១០. វិតក្កសណ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

២១៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ វិតក្កសណ្ឋានសុត្តំ. តត្ថ អធិចិត្តមនុយុត្តេនាតិ ទសកុសលកម្មបថវសេន ឧប្បន្នំ ចិត្តំ ចិត្តមេវ, វិបស្សនាបាទកអដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ តតោ ចិត្តតោ អធិកំ ចិត្តន្តិ អធិចិត្តំ. អនុយុត្តេនាតិ តំ អធិចិត្តំ អនុយុត្តេន, តត្ថ យុត្តប្បយុត្តេនាតិ អត្ថោ.

តត្រាយំ ភិក្ខុ បុរេភត្តំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ និសីទនំ អាទាយ អសុកស្មិំ រុក្ខមូលេ វា វនសណ្ឌេ វា បព្ពតបាទេ វា បព្ភារេ វា សមណធម្មំ ករិស្សាមីតិ និក្ខមន្តោបិ, តត្ថ គន្ត្វា ហត្ថេហិ វា បាទេហិ វា និសជ្ជដ្ឋានតោ តិណបណ្ណានិ អបនេន្តោបិ អធិចិត្តំ អនុយុត្តោយេវ. និសីទិត្វា បន ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិហរន្តោបិ អធិចិត្តំ អនុយុត្តោយេវ.

និមិត្តានីតិ ការណានិ. កាលេន កាលន្តិ សមយេ សមយេ. ន នុ ច កម្មដ្ឋានំ នាម មុហុត្តម្បិ អឆឌ្ឌេត្វា និរន្តរំ មនសិកាតព្ពំ, កស្មា ភគវា ‘‘កាលេន កាល’’ន្តិ អាហាតិ. បាឡិយញ្ហិ អដ្ឋតិំស កម្មដ្ឋានានិ វិភត្តានិ, តេសុ ភិក្ខុនា អត្តនោ ចិត្តរុចិតំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នេន យាវ កោចិទេវ ឧបក្កិលេសោ នុប្បជ្ជតិ, តាវ ឥមេសំ និមិត្តានំ មនសិការកិច្ចំ នត្ថិ. យទា បន ឧប្បជ្ជតិ, តទា ឥមានិ គហេត្វា ចិត្តេ ឧប្បន្នំ អព្ពុទំ នីហរិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

ឆន្ទូបសំហិតាតិ ឆន្ទសហគតា រាគសម្បយុត្តា. ឥមេសំ បន តិណ្ណំ វិតក្កានំ ខេត្តញ្ច អារម្មណញ្ច ជានិតព្ពំ. តត្ថ ឆន្ទូបសញ្ហិតានំ អដ្ឋ លោភសហគតចិត្តានិ ខេត្តំ, ទោសូបសញ្ហិតានំ ទ្វេ ទោមនស្សសហគតានិ, មោហូបសញ្ហិតានំ ទ្វាទសបិ អកុសលចិត្តានិ. វិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តចិត្តានិ បន ទ្វេ ឯតេសំ បាដិបុគ្គលិកំ ខេត្តំ. សព្ពេសម្បិ សត្តា ចេវ សង្ខារា ច អារម្មណំ, ឥដ្ឋានិដ្ឋអសមបេក្ខិតេសុ ហិ សត្តេសុ ច សង្ខារេសុ ច តេ ឧប្បជ្ជន្តិ. អញ្ញម្បិ និមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ កុសលូបសំហិតន្តិ តតោ និមិត្តតោ អញ្ញំ កុសលនិស្សិតំ និមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. តត្ថ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម ឆន្ទូបសញ្ហិតេ វិតក្កេ សត្តេសុ ឧប្បន្នេ អសុភភាវនា អញ្ញំ និមិត្តំ នាម. សង្ខារេសុ ឧប្បន្នេ អនិច្ចមនសិការោ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម. ទោសូបសញ្ហិតេ សត្តេសុ ឧប្បន្នេ មេត្តាភាវនា អញ្ញំ និមិត្តំ នាម. សង្ខារេសុ ឧប្បន្នេ ធាតុមនសិការោ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម. មោហូបសញ្ហិតេ យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បន្នេ បញ្ចធម្មូបនិស្សយោ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម.

ឥមស្ស ហត្ថា វា សោភនា បាទា វាតិអាទិនា នយេន ហិ សត្តេសុ លោភេ ឧប្បន្នេ អសុភតោ ឧបសំហរិតព្ពំ. កិម្ហិ សារត្តោសិ? កេសេសុ សារត្តោសិ. លោមេសុ…បេ… មុត្តេសុ សារត្តោសិ. អយំ អត្តភាវោ នាម តីហិ អដ្ឋិសតេហិ ឧស្សាបិតោ, នវហិ ន្ហារុសតេហិ អាពទ្ធោ, នវហិ មំសបេសិសតេហិ អនុលិត្តោ, អល្លចម្មេន បរិយោនទ្ធោ, ឆវិរាគេន បដិច្ឆន្នោ, នវហិ វណមុខេហិ នវនវុតិលោមកូបសហស្សេហិ ច អសុចិ បគ្ឃរតិ, កុណបបូរិតោ, ទុគ្គន្ធោ, ជេគុច្ឆោ, បដិកូលោ, ទ្វត្តិំសកុណបសញ្ចយោ, នត្ថេត្ថ សារំ វា វរំ វាតិ ឯវំ អសុភតោ ឧបសំហរន្តស្ស សត្តេសុ ឧប្បន្នោ លោភោ បហីយតិ, តេនស្ស អសុភតោ ឧបសំហរណំ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម ហោតិ.

បត្តចីវរាទីសុ សង្ខារេសុ លោភេ ឧប្បន្នេ ទ្វីហាការេហិ សង្ខារមជ្ឈត្តតំ សមុដ្ឋាបេតីតិ សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន អស្សាមិកតាវកាលិកភាវវសេន មនសិករោតោ សោ បហីយតិ. តេនស្ស អនិច្ចតោ មនសិការោ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម ហោតិ. សត្តេសុ ទោសេ ឧប្បន្នេ បន អាឃាតវិនយកកចោបមោវាទាទីនំ វសេន មេត្តា ភាវេតព្ពា, តំ ភាវយតោ ទោសោ បហីយតិ, តេនស្ស មេត្តាភាវនា អញ្ញំ និមិត្តំ នាម ហោតិ. ខាណុកណ្ដកតិណបណ្ណាទីសុ បន ទោសេ ឧប្បន្នេ ត្វំ កស្ស កុប្បសិ, កិំ បថវីធាតុយា, ឧទាហុ អាបោធាតុយា, កោ វា បនាយំ កុប្បតិ នាម, កិំ បថវីធាតុ ឧទាហុ អាបោធាតូតិអាទិនា នយេន ធាតុមនសិការំ ករោន្តស្ស ទោសោ បហីយតិ. តេនស្ស ធាតុមនសិការោ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម ហោតិ.

មោហេ បន យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បន្នេ –

‘‘គរូសំវាសោ ឧទ្ទេសោ, ឧទ្ទិដ្ឋបរិបុច្ឆនំ;

កាលេន ធម្មស្សវនំ, ឋានាដ្ឋានវិនិច្ឆយោ;

បញ្ច ធម្មូបនិស្សាយ, មោហធាតុ បហីយតី’’តិ. –

ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឧបនិស្សិតព្ពា. គរុំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ហិ ភិក្ខុ – ‘‘អាចរិយោ គាមប្បវេសនំ អនាបុច្ឆន្តស្ស បត្តកាលេ វត្តំ អករោន្តស្ស ឃដសតឧទកាហរណាទិទណ្ឌកម្មំ ករោតី’’តិ យត្តប្បដិយត្តោ ហោតិ, អថស្ស មោហោ បហីយតិ. ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តោបិ – ‘‘អាចរិយោ ឧទ្ទេសកាលេ ឧទ្ទេសំ អគ្គណ្ហន្តស្ស អសាធុកំ សជ្ឈាយន្តស្ស ច ទណ្ឌកម្មំ ករោតី’’តិ យត្តប្បដិយត្តោ ហោតិ, ឯវម្បិស្ស មោហោ បហីយតិ. គរុភាវនីយេ ភិក្ខូ ឧបសំកមិត្វា ‘‘ឥទំ ភន្តេ កថំ ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ បរិបុច្ឆន្តោ កំខំ វិនោទេតិ, ឯវម្បិស្ស មោហោ បហីយតិ. កាលេន ធម្មសវនដ្ឋានំ គន្ត្វា សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តស្សាបិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ អត្ថោ បាកដោ ហោតិ. ឯវម្បិស្ស មោហោ បហីយតិ. ឥទមស្ស ការណំ, ឥទំ ន ការណន្តិ ឋានាដ្ឋានវិនិច្ឆយេ ឆេកោ ហោតិ, ឯវម្បិស្ស មោហោ បហីយតិ. តេនស្ស បញ្ចធម្មូបនិស្សយោ អញ្ញំ និមិត្តំ នាម ហោតិ.

អបិច អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ យំកិញ្ចិ ភាវេន្តស្សាបិ ឥមេ វិតក្កា បហីយន្តិ ឯវ. ឥមានិ បន និមិត្តានិ ឧជុវិបច្ចនីកានិ បដិបក្ខភូតានិ. ឥមេហិ បហីនា រាគាទយោ សុប្បហីនា ហោន្តិ. យថា ហិ អគ្គិំ អល្លកដ្ឋេហិបិ បំសូហិបិ សាខាទីហិបិ បោថេត្វា និព្ពាបេន្តិយេវ, ឧទកំ បន អគ្គិស្ស ឧជុវិបច្ចនីកំ, តេន និព្ពុតោ សុនិព្ពុតោ ហោតិ, ឯវមិមេហិ និមិត្តេហិ បហីនា រាគាទយោ សុប្បហីនា ហោន្តិ. តស្មា ឯតានិ កថិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

កុសលូបសំហិតន្តិ កុសលនិស្សិតំ កុសលស្ស បច្ចយភូតំ. អជ្ឈត្តមេវាតិ គោចរជ្ឈត្តំយេវ. បលគណ្ឌោតិ វឌ្ឍកី. សុខុមាយ អាណិយាតិ យំ អាណិំ នីហរិតុកាមោ ហោតិ, តតោ សុខុមតរាយ សារទារុអាណិយា. ឱឡារិកំ អាណិន្តិ ចន្ទផលកេ វា សារផលកេ វា អាកោដិតំ វិសមាណិំ. អភិនិហនេយ្យាតិ មុគ្គរេន អាកោដេន្តោ ហនេយ្យ. អភិនីហរេយ្យាតិ ឯវំ អភិនិហនន្តោ ផលកតោ នីហរេយ្យ. អភិនិវសេយ្យាតិ ឥទានិ ពហុ និក្ខន្តាតិ ញត្វា ហត្ថេន ចាលេត្វា និក្កឌ្ឍេយ្យ. តត្ថ ផលកំ វិយ ចិត្តំ, ផលកេ វិសមាណី វិយ អកុសលវិតក្កា, សុខុមាណី វិយ អញ្ញំ អសុភភាវនាទិកុសលនិមិត្តំ, សុខុមាណិយា ឱឡារិកាណិនីហរណំ វិយ អសុភភាវនាទីហិ កុសលនិមិត្តេហិ តេសំ វិតក្កានំ នីហរណំ.

២១៧. អហិកុណបេនាតិអាទិ អតិជេគុច្ឆបដិកូលកុណបទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កណ្ឋេ អាសត្តេនាតិ កេនចិទេវ បច្ចត្ថិកេន អានេត្វា កណ្ឋេ ពទ្ធេន បដិមុក្កេន. អដ្ដិយេយ្យាតិ អដ្ដោ ទុក្ខិតោ ភវេយ្យ. ហរាយេយ្យាតិ លជ្ជេយ្យ. ជិគុច្ឆេយ្យាតិ សញ្ជាតជិគុច្ឆោ ភវេយ្យ.

បហីយន្តីតិ ឯវំ ឥមិនាបិ ការណេន ឯតេ អកុសលា ធម្មា សាវជ្ជា ទុក្ខវិបាកាតិ អត្តនោ បញ្ញាពលេន ឧបបរិក្ខតោ អហិកុណបាទីនិ វិយ ជិគុច្ឆន្តស្ស បហីយន្តិ. យោ បន អត្តនោ បញ្ញាពលេន ឧបបរិក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, តេន អាចរិយំ វា ឧបជ្ឈាយំ វា អញ្ញតរំ វា គរុដ្ឋានិយំ សព្រហ្មចារិំ សង្ឃត្ថេរំ វា ឧបសង្កមិត្វា ឃណ្ឌិំ បហរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃមេវ វា សន្និបាតេត្វា អារោចេតព្ពំ, ពហុនញ្ហិ សន្និបាតេ ភវិស្សតេវ ឯកោ បណ្ឌិតមនុស្សោ, ស្វាយំ ឯវំ ឯតេសុ អាទីនវោ ទដ្ឋព្ពោតិ កថេស្សតិ, កាយវិច្ឆិន្ទនីយកថាទីហិ វា បន តេ វិតក្កេ និគ្គណ្ហិស្សតីតិ.

២១៨. អសតិអមនសិការោ អាបជ្ជិតព្ពោតិ នេវ សោ វិតក្កោ សរិតព្ពោ ន មនសិកាតព្ពោ, អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. យថា ហិ រូបំ អបស្សិតុកាមោ បុរិសោ អក្ខីនិ និមីលេយ្យ, ឯវមេវ មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នេន ភិក្ខុនា ចិត្តម្ហិ វិតក្កេ ឧប្បន្នេ អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. ឯវមស្ស សោ វិតក្កោ បហីយតិ, តស្មិំ បហីនេ បុន កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសីទិតព្ពំ.

សចេ ន បហីយតិ, ឧគ្គហិតោ ធម្មកថាបពន្ធោ ហោតិ, សោ មហាសទ្ទេន សជ្ឈាយិតព្ពោ. ឯវម្បិ ចេ អញ្ញវិហិតកស្ស សតោ សោ ន បហីយតិ. ថវិកាយ មុដ្ឋិបោត្ថកោ ហោតិ, យត្ថ ច ពុទ្ធវណ្ណាបិ ធម្មវណ្ណាបិ លិខិតា ហោន្តិ, តំ នីហរិត្វា វាចេន្តេន អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. ឯវម្បិ ចេ ន បហីយតិ, ថវិកតោ អរណិសហិតានិ នីហរិត្វា ‘‘អយំ ឧត្តរារណី អយំ អធរារណី’’តិ អាវជ្ជេន្តេន អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. ឯវម្បិ ចេ ន បហីយតិ, សិបាដិកំ នីហរិត្វា ‘‘ឥទំ អារកណ្ដកំ នាម, អយំ បិប្ផលកោ នាម, ឥទំ នខច្ឆេទនំ នាម, អយំ សូចិ នាមា’’តិ បរិក្ខារំ សមន្នានេន្តេន អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. ឯវម្បិ ចេ ន បហីយតិ, សូចិំ គហេត្វា ចីវរេ ជិណ្ណដ្ឋានំ សិព្ពន្តេន អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. ឯវំ យាវ ន បហីយតិ, តាវ តំ តំ កុសលកម្មំ ករោន្តេន អញ្ញវិហិតកេន ភវិតព្ពំ. បហីនេ បុន មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសីទិតព្ពំ, នវកម្មំ បន ន បដ្ឋបេតព្ពំ. កស្មា? វិតក្កេ បច្ឆិន្នេ កម្មដ្ឋានមនសិការស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ.

បោរាណកបណ្ឌិតា បន នវកម្មំ កត្វាបិ វិតក្កំ បច្ឆិន្ទិំសុ. តត្រិទំ វត្ថុ – តិស្សសាមណេរស្ស កិរ ឧបជ្ឈាយោ តិស្សមហាវិហារេ វសតិ. តិស្សសាមណេរោ ‘‘ភន្តេ ឧក្កណ្ឋិតោម្ហី’’តិ អាហ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ន្ហានឧទកំ ទុល្លភំ, មំ គហេត្វា ចិត្តលបព្ពតំ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. សោ តថា អកាសិ. តត្ថ នំ ថេរោ អាហ ‘‘អយំ វិហារោ អច្ចន្តសង្ឃិកោ, ឯកំ បុគ្គលិកដ្ឋានំ ករោហី’’តិ. សោ សាធុ ភន្តេតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំយុត្តនិកាយំ បព្ភារសោធនំ តេជោធាតុកសិណបរិកម្មន្តិ តីណីបិ ឯកតោ អារភិត្វា កម្មដ្ឋានំ អប្បនំ បាបេសិ, សំយុត្តនិកាយំ បរិយោសាបេសិ, លេណកម្មំ និដ្ឋាបេសិ, សព្ពំ កត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សញ្ញំ អទាសិ. ឧបជ្ឈាយោ ‘‘ទុក្ខេន តេ សាមណេរ កតំ, អជ្ជ តាវ ត្វំយេវ វសាហី’’តិ អាហ. សោ តំ រត្តិំ លេណេ វសន្តោ ឧតុសប្បាយំ លភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយិ. តស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ អកំសុ. អជ្ជាបិ តិស្សត្ថេរចេតិយន្តិ បញ្ញាយតិ. ឥទំ បព្ពំ អសតិបព្ពំ នាម.

២១៩. ឥមស្មិំ ឋត្វា វិតក្កេ និគ្គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តោ ឥធ ឋត្វា និគ្គណ្ហិស្សតីតិ វិតក្កមូលភេទំ បព្ពំ ទស្សេន្តោ បុន តស្ស ចេ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ វិតក្កសង្ខារសណ្ឋានំ មនសិកាតព្ពន្តិ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, បច្ចយោ, ការណំ មូលន្តិ អត្ថោ. សន្តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ សណ្ឋានំ, វិតក្កសង្ខារស្ស សណ្ឋានំ វិតក្កសង្ខារសណ្ឋានំ, តំ មនសិកាតព្ពន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, អយំ វិតក្កោ កិំ ហេតុ កិំ បច្ចយា កិំ ការណា ឧប្បន្នោតិ វិតក្កានំ មូលញ្ច មូលមូលញ្ច មនសិកាតព្ពន្តិ. កិំ នុ ខោ អហំ សីឃំ គច្ឆាមីតិ កេន នុ ខោ ការណេន អហំ សីឃំ គច្ឆាមិ? យំនូនាហំ សណិកំ គច្ឆេយ្យន្តិ កិំ មេ ឥមិនា សីឃគមនេន, សណិកំ គច្ឆិស្សាមីតិ ចិន្តេសិ. សោ សណិកំ គច្ឆេយ្យាតិ សោ ឯវំ ចិន្តេត្វា សណិកំ គច្ឆេយ្យ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

តត្ថ តស្ស បុរិសស្ស សីឃគមនកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វិតក្កសមារុឡ្ហកាលោ. តស្ស សណិកគមនកាលោ វិយ ឥមស្ស វិតក្កចារបច្ឆេទនកាលោ. តស្ស ឋិតកាលោ វិយ ឥមស្ស វិតក្កចារេ បច្ឆិន្នេ មូលកម្មដ្ឋានំ ចិត្តោតរណកាលោ. តស្ស និសិន្នកាលោ វិយ ឥមស្ស វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តប្បត្តកាលោ. តស្ស និបន្នកាលោ វិយ ឥមស្ស និព្ពានារម្មណាយ ផលសមាបត្តិយា ទិវសំ វីតិវត្តនកាលោ. តត្ថ ឥមេ វិតក្កា កិំ ហេតុកា កិំ បច្ចយាតិ វិតក្កានំ មូលមូលំ គច្ឆន្តស្ស វិតក្កចារោ សិថិលោ ហោតិ. តស្មិំ សិថិលីភូតេ មត្ថកំ គច្ឆន្តេ វិតក្កា សព្ពសោ និរុជ្ឈន្តិ. អយមត្ថោ ទុទ្ទុភជាតកេនបិ ទីបេតព្ពោ –

សសកស្ស កិរ ពេលុវរុក្ខមូលេ និទ្ទាយន្តស្ស ពេលុវបក្កំ វណ្ដតោ ឆិជ្ជិត្វា កណ្ណមូលេ បតិតំ. សោ តស្ស សទ្ទេន ‘‘បថវី ភិជ្ជតី’’តិ សញ្ញាយ ឧដ្ឋហិត្វា វេគេន បលាយិ. តំ ទិស្វា បុរតោ អញ្ញេបិ ចតុប្បទា បលាយិំសុ. តទា ពោធិសត្តោ សីហោ ហោតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បថវី នាម កប្បវិនាសេ ភិជ្ជតិ, អន្តរា បថវីភេទោ នាម នត្ថិ, យំនូនាហំ មូលមូលំ គន្ត្វា អនុវិជ្ជេយ្យ’’ន្តិ. សោ ហត្ថិនាគតោ បដ្ឋាយ យាវ សសកំ បុច្ឆិ ‘‘តយា, តាត, បថវី ភិជ្ជមានា ទិដ្ឋា’’តិ. សសោ ‘‘អាម ទេវា’’តិ អាហ. សីហោ ‘‘ឯហិ, ភោ, ទស្សេហី’’តិ. សសោ ‘‘ន សក្កោមិ សាមី’’តិ. ‘‘ឯហិ, រេ, មា ភាយី’’តិ សណ្ហមុទុកេន គហេត្វា គតោ សសោ រុក្ខស្ស អវិទូរេ ឋត្វា –

‘‘ទុទ្ទុភាយតិ ភទ្ទន្តេ, យស្មិំ ទេសេ វសាមហំ;

អហម្បេតំ ន ជានាមិ, កិមេតំ ទុទ្ទុភាយតី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨៥) –

គាថមាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ត្វំ ឯត្ថេវ តិដ្ឋា’’តិ រុក្ខមូលំ គន្ត្វា សសកស្ស និបន្នដ្ឋានំ អទ្ទស, ពេលុវបក្កំ អទ្ទស, ឧទ្ធំ ឱលេកេត្វា វណ្ដំ អទ្ទស, ទិស្វា ‘‘អយំ សសោ ឯត្ថ និបន្នោ, និទ្ទាយមានោ ឥមស្ស កណ្ណមូលេ បតិតស្ស សទ្ទេន ‘បថវី ភិជ្ជតី’តិ ឯវំសញ្ញី ហុត្វា បលាយី’’តិ ញត្វា តំ ការណំ សសំ បុច្ឆិ. សសោ ‘‘អាម, ទេវា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ពេលុវ បតិតំ សុត្វា, ទុទ្ទុភន្តិ សសោ ជវិ;

សសស្ស វចនំ សុត្វា, សន្តត្តា មិគវាហិនី’’តិ. (ជា. ១.៤.៨៦);

តតោ ពោធិសត្តោ ‘‘មា ភាយថា’’តិ មិគគណេ អស្សាសេសិ. ឯវំ វិតក្កានំ មូលមូលំ គច្ឆន្តស្ស វិតក្កា បហីយន្តិ.

២២០. ឥមស្មិំ វិតក្កមូលភេទបព្ពេ ឋត្វា វិតក្កេ និគ្គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តេន បន ឯវំ និគ្គណ្ហិតព្ពាតិ អបរម្បិ ការណំ ទស្សេន្តោ បុន តស្ស ចេ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

ទន្តេភិទន្តមាធាយាតិ ហេដ្ឋាទន្តេ ឧបរិទន្តំ ឋបេត្វា. ចេតសា ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តេន អកុសលចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហិតព្ពំ. ពលវា បុរិសោតិ យថា ថាមសម្បន្នោ មហាពលោ បុរិសោ ទុព្ពលំ បុរិសំ សីសេ វា គលេ វា ខន្ធេ វា គហេត្វា អភិនិគ្គណ្ហេយ្យ អភិនិប្បីឡេយ្យ អភិសន្តាបេយ្យ សន្តត្តំ កិលន្តំ មុច្ឆាបរេតំ វិយ ករេយ្យ, ឯវមេវ ភិក្ខុនា វិតក្កេហិ សទ្ធិំ បដិមល្លេន ហុត្វា ‘‘កេ ច តុម្ហេ កោ ចាហ’’ន្តិ អភិភវិត្វា – ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ សរីរេ ឧបសុស្សតុ មំសលោហិត’’ន្តិ (អ. និ. ២.៥) ឯវំ មហាវីរិយំ បគ្គយ្ហ វិតក្កា និគ្គណ្ហិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ឥម អត្ថទីបិកំ ឧបមំ អាហរិ.

២២១. យតោ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ បរិយាទានភាជនិយំ នាម, តំ ឧត្តានត្ថមេវ. យថា បន សត្ថាចរិយោ តិរោរដ្ឋា អាគតំ រាជបុត្តំ បញ្ចាវុធសិប្បំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ‘‘គច្ឆ, អត្តនោ រដ្ឋេ រជ្ជំ គណ្ហ. សចេ តេ អន្តរាមគ្គេ ចោរា ឧដ្ឋហន្តិ, ធនុនា កម្មំ កត្វា គច្ឆ. សចេ តេ ធនុ នស្សតិ វា ភិជ្ជតិ វា សត្តិយា អសិនា’’តិ ឯវំ បញ្ចហិបិ អាវុធេហិ កត្តព្ពំ ទស្សេត្វា ឧយ្យោជេតិ. សោ តថា កត្វា សករដ្ឋំ គន្ត្វា រជ្ជំ គហេត្វា រជ្ជសិរិំ អនុភោតិ. ឯវមេវំ ភគវា អធិចិត្តមនុយុត្តំ ភិក្ខុំ អរហត្តគហណត្ថាយ ឧយ្យោជេន្តោ – ‘‘សចស្ស អន្តរា អកុសលវិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញនិមិត្តបព្ពេ ឋត្វា តេ និគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ. តត្ថ អសក្កោន្តោ អាទីនវបព្ពេ ឋត្វា, តត្រាបិ អសក្កោន្តោ អសតិបព្ពេ ឋត្វា, តត្រាបិ អសក្កោន្តោ វិតក្កមូលភេទបព្ពេ ឋត្វា, តត្រាបិ អសក្កោន្តោ អភិនិគ្គណ្ហនបព្ពេ ឋត្វា វិតក្កេ និគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ឥមានិ បញ្ច បព្ពានិ ទេសេសិ.

វសី វិតក្កបរិយាយបថេសូតិ វិតក្កចារបថេសុ ចិណ្ណវសី បគុណវសីតិ វុច្ចតិ. យំ វិតក្កំ អាកង្ខិស្សតីតិ ឥទំ អស្ស វសីភាវាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អយញ្ហិ បុព្ពេ យំ វិតក្កំ វិតក្កេតុកាមោ ហោតិ, តំ ន វិតក្កេតិ. យំ ន វិតក្កេតុកាមោ ហោតិ, តំ វិតក្កេតិ. ឥទានិ បន វសីភូតត្តា យំ វិតក្កំ វិតក្កេតុកាមោ ហោតិ, តំយេវ វិតក្កេតិ. យំ ន វិតក្កេតុកាមោ, ន តំ វិតក្កេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ វិតក្កំ អាកង្ខិស្សតិ, តំ វិតក្កំ វិតក្កេស្សតិ. យំ វិតក្កំ នាកង្ខិស្សតិ, ន តំ វិតក្កំ វិតក្ខេស្សតី’’តិ. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិអាទិ សព្ពាសវសុត្តេ វុត្តមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

វិតក្កសណ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលបណ្ណាសដ្ឋកថាយ បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.