំ តេ ទ្វេ កហាបណសតានិ ទស្សាមីតិ អវោចំ. មយ្ហំ បន កហាបណា ពហូ, ន ទ្វេ កហាបណសតានេវ, យាវ អហំ កហាបណេ អាហរាមិ, តាវ ត្វំ សូរិយំ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋា’’តិ វត្វា ថោកំ គន្ត្វា និវត្តេត្វា បុន ព្រាហ្មណំ អាហ ‘‘អយ្យ ព្រាហ្មណ មា ឥតោ ឱលោកេហិ, សូរិយមេវ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋា’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា កេតកវនំ បវិសិត្វា យថារុចិំ បក្កន្តោ. ព្រាហ្មណស្សបិ សូរិយំ ឱលោកេន្តស្សេវ នលាដតោ ចេវ កច្ឆេហិ ច សេទា មុច្ចិំសុ. អថ នំ រុក្ខទេវតា អាហ –

‘‘សទ្ទហាសិ សិង្គាលស្ស, សុរាបីតស្ស ព្រាហ្មណ;

សិប្បិកានំ សតំ នត្ថិ, កុតោ កំសសតា ទុវេ’’តិ. (ជា. ១.១.១១៣);

ឯវំ យថា កាឡសិង្គាលេ បសាទោ និរត្ថកោ, ឯវំ តិត្ថិយេសុបីតិ.

១៤៤. អនិយ្យានិកសាសនេ បសាទស្ស និរត្ថកភាវំ ទស្សេត្វា និយ្យានិកសាសនេ តស្ស សាត្ថកតំ ទស្សេតុំ តថាគតោ ច ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេតីតិ អរហត្តមគ្គេន កាមុបាទានស្ស បហានបរិញ្ញំ សមតិក្កមំ បញ្ញបេតិ, ឥតរេសំ តិណ្ណំ ឧបាទានានំ សោតាបត្តិមគ្គេន បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ. ឯវរូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេតិ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបេ ធម្មេ ច វិនយេ ច. ឧភយេនបិ និយ្យានិកសាសនំ ទស្សេតិ. សត្ថរិ បសាទោតិ ឯវរូបេ សាសនេ យោ សត្ថរិ បសាទោ, សោ សម្មគ្គតោ អក្ខាយតិ, ភវទុក្ខនិស្សរណាយ សំវត្តតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – ភគវា កិរ វេទិយកបព្ពតេ ឥន្ទសាលគុហាយំ បដិវសតិ. អថេកោ ឧលូកសកុណោ ភគវតិ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តេ ឧបឌ្ឍមគ្គំ អនុគច្ឆតិ, និក្ខមន្តេ ឧបឌ្ឍមគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ ករោតិ. សោ ឯកទិវសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ សាយន្ហសមយេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ និសិន្នំ បព្ពតា ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា បក្ខេ បណាមេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សីសំ ហេដ្ឋា កត្វា ទសពលំ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. ភគវា តំ ឱលោកេត្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. អានន្ទត្ថេរោ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ សិតស្ស បាតុកម្មាយា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បស្សានន្ទ, ឥមំ ឧលូកសកុណំ, អយំ មយិ ច ភិក្ខុសង្ឃេ ច ចិត្តំ បសាទេត្វា សតសហស្សកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា សោមនស្សោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ –

ឧលូកមណ្ឌលក្ខិក, វេទិយកេ ចិរទីឃវាសិក;

សុខិតោសិ ត្វំ អយ្យ កោសិយ, កាលុដ្ឋិតំ បស្សសិ ពុទ្ធវរំ.

មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ភិក្ខុសង្ឃេ អនុត្តរេ;

កប្បានំ សតសហស្សានិ, ទុគ្គតេសោ ន គច្ឆតិ.

ទេវលោកា ចវិត្វាន, កុសលមូលេន ចោទិតោ;

ភវិស្សតិ អនន្តញាណោ, សោមនស្សោតិ វិស្សុតោតិ.

អញ្ញានិបិ ចេត្ថ រាជគហនគរេ សុមនមាលាការវត្ថុ មហាភេរិវាទកវត្ថុ មោរជិកវត្ថុ វីណាវាទកវត្ថុ សង្ខធមកវត្ថូតិ ឯវមាទីនិ វត្ថូនិ វិត្ថារេតព្ពានិ. ឯវំ និយ្យានិកសាសនេ សត្ថរិ បសាទោ សម្មគ្គតោ ហោតិ.

ធម្មេ បសាទោតិ និយ្យានិកសាសនម្ហិ ធម្មេ បសាទោ សម្មគ្គតោ ហោតិ. សរមត្តេ និមិត្តំ គហេត្វា សុណន្តានំ តិរច្ឆានគតានម្បិ សម្បត្តិទាយកោ ហោតិ, បរមត្ថេ កិំ បន វត្តព្ពំ. អយមត្ថោ មណ្ឌូកទេវបុត្តាទីនំ វត្ថុវសេន វេទិតព្ពោ.

សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ និយ្យានិកសាសនម្ហិ សីលេសុ បរិបូរការិតាបិ សម្មគ្គតា ហោតិ, សគ្គមោក្ខសម្បត្តិំ អាវហតិ. តត្ថ ឆត្តមាណវកវត្ថុសាមណេរវត្ថុអាទីនិ ទីបេតព្ពានិ.

សហធម្មិកេសូតិ និយ្យានិកសាសនេ សហធម្មិកេសុ បិយមនាបតាបិ សម្មគ្គតា ហោតិ, មហាសម្បត្តិំ អាវហតិ. អយមត្ថោ វិមានបេតវត្ថូហិ ទីបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ខីរោទនមហមទាសិំ, ភិក្ខុនោ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស…បេ…

ផាណិតំ…បេ… ឧច្ឆុខណ្ឌិកំ… តិម្ពរុសកំ… កក្ការិកំ…

ឯឡាលុកំ… វល្លិបក្កំ… ផារុសកំ… ហត្ថបតាកំ…

សាកមុដ្ឋិំ … បុប្ផកមុដ្ឋិំ… មូលកំ… និម្ពមុដ្ឋិំ…

អម្ពិកញ្ជិកំ… ទោណិនិម្មជ្ជនិំ… កាយពន្ធនំ…

អំសពទ្ធកំ… អាយោគបដ្ដំ… វិធូបនំ… តាលវណ្ដំ…

មោរហត្ថំ… ឆត្តំ… ឧបាហនំ… បូវំ មោទកំ…

សក្ខលិកំ អហមទាសិំ, ភិក្ខុនោ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស…បេ…

តស្សា មេ បស្ស វិមានំ, អច្ឆរា កាមវណ្ណិនីហមស្មី’’តិ (វិ. វ. ៤០៦).

តំ កិស្ស ហេតូតិអាទិ វុត្តនយានុសារេនេវ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

១៤៥. ឥទានិ យេសំ ឧបាទានានំ តិត្ថិយា ន សម្មា បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ, តថាគតោ បញ្ញបេតិ, តេសំ បច្ចយំ ទស្សេតុំ ឥមេ ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ កិំនិទានាតិអាទីសុ និទានាទីនិ សព្ពានេវ ការណវេវចនានិ. ការណញ្ហិ យស្មា ផលំ និទេតិ ហន្ទ, នំ គណ្ហថាតិ អប្បេតិ វិយ, តស្មា និទានន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា តំ តតោ ជាយតិ សមុទេតិ បភវតិ, តស្មា សមុទយោ, ជាតិ, បភវោតិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – កិំ និទានំ ឯតេសន្តិ កិំនិទានា. កោ សមុទយោ ឯតេសន្តិ កិំសមុទយា. កា ជាតិ ឯតេសន្តិ កិំជាតិកា. កោ បភវោ ឯតេសន្តិ កិំបភវា. យស្មា បន តេសំ តណ្ហា យថាវុត្តេន អត្ថេន និទានញ្ចេវ សមុទយោ ច ជាតិ ច បភវោ ច, តស្មា ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន ភគវា ន កេវលំ ឧបាទានស្សេវ បច្ចយំ ជានាតិ, ឧបាទានស្ស បច្ចយភូតាយ តណ្ហាយបិ, តណ្ហាទិបច្ចយានំ វេទនាទីនម្បិ បច្ចយំ ជានាតិយេវ, តស្មា តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

យតោ ច ខោតិ យស្មិំ កាលេ. អវិជ្ជា បហីនា ហោតីតិ វដ្ដមូលិកា អវិជ្ជា អនុប្បាទនិរោធេន បហីនា ហោតិ. វិជ្ជា ឧប្បន្នាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បន្នា. សោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទាតិ. សោ ភិក្ខុ អវិជ្ជាយ ច បហីនត្តា វិជ្ជាយ ច ឧប្បន្នត្តា. នេវ កាមុបាទានំ ឧបាទិយតីតិ នេវ កាមុបាទានំ គណ្ហាតិ ន ឧបេតិ, ន សេសានិ ឧបាទានានិ. អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតីតិ ឯវំ កិញ្ចិ ឧបាទានំ អគ្គណ្ហន្តោ តណ្ហាបរិតស្សនាយ ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សន្តិ អបរិតស្សន្តោ តណ្ហំ អនុប្បាទេន្តោ. បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតីតិ សយមេវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ. ឯវមស្ស អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បច្ចវេក្ខណំ ទស្សេន្តោ ខីណា ជាតីតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

វេសាលិនគរវណ្ណនា

១៤៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសីហនាទសុត្តំ. តត្ថ វេសាលិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តំ កិរ អបរាបរំ វិសាលីភូតតាយ ‘‘វេសាលី’’តិ សង្ខំ គតំ. តត្រាយំ អនុបុព្ពកថា – ពារាណសិរញ្ញោ កិរ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ សណ្ឋាសិ. សា ញត្វា រញ្ញោ និវេទេសិ. រាជា គព្ភបរិហារំ អទាសិ. សា សម្មា បរិហរីយមានា គព្ភបរិបាកកាលេ វិជាយនឃរំ បាវិសិ. បុញ្ញវន្តីនំ បច្ចូសសមយេ គព្ភវុដ្ឋានំ ហោតិ, សា ច តាសំ អញ្ញតរា, តេន បច្ចូសសមយេ អលត្តកបដលពន្ធុជីវកបុប្ផសទិសំ មំសបេសិំ វិជាយិ. តតោ ‘‘អញ្ញា ទេវិយោ សុវណ្ណពិម្ពសទិសេ បុត្តេ វិជាយន្តិ, អគ្គមហេសី មំសបេសិន្តិ រញ្ញោ បុរតោ មម អវណ្ណោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា តេន អវណ្ណភយេន តំ មំសបេសិំ ឯកស្មិំ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា បដិកុជ្ជិត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា គង្គាយ សោតេ បក្ខិបាបេសិ. មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតមត្តេ ទេវតា អារក្ខំ សំវិទហិំសុ. សុវណ្ណបដ្ដកញ្ចេត្ថ ជាតិហិង្គុលកេន ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បជា’’តិ លិខិត្វា ពន្ធិំសុ. តតោ តំ ភាជនំ ឩមិភយាទីហិ អនុបទ្ទុតំ គង្គាសោតេន បាយាសិ.

តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ តាបសោ គោបាលកកុលំ និស្សាយ គង្គាតីរេ វិហរតិ. សោ បាតោវ គង្គំ ឱតិណ្ណោ តំ ភាជនំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បំសុកូលសញ្ញាយ អគ្គហេសិ. អថេត្ថ តំ អក្ខរបដ្ដិកំ រាជមុទ្ទិកាលញ្ឆនំ ច ទិស្វា មុញ្ចិត្វា តំ មំសបេសិំ អទ្ទស, ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ ‘‘សិយា គព្ភោ, តថា ហិស្ស ទុគ្គន្ធបូតិកភាវោ នត្ថី’’តិ. អស្សមំ នេត្វា សុទ្ធេ ឱកាសេ ឋបេសិ. អថ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ទ្វេ មំសបេសិយោ អហេសុំ. តាបសោ ទិស្វា សាធុតរំ ឋបេសិ. តតោ បុន អឌ្ឍមាសច្ចយេន ឯកមេកិស្សា មំសបេសិយា ហត្ថបាទសីសានមត្ថាយ បញ្ច បញ្ច បិឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. អថ តតោ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ឯកា មំសបេសិ សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ, ឯកា ទារិកា អហោសិ.

តេសុ តាបសស្ស បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ, អង្គុដ្ឋកតោ ចស្ស ខីរំ និព្ពត្តិ. តតោ បភុតិ ច ខីរភត្តំ អលភិត្ថ, សោ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ខីរំ ទារកានំ មុខេ អាសិញ្ចតិ. តេសំ ឧទរំ យំ យំ បវិសតិ, តំ តំ សព្ពំ មណិភាជនគតំ វិយ ទិស្សតិ, ឯវំ និច្ឆវី អហេសុំ. អបរេ អាហុ ‘‘សិព្ពេត្វា ឋបិតា វិយ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ លីនា ឆវិ អហោសី’’តិ. ឯវំ តេ និច្ឆវិតាយ វា លីនច្ឆវិតាយ វា លិច្ឆវីតិ បញ្ញាយិំសុ.

តាបសោ ទារកេ បោសេន្តោ ឧស្សូរេ គាមំ សិក្ខាយ បវិសតិ, អតិទិវា បដិក្កមតិ. តស្ស តំ ព្យាបារំ ញត្វា គោបាលកា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, បព្ពជិតានំ ទារកបោសនំ បលិពោធោ, អម្ហាកំ ទារកេ ទេថ, មយំ បោសេស្សាម, តុម្ហេ អត្តនោ កម្មំ ករោថា’’តិ. តាបសោ សាធូតិ បដិស្សុណិ. គោបាលកា ទុតិយទិវសេ មគ្គំ សមំ កត្វា បុប្ផេហិ ឱកិរិត្វា ធជបដាកា ឧស្សាបេត្វា តូរិយេហិ វជ្ជមានេហិ អស្សមំ អាគតា. តាបសោ – ‘‘មហាបុញ្ញា ទារកា អប្បមាទេន វឌ្ឍេថ, វឌ្ឍេត្វា ច អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករោថ, បញ្ចគោរសេន រាជានំ តោសេត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា នគរំ មាបេថ, តត្ថ កុមារំ អភិសិញ្ចថា’’តិ វត្វា ទារកេ អទាសិ. តេ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា ទារកេ នេត្វា បោសេសុំ.

ទារកា វុទ្ធិមន្វាយ កីឡន្តា វិវាទដ្ឋានេសុ អញ្ញេ គោបាលកទារកេ ហត្ថេនបិ បាទេនបិ បហរន្តិ. តេ រោទន្តិ. ‘‘កិស្ស រោទថា’’តិ ច មាតាបិតូហិ វុត្តា ‘‘ឥមេ និម្មាតាបិតិកា តាបសបោសិតា អម្ហេ អតិបហរន្តី’’តិ វទន្តិ. តតោ តេសំ មាតាបិតរោ ‘‘ឥមេ ទារកា អញ្ញេ ទារកេ វិនាសេន្តិ ទុក្ខាបេន្តិ, ន ឥមេ សង្គហេតព្ពា, វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អាហំសុ. តតោ បភុតិ កិរ សោ បទេសោ វជ្ជីតិ វុច្ចតិ យោជនសតិកោ បរិមាណេន. អថ តំ បទេសំ គោបាលកា រាជានំ តោសេត្វា អគ្គហេសុំ. តត្ថ ច នគរំ មាបេត្វា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ កុមារំ អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ អកំសុ. តាយ ចស្ស ទារិកាយ សទ្ធិំ វិវាហំ កត្វា កតិកំ អកំសុ ‘‘ពាហិរកទារិកា ន អានេតព្ពា, ឥតោ ទារិកា ន កស្សចិ ទាតព្ពា’’តិ. តេសំ បឋមសំវាសេន ទ្វេ ទារកា ជាតា ធីតា ច បុត្តោ ច. ឯវំ សោឡសក្ខត្តុំ ទ្វេ ទ្វេ ជាតា. តតោ តេសំ ទារកានំ យថាក្កមំ វឌ្ឍន្តានំ អារាមុយ្យាននិវាសដ្ឋានបរិវារសម្បត្តិំ គហេតុំ អប្បហោន្តា នគរំ តិក្ខត្តុំ គាវុតន្តរេន គាវុតន្តរេន បរិក្ខិបិំសុ. តស្ស បុនប្បុនំ វិសាលីកតត្តា វេសាលីត្វេវ នាមំ ជាតំ. តេន វុត្តំ ‘‘វេសាលិយន្តិ ឯវំ នាមកេ នគរេ’’តិ.

០១. ពហិនគរេតិ នគរស្ស ពហិ, ន អម្ពបាលិវនំ វិយ អន្តោនគរស្មិំ. អយំ បន ជីវកម្ពវនំ វិយ នគរស្ស ពហិទ្ធា វនសណ្ឌោ. តេន វុត្តំ ‘‘ពហិនគរេ’’តិ. អបរបុរេតិ បុរស្ស អបរេ, បច្ឆិមទិសាយន្តិ អត្ថោ. វនសណ្ឌេតិ សោ កិរ វនសណ្ឌោ នគរស្ស បច្ឆិមទិសាយំ គាវុតមត្តេ ឋានេ. តត្ថ មនុស្សា ភគវតោ គន្ធកុដិំ កត្វា តំ បរិវារេត្វា ភិក្ខូនំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានចង្កមលេណកុដិមណ្ឌបាទីនិ បតិដ្ឋបេសុំ, ភគវា តត្ថ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អបរបុរេ វនសណ្ឌេ’’តិ. សុនក្ខត្តោតិ តស្ស នាមំ. លិច្ឆវីនំ បន បុត្តត្តា លិច្ឆវិបុត្តោតិ វុត្តោ. អចិរបក្កន្តោតិ វិព្ភមិត្វា គិហិភាវូបគមនេន អធុនាបក្កន្តោ. បរិសតីតិ បរិសមជ្ឈេ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មាតិ ឯត្ថ មនុស្សធម្មា នាម ទសកុសលកម្មបថា. តេ បដិសេធេតុំ ន សក្កោតិ. កស្មា? ឧបារម្ភភយា. វេសាលិយញ្ហិ ពហូ មនុស្សា រតនត្តយេ បសន្នា ពុទ្ធមាមកា ធម្មមាមកា សង្ឃមាមកា. តេ ទសកុសលកម្មបថមត្តម្បិ នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្សាតិ វុត្តេ ត្វំ កត្ថ ភគវន្តំ បាណំ ហនន្តំ អទ្ទស, កត្ថ អទិន្នំ អាទិយន្តន្តិអាទីនិ វត្វា អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសិ? កិំ ទន្តា មេ អត្ថីតិ បាសាណសក្ខរា ខាទសិ, អហិនង្គុដ្ឋេ គណ្ហិតុំ វាយមសិ, កកចទន្តេសុ បុប្ផាវឡិកំ កីឡិតុំ ឥច្ឆសិ? មុខតោ តេ ទន្តេ បាតេស្សាមាតិ វទេយ្យុំ. សោ តេសំ ឧបារម្ភភយា ឯវំ វត្តុំ ន សក្កោតិ.

វេសាលិនគរវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា

តតោ ឧត្តរិំ បន វិសេសាធិគមំ បដិសេធេន្តោ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ អាហ.

តត្ថ អលមរិយំ ញាតុន្តិ អលមរិយោ, អរិយភាវាយ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាណទស្សនមេវ ញាណទស្សនវិសេសោ. អលមរិយោ ច សោ ញាណទស្សនវិសេសោ ចាតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ. ញាណទស្សនន្តិ ទិព្ពចក្ខុបិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ វុច្ចតិ. ‘‘អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣១១) ហិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុ ញាណទស្សនំ នាម. ‘‘ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៥) ឯត្ថ វិបស្សនាញាណំ. ‘‘អភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៩៦) ឯត្ថ មគ្គោ. ‘‘អយមញ្ញោ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុ វិហារោ’’តិ (ម. និ. ១.៣២៨) ឯត្ថ ផលំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បា មេ ចេតោវិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (មហាវ. ១៦) ឯត្ថ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ សត្តាហកាលង្កតោ អាឡារោ កាឡាមោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៤០) ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ឥធ បន លោកុត្តរមគ្គោ អធិប្បេតោ. តញ្ហិ សោ ភគវតោ បដិសេធេតិ.

តក្កបរិយាហតន្តិ ឥមិនា អាចរិយំ បដិពាហតិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – សមណេន គោតមេន អាចរិយេ ឧបសង្កមិត្វា សុខុមំ ធម្មន្តរំ គហិតំ នាម នត្ថិ, តក្កបរិយាហតំ បន តក្កេត្វា ឯវំ ភវិស្សតិ ឯវំ ភវិស្សតីតិ តក្កបរិយាហតំ ធម្មំ ទេសេតីតិ. វីមំសានុចរិតន្តិ ឥមិនា ចស្ស លោកិយបញ្ញំ អនុជានាតិ. សមណោ គោតមោ បញ្ញវា, សោ តំ បញ្ញាសង្ខាតំ ឥន្ទវជិរូបមំ វីមំសំ ឯវំ វដ្ដិស្សតិ, ឯវំ វដ្ដិស្សតីតិ ឥតោ ចិតោ ច អនុចរាបេត្វា វីមំសាយ អនុចរិតំ ធម្មំ ទេសេតិ. សយំបដិភានន្តិ ឥមិនាស្ស ធម្មេសុ បច្ចក្ខភាវំ បដិពាហតិ. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ – សមណស្ស គោតមស្ស សុខុមំ ធម្មន្តរំ វិបស្សនា វា មគ្គោ វា ផលំ វា បច្ចវេក្ខណា វា នត្ថិ, អយំ បន លទ្ធបរិសោ, រាជានំ ចក្កវត្តិំ វិយ នំ ចត្តារោ វណ្ណា បរិវារេន្តិ, សុផុសិតំ បនស្ស ទន្តាវរណំ, មុទុកា ជិវ្ហា, មធុរោ សរោ, អនេលគឡា វាចា, សោ យំ យទេវស្ស ឧបដ្ឋាតិ, តំ តំ គហេត្វា សយំបដិភានំ កថេន្តោ មហាជនំ រញ្ជេតីតិ.

យស្ស ច ខ្វាស្ស អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ យស្ស ច ខោ អត្ថាយ អស្ស ធម្មោ ទេសិតោ. សេយ្យថិទំ, រាគបដិឃាតត្ថាយ អសុភកម្មដ្ឋានំ, ទោសប្បដិឃាតត្ថាយ មេត្តាភាវនា, មោហបដិឃាតត្ថាយ បញ្ច ធម្មា, វិតក្កូបច្ឆេទាយ អានាបានស្សតិ.

សោ និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ សោ ធម្មោ យោ តំ យថាទេសិតំ ករោតិ, តស្ស តក្ករស្ស សម្មា ហេតុនា នយេន ការណេន វដ្ដទុក្ខក្ខយាយ និយ្យាតិ គច្ឆតិ តមត្ថំ សាធេតីតិ ទីបេតិ. ឥទំ បនេស ន អត្តនោ អជ្ឈាសយេន វទតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ធម្មោ អនិយ្យានិកោតិ ឯវមេវំ បវេទេយ្យ, ន បន សក្កោតិ វត្តុំ. កស្មា? ឧបារម្ភភយា. វេសាលិយញ្ហិ ពហូ សោតាបន្ន-សកទាគាមិ-អនាគាមិឧបាសកា. តេ ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘សុនក្ខត្ត ត្វំ ភគវតា ទេសិតធម្មោ អនិយ្យានិកោតិ វទសិ, យទិ អយំ ធម្មោ អនិយ្យានិកោ, ឥមស្មិំ នគរេ ឥមេ កស្មា ឯត្តកា សោតាបន្នា ជាតា, ឯត្តកា សកទាគាមី, ឯត្តកា អនាគាមីតិ បុព្ពេ វុត្តនយេន ឧបារម្ភំ ករេយ្យុ’’ន្តិ. សោ ឥមិនា ឧបារម្ភភយេន អនិយ្យានិកោតិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ អជ្ជុនេន វិស្សដ្ឋកណ្ឌំ វិយ អស្ស ធម្មោ អមោឃោ និយ្យាតិ, អព្ភន្តរេ បនស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ វទតិ.

អស្សោសិ ខោតិ វេសាលិយំ ព្រាហ្មណកុលសេដ្ឋិកុលាទីសុ តត្ថ តត្ថ បរិសមជ្ឈេ ឯវំ ភាសមានស្ស តំ វចនំ សុណិ, ន បន បដិសេធេសិ. កស្មា? ការុញ្ញតាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ អយំ កុទ្ធោ ឈាយមានំ វេឡុវនំ វិយ បក្ខិត្តលោណំ ឧទ្ធនំ វិយ ច កោធវសេន បដបដាយតិ, មយា បដិពាហិតោ បន មយិបិ អាឃាតំ ពន្ធិស្សតិ, ឯវមស្ស តថាគតេ ច មយិ ចាតិ ទ្វីសុ ជនេសុ អាឃាតោ អតិភារិយោ ភវិស្សតីតិ ការុញ្ញតាយ ន បដិសេធេសិ. អបិ ចស្ស ឯវំ អហោសិ, ពុទ្ធានំ អវណ្ណកថនំ នាម បុណ្ណចន្ទេ ទោសារោបនសទិសំ, កោ ឥមស្ស កថំ គណ្ហិស្សតិ? សយមេវ ខេឡេ បច្ឆិន្នេ មុខេ សុក្ខេ ឱរមិស្សតីតិ ឥមិនា ការណេន ន បដិសេធេសិ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតបរិយេសនតោ អបគតោ.

១៤៧. កោធនោតិ ចណ្ឌោ ផរុសោ. មោឃបុរិសោតិ តុច្ឆបុរិសោ. យស្ស ហិ តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ, តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិយេវ. ឥមស្ស បន តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ សមុច្ឆិន្នោយេវ, តេន តំ ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ អាហ. កោធា ច បនស្ស ឯសា វាចា ភាសិតាតិ ឯសា ច បនស្ស វាចា កោធេន ភាសិតា.

កស្មា បនេស ភគវតោ កុទ្ធោតិ? អយញ្ហិ បុព្ពេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា កថេសិ. សោ ទិព្ពចក្ខុំ និព្ពត្តេត្វា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទេវលោកេ ឱលោកេន្តោ នន្ទនវនចិត្តលតាវនផារុសកវនមិស្សកវនេសុ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានេ ទេវបុត្តេ ច ទេវធីតរោ ច ទិស្វា ឯតេសំ ឯវរូបាយ អត្តភាវសម្បត្តិយា ឋិតានំ កីវមធុរោ នុ ខោ សទ្ទោ ភវិស្សតីតិ សទ្ទំ សោតុកាមោ ហុត្វា ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា ទិព្ពសោតធាតុបរិកម្មំ បុច្ឆិ. ភគវា បនស្ស ទិព្ពសោតធាតុយា ឧបនិស្សយោ នត្ថីតិ ញត្វា បរិកម្មំ ន កថេសិ. ន ហិ ពុទ្ធា ឧបនិស្សយវិរហិត តស្ស បរិកម្មំ កថេន្តិ. សោ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អហំ សមណំ គោតមំ បឋមំ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មំ បុច្ឆិំ, សោ ‘មយ្ហំ តំ សម្បជ្ជតុ វា មា វា សម្បជ្ជតូ’តិ កថេសិ. អហំ បន បច្ចត្តបុរិសការេន តំ និព្ពត្តេត្វា ទិព្ពសោតធាតុបរិកម្មំ បុច្ឆិំ, តំ មេ ន កថេសិ. អទ្ធាស្ស ឯវំ ហោតិ ‘អយំ រាជបព្ពជិតោ ទិព្ពចក្ខុញាណំ និព្ពត្តេត្វា ទិព្ពសោតធាតុញាណំ និព្ពត្តេត្វា ចេតោបរិយញាណំ និព្ពត្តេត្វា អាសវានំ ខយញាណំ និព្ពត្តេត្វា មយា សមសមោ ភវិស្សតី’តិ ឥស្សាមច្ឆរិយវសេន មយ្ហំ ន កថេតី’’តិ. ភិយ្យោសោ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា កាសាយានិ ឆឌ្ឌេត្វា គិហិភាវំ បត្វាបិ ន តុណ្ហីភូតោ វិចរតិ. ទសពលំ បន អសតា តុច្ឆេន អព្ភាចិក្ខន្តោ វិចរតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘កោធា ច បនស្ស ឯសា វាចា ភាសិតា’’តិ.

វណ្ណោ ហេសោ, សារិបុត្តាតិ, សារិបុត្ត, តថាគតេន សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេន្តេន ឯតទត្ថមេវ វាយាមោ កតោ ‘‘ទេសនាធម្មោ មេ និយ្យានិកោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា យោ ឯវំ វទេយ្យ, សោ វណ្ណំយេវ តថាគតស្ស ភាសតិ. វណ្ណោ ហេសោ, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស គុណោ ឯសោ តថាគតស្ស, ន អគុណោតិ ទស្សេតិ.

អយម្បិ ហិ នាម សារិបុត្តាតិអាទិនា កិំ ទស្សេតិ? សុនក្ខត្តេន បដិសិទ្ធស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អត្តនិ អត្ថិតំ ទស្សេតិ. ភគវា កិរ អយំ, សារិបុត្ត, សុនក្ខត្តោ មោឃបុរិសោ នត្ថិ តថាគតស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ វទតិ. មយ្ហញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ នាម អត្ថិ, ឥទ្ធិវិធញាណំ នាម អត្ថិ, ទិព្ពសោតធាតុញាណំ នាម អត្ថិ, ចេតោបរិយញាណំ នាម អត្ថិ, ទសពលញាណំ នាម អត្ថិ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ នាម អត្ថិ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ នាម អត្ថិ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ នាម អត្ថិ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ នាម អត្ថិ, សព្ពេបិ ចេតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាយេវ. ឯវរូបេសុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេសុ ឯកស្សាបិ វិជាននសមត្ថំ ធម្មន្វយមត្តម្បិ នាម ឯតស្ស មោឃបុរិសស្ស ន ភវិស្សតីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ អយម្បិ ហិ នាម សារិបុត្តាតិអាទិនា នយេន ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អន្វេតីតិ អន្វយោ, ជានាតិ, អនុពុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ធម្មស្ស អន្វយោ ធម្មន្វយោ, តំ តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិធម្មំ ជាននបញ្ញាយេតំ អធិវចនំ. ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទីហិ ឯវរូបម្បិ នាម មយ្ហំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ វិជ្ជមានមេវ អត្ថីតិ ជានិតុំ តស្ស មោឃបុរិសស្ស ធម្មន្វយោបិ ន ភវិស្សតីតិ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិវិធញាណាទីសុបិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសពលញាណាទិវណ្ណនា

១៤៨. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ចេតោបរិយញាណានន្តរំ តិស្សោ វិជ្ជា វត្តព្ពា សិយុំ, យស្មា បន តាសុ វុត្តាសុ ឧបរិ ទសពលញាណំ ន បរិបូរតិ, តស្មា តា អវត្វា តថាគតស្ស ទសពលញាណំ បរិបូរំ កត្វា ទស្សេន្តោ ទស ខោ បនិមានិ សារិបុត្តាតិអាទិមាហ. តត្ថ តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ. យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតពលានីតិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតពលំ កាយពលញ្ច ញាណពលញ្ច. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាលាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ.

ឥមានិ ហិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាលាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាលាវកហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ កាលាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ, តំ ឯកស្ស ហេមវតស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ, តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថិគណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សានំ បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ.

ញាណពលំ បន បាឡិយំ តាវ អាគតមេវ. ទសពលញាណំ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ. សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៤) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ ឯវំ អញ្ញានិបិ អនេកានិ ញាណសហស្សានិ, ឯតំ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ. ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ច ពលន្តិ វុត្តំ.

យេហិ ពលេហិ សមន្នាគតោតិ យេហិ ទសហិ ញាណពលេហិ ឧបេតោ សមុបេតោ. អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ. អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អកម្បនិយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានំ. ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោវ តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.

បរិសាសូតិ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ សីហនាទសុត្តេន ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ សហនតោ ហននតោ ច សីហោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ លោកធម្មានំ សហនតោ បរប្បវាទានញ្ច ហននតោ សីហោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ សីហនាទំ. តត្ថ យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ឥតិ រូបន្តិអាទិនា នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ. ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ វិសិដ្ឋំ. ចក្ក-សទ្ទោ បនាយំ –

សម្បត្តិយំ លក្ខណេ ច, រថង្គេ ឥរិយាបថេ;

ទានេ រតនធម្មូរ-ចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធម្មចក្កេ ឥធ មតោ, តញ្ច ទ្វេធា វិភាវយេ.

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ អយំ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ បវត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៣) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ឧរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១; សំ. និ. ២.១៦២) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ ធម្មចក្កេ អធិប្បេតោ.

តំ បន ធម្មចក្កំ ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ចេវ ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយពលាវហំ បដិវេធញាណំ. ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយពលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ វា យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករទសពលតោ បដ្ឋាយ វា យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ.

ឥទានិ យេហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ តថាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, យានិ អាទិតោវ ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិ និក្ខិត្តានិ, តានិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ កតមានិ ទស? ឥធ, សារិបុត្ត, តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឋានញ្ច ឋានតោតិ ការណញ្ច ការណតោ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិយាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តំ ភគវា ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ ឋានំ. យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ អដ្ឋាន’’ន្តិ បជានន្តោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. អភិធម្មេ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៨០៩) នយេន វិត្ថារិតមេវ. យម្បីតិ យេន ញាណេន. ឥទម្បិ, សារិបុត្ត, តថាគតស្សាតិ ឥទម្បិ ឋានាដ្ឋានញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.

កម្មសមាទានានន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ កុសលាកុសលកម្មានំ, កម្មមេវ វា កម្មសមាទានំ. ឋានសោ ហេតុសោតិ បច្ចយតោ ចេវ ហេតុតោ ច. តត្ថ គតិឧបធិកាលបយោគា វិបាកស្ស ឋានំ. កម្មំ ហេតុ. ឥមស្ស បន ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១០) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.

សព្ពត្ថគាមិនិន្តិ សព្ពគតិគាមិនិំ អគតិគាមិនិញ្ច. បដិបទន្តិ មគ្គំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ ឥមស្ស ចេតនា និរយគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស ចេតនា តិរច្ឆានយោនិគាមិនីតិ ឥមិនា នយេន ឯកវត្ថុស្មិម្បិ កុសលាកុសលចេតនាសង្ខាតានំ បដិបត្តីនំ អវិបរីតតោ សភាវំ ជានាតិ. ឥមស្ស ច ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស សព្ពត្ថគាមិនិំ បដិបទំ យថាភូតំ ញាណំ? ឥធ តថាគតោ អយំ មគ្គោ អយំ បដិបទា និរយគាមីតិ បជានាតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១១) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.

អនេកធាតុន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ កាមធាតុអាទីហិ វា ធាតូហិ ពហុធាតុំ. នានាធាតុន្តិ តាសំយេវ ធាតូនំ វិលក្ខណតាយ នានប្បការធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តាសំ តាសំ ធាតូនំ អវិបរីតតោ សភាវំ បដិវិជ្ឈតិ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស អនេកធាតុនានាធាតុលោកំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥធ តថាគតោ ខន្ធនានត្តំ បជានាតី’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ. ឥទម្បិ ញាណំ, ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥធ តថាគតោ បជានាតិ សន្តិ សត្តា ហីនាធិមុត្តិកា’’តិ អាទិនា នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ.

បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ ហីនសត្តានំ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ. វេនេយ្យវសេន បន ទ្វេធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវំ អបរភាវញ្ច, វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្សបិ ញាណស្ស វិត្ថារកថា – ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ យថាភូតំ ញាណំ, ឥធ តថាគតោ សត្តានំ អាសយំ បជានាតិ អនុសយំ បជានាតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១៤) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.

ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ រូបី រូបានិ បស្សតីតិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនញ្ច នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋានំ. តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ (វិភ. ៨២៨) ឯវំ វុត្តបគុណជ្ឈានញ្ចេវ ភវង្គផលសមាបត្តិយោ ច. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមញ្ហិ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ភវង្គេន បន សព្ពជ្ឈានេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ផលសមាបត្តិយា និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសំ វោទានំ វុដ្ឋានំ យថាភូតំ ញាណំ, ឈាយីតិ ចត្តារោ ឈាយី, អត្ថេកច្ចោ ឈាយី សម្បត្តិំយេវ សមានំ វិបត្តីតិ បច្ចេតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨២៨) នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតំ. សត្តន្នំ ញាណានំ វិត្ថារកថាវិនិច្ឆយោ សម្មោហវិនោទនិយំ វិភង្គដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិទិព្ពចក្ខុញាណកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា. អាសវក្ខយកថា ភយភេរវេ.

១៤៩. ឥមានិ ខោ សារិបុត្តាតិ យានិ បុព្ពេ ‘‘ទស ខោ បនិមានិ, សារិបុត្ត, តថាគតស្ស តថាគតពលានី’’តិ អវោចំ, ឥមានិ តានីតិ អប្បនំ ករោតិ. តត្ថ បរវាទីកថា ហោតិ – ទសពលញាណំ នាម បាដិយេក្កំ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវាយំ បភេទោតិ. តំ ន តថា ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមេវ ហិ ទសពលញាណំ, អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទសពលញាណញ្ហិ សកសកកិច្ចមេវ ជានាតិ. សព្ពញ្ញុតញាណំ តម្បិ តតោ អវសេសម្បិ បជានាតិ. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ. ទុតិយំ កម្មន្តរវិបាកន្តរមេវ. តតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ. ចតុត្ថំ ធាតុនានត្តការណមេវ. បញ្ចមំ សត្តានំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ. ឆដ្ឋំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ. សត្តមំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ. អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវុត្ថខន្ធសន្តតិមេវ. នវមំ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិមេវ. ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច តតោ ឧត្តរិញ្ច បជានាតិ. ឯតេសំ បន កិច្ចំ ន សព្ពំ ករោតិ. តញ្ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតិ, មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ. អបិច បរវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘ទសពលញាណំ នាម ឯតំ សវិតក្កសវិចារំ អវិតក្កវិចារមត្តំ អវិតក្កអវិចារំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិ? ជានន្តោ បដិបាដិយា សត្ត ញាណានិ សវិតក្កសវិចារានីតិ វក្ខតិ. តតោ បរានិ ទ្វេ អវិតក្កអវិចារានីតិ វក្ខតិ. អាសវក្ខយញាណំ សិយា សវិតក្កសវិចារំ, សិយា អវិតក្កវិចារមត្តំ, សិយា អវិតក្កអវិចារន្តិ វក្ខតិ. តថា បដិបាដិយា សត្ត កាមាវចរានិ, តតោ បរានិ ទ្វេ រូបាវចរានិ, អវសានេ ឯកំ លោកុត្តរន្តិ វក្ខតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សវិតក្កសវិចារមេវ កាមាវចរមេវ លោកិយមេវាតិ វក្ខតិ.

ឯវមេត្ថ អនុបទវណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ យស្មា តថាគតោ បឋមំយេវ ឋានាដ្ឋានញាណេន វេនេយ្យសត្តានំ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ចេវ អនធិគមស្ស ច ឋានាដ្ឋានភូតំ កិលេសាវរណាភាវំ បស្សតិ, លោកិយសម្មាទិដ្ឋិដ្ឋានទស្សនតោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិដ្ឋានាភាវទស្សនតោ ច. អថ នេសំ កម្មវិបាកញាណេន វិបាកាវរណាភាវំ បស្សតិ, តិហេតុកបដិសន្ធិទស្សនតោ. សព្ពត្ថគាមិនីបដិបទាញាណេន កម្មាវរណាភាវំ បស្សតិ, អនន្តរិយកម្មាភាវទស្សនតោ. ឯវំ អនាវរណានំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណេន អនុកូលធម្មទេសនត្ថំ ចរិយវិសេសំ បស្សតិ, ធាតុវេមត្តទស្សនតោ. អថ នេសំ នានាធិមុត្តិកតាញាណេន អធិមុត្តិំ បស្សតិ, បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ អធិមុត្តិវសេន ធម្មទេសនត្ថំ. អថេវំ ទិដ្ឋាធិមុត្តីនំ យថាសត្តិ យថាពលំ ធម្មំ ទេសេតុំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ បស្សតិ, សទ្ធាទីនំ តិក្ខមុទុភាវទស្សនតោ. ឯវំ បរិញ្ញាតិន្ទ្រិយបរោបរិយត្តា បន តេ សចេ ទូរេ ហោន្តិ, បឋមជ្ឈានាទីសុ វសីភូតត្តា ឥទ្ធិវិសេសេន តេ ខិប្បំ ឧបគច្ឆតិ. ឧបគន្ត្វា ច នេសំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពជាតិភាវនំ, ទិព្ពចក្ខុញាណានុភាវតោ បត្តព្ពេន ចេតោបរិយញាណេន សម្បតិ ចិត្តវិសេសំ បស្សន្តោ អាសវក្ខយញាណានុភាវេន អាសវក្ខយគាមិនិយា បដិបទាយ វិគតសម្មោហត្តា អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា ឥមិនា អនុក្កមេន ឥមានិ ទសពលានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តំ, សារិបុត្ត, វាចំ អប្បហាយាតិអាទីសុ បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមីតិ វទន្តោ តំ វាចំ បជហតិ នាម. បុន ឯវរូបំ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ ចិន្តេន្តោ ចិត្តំ បជហតិ នាម. បុន ឯវរូបំ ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមីតិ បជហន្តោ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សជ្ជតិ នាម, តថា អករោន្តោ នេវ បជហតិ, ន បដិនិស្សជ្ជតិ. សោ យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេតិ យថា និរយបាលេហិ អាហរិត្វា និរយេ ឋបិតោ, ឯវំ និរយេ ឋបិតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិស្ស អត្ថសាធកំ ឧបមំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ សីលសម្បន្នោតិអាទីសុ លោកិយលោកុត្តរា សីលសមាធិបញ្ញា វេទិតព្ពា. លោកុត្តរវសេនេវ វិនិវត្តេតុម្បិ វដ្ដតិ. អយញ្ហិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវេហិ សីលសម្បន្នោ, សម្មាវាយាមសតិសមាធីហិ សមាធិសម្បន្នោ, សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បេហិ បញ្ញាសម្បន្នោ, សោ ឯវំ សីលាទិសម្បន្នោ ភិក្ខុ យថា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អញ្ញំ អារាធេតិ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឯវំសម្បទមិទំ, សារិបុត្ត, វទាមិ ឥមម្បិ ការណំ ឯវរូបមេវ. យថា ហិ មគ្គានន្តរំ អវិរជ្ឈិត្វាវ ផលំ និព្ពត្តតិ, ឯវមេវ ឥមស្សាបិ បុគ្គលស្ស ចុតិអនន្តរំ អវិរជ្ឈិត្វាវ និរយេ បដិសន្ធិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សកលស្មិញ្ហិ ពុទ្ធវចនេ ឥមាយ ឧបមាយ គាឡ្ហតរំ កត្វា វុត្តឧបមា នាម នត្ថិ.

១៥០. វេសារជ្ជានីតិ ឯត្ថ សារជ្ជបដិបក្ខោ វេសារជ្ជំ, ចតូសុ ឋានេសុ សារជ្ជាភាវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សមយញាណស្សេតំ នាមំ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោតិ អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពេ ធម្មា មយា អភិសម្ពុទ្ធាតិ ឯវំ បដិជានតោ តវ. អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឥមេ នាម ធម្មា តយា អនភិសម្ពុទ្ធា. តត្រ វតាតិ តេសុ វត អនភិសម្ពុទ្ធាតិ ឯវំ ទស្សិតធម្មេសុ. សហធម្មេនាតិ សហេតុនា សការណេន វចនេន សុនក្ខត្តោ វិយ វិប្បលបន្តោ អប្បមាណំ. និមិត្តមេតន្តិ ឯត្ថ បុគ្គលោបិ ធម្មោបិ និមិត្តន្តិ អធិប្បេតោ. តំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ, យោ មំ បដិចោទេស្សតិ, តំ ធម្មំ ន បស្សាមិ, យំ ទស្សេត្វា អយំ នាម ធម្មោ តយា អនភិសម្ពុទ្ធោតិ មំ បដិចោទេស្សតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ខេមប្បត្តោតិ ខេមំ បត្តោ, សេសបទទ្វយំ ឥមស្សេវ វេវចនំ. សព្ពញ្ហេតំ វេសារជ្ជញាណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ទសពលស្ស ហិ អយំ នាម ធម្មោ តយា អនភិសម្ពុទ្ធោតិ ចោទកំ បុគ្គលំ វា ចោទនាការណំ អនភិសម្ពុទ្ធធម្មំ វា អបស្សតោ សភាវពុទ្ធោយេវ វា សមានោ អហំ ពុទ្ធោស្មីតិ វទាមីតិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពលវតរំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ វេសារជ្ជំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘ខេមប្បត្តោ’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អន្តរាយិកា ធម្មាតិ ឯត្ថ បន អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា, តេ អត្ថតោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា. សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តញ្ហិ អន្តមសោ ទុក្កដ-ទុព្ភាសិតម្បិ មគ្គផលានំ អន្តរាយំ ករោតិ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោ. មេថុនំ សេវតោ ហិ យស្ស កស្សចិ និស្សំសយមេវ មគ្គផលានំ អន្តរាយោ ហោតិ. យស្ស ខោ បន តេសុ អត្ថាយាតិ រាគក្ខយាទីសុ យស្ស អត្ថាយ. ធម្មោ ទេសិតោតិ អសុភភាវនាទិធម្មោ កថិតោ. តត្រ វត មន្តិ តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេ មំ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទសពលញាណាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា

១៥១. ‘‘អដ្ឋ ខោ ឥមា សារិបុត្តា’’តិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? វេសារជ្ជញាណស្ស ពលទស្សនត្ថំ. យថា ហិ ព្យត្តំ បរិសំ អជ្ឈោគាហេត្វា វិញ្ញូនំ ចិត្តំ អារាធនសមត្ថាយ កថាយ ធម្មកថិកស្ស ឆេកភាវោ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ឥមា អដ្ឋ បរិសា បត្វា វេសារជ្ជញាណស្ស វេសារជ្ជភាវោ សក្កា ញាតុន្តិ វេសារជ្ជញាណស្ស ពលំ ទស្សេន្តោ, អដ្ឋ ខោ ឥមា សារិបុត្តាតិអាទិមាហ.

តត្ថ ខត្តិយបរិសាតិ ខត្តិយានំ សន្និបតិត្វា និសិន្នដ្ឋានំ, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. មារកាយិកានំ បន សន្និបតិត្វា និសិន្នដ្ឋានំ មារបរិសា វេទិតព្ពា, ន មារានំ. សព្ពាបិ ចេតា បរិសា ឧគ្គដ្ឋានទស្សនវសេន គហិតា. មនុស្សា ហិ ‘‘ឯត្ថ រាជា និសិន្នោ’’តិ បកតិវចនម្បិ វត្តុំ ន សក្កោន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ. ឯវំ ឧគ្គា ខត្តិយបរិសា. ព្រាហ្មណា តីសុ វេទេសុ កុសលា ហោន្តិ, គហបតយោ នានាវោហារេសុ ចេវ អក្ខរចិន្តាយ ច. សមណា សកវាទបរវាទេសុ កុសលា ហោន្តិ. តេសំ មជ្ឈេ ធម្មកថាកថនំ នាម អតិវិយ ភារោ. អមនុស្សាបិ ឧគ្គា ហោន្តិ. អមនុស្សោតិ ហិ វុត្តមត្តេបិ មនុស្សានំ សកលសរីរំ សង្កម្បតិ, តេសំ រូបំ វា ទិស្វា សទ្ទំ វា សុត្វា សត្តា វិសញ្ញិនោ ហោន្តិ. ឯវំ អមនុស្សបរិសា ឧគ្គា. តាសុបិ ធម្មកថាកថនំ នាម អតិវិយ ភារោ. ឥតិ ឧគ្គដ្ឋានទស្សនវសេន តា គហិតាតិ វេទិតព្ពា.