កុសលកម្មបថវណ្ណនា
បាណាតិបាតា វេរមណី កុសលន្តិអាទីសុ បាណាតិបាតាទយោ វុត្តត្ថា ឯវ. វេរំ មណតីតិ វេរមណី, វេរំ បជហតីតិ អត្ថោ. វិរមតិ វា ឯតាយ ករណភូតាយ, វិការស្ស វេការំ កត្វាបិ វេរមណី. អយំ តាវេត្ថ ព្យញ្ជនតោ វណ្ណនា. អត្ថតោ បន វេរមណីតិ កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ. យា ‘‘បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស, យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតី’’តិ ឯវំ វុត្តា កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ, សា ភេទតោ តិវិធោ ហោតិ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ. តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អយុត្តំ អម្ហាកំ ឯវរូបំ កាតុ’’ន្តិ សម្បត្តវត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សម្បត្តវិរតីតិ វេទិតព្ពា សីហឡទីបេ ចក្កនឧបាសកស្ស វិយ.
តស្ស កិរ ទហរកាលេយេវ មាតុយា រោគោ ឧប្បជ្ជិ. វេជ្ជេន ច ‘‘អល្លសសមំសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តតោ ចក្កនស្ស ភាតា ‘‘គច្ឆ តាត ខេត្តំ អាហិណ្ឌាហី’’តិ ចក្កនំ បេសេសិ. សោ តត្ថ គតោ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ សសោ តរុណសស្សំ ខាទិតុំ អាគតោ ហោតិ, សោ តំ ទិស្វា វេគេន ធាវេន្តោ វល្លិយា ពទ្ធោ ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. ចក្កនោ តេន សទ្ទេន គន្ត្វា តំ គហេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មាតុ ភេសជ្ជំ ករោមី’’តិ. បុន ចិន្តេសិ ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ មាតុ ជីវិតការណា បរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’’ន្តិ. អថ នំ ‘‘គច្ឆ អរញ្ញេ សសេហិ សទ្ធិំ តិណោទកំ បរិភុញ្ជា’’តិ មុញ្ចិ. ភាតរា ច ‘‘កិំ តាត សសោ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. តតោ នំ ភាតា បរិភាសិ. សោ មាតុសន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘យតោហំ ជាតោ, នាភិជានាមិ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតា’’តិ សច្ចំ វត្វា អធិដ្ឋាសិ. តាវទេវស្ស មាតា អរោគា អហោសិ.
សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ បន សិក្ខាបទសមាទានេ ច តតុត្តរិ ច អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សមាទានវិរតីតិ វេទិតព្ពា ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតវាសីឧបាសកស្ស វិយ.
សោ កិរ អម្ពរិយវិហារវាសីបិង្គលពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា ខេត្តំ កស្សតិ. អថស្ស គោណោ នដ្ឋោ, សោ តំ គវេសន្តោ ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតំ អារុហិ, តត្រ នំ មហាសប្បោ អគ្គហេសិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមាយស្ស តិខិណវាសិយា សីសំ ឆិន្ទាមី’’តិ. បុន ចិន្តេសិ ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ ភាវនីយស្ស គរុនោ សន្តិកេ សិក្ខាបទំ គហេត្វា ភិន្ទេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ យាវតតិយំ ចិន្តេត្វា ‘‘ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, ន សិក្ខាបទ’’ន្តិ អំសេ ឋបិតំ តិខិណទណ្ឌវាសិំ អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេសិ. តាវទេវ នំ មហាវាឡោ មុញ្ចិត្វា អគមាសីតិ.
អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ វេទិតព្ពា. យស្សា ឧប្បត្តិតោ បភុតិ ‘‘បាណំ ឃាតេស្សាមី’’តិ អរិយបុគ្គលានំ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ. សា បនាយំ វិរតិ កោសល្លប្បវត្តិយា កុសលន្តិ វុត្តា. កុច្ឆិតសយនតោ វា កុសន្តិ លទ្ធវោហារំ ទុស្សីល្យំ លុនាតីតិបិ កុសលំ. កតមញ្ចាវុសោ កុសលន្តិ ឥមស្ស បន បញ្ហស្ស អននុរូបត្តា កុសលាតិ ន វុត្តា.
យថា ច អកុសលានំ, ឯវំ ឥមេសម្បិ កុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.
តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ, វិរតិយោបិ. អន្តេ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តាវ.
កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ឯវ, នោ មូលានិ. អន្តេ តយោ កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អនភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា អលោភោ កុសលមូលំ ហោតិ. អព្យាបាទោ អទោសោ កុសលមូលំ. សម្មាទិដ្ឋិ អមោហោ កុសលមូលំ.
អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ, វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វេរមណី នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាបេតេ កម្មបថា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ វេទិតព្ពា.
វេទនាតោតិ សព្ពេ សុខវេទនា វា ហោន្តិ, មជ្ឈត្តវេទនា វា. កុសលំ បត្វា ហិ ទុក្ខវេទនា នាម នត្ថិ.
មូលតោតិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា. អនភិជ្ឈា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន ឯកមូលា. អលោភោ បន អត្តនាវ អត្តនោ មូលំ ន ហោតិ, អព្យាបាទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាទិដ្ឋិ អលោភាទោសវសេន ទ្វិមូលាវាតិ.
អលោភោ កុសលមូលន្តិអាទីសុ ន លោភោតិ អលោភោ, លោភបដិបក្ខស្ស ធម្មស្សេតំ អធិវចនំ. អទោសាមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អលោភោ សយញ្ច កុសលំ, ឥមេសញ្ច បាណាតិបាតា វេរមណីអាទីនំ កុសលានំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តប្បភាវកដ្ឋេន កេសញ្ចិ ឧបនិស្សយបច្ចយដ្ឋេន មូលន្តិ កុសលមូលំ. អទោសាមោហានម្បិ កុសលមូលភាវេ ឯសេវ នយោ.
ឥទានិ សព្ពម្បិ តំ សង្ខេបេន ច វិត្ថារេន ច ទេសិតមត្ថំ និគមេន្តោ យតោ ខោ អាវុសោតិអាទិអប្បនាវារមាហ. តត្ថ ឯវំ អកុសលំ បជានាតីតិ ឯវំ យថានិទ្ទិដ្ឋទសាកុសលកម្មបថវសេន អកុសលំ បជានាតិ. ឯវំ អកុសលមូលន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តាវតា ឯកេន នយេន ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកស្ស យាវ អរហត្តា និយ្យានំ កថិតំ ហោតិ. កថំ? ឯត្ថ ហិ ឋបេត្វា អភិជ្ឈំ ទស អកុសលកម្មបថា ច កុសលកម្មបថា ច ទុក្ខសច្ចំ. អភិជ្ឈា ច លោភោ អកុសលមូលញ្ចាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា និប្បរិយាយេន សមុទយសច្ចំ. បរិយាយេន បន សព្ពេបិ កម្មបថា ទុក្ខសច្ចំ. សព្ពានិ កុសលាកុសលមូលានិ សមុទយសច្ចំ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ. ទុក្ខំ បរិជានន្តោ សមុទយំ បជហមានោ និរោធំ បជានន្តោ អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចន្តិ ឥតិ ទ្វេ សច្ចានិ សរូបេន វុត្តានិ, ទ្វេ អាវត្តហារវសេន វេទិតព្ពានិ.
សោ សព្ពសោ រាគានុសយំ បហាយាតិ សោ ឯវំ អកុសលាទីនិ បជានន្តោ សព្ពាការេន រាគានុសយំ បជហិត្វា. បដិឃានុសយំ បដិវិនោទេត្វាតិ បដិឃានុសយញ្ច សព្ពាការេនេវ នីហរិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្តាវតា អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ. អស្មីតិ ទិដ្ឋិមានានុសយំ សមូហនិត្វាតិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កញ្ចិ ធម្មំ អនវការីករិត្វា ‘‘អស្មី’’តិ ឥមិនា សមូហគ្គហណាការេន បវត្តំ ទិដ្ឋិមានានុសយំ សមុគ្ឃាដេត្វា.
តត្ថ ទិដ្ឋិមានានុសយន្តិ ទិដ្ឋិសទិសំ មានានុសយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ មានានុសយោ អស្មីតិ បវត្តត្តា ទិដ្ឋិសទិសោ ហោតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តោ. ឥមញ្ច អស្មិមានំ វិត្ថារតោ វិញ្ញាតុកាមេន ខន្ធិយវគ្គេ ខេមកសុត្តំ (សំ. និ. ៣.៨៩) ឱលោកេតព្ពន្តិ.
អវិជ្ជំ បហាយាតិ វដ្ដមូលំ អវិជ្ជំ បជហិត្វា. វិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វាតិ តស្សា អវិជ្ជាយ សមុគ្ឃាដិកំ អរហត្តមគ្គវិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា. ឯត្តាវតា អរហត្តមគ្គោ កថិតោ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតីតិ អស្មិំយេវ អត្តភាវេ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិច្ឆេទករោ ហោតិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោតិ ទេសនំ និយ្យាតេតិ, ឥមាយ កម្មបថទេសនាយ វុត្តមនសិការប្បដិវេធវសេនបីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯវំ អនាគាមិមគ្គអរហត្តមគ្គេហិ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.
កុសលកម្មបថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.