១. ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡសីហនាទសុត្តំ. យស្មា បនស្ស អត្ថុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ, តស្មា តំ ទស្សេត្វា ចស្ស អនុបុព្ពបទវណ្ណនំ ករិស្សាម. កតរាយ បនិទំ អត្ថុប្បត្តិយា និក្ខិត្តន្តិ? លាភសក្ការបច្ចយា តិត្ថិយបរិទេវិតេ. ភគវតោ កិរ ធម្មទាយាទសុត្តេ វុត្តនយេន មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. ចតុប្បមាណិកោ ហិ អយំ លោកសន្និវាសោ, រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ, ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ, លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ, ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ ឥមេសំ បុគ្គលានំ វសេន ចតុធា ឋិតោ.

តេសំ ឥទំ នានាករណំ – កតមោ ច បុគ្គលោ រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារោហំ វា បស្សិត្វា បរិណាហំ វា បស្សិត្វា សណ្ឋានំ វា បស្សិត្វា បារិបូរិំ វា បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បរវណ្ណនាយ បរថោមនាយ បរបសំសនាយ បរវណ្ណហារិកាយ, តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ចីវរលូខំ វា បស្សិត្វា បត្តលូខំ វា បស្សិត្វា, សេនាសនលូខំ វា បស្សិត្វា វិវិធំ វា ទុក្ករការិកំ បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ.

កតមោ ច បុគ្គលោ ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ សីលំ វា បស្សិត្វា សមាធិំ វា បស្សិត្វា បញ្ញំ វា បស្សិត្វា តត្ថ បមាណំ គហេត្វា បសាទំ ជនេតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ.

ឥមេសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ រូបប្បមាណោបិ ភគវតោ អារោហបរិណាហសណ្ឋានបារិបូរិវណ្ណបោក្ខរតំ, អសីតិអនុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតត្តា នានារតនវិចិត្តមិវ សុវណ្ណមហាបដំ, ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសមាកិណ្ណតាយ តារាគណសមុជ្ជលំ វិយ គគនតលំ សព្ពផាលិផុល្លំ វិយ ច យោជនសតុព្ពេធំ បារិច្ឆត្តកំ អដ្ឋារសរតនុព្ពេធំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបំ សស្សិរិកំ អនោបមសរីរំ ទិស្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ.

ឃោសប្បមាណោបិ, ភគវតា កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោ បូរិតា អង្គបរិច្ចាគោ បុត្តទារបរិច្ចាគោ, រជ្ជបរិច្ចាគោ អត្តបរិច្ចាគោ នយនបរិច្ចាគោ ច កតោតិអាទិនា នយេន បវត្តំ ឃោសំ សុត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ.

លូខប្បមាណោបិ ភគវតោ ចីវរលូខំ ទិស្វា ‘‘សចេ ភគវា អគារំ អជ្ឈាវសិស្ស, កាសិកវត្ថមេវ អធារយិស្ស. បព្ពជិត្វា បនានេន សាណបំសុកូលចីវរេន សន្តុស្សមានេន ភារិយំ កត’’ន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ. បត្តលូខម្បិ ទិស្វា – ‘‘ឥមិនា អគារំ អជ្ឈាវសន្តេន រត្តវរសុវណ្ណភាជនេសុ ចក្កវត្តិភោជនារហំ សុគន្ធសាលិភោជនំ បរិភុត្តំ, បព្ពជិត្វា បន បាសាណមយំ បត្តំ អាទាយ ឧច្ចនីចកុលទ្វារេសុ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធបិណ្ឌិយាលោបេន សន្តុស្សមានោ ភារិយំ ករោតី’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ. សេនាសនលូខំ ទិស្វាបិ – ‘‘អយំ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេសុ តីសុ បាសាទេសុ តិវិធនាដកបរិវារោ ទិព្ពសម្បត្តិំ វិយ រជ្ជសិរិំ អនុភវិត្វា ឥទានិ បព្ពជ្ជូបគតោ រុក្ខមូលសេនាសនាទីសុ ទារុផលកសិលាបដ្ដបីឋមញ្ចកាទីហិ សន្តុស្សមានោ ភារិយំ ករោតី’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ. ទុក្ករការិកមស្ស ទិស្វាបិ – ‘‘ឆព្ពស្សានិ នាម មុគ្គយូសកុលត្ថយូសហរេណុយូសាទីនំ បសដមត្តេន យាបេស្សតិ, អប្បាណកំ ឈានំ ឈាយិស្សតិ, សរីរេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខោ វិហរិស្សតិ, អហោ ទុក្ករការកោ ភគវា’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ.

ធម្មប្បមាណោបិ ភគវតោ សីលគុណំ សមាធិគុណំ បញ្ញាគុណំ ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិសម្បទំ អភិញ្ញាបារិបូរិំ យមកបាដិហារិយំ ទេវោរោហណំ បាថិកបុត្តទមនាទីនិ ច អនេកានិ អច្ឆរិយានិ ទិស្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ, តេ ឯវំ បសន្នា ភគវតោ មហន្តំ លាភសក្ការំ អភិហរន្តិ. តិត្ថិយានំ បន ពាវេរុជាតកេ កាកស្ស វិយ លាភសក្ការោ បរិហាយិត្ថ. យថាហ –

‘‘អទស្សនេន មោរស្ស, សិខិនោ មញ្ជុភាណិនោ;

កាកំ តត្ថ អបូជេសុំ, មំសេន ច ផលេន ច.

យទា ច សរសម្បន្នោ, មោរោ ពាវេរុមាគមា;

អថ លាភោ ច សក្ការោ, វាយសស្ស អហាយថ.

យាវ នុប្បជ្ជតិ ពុទ្ធោ, ធម្មរាជា បភង្ករោ;

តាវ អញ្ញេ អបូជេសុំ, បុថូ សមណព្រាហ្មណេ.

យទា ច សរសម្បន្នោ, ពុទ្ធោ ធម្មមទេសយិ;

អថ លាភោ ច សក្ការោ, តិត្ថិយានំ អហាយថា’’តិ. (ជា. ១.៤.១៥៣-១៥៦);

តេ ឯវំ បហីនលាភសក្ការា រត្តិំ ឯកទ្វង្គុលមត្តំ ឱភាសេត្វាបិ សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកា វិយ ហតប្បភា អហេសុំ.

យថា ហិ ខជ្ជោបនកា, កាឡបក្ខម្ហិ រត្តិយា;

និទស្សយន្តិ ឱភាសំ, ឯតេសំ វិសយោ ហិ សោ.

យទា ច រស្មិសម្បន្នោ, អព្ភុទេតិ បភង្ករោ;

អថ ខជ្ជុបសង្ឃានំ, បភា អន្តរធាយតិ.

ឯវំ ខជ្ជុបសទិសា, តិត្ថិយាបិ បុថូ ឥធ;

កាឡបក្ខូបមេ លោកេ, ទីបយន្តិ សកំ គុណំ.

យទា ច ពុទ្ធោ លោកស្មិំ, ឧទេតិ អមិតប្បភោ;

និប្បភា តិត្ថិយា ហោន្តិ, សូរិយេ ខជ្ជុបកា យថាតិ.

តេ ឯវំ និប្បភា ហុត្វា កច្ឆុបិឡកាទីហិ កិណ្ណសរីរា បរមបារិជុញ្ញបត្តា យេន ពុទ្ធោ យេន ធម្មោ យេន សង្ឃោ យេន ច មហាជនស្ស សន្និបាតោ, តេន តេន គន្ត្វា អន្តរវីថិយម្បិ សិង្ឃាដកេបិ ចតុក្កេបិ សភាយម្បិ ឋត្វា បរិទេវន្តិ –

‘‘កិំ ភោ សមណោយេវ គោតមោ សមណោ, មយំ អស្សមណា; សមណស្សេវ គោតមស្ស សាវកា សមណា, អម្ហាកំ សាវកា អស្សមណា? សមណស្សេវ គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ, ន អម្ហាកំ, សាវកានញ្ច នោ ទិន្នំ មហប្ផលំ? ននុ សមណោបិ គោតមោ សមណោ, មយម្បិ សមណា. សមណស្សបិ គោតមស្ស សាវកា សមណា, អម្ហាកម្បិ សាវកា សមណា. សមណស្សបិ គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ, អម្ហាកម្បិ សាវកានញ្ច នោ ទិន្នំ មហប្ផលញ្ចេវ? សមណស្សបិ គោតមស្ស សាវកានញ្ចស្ស ទេថ ករោថ, អម្ហាកម្បិ សាវកានញ្ច នោ ទេថ សក្ករោថ? ននុ សមណោ គោតមោ បុរិមានិ ទិវសានិ ឧប្បន្នោ, មយំ បន លោកេ ឧប្បជ្ជមានេយេវ ឧប្បន្នា’’តិ.

ឯវំ នានប្បការំ វិរវន្តិ. អថ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោតិ ចតស្សោ បរិសា តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ភគវតោ អារោចេសុំ ‘‘តិត្ថិយា ភន្តេ ឥទញ្ចិទញ្ច កថេន្តី’’តិ. តំ សុត្វា ភគវា – ‘‘មា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តិត្ថិយានំ វចនេន ‘អញ្ញត្រ សមណោ អត្ថី’តិ សញ្ញិនោ អហុវត្ថា’’តិ វត្វា អញ្ញតិត្ថិយេសុ សមណភាវំ បដិសេធេន្តោ ឥធេវ ច អនុជានន្តោ ឥមិស្សា អត្ថុប្បត្តិយា ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោតិ ឥទំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. អយំ បន និយមោ សេសបទេសុបិ វេទិតព្ពោ. ទុតិយាទយោបិ ហិ សមណា ឥធេវ, ន អញ្ញត្ថ. សមណោតិ សោតាបន្នោ. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមណោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១).

ទុតិយោតិ សកទាគាមី. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច? ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមណោ. ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតិ, សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមណោ’’តិ.

តតិយោតិ អនាគាមី. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, តតិយោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ សមណោ’’តិ.

ចតុត្ថោតិ អរហា. តេនេវាហ – ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ សមណោ’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១). ឥតិ ឥមស្មិំ ឋានេ ចត្តារោ ផលដ្ឋកសមណាវ អធិប្បេតា.

សុញ្ញាតិ រិត្តា តុច្ឆា. បរប្បវាទាតិ ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតិកា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឥមេ សព្ពេបិ ព្រហ្មជាលេ អាគតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. ឥតោ ពាហិរានំ បរេសំ វាទា បរប្បវាទា នាម. តេ សព្ពេបិ ឥមេហិ ចតូហិ ផលដ្ឋកសមណេហិ សុញ្ញា, ន ហិ តេ ឯត្ថ សន្តិ. ន កេវលញ្ច ឯតេហេវ សុញ្ញា, ចតូហិ បន មគ្គដ្ឋកសមណេហិបិ ចតុន្នំ មគ្គានំ អត្ថាយ អារទ្ធវិបស្សកេហិបីតិ ទ្វាទសហិបិ សមណេហិ សុញ្ញា ឯវ. ឥមមេវ អត្ថំ សន្ធាយ ភគវតា មហាបរិនិព្ពានេ វុត្តំ –

‘‘ឯកូនតិំសោ វយសា សុភទ្ទ,

យំ បព្ពជិំ កិំ កុសលានុឯសី;

វស្សានិ បញ្ញាស សមាធិកានិ,

យតោ អហំ បព្ពជិតោ សុភទ្ទ;

ញាយស្ស ធម្មស្ស បទេសវត្តី,

ឥតោ ពហិទ្ធា សមណោបិ នត្ថិ.

‘‘ទុតិយោបិ សមណោ នត្ថិ, តតិយោបិ សមណោ នត្ថិ, ចតុត្ថោបិ សមណោ នត្ថិ. សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤).

ឯត្ថ ហិ បទេសវត្តីតិ អារទ្ធវិបស្សកោ អធិប្បេតោ. តស្មា សោតាបត្តិមគ្គស្ស អារទ្ធវិបស្សកំ មគ្គដ្ឋំ ផលដ្ឋន្តិ តយោបិ ឯកតោ កត្វា សមណោបិ នត្ថីតិ អាហ. សកទាគាមិមគ្គស្ស អារទ្ធវិបស្សកំ មគ្គដ្ឋំ ផលដ្ឋន្តិ តយោបិ ឯកតោ កត្វា ទុតិយោបិ សមណោ នត្ថីតិ អាហ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ.

កស្មា បនេតេ អញ្ញត្ថ នត្ថីតិ? អខេត្តតាយ. យថា ហិ ន អារគ្គេ សាសបោ តិដ្ឋតិ, ន ឧទកបិដ្ឋេ អគ្គិ ជលតិ, ន បិដ្ឋិបាសាណេ ពីជានិ រុហន្តិ, ឯវមេវ ពាហិរេសុ តិត្ថាយតនេសុ ន ឥមេ សមណា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមស្មិំយេវ បន សាសនេ ឧប្បជ្ជន្តិ. កស្មា? ខេត្តតាយ. តេសំ អខេត្តតា ច ខេត្តតា ច អរិយមគ្គស្ស អភាវតោ ច ភាវតោ ច វេទិតព្ពា. តេនាហ ភគវា –

‘‘យស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ន ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ន ឧបលព្ភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ, តតិយោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ, ចតុត្ថោបិ តត្ថ សមណោ ន ឧបលព្ភតិ. យស្មិញ្ច ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ឧបលព្ភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ…បេ…. ចតុត្ថោបិ តត្ថ សមណោ ឧបលព្ភតិ. ឥមស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ, ឥធេវ, សុភទ្ទ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ, ឥធ តតិយោ សមណោ, ឥធ ចតុត្ថោ សមណោ, សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤).

ឯវំ យស្មា តិត្ថាយតនំ អខេត្តំ, សាសនំ ខេត្តំ, តស្មា យថា សុរត្តហត្ថបាទោ សូរកេសរកោ សីហោ មិគរាជា ន សុសានេ វា សង្ការកូដេ វា បដិវសតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតំ បន ហិមវន្តំ អជ្ឈោគាហេត្វា មណិគុហាយំយេវ បដិវសតិ. យថា ច ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា ន គោចរិយហត្ថិកុលាទីសុ នវសុ នាគកុលេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ឆទ្ទន្តកុលេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច វលាហកោ អស្សរាជា ន គទ្រភកុលេ វា ឃោដកកុលេ វា ឧប្បជ្ជតិ, សិន្ធុយា តីរេ បន សិន្ធវកុលេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច សព្ពកាមទទំ មនោហរំ មណិរតនំ ន សង្ការកូដេ វា បំសុបព្ពតាទីសុ វា ឧប្បជ្ជតិ, វេបុល្លបព្ពតព្ភន្តរេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច តិមិរបិង្គលោ មច្ឆរាជា ន ខុទ្ទកបោក្ខរណីសុ ឧប្បជ្ជតិ, ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ មហាសមុទ្ទេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ច ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ សុបណ្ណរាជា ន គាមទ្វារេ ឯរណ្ឌវនាទីសុ បដិវសតិ, មហាសមុទ្ទំ បន អជ្ឈោគាហេត្វា សិម្ពលិទហវនេយេវ បដិវសតិ. យថា ច ធតរដ្ឋោ សុវណ្ណហំសោ ន គាមទ្វារេ អាវាដកាទីសុ បដិវសតិ, នវុតិហំសសហស្សបរិវារោ ហុត្វា ចិត្តកូដបព្ពតេយេវ បដិវសតិ. យថា ច ចតុទ្ទីបិស្សរោ ចក្កវត្តិរាជា ន នីចកុលេ ឧប្បជ្ជតិ, អសម្ភិន្នជាតិខត្តិយកុលេយេវ បន ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមេវ ឥមេសុ សមណេសុ ឯកសមណោបិ ន អញ្ញតិត្ថាយតនេ ឧប្បជ្ជតិ, អរិយមគ្គបរិក្ខិត្តេ បន ពុទ្ធសាសនេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេហិ សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ.

សម្មា សីហនាទំ នទថាតិ ឯត្ថ សម្មាតិ ហេតុនា នយេន ការណេន. សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ អប្បដិនាទំ. ឥមេសញ្ហិ ចតុន្នំ សមណានំ ឥធេវ អត្ថិតាយ អយំ នាទោ សេដ្ឋនាទោ នាម ហោតិ ឧត្តមនាទោ. ‘‘ឥមេ សមណា ឥធេវ អត្ថី’’តិ វទន្តស្ស អញ្ញតោ ភយំ វា អាសង្កា វា នត្ថីតិ អភីតនាទោ នាម ហោតិ. ‘‘អម្ហាកម្បិ សាសនេ ឥមេ សមណា អត្ថី’’តិ បូរណាទីសុ ឯកស្សាបិ ឧដ្ឋហិត្វា វត្តុំ អសមត្ថតាយ អយំ នាទោ អប្បដិនាទោ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ អប្បដិនាទ’’ន្តិ.

១៤០. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតីតិ ឥទំ ខោ បន ការណំ វិជ្ជតិ. យំ អញ្ញតិត្ថិយាតិ យេន ការណេន អញ្ញតិត្ថិយា. ឯត្ថ ច តិត្ថំ ជានិតព្ពំ, តិត្ថករោ ជានិតព្ពោ តិត្ថិយា ជានិតព្ពា, តិត្ថិយសាវកា ជានិតព្ពា. តិត្ថំនាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. ឯត្ថ ហិ សត្តា តរន្តិ ឧប្បលវន្តិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ, តស្មា តិត្ថន្តិ វុច្ចន្តិ. តាសំ ទិដ្ឋីនំ ឧប្បាទេតា តិត្ថករោ នាម. តស្ស លទ្ធិំ គហេត្វា បព្ពជិតា តិត្ថិយា នាម. តេសំ បច្ចយទាយកា តិត្ថិយសាវកាតិ វេទិតព្ពា. បរិព្ពាជកាតិ គិហិពន្ធនំ បហាយ បព្ពជ្ជូបគតា. អស្សាសោតិ អវស្សយោ បតិដ្ឋា ឧបត្ថម្ភោ. ពលន្តិ ថាមោ. យេន តុម្ហេតិ យេន អស្សាសេន វា ពលេន វា ឯវំ វទេថ.

អត្ថិ ខោ នោ, អាវុសោ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ សោ ភគវា សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តេន ភគវតា តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយំ ជានតា, ហត្ថតលេ ឋបិតំ អាមលកំ វិយ សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បស្សតា. អបិច បុព្ពេនិវាសាទីហិ ជានតា, ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតា. តីហិ វិជ្ជាហិ ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហិ ជានតា, សព្ពត្ថ អប្បដិហតេន សមន្តចក្ខុនា បស្សតា. សព្ពធម្មជាននសមត្ថាយ បញ្ញាយ ជានតា, សព្ពសត្តានំ ចក្ខុវិសយាតីតានិ តិរោកុដ្ដាទិគតានិ វាបិ រូបានិ អតិវិសុទ្ធេន មំសចក្ខុនា បស្សតា. អត្តហិតសាធិកាយ សមាធិបទដ្ឋានាយ បដិវេធបញ្ញាយ ជានតា, បរហិតសាធិកាយ ករុណាបទដ្ឋានាយ ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតា. អរីនំ ហតត្តា បច្ចយាទីនំ អរហត្តា ច អរហតា, សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អន្តរាយិកធម្មេ វា ជានតា, និយ្យានិកធម្មេ បស្សតា. កិលេសារីនំ ហតត្តា អរហតា, សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ, ឯវំ ចតុវេសារជ្ជវសេន ចតូហិ អាការេហិ ថោមិតេន ចត្តារោ ធម្មា អក្ខាតា, យេ មយំ អត្តនិ សម្បស្សមានា ឯវំ វទេម, ន រាជរាជមហាមត្តាទីនំ ឧបត្ថម្ភំ កាយពលន្តិ.

សត្ថរិ បសាទោតិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា នយេន ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរន្តានំ ឧប្បន្នប្បសាទោ. ធម្មេ បសាទោតិ ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន ធម្មគុណេ អនុស្សរន្តានំ ឧប្បន្នប្បសាទោ. សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ អរិយកន្តេសុ សីលេសុ បរិបូរការិតា. អរិយកន្តសីលានិ នាម បញ្ចសីលានិ. តានិ ហិ ភវន្តរគតោបិ អរិយសាវកោ អត្តនោ អរិយសាវកភាវំ អជានន្តោបិ ន វីតិក្កមតិ. សចេបិ ហិ នំ កោចិ វទេយ្យ – ‘‘ឥមំ សកលំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ សម្បដិច្ឆិត្វា ខុទ្ទកមក្ខិកំ ជីវិតា វោរោបេហី’’តិ, អដ្ឋានមេតំ, យំ សោ តស្ស វចនំ ករេយ្យ. ឯវំ អរិយានំ សីលានិ កន្តានិ បិយានិ មនាបានិ. តានិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការិតា’’តិ.

សហធម្មិកា ខោ បនាតិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនី សិក្ខមានា សាមណេរោ សាមណេរី ឧបាសកោ ឧបាសិកាតិ ឯតេ សត្ត សហធម្មចារិនោ. ឯតេសុ ហិ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សហធម្មំ ចរតិ សមានសិក្ខតាយ. តថា ភិក្ខុនី ភិក្ខុនីហិ…បេ… ឧបាសិកា ឧបាសិកាហិ, សោតាបន្នោ សោតាបន្នេហិ, សកទាគាមី…បេ… អនាគាមីហិ សហធម្មំ ចរតិ. តស្មា សព្ពេបេតេ សហធម្មិកាតិ វុច្ចន្តិ. អបិចេត្ថ អរិយសាវកាយេវ អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ ភវន្តរេបិ មគ្គទស្សនម្ហិ វិវាទោ នត្ថិ, តស្មា តេ អច្ចន្តំ ឯកធម្មចារិតាយ សហធម្មិកា. ឥមិនា, ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា នយេន សង្ឃំ អនុស្សរន្តានំ ឧប្បន្នប្បសាទោ កថិតោ. ឯត្តាវតា ចត្តារិ សោតាបន្នស្ស អង្គានិ កថិតានិ ហោន្តិ.

ឥមេ ខោ នោ, អាវុសោតិ, អាវុសោ, ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា តេន ភគវតា អម្ហាកំ អស្សាសោ ចេវ ពលញ្ចាតិ អក្ខាតា, យេ មយំ អត្តនិ សម្បស្សមានា ឯវំ វទេម.

១៤១. យោ អម្ហាកំ សត្ថាតិ ឥមិនា បូរណកស្សបាទិកេ ឆ សត្ថារោ អបទិស្សន្តិ. យថា បន ឥទានិ សាសនេ អាចរិយុបជ្ឈាយាទីសុ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ, អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ គេហសិតបេមំ ហោតិ. ឯវរូបំ បេមំ សន្ធាយ ‘‘សត្ថរិ បសាទោ’’តិ វទន្តិ. ថេរោ បនាហ – ‘‘យស្មា សត្ថា នាម ន ឯកស្ស, ន ទ្វិន្នំ ហោតិ, សទេវកស្ស លោកស្ស ឯកោវ សត្ថា, តស្មា តិត្ថិយា ‘អម្ហាកំ សត្ថា’ តិ ឯកបទេនេវ សត្ថារំ វិសុំ កត្វា ឥមិនាវ បទេន វិរុទ្ធា បរាជិតា’’តិ. ធម្មេ បសាទោតិ ឥទំ បន យថា ឥទានិ សាសនេ ‘‘អម្ហាកំ ទីឃនិកាយោ អម្ហាកំ មជ្ឈិមនិកាយោ’’តិ មមាយន្តិ, ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ បរិយត្តិធម្មេ គេហសិតបេមំ សន្ធាយ វទន្តិ. សីលេសូតិ អជសីលគោសីលមេណ្ឌកសីលកុក្កុរសីលាទីសុ. ឥធ នោ អាវុសោតិ ឯត្ថ ឥធាតិ បសាទំ សន្ធាយ វទន្តិ. កោ អធិប្បយាសោតិ កោ អធិកប្បយោគោ. យទិទន្តិ យមិទំ តុម្ហាកញ្ចេវ អម្ហាកញ្ច នានាករណំ វទេយ្យាថ. តំ កិំ នាម? តុម្ហាកម្បិ ហិ ចតូសុ ឋានេសុ បសាទោ, អម្ហាកម្បិ. ននុ ឯតស្មិំ បសាទេ តុម្ហេ ច អម្ហេ ច ទ្វេធា ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ ឯកសទិសាតិ វាចាយ សមធុរា ហុត្វា អដ្ឋំសុ.

អថ នេសំ តំ សមធុរតំ ភិន្ទន្តោ ភគវា ឯវំ វាទិនោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកា និដ្ឋាតិ យា តស្ស បសាទស្ស បរិយោសានភូតា និដ្ឋា, កិំ សា ឯកា, ឧទាហុ បុថូតិ ឯវំ បុច្ឆថាតិ វទតិ. យស្មា បន តស្មិំ តស្មិំ សមយេ និដ្ឋំ អបញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថិ, ព្រាហ្មណានញ្ហិ ព្រហ្មលោកោ និដ្ឋា, មហាតាបសានំ អាភស្សរា, បរិព្ពាជកានំ សុភកិណ្ហា, អាជីវកានំ ‘‘អនន្តមានសោ’’តិ ឯវំ បរិកប្បិតោ អសញ្ញីភវោ. ឥមស្មិំ សាសនេ បន អរហត្តំ និដ្ឋា. សព្ពេវ ចេតេ អរហត្តមេវ និដ្ឋាតិ វទន្តិ. ទិដ្ឋិវសេន បន ព្រហ្មលោកាទីនិ បញ្ញបេន្តិ. តស្មា អត្តនោ អត្តនោ លទ្ធិវសេន ឯកមេវ និដ្ឋំ បញ្ញបេន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ភគវា សម្មា ព្យាករមានាតិអាទិមាហ.

ឥទានិ ភិក្ខូនម្បិ ឯកា និដ្ឋា, តិត្ថិយានម្បិ ឯកា និដ្ឋាតិ ទ្វីសុ អដ្ដការកេសុ វិយ ឋិតេសុ ភគវា អនុយោគវត្តំ ទស្សេន្តោ សា បនាវុសោ, និដ្ឋា សរាគស្ស, ឧទាហុ វីតរាគស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា រាគរត្តាទីនំ និដ្ឋា នាម នត្ថិ. យទិ សិយា, សោណសិង្គាលាទីនម្បិ សិយាតិ ឥមំ ទោសំ បស្សន្តានំ តិត្ថិយានំ ‘‘វីតរាគស្ស អាវុសោ សា និដ្ឋា’’តិអាទិនា នយេន ព្យាករណំ ទស្សិតំ.

តត្ថ វិទ្ទសុនោតិ បណ្ឌិតស្ស. អនុរុទ្ធបដិវិរុទ្ធស្សាតិ រាគេន អនុរុទ្ធស្ស កោធេន បដិវិរុទ្ធស្ស. បបញ្ចារាមស្ស បបញ្ចរតិនោតិ ឯត្ថ អារមន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ. បបញ្ចោ អារាមោ អស្សាតិ បបញ្ចារាមោ. បបញ្ចេ រតិ អស្សាតិ បបញ្ចរតិ. បបញ្ចោតិ ច មត្តបមត្តាការភាវេន បវត្តានំ តណ្ហាទិដ្ឋិមានានមេតំ អធិវចនំ. ឥធ បន តណ្ហាទិដ្ឋិយោវ អធិប្បេតា. សរាគស្សាតិអាទីសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯកោវ កិលេសោ អាគតោ. តស្ស អាការតោ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. សរាគស្សាតិ ហិ វុត្តដ្ឋានេ បញ្ចកាមគុណិករាគវសេន គហិតោ. សតណ្ហស្សាតិ ភវតណ្ហាវសេន. សឧបាទានស្សាតិ គហណវសេន. អនុរុទ្ធបដិវិរុទ្ធស្សាតិ យុគឡវសេន. បបញ្ចារាមស្សាតិ បបញ្ចុប្បត្តិទស្សនវសេន. សរាគស្សាតិ វា ឯត្ថ អកុសលមូលវសេន គហិតោ. សតណ្ហស្សាតិ ឯត្ថ តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានទស្សនវសេន. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. ថេរោ បនាហ ‘‘កស្មា ឯវំ វិទ្ធំសេថ? ឯកោយេវ ហិ អយំ លោភោ រជ្ជនវសេន រាគោតិ វុត្តោ. តណ្ហាករណវសេន តណ្ហា. គហណដ្ឋេន ឧបាទានំ. យុគឡវសេន អនុរោធបដិវិរោធោ. បបញ្ចុប្បត្តិទស្សនដ្ឋេន បបញ្ចោ’’តិ.

១៤២. ឥទានិ ឥមេសំ កិលេសានំ មូលភូតំ ទិដ្ឋិវាទំ ទស្សេន្តោ ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយោតិអាទិមាហ.

តត្ថ ភវទិដ្ឋីតិ សស្សតទិដ្ឋិ. វិភវទិដ្ឋីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. ភវទិដ្ឋិំ អល្លីនាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សស្សតទិដ្ឋិំ អល្លីនា. ឧបគតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ ឧបគតា. អជ្ឈោសិតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ អនុបវិដ្ឋា. វិភវទិដ្ឋិយា តេ បដិវិរុទ្ធាតិ តេ សព្ពេ ឧច្ឆេទវាទីហិ សទ្ធិំ – ‘‘តុម្ហេ អន្ធពាលា ន ជានាថ, សស្សតោ អយំ លោកោ, នាយំ លោកោ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ បដិវិរុទ្ធា និច្ចំ កលហភណ្ឌនបសុតា វិហរន្តិ. ទុតិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

សមុទយញ្ចាតិអាទីសុ ទ្វេ ទិដ្ឋីនំ សមុទយា ខណិកសមុទយោ បច្ចយសមុទយោ ច. ខណិកសមុទយោ ទិដ្ឋីនំ និព្ពត្តិ. បច្ចយសមុទយោ អដ្ឋ ឋានានិ. សេយ្យថិទំ, ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាបិ, ផស្សោបិ, សញ្ញាបិ, វិតក្កោបិ, អយោនិសោមនសិការោបិ, បាបមិត្តោបិ, បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. ‘‘ខន្ធា ហេតុ ខន្ធា បច្ចយោ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន. ឯវំ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. អវិជ្ជា… ផស្សោ… សញ្ញា… វិតក្កោ… អយោនិសោមនសិការោ… បាបមិត្តោ… បរតោឃោសោ ហេតុ, បរតោឃោសោ បច្ចយោ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ សមុដ្ឋានដ្ឋេន. ឯវំ បរតោឃោសោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ’’ (បដិ. ម. ១.១២៤). អត្ថង្គមាបិ ទ្វេយេវ ខណិកត្ថង្គមោ បច្ចយត្ថង្គមោ ច. ខណិកត្ថង្គមោ នាម ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធានំ. បច្ចយត្ថង្គមោ នាម សោតាបត្តិមគ្គោ. សោតាបត្តិមគ្គោ ហិ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វុត្តោ.

អស្សាទន្តិ ទិដ្ឋិមូលកំ អានិសំសំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យំទិដ្ឋិកោ សត្ថា ហោតិ, តំទិដ្ឋិកា សាវកា ហោន្តិ. យំទិដ្ឋិកា សត្ថារំ សាវកា សក្ករោន្តិ, គរុំ ករោន្តិ, មានេន្តិ, បូជេន្តិ, លភន្តិ តតោនិទានំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ’’តិ. អាទីនវន្តិ ទិដ្ឋិគ្គហណមូលកំ ឧបទ្ទវំ. សោ វគ្គុលិវតំ ឧក្កុដិកប្បធានំ កណ្ដកាបស្សយតា បញ្ចាតបតប្បនំ សានុបបាតបតនំ កេសមស្សុលុញ្ចនំ អប្បោណកំ ឈានន្តិអាទីនំ វសេនំ វេទិតព្ពោ. និស្សរណន្តិ ទិដ្ឋីនំ និស្សរណំ នាម និព្ពានំ. យថាភូតំ នប្បជានន្តីតិ យេ ឯតំ សព្ពំ យថាសភាវំ ន ជានន្តិ. ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ ន បរិមុច្ចន្តិ. ឥមិនា ឯតេសំ និដ្ឋា នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ សកលវដ្ដទុក្ខតោ បរិមុច្ចន្តិ. ឥមិនា ឯតេសំ និដ្ឋា នាម អត្ថីតិ ទ្វិន្នំ អដ្ដការកានំ អដ្ដំ ឆិន្ទន្តោ វិយ សាសនស្មិំយេវ និដ្ឋាយ អត្ថិតំ បតិដ្ឋបេតិ.

១៤៣. ឥទានិ ទិដ្ឋិច្ឆេទនំ ទស្សេន្តោ ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានានីតិអាទិមាហ. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តាយេវ.

សព្ពុបាទានបរិញ្ញាវាទា បដិជានមានាតិ មយំ សព្ពេសំ ឧបាទានានំ បរិញ្ញំ សមតិក្កមំ វទាមាតិ ឯវំ បដិជានមានា. ន សម្មា សព្ពុបាទានបរិញ្ញន្តិ សព្ពេសំ ឧបាទានានំ សមតិក្កមំ សម្មា ន បញ្ញបេន្តិ. កេចិ កាមុបាទានមត្តស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. កេចិ ទិដ្ឋុបាទានមត្តស្ស បញ្ញបេន្តិ, កេចិ សីលព្ពតុបាទានស្សាបិ. អត្តវាទុបាទានស្ស បន បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថិ. តេសំ បន ភេទំ ទស្សេន្តោ កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តីតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពេបិ កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិយេវ, ឆន្នវុតិ បាសណ្ឌាបិ ហិ ‘‘កាមា ខោ បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិ វត្ថុបដិសេវនំ កាមំ កប្បតីតិ ន បញ្ញបេន្តិ, អកប្បិយមេវ កត្វា បញ្ញបេន្តិ. យេ បន សេវន្តិ, តេ ថេយ្យេន សេវន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តី’’តិ.

យស្មា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទីនិ គហេត្វា ចរន្តិ. ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ, ភាវនាយ សុទ្ធី’’តិ គណ្ហន្តិ, អត្តុបលទ្ធិំ ន បជហន្តិ, តស្មា ន ទិដ្ឋុបាទានស្ស, ន សីលព្ពតុបាទានស្ស, ន អត្តវាទុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ អបញ្ញាបនំ ឯតេសំ កិស្ស ហេតុ, កិំ ការណា? ឥមានិ ហិ តេ ភោន្តោតិ យស្មា តេ ភោន្តោ ឥមានិ តីណិ ការណានិ យថាសភាវតោ ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. យេ បនេត្ថ ទ្វិន្នំ បរិញ្ញានំ បញ្ញាបនការណំ ទិដ្ឋិញ្ចេវ សីលព្ពតញ្ច ‘‘ឯតំ បហាតព្ព’’ន្តិ យថាសភាវតោ ជានន្តិ. តេ សន្ធាយ បរតោ ទ្វេ វារា វុត្តា. តត្ថ យេ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទីនិ គណ្ហន្តិ, តេ ទិដ្ឋុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. យេ បន ‘‘ន សីលេន សុទ្ធិ, ន វតេន សុទ្ធិ, ន ភាវនាយ សុទ្ធី’’តិ គណ្ហន្តិ, តេ សីលព្ពតុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ. អត្តវាទុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បន ឯកោបិ បញ្ញបេតុំ ន សក្កោតិ. អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោបិ ហិ ចន្ទិមសូរិយេ បាណិនា បរិមជ្ជិត្វា ចរមានាបិ ច តិត្ថិយា តិស្សោ បរិញ្ញា បញ្ញបេន្តិ. អត្តវាទំ មុញ្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ បតន្តិ. បថវិជិគុច្ឆនសសកោ វិយ ហិ ឯតេ.

តត្ថាយំ អត្ថសល្លាបិកា ឧបមា – បថវី កិរ សសកំ អាហ – ‘‘ភោ សសកា’’តិ. សសកោ អាហ – ‘‘កោ ឯសោ’’តិ. ‘‘កស្មា មមេវ ឧបរិ សព្ពឥរិយាបថេ កប្បេន្តោ ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តោ មំ ន ជានាសី’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ តយា អហំ ទិដ្ឋោ, មយា អក្កន្តដ្ឋានម្បិ អង្គុលគ្គេហិ ផុដ្ឋដ្ឋានំ វិយ ហោតិ, វិស្សដ្ឋឧទកំ អប្បមត្តកំ, ករីសំ កតកផលមត្តំ. ហត្ថិអស្សាទីហិ បន អក្កន្តដ្ឋានម្បិ មហន្តំ, បស្សាវោបិ នេសំ ឃដមត្តោ ហោតិ, ឧច្ចារោបិ បច្ឆិមត្តោ ហោតិ, អលំ មយ្ហំ តយា’’តិ ឧប្បតិត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ បតិតោ. តតោ នំ បថវី អាហ – ‘‘អរេ ទូរំ គតោបិ ននុ មយ្ហំ ឧបរិយេវ បតិតោសី’’តិ. សោ បុន តំ ជិគុច្ឆន្តោ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ បតិតោ, ឯវំ វស្សសហស្សម្បិ ឧប្បតិត្វា បតមានោ សសកោ បថវិំ មុញ្ចិតុំ ន សក្កោតិ. ឯវមេវំ តិត្ថិយា សព្ពូបាទានបរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តោបិ កាមុបាទានាទីនំ តិណ្ណំយេវ សមតិក្កមំ បញ្ញបេន្តិ. អត្តវាទំ បន មុញ្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ, អសក្កោន្តា បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ បតន្តីតិ.

ឯវំ យំ តិត្ថិយា សមតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្ស វសេន ទិដ្ឋិច្ឆេទវាទំ វត្វា ឥទានិ បសាទបច្ឆេទវាទំ ទស្សេន្តោ ឯវរូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេតិអាទិមាហ. តត្ថ ធម្មវិនយេតិ ធម្មេ ចេវ វិនយេ ច, ឧភយេនបិ អនិយ្យានិកសាសនំ ទស្សេតិ. ‘‘យោ សត្ថរិ បសាទោ សោ ន សម្មគ្គតោ’’តិ អនិយ្យានិកសាសនម្ហិ ហិ សត្ថា កាលំ កត្វា សីហោបិ ហោតិ, ព្យគ្ឃោបិ ហោតិ, ទីបិបិ អច្ឆោបិ តរច្ឆោបិ. សាវកា បនស្ស មិគាបិ សូករាបិ បសទាបិ ហោន្តិ, សោ ‘‘ឥមេ មយ្ហំ បុព្ពេ ឧបដ្ឋាកា បច្ចយទាយកា’’តិ ខន្តិំ វា មេត្តំ វា អនុទ្ទយំ វា អកត្វា តេសំ ឧបរិ បតិត្វា លោហិតំ បិវតិ, ថូលថូលមំសានិបិ ខាទតិ. សត្ថា វា បន ពិឡារោ ហោតិ, សាវកា កុក្កុដា វា មូសិកា វា. អថ នេ វុត្តនយេនេវ អនុកម្បំ អកត្វា ខាទតិ. អថ វា សត្ថា និរយបាលោ ហោតិ, សាវកា នេរយិកសត្តា. សោ ‘‘ឥមេ មយ្ហំ បុព្ពេ ឧបដ្ឋាកា បច្ចយទាយកា’’តិ អនុកម្បំ អកត្វា វិវិធា កម្មការណា ករោតិ, អាទិត្តេបិ រថេ យោជេតិ, អង្គារបព្ពតម្បិ អារោបេតិ, លោហកុម្ភិយម្បិ ខិបតិ, អនេកេហិបិ ទុក្ខធម្មេហិ សម្បយោជេតិ. សាវកា វា បន កាលំ កត្វា សីហាទយោ ហោន្តិ, សត្ថា មិគាទីសុ អញ្ញតរោ. តេ ‘‘ឥមំ មយំ បុព្ពេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិម្ហា, សត្ថា នោ អយ’’ន្តិ តស្មិំ ខន្តិំ វា មេត្តំ វា អនុទ្ទយំ វា អកត្វា វុត្តនយេនេវ អនយព្យសនំ បាបេន្តិ. ឯវំ អនិយ្យានិកសាសនេ យោ សត្ថរិ បសាទោ, សោ ន សម្មគ្គតោ ហោតិ, កញ្ចិ កាលំ គន្ត្វាបិ បច្ឆា វិនស្សតិយេវ.

យោ ធម្មេ បសាទោតិ អនិយ្យានិកសាសនស្មិញ្ហិ ធម្មេ បសាទោ នាម, ឧគ្គហិតបរិយាបុដ – ធារិតវាចិត្តមត្តកេ តន្តិធម្មេ បសាទោ ហោតិ, វដ្ដមោក្ខោ បនេត្ថ នត្ថិ. តស្មា យោ ឯត្ថ បសាទោ, សោ បុនប្បុនំ វដ្ដមេវ គម្ភីរំ ករោតីតិ សាសនស្មិំ អសម្មគ្គតោ អសភាវតោ អក្ខាយតិ.

យា សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ យាបិ ច អនិយ្យានិកសាសនេ អជសីលាទីនំ វសេន បរិបូរការិតា, សាបិ យស្មា វដ្ដមោក្ខំ ភវនិស្សរណំ ន សម្បាបេតិ, សម្បជ្ជមានា បន តិរច្ឆានយោនិំ អាវហតិ, វិបច្ចមានា និរយំ, តស្មា សា ន សម្មគ្គតា អក្ខាយតិ. យា សហធម្មិកេសូតិ អនិយ្យានិកសាសនស្មិញ្ហិ យេ សហធម្មិកា, តេសុ យស្មា ឯកច្ចេ កាលំ កត្វា សីហាទយោបិ ហោន្តិ, ឯកច្ចេ មិគាទយោ, តត្ថ សីហាទិភូតា ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ សហធម្មិកា អហេសុ’’ន្តិ មិគាទិភូតេសុ ខន្តិអាទីនិ អកត្វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ នេសំ មហាទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តិ. តស្មា ឯត្ថ សហធម្មិកេសុ បិយមនាបតាបិ អសម្មគ្គតា អក្ខាយតិ.

ឥទំ បន សព្ពម្បិ ការណភេទំ ឯកតោ កត្វា ទស្សេន្តោ ភគវា តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, ហោតីតិអាទិមាហ. តត្រាយំ សំខេបត្ថោ – ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, ហោតិ, យំ មយា វុត្តំ ‘‘យោ សត្ថរិ បសាទោ សោ ន សម្មគ្គតោ អក្ខាយតី’’តិអាទិ, តំ ឯវមេវ ហោតិ. កស្មា? យស្មា តេ បសាទាទយោ ទុរក្ខាតេ ធម្មវិនយេ …បេ… អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតេតិ, ឯត្ថ ហិ យថា តន្តិ ការណត្ថេ និបាតោ. តត្ថ ទុរក្ខាតេតិ ទុក្កថិតេ, ទុក្ខថិតត្តាយេវ ទុប្បវេទិតេ. សោ បនេស យស្មា មគ្គផលត្ថាយ ន និយ្យាតិ, តស្មា អនិយ្យានិកោ. រាគាទីនំ ឧបសមាយ អសំវត្តនតោ អនុបសមសំវត្តនិកោ. ន សម្មាសម្ពុទ្ធេន សព្ពញ្ញុនា បវេទិតោតិ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតោ. តស្មិំ អនិយ្យានិកេ អនុបសមសំវត្តនិកេ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតេ. ឯត្តាវតា ភគវា តិត្ថិយេសុ បសាទោ សុរាបីតសិង្គាលេ បសាទោ វិយ និរត្ថកោតិ ទស្សេតិ.

ឯកោ កិរ កាឡសិង្គាលោ រត្តិំ នគរំ បវិដ្ឋោ សុរាជល្លិកំ ខាទិត្វា បុន្នាគវនេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ សូរិយុគ្គមនេ បពុជ្ឈិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ន សក្កា គន្តុំ, ពហូ អម្ហាកំ វេរិនោ, ឯកំ វញ្ចេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ឯកំ ព្រាហ្មណំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ឥមំ វញ្ចេស្សាមីតិ ‘‘អយ្យ ព្រាហ្មណា’’តិ អាហ. កោ ឯសោ ព្រាហ្មណំ បក្កោសតីតិ. ‘‘អហំ, សាមី, ឥតោ តាវ ឯហីតិ. កិំ ភោតិ? មំ ពហិគាមំ នេហិ, អហំ តេ ទ្វេ កហាបណសតានិ ទស្សាមីតិ. សោបិ នយិស្សាមីតិ តំ បាទេសុ គណ្ហិ. អរេ ពាល ព្រាហ្មណ, ន មយ្ហំ កហាបណា ឆឌ្ឌិតកា អត្ថិ, ទុល្លភា កហាបណា, សាធុកំ មំ គណ្ហាហីតិ. កថំ ភោ គណ្ហាមីតិ? ឧត្តរាសង្គេន គណ្ឋិកំ កត្វា អំសេ លគ្គេត្វា គណ្ហាហីតិ. ព្រាហ្មណោ តំ តថា គហេត្វា ទក្ខិណទ្វារសមីបដ្ឋានំ គន្ត្វា ឯត្ថ ឱតារេមីតិ បុច្ឆិ. កតរដ្ឋានំ នាម ឯតន្តិ? មហាទ្វារំ ឯតន្តិ. អរេ ពាល, ព្រាហ្មណ, កិំ តវ ញាតកា អន្តរទ្វារេ កហាបណំ ឋបេន្តិ, បរតោ មំ ហរា’’តិ. សោ បុនប្បុនំ ថោកំ ថោកំ គន្ត្វា ‘‘ឯត្ថ ឱតារេមិ ឯត្ថ ឱតារេមី’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន តជ្ជិតោ ខេមដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ ឱតារេហីតិ វុត្តោ ឱតារេត្វា សាដកំ គណ្ហិ. កាឡសិង្គាលោ អាហ ‘‘អហំ តេ ទ្វេ កហាបណសតានិ ទស្សាមីតិ អវោចំ. មយ្ហំ បន កហាបណា ពហូ, ន ទ្វេ កហាបណសតានេវ, យាវ អហំ កហាបណេ អាហរាមិ, តាវ ត្វំ សូរិយំ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋា’’តិ វត្វា ថោកំ គន្ត្វា និវត្តេត្វា បុន ព្រាហ្មណំ អាហ ‘‘អយ្យ ព្រាហ្មណ មា ឥតោ ឱលោកេហិ, សូរិយមេវ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋា’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា កេតកវនំ បវិសិត្វា យថារុចិំ បក្កន្តោ. ព្រាហ្មណស្សបិ សូរិយំ ឱលោកេន្តស្សេវ នលាដតោ ចេវ កច្ឆេហិ ច សេទា មុច្ចិំសុ. អថ នំ រុក្ខទេវតា អាហ –

‘‘សទ្ទហាសិ សិង្គាលស្ស, សុរាបីតស្ស ព្រាហ្មណ;

សិប្បិកានំ សតំ នត្ថិ, កុតោ កំសសតា ទុវេ’’តិ. (ជា. ១.១.១១៣);

ឯវំ យថា កាឡសិង្គាលេ បសាទោ និរត្ថកោ, ឯវំ តិត្ថិយេសុបីតិ.

១៤៤. អនិយ្យានិកសាសនេ បសាទស្ស និរត្ថកភាវំ ទស្សេត្វា និយ្យានិកសាសនេ តស្ស សាត្ថកតំ ទស្សេតុំ តថាគតោ ច ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ កាមុបាទានស្ស បរិញ្ញំ បញ្ញបេតីតិ អរហត្តមគ្គេន កាមុបាទានស្ស បហានបរិញ្ញំ សមតិក្កមំ បញ្ញបេតិ, ឥតរេសំ តិណ្ណំ ឧបាទានានំ សោតាបត្តិមគ្គេន បរិញ្ញំ បញ្ញបេតិ. ឯវរូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេតិ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបេ ធម្មេ ច វិនយេ ច. ឧភយេនបិ និយ្យានិកសាសនំ ទស្សេតិ. សត្ថរិ បសាទោតិ ឯវរូបេ សាសនេ យោ សត្ថរិ បសាទោ, សោ សម្មគ្គតោ អក្ខាយតិ, ភវទុក្ខនិស្សរណាយ សំវត្តតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – ភគវា កិរ វេទិយកបព្ពតេ ឥន្ទសាលគុហាយំ បដិវសតិ. អថេកោ ឧលូកសកុណោ ភគវតិ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តេ ឧបឌ្ឍមគ្គំ អនុគច្ឆតិ, និក្ខមន្តេ ឧបឌ្ឍមគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ ករោតិ. សោ ឯកទិវសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ សាយន្ហសមយេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ និសិន្នំ បព្ពតា ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា បក្ខេ បណាមេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សីសំ ហេដ្ឋា កត្វា ទសពលំ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. ភគវា តំ ឱលោកេត្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. អានន្ទត្ថេរោ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ សិតស្ស បាតុកម្មាយា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បស្សានន្ទ, ឥមំ ឧលូកសកុណំ, អយំ មយិ ច ភិក្ខុសង្ឃេ ច ចិត្តំ បសាទេត្វា សតសហស្សកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា សោមនស្សោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ –

ឧលូកមណ្ឌលក្ខិក, វេទិយកេ ចិរទីឃវាសិក;

សុខិតោសិ ត្វំ អយ្យ កោសិយ, កាលុដ្ឋិតំ បស្សសិ ពុទ្ធវរំ.

មយិ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ភិក្ខុសង្ឃេ អនុត្តរេ;

កប្បានំ សតសហស្សានិ, ទុគ្គតេសោ ន គច្ឆតិ.

ទេវលោកា ចវិត្វាន, កុសលមូលេន ចោទិតោ;

ភវិស្សតិ អនន្តញាណោ, សោមនស្សោតិ វិស្សុតោតិ.

អញ្ញានិបិ ចេត្ថ រាជគហនគរេ សុមនមាលាការវត្ថុ មហាភេរិវាទកវត្ថុ មោរជិកវត្ថុ វីណាវាទកវត្ថុ សង្ខធមកវត្ថូតិ ឯវមាទីនិ វត្ថូនិ វិត្ថារេតព្ពានិ. ឯវំ និយ្យានិកសាសនេ សត្ថរិ បសាទោ សម្មគ្គតោ ហោតិ.

ធម្មេ បសាទោតិ និយ្យានិកសាសនម្ហិ ធម្មេ បសាទោ សម្មគ្គតោ ហោតិ. សរមត្តេ និមិត្តំ គហេត្វា សុណន្តានំ តិរច្ឆានគតានម្បិ សម្បត្តិទាយកោ ហោតិ, បរមត្ថេ កិំ បន វត្តព្ពំ. អយមត្ថោ មណ្ឌូកទេវបុត្តាទីនំ វត្ថុវសេន វេទិតព្ពោ.

សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ និយ្យានិកសាសនម្ហិ សីលេសុ បរិបូរការិតាបិ សម្មគ្គតា ហោតិ, សគ្គមោក្ខសម្បត្តិំ អាវហតិ. តត្ថ ឆត្តមាណវកវត្ថុសាមណេរវត្ថុអាទីនិ ទីបេតព្ពានិ.

សហធម្មិកេសូតិ និយ្យានិកសាសនេ សហធម្មិកេសុ បិយមនាបតាបិ សម្មគ្គតា ហោតិ, មហាសម្បត្តិំ អាវហតិ. អយមត្ថោ វិមានបេតវត្ថូហិ ទីបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ខីរោទនមហមទាសិំ, ភិក្ខុនោ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស…បេ…

ផាណិតំ…បេ… ឧច្ឆុខណ្ឌិកំ… តិម្ពរុសកំ… កក្ការិកំ…

ឯឡាលុកំ… វល្លិបក្កំ… ផារុសកំ… ហត្ថបតាកំ…

សាកមុដ្ឋិំ … បុប្ផកមុដ្ឋិំ… មូលកំ… និម្ពមុដ្ឋិំ…

អម្ពិកញ្ជិកំ… ទោណិនិម្មជ្ជនិំ… កាយពន្ធនំ…

អំសពទ្ធកំ… អាយោគបដ្ដំ… វិធូបនំ… តាលវណ្ដំ…

មោរហត្ថំ… ឆត្តំ… ឧបាហនំ… បូវំ មោទកំ…

សក្ខលិកំ អហមទាសិំ, ភិក្ខុនោ បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស…បេ…

តស្សា មេ បស្ស វិមានំ, អច្ឆរា កាមវណ្ណិនីហមស្មី’’តិ (វិ. វ. ៤០៦).

តំ កិស្ស ហេតូតិអាទិ វុត្តនយានុសារេនេវ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

១៤៥. ឥទានិ យេសំ ឧបាទានានំ តិត្ថិយា ន សម្មា បរិញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ, តថាគតោ បញ្ញបេតិ, តេសំ បច្ចយំ ទស្សេតុំ ឥមេ ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ កិំនិទានាតិអាទីសុ និទានាទីនិ សព្ពានេវ ការណវេវចនានិ. ការណញ្ហិ យស្មា ផលំ និទេតិ ហន្ទ, នំ គណ្ហថាតិ អប្បេតិ វិយ, តស្មា និទានន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា តំ តតោ ជាយតិ សមុទេតិ បភវតិ, តស្មា សមុទយោ, ជាតិ, បភវោតិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – កិំ និទានំ ឯតេសន្តិ កិំនិទានា. កោ សមុទយោ ឯតេសន្តិ កិំសមុទយា. កា ជាតិ ឯតេសន្តិ កិំជាតិកា. កោ បភវោ ឯតេសន្តិ កិំបភវា. យស្មា បន តេសំ តណ្ហា យថាវុត្តេន អត្ថេន និទានញ្ចេវ សមុទយោ ច ជាតិ ច បភវោ ច, តស្មា ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន ភគវា ន កេវលំ ឧបាទានស្សេវ បច្ចយំ ជានាតិ, ឧបាទានស្ស បច្ចយភូតាយ តណ្ហាយបិ, តណ្ហាទិបច្ចយានំ វេទនាទីនម្បិ បច្ចយំ ជានាតិយេវ, តស្មា តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

យតោ ច ខោតិ យស្មិំ កាលេ. អវិជ្ជា បហីនា ហោតីតិ វដ្ដមូលិកា អវិជ្ជា អនុប្បាទនិរោធេន បហីនា ហោតិ. វិជ្ជា ឧប្បន្នាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បន្នា. សោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទាតិ. សោ ភិក្ខុ អវិជ្ជាយ ច បហីនត្តា វិជ្ជាយ ច ឧប្បន្នត្តា. នេវ កាមុបាទានំ ឧបាទិយតីតិ នេវ កាមុបាទានំ គណ្ហាតិ ន ឧបេតិ, ន សេសានិ ឧបាទានានិ. អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតីតិ ឯវំ កិញ្ចិ ឧបាទានំ អគ្គណ្ហន្តោ តណ្ហាបរិតស្សនាយ ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សន្តិ អបរិតស្សន្តោ តណ្ហំ អនុប្បាទេន្តោ. បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតីតិ សយមេវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ. ឯវមស្ស អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ បច្ចវេក្ខណំ ទស្សេន្តោ ខីណា ជាតីតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.