៩. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៨៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ សម្មាទិដ្ឋិសុត្តំ. តត្ថ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ, កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ’’តិ វា ‘‘កតមំ បនាវុសោ, អកុសល’’ន្តិ វា ឯវំ យត្តកា ថេរេន បុច្ឆា វុត្តា, សព្ពា កថេតុកម្យតា បុច្ឆា ឯវ.

តត្ថ យស្មា ជានន្តាបិ សម្មាទិដ្ឋីតិ វទន្តិ អជានន្តាបិ ពាហិរកាបិ សាសនិកាបិ អនុស្សវាទិវសេនាបិ អត្តបច្ចក្ខេនាបិ, តស្មា តំ ពហូនំ វចនំ ឧបាទាយ ទ្វិក្ខត្តុំ អាមសន្តោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ, អាវុសោ, វុច្ចតី’’តិ អាហ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ, អបរេហិបិ សម្មាទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ, អថាបរេហិបិ សម្មាទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ, ស្វាយំ ឯវំ វុច្ចមានោ អត្ថញ្ច លក្ខណញ្ច ឧបាទាយ កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, អរិយសាវកោ សម្មាទិដ្ឋិ ហោតីតិ. តត្ថ សម្មាទិដ្ឋីតិ សោភនាយ បសត្ថាយ ច ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. យទា បន ធម្មេយេវ អយំ សម្មាទិដ្ឋិសទ្ទោ វត្តតិ, តទាស្ស សោភនា បសត្ថា ច ទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សា ចាយំ សម្មាទិដ្ឋិ ទុវិធា ហោតិ លោកិយា លោកុត្តរាតិ. តត្ថ កម្មស្សកតាញាណំ សច្ចានុលោមិកញាណញ្ច លោកិយា សម្មាទិដ្ឋិ, សង្ខេបតោ វា សព្ពាបិ សាសវា បញ្ញា. អរិយមគ្គផលសម្បយុត្តា បញ្ញា លោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋិ. បុគ្គលោ បន តិវិធោ ហោតិ បុថុជ្ជនោ សេក្ខោ អសេក្ខោ ច. តត្ថ បុថុជ្ជនោ ទុវិធោ ហោតិ ពាហិរកោ សាសនិកោ ច. តត្ថ ពាហិរកោ កម្មវាទី កម្មស្សកតាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ, នោ សច្ចានុលោមិកាយ អត្តទិដ្ឋិបរាមាសកត្តា. សាសនិកោ ទ្វីហិបិ. សេក្ខោ និយតាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិ. អសេក្ខោ អសេក្ខាយ. ឥធ បន និយតាយ និយ្យានិកាយ លោកុត្តរកុសលសម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ អធិប្បេតោ. តេនេវាហ ‘‘ឧជុគតាស្ស ទិដ្ឋិ ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្ម’’ន្តិ, លោកុត្តរកុសលសម្មាទិដ្ឋិយេវ ហិ អន្តទ្វយមនុបគម្ម ឧជុភាវេន គតត្តា, កាយវង្កាទីនិ ច សព្ពវង្កានិ សមុច្ឆិន្ទិត្វា គតត្តា ឧជុគតា ហោតិ, តាយេវ ច ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ នវប្បការេបិ លោកុត្តរធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន អចលប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ, សព្ពទិដ្ឋិគហនានិ ច វិនិព្ពេឋេន្តោ សព្ពកិលេសេ បជហន្តោ ជាតិសំសារា និក្ខមន្តោ បដិបត្តិំ បរិនិដ្ឋបេន្តោ អរិយេន មគ្គេន អាគតោ ឥមំ សម្ពុទ្ធប្បវេទិតំ អមតោគធំ និព្ពានសង្ខាតំ សទ្ធម្មន្តិ វុច្ចតិ.

យតោ ខោតិ កាលបរិច្ឆេទវចនមេតំ, យស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. អកុសលញ្ច បជានាតីតិ ទសាកុសលកម្មបថសង្ខាតំ អកុសលញ្ច បជានាតិ, និរោធារម្មណាយ បជាននាយ កិច្ចវសេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ បដិវិជ្ឈន្តោ អកុសលំ បជានាតិ. អកុសលមូលញ្ច បជានាតីតិ តស្ស មូលបច្ចយភូតំ អកុសលមូលញ្ច បជានាតិ, តេនេវ បការេន ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ បដិវិជ្ឈន្តោ. ឯស នយោ កុសលញ្ច កុសលមូលញ្ចាតិ ឯត្ថាបិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឥតោ បរេសុ សព្ពវារេសុ កិច្ចវសេនេវ វត្ថុបជាននា វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតាបីតិ ឯត្តកេន ឥមិនា អកុសលាទិប្បជាននេនាបិ. សម្មាទិដ្ឋិ ហោតីតិ វុត្តប្បការាយ លោកុត្តរសម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ. ឧជុគតាស្ស…បេ… ឥមំ សទ្ធម្មន្តិ ឯត្តាវតា សំខិត្តទេសនា និដ្ឋិតា ហោតិ. ទេសនាយេវ ចេសា សំខិត្តា, តេសំ បន ភិក្ខូនំ វិត្ថារវសេនេវ សម្មាមនសិការប្បដិវេធោ វេទិតព្ពោ.

ទុតិយវារេ បន ទេសនាបិ វិត្ថារេន មនសិការប្បដិវេធោបិ វិត្ថារេនេវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ‘‘សំខិត្តទេសនាយ ទ្វេ ហេដ្ឋិមមគ្គា, វិត្ថារទេសនាយ ទ្វេ ឧបរិមមគ្គា កថិតា’’តិ ភិក្ខូ អាហំសុ វិត្ថារទេសនាវសានេ ‘‘សព្ពសោ រាគានុសយំ បហាយា’’តិអាទិវចនំ សម្បស្សមានា. ថេរោ បនាហ ‘‘សំខិត្តទេសនាយបិ ចត្តារោ មគ្គា រាសិតោ កថិតា, វិត្ថារទេសនាយបី’’តិ. យា ចាយំ ឥធ សំខិត្តវិត្ថារទេសនាសុ វិចារណា អាវិកតា, សា សព្ពវារេសុ ឥធ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. អបុព្ពានុត្តានបទវណ្ណនាមត្តមេវ ហិ ឥតោ បរំ ករិស្សាម.

អកុសលកម្មបថវណ្ណនា

តត្ថ បឋមវារស្ស តាវ វិត្ថារទេសនាយ ‘‘បាណាតិបាតោ ខោ, អាវុសោ, អកុសល’’ន្តិអាទីសុ អកោសល្លប្បវត្តិយា អកុសលំ វេទិតព្ពំ, បរតោ វត្តព្ពកុសលប្បដិបក្ខតោ វា. តំ លក្ខណតោ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកំ សំកិលិដ្ឋំ វា. អយំ តាវេត្ថ សាធារណបទវណ្ណនា.

អសាធារណេសុ បន បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ, បាណវធោ បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. សោ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោតិ វេទិតព្ពោ. តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ បាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ. ឆ បយោគា សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ. ឥមស្មិំ បនេត្ថ វិត្ថារីយមានេ អតិបបញ្ចោ ហោតិ, តស្មា នំ ន វិត្ថារយាម, អញ្ញញ្ច ឯវរូបំ. អត្ថិកេហិ បន សមន្តបាសាទិកំ វិនយដ្ឋកថំ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២) ឱលោកេត្វា គហេតព្ពោ.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរស្ស ហរណំ ថេយ្យំ, ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ. តស្មិំ បន បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. វត្ថុសមត្តេ សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ. តំ តំ គុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ. តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ. ឆ បយោគា សាហត្ថិកាទយោវ. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារោ, បសយ្ហាវហារោ, បដិច្ឆន្នាវហារោ, បរិកប្បាវហារោ, កុសាវហារោតិ ឥមេសំ អវហារានំ វសេន បវត្តាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២) វុត្តោ.

កាមេសុមិច្ឆាចារោតិ ឯត្ថ បន កាមេសូតិ មេថុនសមាចារេសុ. មិច្ឆាចារោតិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ.

តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតា, បិតុរក្ខិតា, មាតាបិតុរក្ខិតា, ភាតុរក្ខិតា, ភគិនិរក្ខិតា, ញាតិរក្ខិតា, គោត្តរក្ខិតា, ធម្មរក្ខិតា, សារក្ខា, សបរិទណ្ឌាតិ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស; ធនក្កីតា, ឆន្ទវាសិនី, ភោគវាសិនី, បដវាសិនី, ឱទបត្តកិនី, ឱភដចុម្ពដា, ទាសី ច ភរិយា ច, កម្មការី ច ភរិយា ច, ធជាហតា, មុហុត្តិកាតិ ឯតា ច ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ. ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខាសបរិទណ្ឌានំ, ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញេ បុរិសា, ឥទំ អគមនីយដ្ឋានំ នាម. សោ បនេស មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា អគមនីយវត្ថុ, តស្មិំ សេវនចិត្តំ, សេវនបយោគោ, មគ្គេនមគ្គប្បដិបត្តិអធិវាសនន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោ ឯវ.

មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជកោ វចីបយោគោ កាយបយោគោ វា. វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទនកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ. វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ នត្ថីតិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនត្ថំ វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទីមញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បុរាណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ទិដ្ឋន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោវ. សោ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា វាចាយ វា វិសំវាទកកិរិយាករណេ ទដ្ឋព្ពោ. តាយ ចេ កិរិយាយ បរោ តមត្ថំ ជានាតិ, អយំ កិរិយាសមុដ្ឋាបិកចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ.

បិសុណា វាចាតិអាទីសុ យាយ វាចាយ យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណា វាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសម្បិ ករោតិ, សា វាចា សយម្បិ ផរុសា នេវ កណ្ណសុខា ន ហទយសុខា វា, អយំ ផរុសា វាចា. យេន សម្ផំ បលបតិ និរត្ថកំ, សោ សម្ផប្បលាបោ. តេសំ មូលភូតា ចេតនាបិ បិសុណាវាចាទិនាមមេវ លភតិ, សា ឯវ ច ឥធ អធិប្បេតាតិ. តត្ថ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរេសំ វា ភេទាយ អត្តនោ បិយកម្យតាយ វា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណា វាចា. សា យស្ស ភេទំ ករោតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា ចត្តារោ សម្ភារា ភិន្ទិតព្ពោ បរោ, ‘‘ឥតិ ឥមេ នានា ភវិស្សន្តិ វិនា ភវិស្សន្តី’’តិ ភេទបុរេក្ខារតា វា, ‘‘អហំ បិយោ ភវិស្សាមិ វិស្សាសិកោ’’តិ បិយកម្យតា វា, តជ្ជោ វាយាមោ, តស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសា ចេតនា ផរុសា វាចា. តស្ស អាវិភាវត្ថមិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ទារកោ មាតុវចនំ អនាទិយិត្វា អរញ្ញំ គច្ឆតិ, តំ មាតា និវត្តេតុំ អសក្កោន្តី ‘‘ចណ្ឌា តំ មហិំសី អនុពន្ធតូ’’តិ អក្កោសិ. អថស្ស តត្ថេវ អរញ្ញេ មហិំសី ឧដ្ឋាសិ. ទារកោ ‘‘យំ មម មាតា មុខេន កថេសិ តំ មា ហោតុ, យំ ចិត្តេន ចិន្តេសិ តំ ហោតូ’’តិ សច្ចកិរិយមកាសិ. មហិំសី តត្ថេវ ពទ្ធា វិយ អដ្ឋាសិ. ឯវំ មម្មច្ឆេទកោបិ បយោគោ ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសា វាចា ន ហោតិ. មាតាបិតរោ ហិ កទាចិ បុត្តកេ ឯវម្បិ វទន្តិ ‘‘ចោរា វោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តូ’’តិ, ឧប្បលបត្តម្បិ ច នេសំ ឧបរិ បតន្តំ ន ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច កទាចិ និស្សិតកេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំ ឥមេ អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ ចរន្តិ និទ្ធមថ នេ’’តិ. អថ ខោ នេសំ អាគមាធិគមសម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ. យថា ច ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសា វាចា ន ហោតិ, ឯវំ វចនសណ្ហតាយ អផរុសា វាចាបិ ន ហោតិ. ន ហិ មារាបេតុកាមស្ស ‘‘ឥមំ សុខំ សយាបេថា’’តិ វចនំ អផរុសា វាចា ហោតិ. ចិត្តផរុសតាយ បនេសា ផរុសា វាចាវ. សា យំ សន្ធាយ បវត្តិតា, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា តយោ សម្ភារា អក្កោសិតព្ពោ បរោ, កុបិតចិត្តំ, អក្កោសនាតិ.

អនត្ថវិញ្ញាបកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា សម្ផប្បលាបោ. សោ អាសេវនមន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ, អាសេវនមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា, តថារូបីកថាកថនន្តិ.

អភិជ្ឈាយតីតិ អភិជ្ឈា, បរភណ្ឌាភិមុខី ហុត្វា តន្និន្នតាយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សា ‘‘អហោ វត ឥទំ មមស្សា’’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណា. អទិន្នាទានំ វិយ អប្បសាវជ្ជា ច មហាសាវជ្ជា ច. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា បរភណ្ឌំ, អត្តនោ បរិណាមនញ្ច. បរភណ្ឌវត្ថុកេ ហិ លោភេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ‘‘អហោ វតីទំ មមស្សា’’តិ អត្តនោ ន បរិណាមេតិ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ ព្យាបាទោ. សោ បរវិនាសាយ មនោបទោសលក្ខណោ, ផរុសា វាចា វិយ អប្បសាវជ្ជោ មហាសាវជ្ជោ ច. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា បរសត្តោ ច, តស្ស ច វិនាសចិន្តា. បរសត្តវត្ថុកេ ហិ កោធេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ‘‘អហោ វតាយំ ឧច្ឆិជ្ជេយ្យ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស វិនាសំ ន ចិន្តេតិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេន មិច្ឆា បស្សតីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនលក្ខណា. សម្ផប្បលាបោ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. អបិច អនិយតា អប្បសាវជ្ជា, និយតា មហាសាវជ្ជា. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា, យថា ច តំ គណ្ហាតិ, តថាភាវេន តស្សុបដ្ឋានន្តិ.

ឥមេសំ បន ទសន្នំ អកុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត, ចេតនាធម្មាវ ហោន្តិ, អភិជ្ឈាទយោ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តា.

កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ចាតិ ឥមេ អដ្ឋ កម្មបថា ឯវ ហោន្តិ, នោ មូលានិ. អភិជ្ឈាព្យាបាទា កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា លោភោ អកុសលមូលំ ហោតិ. ព្យាបាទោ ទោសោ អកុសលមូលំ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណតោ សង្ខារារម្មណោ ហោតិ. អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា សង្ខារារម្មណំ វា. មិច្ឆាចារោ ផោដ្ឋព្ពវសេន សង្ខារារម្មណោ. សត្តារម្មណោតិបិ ឯកេ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា. តថា បិសុណា វាចា. ផរុសា វាចា សត្តារម្មណាវ. សម្ផប្បលាបោ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា, តថា អភិជ្ឈា. ព្យាបាទោ សត្តារម្មណោវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវសេន សង្ខារារម្មណា.

វេទនាតោតិ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ រាជានោ ចោរំ ទិស្វា ហសមានាបិ ‘‘គច្ឆថ នំ ឃាតេថា’’តិ វទន្តិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនា បន នេសំ ទុក្ខសម្បយុត្តាវ ហោតិ. អទិន្នាទានំ តិវេទនំ. មិច្ឆាចារោ សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ, សន្និដ្ឋាបកចិត្តេ បន មជ្ឈត្តវេទនោ ន ហោតិ. មុសាវាទោ តិវេទនោ, តថា បិសុណា វាចា. ផរុសា វាចា ទុក្ខវេទនាវ. សម្ផប្បលាបោ តិវេទនោ. អភិជ្ឈា សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនា, តថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ព្យាបាទោ ទុក្ខវេទនោ.

មូលតោតិ បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោ ហោតិ. អទិន្នាទានំ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា. មិច្ឆាចារោ លោភមោហវសេន. មុសាវាទោ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា, តថា បិសុណា វាចា សម្ផប្បលាបោ ច. ផរុសា វាចា ទោសមោហវសេន. អភិជ្ឈា មោហវសេន ឯកមូលា, តថា ព្យាបាទោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ លោភមោហវសេន ទ្វិមូលាតិ.

លោភោ អកុសលមូលន្តិអាទីសុ លុព្ភតីតិ លោភោ. ទុស្សតីតិ ទោសោ. មុយ្ហតីតិ មោហោ. តេសុ លោភោ សយញ្ច អកុសលោ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកដ្ឋេន, ឥមេសញ្ច បាណាតិបាតាទីនំ អកុសលានំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តប្បភាវកដ្ឋេន កេសញ្ចិ ឧបនិស្សយបច្ចយដ្ឋេន មូលន្តិ អកុសលមូលំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘រត្តោ ខោ អាវុសោ រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បាណម្បិ ហនតី’’តិអាទិ. ទោសមោហានំ អកុសលមូលភាវេបិ ឯសេវ នយោ.

អកុសលកម្មបថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលកម្មបថវណ្ណនា

បាណាតិបាតា វេរមណី កុសលន្តិអាទីសុ បាណាតិបាតាទយោ វុត្តត្ថា ឯវ. វេរំ មណតីតិ វេរមណី, វេរំ បជហតីតិ អត្ថោ. វិរមតិ វា ឯតាយ ករណភូតាយ, វិការស្ស វេការំ កត្វាបិ វេរមណី. អយំ តាវេត្ថ ព្យញ្ជនតោ វណ្ណនា. អត្ថតោ បន វេរមណីតិ កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ. យា ‘‘បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស, យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតី’’តិ ឯវំ វុត្តា កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ, សា ភេទតោ តិវិធោ ហោតិ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ. តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អយុត្តំ អម្ហាកំ ឯវរូបំ កាតុ’’ន្តិ សម្បត្តវត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សម្បត្តវិរតីតិ វេទិតព្ពា សីហឡទីបេ ចក្កនឧបាសកស្ស វិយ.

តស្ស កិរ ទហរកាលេយេវ មាតុយា រោគោ ឧប្បជ្ជិ. វេជ្ជេន ច ‘‘អល្លសសមំសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តតោ ចក្កនស្ស ភាតា ‘‘គច្ឆ តាត ខេត្តំ អាហិណ្ឌាហី’’តិ ចក្កនំ បេសេសិ. សោ តត្ថ គតោ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ សសោ តរុណសស្សំ ខាទិតុំ អាគតោ ហោតិ, សោ តំ ទិស្វា វេគេន ធាវេន្តោ វល្លិយា ពទ្ធោ ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. ចក្កនោ តេន សទ្ទេន គន្ត្វា តំ គហេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មាតុ ភេសជ្ជំ ករោមី’’តិ. បុន ចិន្តេសិ ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ មាតុ ជីវិតការណា បរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’’ន្តិ. អថ នំ ‘‘គច្ឆ អរញ្ញេ សសេហិ សទ្ធិំ តិណោទកំ បរិភុញ្ជា’’តិ មុញ្ចិ. ភាតរា ច ‘‘កិំ តាត សសោ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. តតោ នំ ភាតា បរិភាសិ. សោ មាតុសន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘យតោហំ ជាតោ, នាភិជានាមិ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតា’’តិ សច្ចំ វត្វា អធិដ្ឋាសិ. តាវទេវស្ស មាតា អរោគា អហោសិ.

សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ បន សិក្ខាបទសមាទានេ ច តតុត្តរិ ច អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សមាទានវិរតីតិ វេទិតព្ពា ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតវាសីឧបាសកស្ស វិយ.

សោ កិរ អម្ពរិយវិហារវាសីបិង្គលពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា ខេត្តំ កស្សតិ. អថស្ស គោណោ នដ្ឋោ, សោ តំ គវេសន្តោ ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតំ អារុហិ, តត្រ នំ មហាសប្បោ អគ្គហេសិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមាយស្ស តិខិណវាសិយា សីសំ ឆិន្ទាមី’’តិ. បុន ចិន្តេសិ ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ ភាវនីយស្ស គរុនោ សន្តិកេ សិក្ខាបទំ គហេត្វា ភិន្ទេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ យាវតតិយំ ចិន្តេត្វា ‘‘ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, ន សិក្ខាបទ’’ន្តិ អំសេ ឋបិតំ តិខិណទណ្ឌវាសិំ អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេសិ. តាវទេវ នំ មហាវាឡោ មុញ្ចិត្វា អគមាសីតិ.

អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ វេទិតព្ពា. យស្សា ឧប្បត្តិតោ បភុតិ ‘‘បាណំ ឃាតេស្សាមី’’តិ អរិយបុគ្គលានំ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ. សា បនាយំ វិរតិ កោសល្លប្បវត្តិយា កុសលន្តិ វុត្តា. កុច្ឆិតសយនតោ វា កុសន្តិ លទ្ធវោហារំ ទុស្សីល្យំ លុនាតីតិបិ កុសលំ. កតមញ្ចាវុសោ កុសលន្តិ ឥមស្ស បន បញ្ហស្ស អននុរូបត្តា កុសលាតិ ន វុត្តា.

យថា ច អកុសលានំ, ឯវំ ឥមេសម្បិ កុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ, វិរតិយោបិ. អន្តេ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តាវ.

កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ឯវ, នោ មូលានិ. អន្តេ តយោ កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អនភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា អលោភោ កុសលមូលំ ហោតិ. អព្យាបាទោ អទោសោ កុសលមូលំ. សម្មាទិដ្ឋិ អមោហោ កុសលមូលំ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ, វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វេរមណី នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាបេតេ កម្មបថា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ វេទិតព្ពា.

វេទនាតោតិ សព្ពេ សុខវេទនា វា ហោន្តិ, មជ្ឈត្តវេទនា វា. កុសលំ បត្វា ហិ ទុក្ខវេទនា នាម នត្ថិ.

មូលតោតិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា. អនភិជ្ឈា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន ឯកមូលា. អលោភោ បន អត្តនាវ អត្តនោ មូលំ ន ហោតិ, អព្យាបាទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាទិដ្ឋិ អលោភាទោសវសេន ទ្វិមូលាវាតិ.

អលោភោ កុសលមូលន្តិអាទីសុ ន លោភោតិ អលោភោ, លោភបដិបក្ខស្ស ធម្មស្សេតំ អធិវចនំ. អទោសាមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អលោភោ សយញ្ច កុសលំ, ឥមេសញ្ច បាណាតិបាតា វេរមណីអាទីនំ កុសលានំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តប្បភាវកដ្ឋេន កេសញ្ចិ ឧបនិស្សយបច្ចយដ្ឋេន មូលន្តិ កុសលមូលំ. អទោសាមោហានម្បិ កុសលមូលភាវេ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ សព្ពម្បិ តំ សង្ខេបេន ច វិត្ថារេន ច ទេសិតមត្ថំ និគមេន្តោ យតោ ខោ អាវុសោតិអាទិអប្បនាវារមាហ. តត្ថ ឯវំ អកុសលំ បជានាតីតិ ឯវំ យថានិទ្ទិដ្ឋទសាកុសលកម្មបថវសេន អកុសលំ បជានាតិ. ឯវំ អកុសលមូលន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តាវតា ឯកេន នយេន ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកស្ស យាវ អរហត្តា និយ្យានំ កថិតំ ហោតិ. កថំ? ឯត្ថ ហិ ឋបេត្វា អភិជ្ឈំ ទស អកុសលកម្មបថា ច កុសលកម្មបថា ច ទុក្ខសច្ចំ. អភិជ្ឈា ច លោភោ អកុសលមូលញ្ចាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា និប្បរិយាយេន សមុទយសច្ចំ. បរិយាយេន បន សព្ពេបិ កម្មបថា ទុក្ខសច្ចំ. សព្ពានិ កុសលាកុសលមូលានិ សមុទយសច្ចំ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ. ទុក្ខំ បរិជានន្តោ សមុទយំ បជហមានោ និរោធំ បជានន្តោ អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចន្តិ ឥតិ ទ្វេ សច្ចានិ សរូបេន វុត្តានិ, ទ្វេ អាវត្តហារវសេន វេទិតព្ពានិ.

សោ សព្ពសោ រាគានុសយំ បហាយាតិ សោ ឯវំ អកុសលាទីនិ បជានន្តោ សព្ពាការេន រាគានុសយំ បជហិត្វា. បដិឃានុសយំ បដិវិនោទេត្វាតិ បដិឃានុសយញ្ច សព្ពាការេនេវ នីហរិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្តាវតា អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ. អស្មីតិ ទិដ្ឋិមានានុសយំ សមូហនិត្វាតិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កញ្ចិ ធម្មំ អនវការីករិត្វា ‘‘អស្មី’’តិ ឥមិនា សមូហគ្គហណាការេន បវត្តំ ទិដ្ឋិមានានុសយំ សមុគ្ឃាដេត្វា.

តត្ថ ទិដ្ឋិមានានុសយន្តិ ទិដ្ឋិសទិសំ មានានុសយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ មានានុសយោ អស្មីតិ បវត្តត្តា ទិដ្ឋិសទិសោ ហោតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តោ. ឥមញ្ច អស្មិមានំ វិត្ថារតោ វិញ្ញាតុកាមេន ខន្ធិយវគ្គេ ខេមកសុត្តំ (សំ. និ. ៣.៨៩) ឱលោកេតព្ពន្តិ.

អវិជ្ជំ បហាយាតិ វដ្ដមូលំ អវិជ្ជំ បជហិត្វា. វិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វាតិ តស្សា អវិជ្ជាយ សមុគ្ឃាដិកំ អរហត្តមគ្គវិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា. ឯត្តាវតា អរហត្តមគ្គោ កថិតោ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតីតិ អស្មិំយេវ អត្តភាវេ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិច្ឆេទករោ ហោតិ. ឯត្តាវតាបិ ខោ, អាវុសោតិ ទេសនំ និយ្យាតេតិ, ឥមាយ កម្មបថទេសនាយ វុត្តមនសិការប្បដិវេធវសេនបីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯវំ អនាគាមិមគ្គអរហត្តមគ្គេហិ ទេសនំ និដ្ឋបេសីតិ.

កុសលកម្មបថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហារវារវណ្ណនា

៩០. សាធាវុសោតិ ខោ…បេ… អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្មន្តិ ឯវំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស កុសលាកុសលមុខេន ចតុសច្ចទេសនំ សុត្វា តំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ ‘‘សាធាវុសោ’’តិ ឥមិនា វចនេន តេ ភិក្ខូ អភិនន្ទិត្វា ឥមស្សេវ វចនស្ស សមុដ្ឋាបកេន ចិត្តេន អនុមោទិត្វា វចសា សម្បដិច្ឆិត្វា ចេតសា សម្បិយាយិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទានិ យស្មា ថេរោ នានប្បការេន ចតុសច្ចទេសនំ ទេសេតុំ បដិពលោ, យថាហ ‘‘សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, បហោតិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ វិត្ថារេន អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុ’’ន្តិ យស្មា វា ឧត្តរិម្បិ ទេសេតុកាមោវ ហុត្វា ‘‘ឯត្តាវតាបិ ខោ’’តិ អវច, តស្មា អបរេនបិ នយេន សច្ចទេសនំ សោតុកាមា តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិំសុ. តេន សយមេវ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិតបញ្ហតោ ឧត្តរិំ សិយា ខោ បនាវុសោ, អញ្ញោបិ បរិយាយោ ភវេយ្យ អញ្ញម្បិ ការណន្តិ ឥមិនា នយេន អញ្ញំ អតិរេកំ បញ្ហំ បុច្ឆិំសុ, បុរិមបញ្ហស្ស វា ឧបរិភាគេ បុច្ឆិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ នេសំ ព្យាករមានោ ថេរោ សិយា, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា, អាហារន្តិ បច្ចយំ. បច្ចយោ ហិ អាហរតិ អត្តនោ ផលំ, តស្មា ‘‘អាហារោ’’តិ វុច្ចតិ.

ភូតានំ វា សត្តានន្តិអាទីសុ ភូតាតិ សញ្ជាតា, និព្ពត្តា. សម្ភវេសីនន្តិ យេ សម្ភវំ ជាតិំ និព្ពត្តិំ ឯសន្តិ គវេសន្តិ. តត្ថ ចតូសុ យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ នាម. អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ភិន្ទិត្វា ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជា ឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសិនោ នាម. ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បភុតិ ភូតា នាម. យេន យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តេ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ នាម. តតោ បរំ ភូតា នាម.

អថ វា ភូតាតិ ជាតា អភិនិព្ពត្តា, យេ ភូតាយេវ ន បុន ភវិស្សន្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ខីណាសវានមេតំ អធិវចនំ. សម្ភវមេសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ. អប្បហីនភវសំយោជនត្តា អាយតិម្បិ សម្ភវំ ឯសន្តានំ សេក្ខបុថុជ្ជនានមេតំ អធិវចនំ. ឯវំ សព្ពថាបិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយតិ. វាសទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តស្មា ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. អនុគ្គហាយាតិ អនុគ្គហត្ថំ ឧបការត្ថំ. វចនភេទោ ចេស, អត្ថោ បន ទ្វិន្នម្បិ បទានំ ឯកោយេវ. អថ វា ឋិតិយាតិ តស្ស តស្ស សត្តស្ស ឧប្បន្នធម្មានំ អនុប្បពន្ធវសេន អវិច្ឆេទាយ. អនុគ្គហាយាតិ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយ. ឧភោបិ ចេតានិ ភូតានំ ឋិតិយា ចេវ អនុគ្គហាយ ច. សម្ភវេសីនំ វា ឋិតិយា ចេវ អនុគ្គហាយ ចាតិ ឯវំ ឧភយត្ថ ទដ្ឋព្ពានិ. កពឡីការោ អាហារោតិ កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរិតព្ពតោ កពឡីការោ អាហារោ, ឱទនកុម្មាសាទិវត្ថុកាយ ឱជាយេតំ អធិវចនំ. ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វាតិ វត្ថុឱឡារិកតាយ ឱឡារិកោ, វត្ថុសុខុមតាយ សុខុមោ. សភាវេន បន សុខុមរូបបរិយាបន្នត្តា កពឡីការោ អាហារោ សុខុមោវ ហោតិ. សាបិ ចស្ស វត្ថុតោ ឱឡារិកតា សុខុមតា ច ឧបាទាយុបាទាយ វេទិតព្ពា.

កុម្ភីលានញ្ហិ អាហារំ ឧបាទាយ មោរានំ អាហារោ សុខុមោ. កុម្ភីលា កិរ បាសាណេ គិលន្តិ. តេ ច នេសំ កុច្ឆិប្បត្តាវ វិលីយន្តិ. មោរា សប្បវិច្ឆិកាទិបាណេ ខាទន្តិ. មោរានំ បន អាហារំ ឧបាទាយ តរច្ឆានំ អាហារោ សុខុមោ. តេ កិរ តិវស្សឆឌ្ឌិតានិ វិសាណានិ ចេវ អដ្ឋីនិ ច ខាទន្តិ. តានិ ច នេសំ ខេឡេន តេមិតមត្តេនេវ កន្ទមូលំ វិយ មុទុកានិ ហោន្តិ. តរច្ឆានម្បិ អាហារំ ឧបាទាយ ហត្ថីនំ អាហារោ សុខុមោ. តេបិ នានារុក្ខសាខាយោ ខាទន្តិ. ហត្ថីនំ អាហារតោ គវយគោកណ្ណមិគាទីនំ អាហារោ សុខុមោ. តេ កិរ និស្សារានិ នានារុក្ខបណ្ណាទីនិ ខាទន្តិ. តេសម្បិ អាហារតោ គុន្នំ អាហារោ សុខុមោ. តេ អល្លសុក្ខតិណានិ ខាទន្តិ. តេសំ អាហារតោ សសានំ អាហារោ សុខុមោ. សសានំ អាហារតោ សកុណានំ អាហារោ សុខុមោ. សកុណានំ អាហារតោ បច្ចន្តវាសីនំ អាហារោ សុខុមោ. បច្ចន្តវាសីនំ អាហារតោ គាមភោជកានំ អាហារោ សុខុមោ. គាមភោជកានំ អាហារតោ រាជរាជមហាមត្តានំ អាហារោ សុខុមោ. តេសម្បិ អាហារតោ ចក្កវត្តិនោ អាហារោ សុខុមោ. ចក្កវត្តិនោ អាហារតោ ភុម្មទេវានំ អាហារោ សុខុមោ. ភុម្មទេវានំ អាហារតោ ចាតុមហារាជិកានំ អាហារោ សុខុមោ. ឯវំ យាវ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ អាហារោ វិត្ថារេតព្ពោ, តេសំ អាហារោ សុខុមោត្វេវ និដ្ឋំ បត្តោ.

ឯត្ថ ច ឱឡារិកេ វត្ថុស្មិំ ឱជា បរិត្តា ហោតិ ទុព្ពលា, សុខុមេ ពលវតី. តថា ហិ ឯកបត្តបូរម្បិ យាគុំ បីវតោ មុហុត្តេនេវ ជិឃច្ឆិតោ ហោតិ, យំកញ្ចិទេវ ខាទិតុកាមោ. សប្បិំ បន បសដមត្តំ បិវិត្វា ទិវសំ អភោត្តុកាមោ ហោតិ. តត្ថ វត្ថុ បរិស្សមំ វិនោទេតិ, ន បន សក្កោតិ បាលេតុំ. ឱជា បាលេតិ, ន សក្កោតិ បរិស្សមំ វិនោទេតុំ. ទ្វេ បន ឯកតោ ហុត្វា បរិស្សមញ្ចេវ វិនោទេន្តិ បាលេន្តិ ចាតិ.

ផស្សោ ទុតិយោតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិ ឆព្ពិធោបិ ផស្សោ. ឯតេសុ ចតូសុ អាហារេសុ ទុតិយោ អាហារោតិ វេទិតព្ពោ. ទេសនានយោ ឯវ ចេស. តស្មា ឥមិនា នាម ការណេន ទុតិយោ វា តតិយោ វាតិ ឥទមេត្ថ ន គវេសិតព្ពំ. មនោសញ្ចេតនាតិ ចេតនា ឯវ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណន្តិ យំកិញ្ចិ ចិត្តំ.

ឯត្ថាហ, យទិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោ, អថ កស្មា អញ្ញេសុបិ សត្តានំ បច្ចយេសុ វិជ្ជមានេសុ ឥមេយេវ ចត្តារោ វុត្តាតិ? វុច្ចតេ, អជ្ឈត្តិកសន្តតិយា វិសេសបច្ចយត្តា. វិសេសបច្ចយោ ហិ កពឡីការាហារភក្ខានំ សត្តានំ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ. នាមកាយេ វេទនាយ ផស្សោ, វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា, នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ. យថាហ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ. តថា ផស្សបច្ចយា វេទនា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ.

កោ បនេត្ថ អាហារោ, កិំ អាហរតីតិ? កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតិ. ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា, មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ, វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបន្តិ.

កថំ? កពឡីការាហារោ តាវ មុខេ ឋបិតមត្តោយេវ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. ទន្តវិចុណ្ណិតំ បន អជ្ឈោហរិយមានំ ឯកេកំ សិត្ថំ អដ្ឋដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិយេវ. ឯវំ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតិ.

ផស្សាហារោ បន សុខវេទនិយោ ផស្សោ ឧប្បជ្ជមានោ សុខវេទនំ អាហរតិ, តថា ទុក្ខវេទនិយោ ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខវេទនិយោ អទុក្ខមសុខន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ.

មនោសញ្ចេតនាហារោ កាមភវូបគំ កម្មំ កាមភវំ អាហរតិ, រូបារូបភវូបគានិ តំ តំ ភវំ. ឯវំ សព្ពថាបិ មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ អាហរតិ.

វិញ្ញាណាហារោ បន យេ ច បដិសន្ធិក្ខណេ តំសម្បយុត្តកា តយោ ខន្ធា, យានិ ច តិសន្តតិវសេន តិំសរូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សហជាតាទិបច្ចយនយេន តានិ អាហរតីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ វិញ្ញាណាហារោ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតីតិ.

ឯត្ថ ច មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ អាហរតីតិ សាសវា កុសលាកុសលចេតនាវ វុត្តា. វិញ្ញាណំ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតីតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វុត្តំ. អវិសេសេន បន តំសម្បយុត្តតំសមុដ្ឋានធម្មានំ អាហរណតោ បេតេ អាហារាតិ វេទិតព្ពា.

ឯតេសុ ចតូសុ អាហារេសុ កពឡីការាហារោ ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ. ផស្សោ ផុសន្តោយេវ, មនោសញ្ចេតនា អាយូហមានាវ. វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ.

កថំ? កពឡីការាហារោ ហិ ឧបត្ថម្ភេន្តោយេវ កាយដ្ឋបនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. កម្មជនិតោបិ ហិ អយំ កាយោ កពឡីការាហារេន ឧបត្ថម្ភិតោ ទសបិ វស្សានិ វស្សសតម្បិ យាវ អាយុបរិមាណំ តិដ្ឋតិ. យថា កិំ? យថា មាតុយា ជនិតោបិ ទារកោ ធាតិយា ថញ្ញាទីនិ បាយេត្វា បោសិយមានោវ ចិរំ តិដ្ឋតិ, យថា ចុបត្ថម្ភេន ឧបត្ថម្ភិតគេហំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យថា មហារាជ គេហេ បតន្តេ អញ្ញេន ទារុនា ឧបត្ថម្ភេន្តិ, អញ្ញេន ទារុនា ឧបត្ថម្ភិតំ សន្តំ ឯវំ តំ គេហំ ន បតតិ, ឯវមេវ ខោ មហារាជ អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

ឯវំ កពឡីការោ អាហារោ ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ. ឯវំ សាធេន្តោបិ ច កពឡីការោ អាហារោ ទ្វិន្នំ រូបសន្តតីនំ បច្ចយោ ហោតិ អាហារសមុដ្ឋានស្ស ច ឧបាទិន្នស្ស ច. កម្មជានំ អនុបាលកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. អាហារសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ.

ផស្សោ បន សុខាទិវត្ថុភូតំ អារម្មណំ ផុសន្តោយេវ សុខាទិវេទនាបវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. មនោសញ្ចេតនា កុសលាកុសលកម្មវសេន អាយូហមានាយេវ ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ. វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវ នាមរូបប្បវត្តនេន សត្តានំ ឋិតិយា ហោតិ.

ឯវំ ឧបត្ថម្ភនាទិវសេន អាហារកិច្ចំ សាធយមានេសុ បនេតេសុ ចត្តារិ ភយានិ ទដ្ឋព្ពានិ. សេយ្យថិទំ, កពឡីការាហារេ និកន្តិយេវ ភយំ, ផស្សេ ឧបគមនមេវ, មនោសញ្ចេតនាយ អាយូហនមេវ, វិញ្ញាណេ អភិនិបាតោយេវ ភយន្តិ. កិំ ការណា? កពឡីការាហារេ ហិ និកន្តិំ កត្វា សីតាទីនំ បុរេក្ខតា សត្តា អាហារត្ថាយ មុទ្ទាគណនាទិកម្មានិ ករោន្តា អនប្បកំ ទុក្ខំ និគច្ឆន្តិ. ឯកច្ចេ ច ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វាបិ វេជ្ជកម្មាទិកាយ អនេសនាយ អាហារំ បរិយេសន្តា ទិដ្ឋេបិ ធម្មេ គារយ្ហា ហោន្តិ. សម្បរាយេបិ តស្ស សង្ឃាដិបិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតាតិអាទិនា លក្ខណសំយុត្តេ វុត្តនយេន សមណបេតា ហោន្តិ. ឥមិនាវ តាវ ការណេន កពឡីការាហារេ និកន្តិយេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពា.

ផស្សំ ឧបគច្ឆន្តាបិ ផស្សស្សាទិនោ បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសុ ទារាទីសុ ភណ្ឌេសុ អបរជ្ឈន្តិ. តេ សហ ភណ្ឌេន ភណ្ឌសាមិកា គហេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ វា ឆិន្ទិត្វា សង្ការកូដេសុ ឆឌ្ឌេន្តិ. រញ្ញោ វា និយ្យាតេន្តិ. តតោ នេ រាជា វិវិធា កម្មការណា ការាបេតិ. កាយស្ស ច ភេទា ទុគ្គតិ នេសំ បាដិកង្ខា ហោតិ. ឥតិ ផស្សស្សាទមូលកំ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ សម្បរាយិកម្បិ ភយំ សព្ពមាគតមេវ ហោតិ. ឥមិនា ការណេន ផស្សាហារេ ឧបគមនមេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពំ.

កុសលាកុសលកម្មាយូហនេនេវ បន តម្មូលកំ តីសុ ភវេសុ ភយំ សព្ពមាគតំយេវ ហោតិ. ឥមិនា ការណេន មនោសញ្ចេតនាហារេ អាយូហនមេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពំ.

បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ច យស្មិំ យស្មិំ ឋានេ អភិនិបតតិ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បដិសន្ធិនាមរូបំ គហេត្វាវ និព្ពត្តតិ, តស្មិញ្ច និព្ពត្តេ សព្ពភយានិ និព្ពត្តានិយេវ ហោន្តិ, តម្មូលកត្តាតិ, ឥមិនា ការណេន វិញ្ញាណាហារេ អភិនិបាតោយេវ ភយន្តិ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សភយេសុ បន ឥមេសុ អាហារេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កពឡីការាហារេ និកន្តិបរិយាទានត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ជាយម្បតិកា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៦៣) នយេន បុត្តមំសូបមំ ទេសេសិ. ផស្សាហារេ និកន្តិបរិយាទានត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គាវី និច្ចម្មា’’តិអាទិនា នយេន និច្ចម្មគាវូបមំ ទេសេសិ. មនោសញ្ចេតនាហារេ និកន្តិបរិយាទានត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អង្គារកាសូ’’តិអាទិនា នយេន អង្គារកាសូបមំ ទេសេសិ. វិញ្ញាណាហារេ និកន្តិបរិយាទានត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចោរំ អាគុចារិ’’ន្តិអាទិនា នយេន សត្តិសតាហតូបមំ ទេសេសិ.

តត្រាយំ ភូតមត្ថំ កត្វា សង្ខេបតោ អត្ថយោជនា, ទ្វេ កិរ ជាយម្បតិកា បុត្តំ គហេត្វា បរិត្តេន បាថេយ្យេន យោជនសតិកំ កន្តារមគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. តេសំ បញ្ញាស យោជនានិ គន្ត្វា បាថេយ្យំ និដ្ឋាសិ. តេ ខុប្បិបាសាតុរា វិរឡច្ឆាយាយំ និសីទិំសុ. តតោ បុរិសោ ភរិយំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ ឥតោ សមន្តា បញ្ញាស យោជនានិ គាមោ វា និគមោ វា នត្ថិ, តស្មា យំ តំ បុរិសេន កាតព្ពំ ពហុម្បិ កសិគោរក្ខាទិកម្មំ, ន ទានិ សក្កា តំ មយា កាតុំ, ឯហិ មំ មារេត្វា ឧបឌ្ឍមំសំ ខាទិត្វា ឧបឌ្ឍំ បាថេយ្យំ កត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ កន្តារំ និត្ថរាហី’’តិ. សាបិ អាហ ‘‘សាមិ មយា ទានិ យំ តំ ឥត្ថិយា កាតព្ពំ ពហុម្បិ សុត្តកន្តនាទិកម្មំ, តំ កាតុំ ន សក្កា, ឯហិ មំ មារេត្វា ឧបឌ្ឍមំសំ ខាទិត្វា ឧបឌ្ឍំ បាថេយ្យំ កត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ កន្តារំ និត្ថរាហី’’តិ. តតោ សោ តំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ មាតុគាមមរណេន ទ្វិន្នំ មរណំ បញ្ញាយតិ. ន ហិ មន្ទោ កុមារោ មាតរំ វិនា ជីវិតុំ សក្កោតិ. យទិ បន មយំ ជីវាម, បុន ទារកំ លភេយ្យាម, ហន្ទ ទានិ បុត្តកំ មារេត្វា មំសំ គហេត្វា កន្តារំ និត្ថរាមា’’តិ.

តតោ មាតា បុត្តមាហ ‘‘តាត បិតុ សន្តិកំ គច្ឆាហី’’តិ. សោ អគមាសិ. អថស្ស បិតា ‘‘មយា បុត្តកំ បោសេស្សាមីតិ កសិគោរក្ខាទីហិ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភូតំ, ន សក្កោមិ បុត្តំ មារេតុំ, ត្វំយេវ តវ បុត្តកំ មារេហី’’តិ វត្វា ‘‘តាត មាតុសន្តិកមេវ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. សោ អគមាសិ. អថស្ស មាតាបិ ‘‘មយា បុត្តំ បត្ថេន្តិយា គោវតកុក្កុរវតទេវតាយាចនាទីហិបិ តាវ អនប្បកំ ទុក្ខំ អនុភូតំ, កោ បន វាទោ កុច្ឆិនា បរិហរន្តិយា? ន សក្កាហំ បុត្តំ មារេតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘តាត បិតុសន្តិកំយេវ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. ឯវំ សោ ទ្វិន្នំ អន្តរា គច្ឆន្តោយេវ មតោ. តេ តំ ទិស្វា បរិទេវិត្វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ មំសានិ គហេត្វា ខាទន្តា បក្កមិំសុ. តេសំ សោ បុត្តមំសាហារោ នវហិ ការណេហិ បដិកុលត្តា នេវ ទវាយ ហោតិ, ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, កេវលំ កន្តារនិត្ថរណត្ថាយេវ ហោតិ.

កតមេហិ នវហិ ការណេហិ បដិកូលោតិ ចេ? សជាតិមំសតាយ ញាតិមំសតាយ បុត្តមំសតាយ បិយបុត្តមំសតាយ តរុណមំសតាយ អាមកមំសតាយ អគោរសមំសតាយ អលោណតាយ អធូបិតតាយាតិ. តស្មា យោ ភិក្ខុ កពឡីការាហារំ ឯវំ បុត្តមំសសទិសំ បស្សតិ, សោ តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ. អយំ តាវ បុត្តមំសូបមាយំ អត្ថយោជនា.

និច្ចម្មគាវូបមាយំ បន យថា សា គាវី គីវតោ យាវ ខុរា, តាវ ចម្មំ ឧទ្ទាលេត្វា មុត្តា យំ យទេវ និស្សាយ តិដ្ឋតិ, តត្ថ បាណកេហិ ខជ្ជមានា ទុក្ខស្សេវាធិករណំ ហោតិ, ឯវំ ផស្សោបិ យំ យទេវ វត្ថុំ អារម្មណំ វា និស្សាយ តិដ្ឋតិ, តំតំវត្ថារម្មណសម្ភវស្ស វេទយិតទុក្ខស្ស អធិករណមេវ ហោតិ. តស្មា យោ ភិក្ខុ ផស្សាហារំ ឯវំ និច្ចម្មគាវិសទិសំ បស្សតិ, សោ តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ, អយំ និច្ចម្មគាវូបមាយំ អត្ថយោជនា.

អង្គារកាសូបមាយំ បន យថា សា អង្គារកាសុ, ឯវំ មហាបរិឡាហដ្ឋេន តយោ ភវា. យថា នានាពាហាសុ គហេត្វា តត្ថ ឧបកឌ្ឍកា ទ្វេ បុរិសា, ឯវំ ភវេសុ ឧបកឌ្ឍនដ្ឋេន មនោសញ្ចេតនា. តស្មា យោ ភិក្ខុ មនោសញ្ចេតនាហារំ ឯវំ អង្គារកាសូបកឌ្ឍកបុរិសសទិសំ បស្សតិ, សោ តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ, អយំ អង្គារកាសូបមាយំ អត្ថយោជនា.

សត្តិសតាហតូបមាយំ បន យេន សោ បុរិសោ បុព្ពណ្ហសមយេ សត្តិសតេន ហញ្ញតិ, តមស្ស សរីរេ វណមុខសតំ កត្វា អន្តរា អដ្ឋត្វា វិនិវិជ្ឈិត្វា អបរភាគេយេវ បតតិ, ឯវំ ឥតរានិ ទ្វេ សត្តិសតានិ, ឯវមស្ស បតិតោកាសេ អបតិត្វា អបតិត្វា គតាហិ សត្តីហិ សព្ពសរីរំ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទមេវ ហោតិ, តស្ស ឯកវណមុខេបិ ឧប្បន្នស្ស ទុក្ខស្ស បមាណំ នត្ថិ, កោ បន វាទោ តីសុ វណមុខសតេសុ? តត្ថ សត្តិនិបាតកាលោ វិយ បដិសន្ធិវិញ្ញាណនិព្ពត្តកាលោ. វណមុខជននំ វិយ ខន្ធជននំ. វណមុខេសុ ទុក្ខវេទនុប្បាទោ វិយ ជាតេសុ ខន្ធេសុ វដ្ដមូលកនានាវិធទុក្ខុប្បាទោ. អបរោ នយោ, អាគុចារី បុរិសោ វិយ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. តស្ស សត្តិឃាតេហិ ឧប្បន្នវណមុខានិ វិយ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ. វណមុខបច្ចយា តស្ស បុរិសស្ស កក្ខឡទុក្ខុប្បាទោ វិយ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណស្ស ទ្វត្តិំសកម្មការណអដ្ឋនវុតិរោគាទិវសេន នានប្បការកទុក្ខុប្បាទោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា យោ ភិក្ខុ វិញ្ញាណាហារំ ឯវំ សត្តិសតាហតសទិសំ បស្សតិ. សោ តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ, អយំ សត្តិសតាហតូបមាយំ អត្ថយោជនា.

សោ ឯវំ ឥមេសុ អាហារេសុ និកន្តិំ បរិយាទិយន្តោ ចត្តារោបិ អាហារេ បរិជានាតិ, យេសុ បរិញ្ញាតេសុ សព្ពម្បិ បរិញ្ញាតំ វត្ថុ បរិញ្ញាតមេវ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កពឡីការេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោ ហោតិ. បញ្ចកាមគុណិកេ រាគេ បរិញ្ញាតេ នត្ថិ តំ សំយោជនំ, យេន សំយោជនេន សំយុត្តោ អរិយសាវកោ បុន ឥមំ លោកំ អាគច្ឆេយ្យ. ផស្សេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ វេទនា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. តីសុ វេទនាសុ បរិញ្ញាតាសុ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមិ. មនោសញ្ចេតនាយ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ តណ្ហា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. តីសុ តណ្ហាសុ បរិញ្ញាតាសុ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមិ. វិញ្ញាណេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ នាមរូបំ បរិញ្ញាតំ ហោតិ. នាមរូបេ បរិញ្ញាតេ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ២.៦៣).

តណ្ហាសមុទយា អាហារសមុទយោតិ បុរិមតណ្ហាសមុទយា បដិសន្ធិកានំ អាហារានំ សមុទយោ និព្ពត្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. កថំ? បដិសន្ធិក្ខណេ ហិ តិសន្តតិវសេន ឧប្បន្នសមតិំសរូបព្ភន្តរេ ជាតា ឱជា អត្ថិ. អយំ តណ្ហាបច្ចយា និព្ពត្តោ ឧបាទិន្នកកពឡីការាហារោ. បដិសន្ធិចិត្តសម្បយុត្តា បន ផស្សចេតនា សយញ្ច ចិត្តំ វិញ្ញាណន្តិ ឥមេ តណ្ហាបច្ចយា និព្ពត្តា ឧបាទិន្នកផស្សមនោសញ្ចេតនា វិញ្ញាណាហារាតិ. ឯវំ តាវ បុរិមតណ្ហាសមុទយា បដិសន្ធិកានំ អាហារានំ សមុទយោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បនិធ ឧបាទិន្នកាបិ អនុបាទិន្នកាបិ អាហារា មិស្សេត្វា កថិតា, តស្មា អនុបាទិន្នកានម្បិ ឯវំ តណ្ហាសមុទយា អាហារសមុទយោ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋលោភសហគតចិត្តសមុដ្ឋិតេសុ ហិ រូបេសុ ឱជា អត្ថិ, អយំ សហជាតតណ្ហាបច្ចយា និព្ពត្តោ អនុបាទិន្នកកពឡីការាហារោ. លោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តា បន ផស្សចេតនា សយញ្ច ចិត្តំ វិញ្ញាណន្តិ ឥមេ តណ្ហាបច្ចយា និព្ពត្តា អនុបាទិន្នកផស្សមនោសញ្ចេតនា វិញ្ញាណាហារាតិ.

តណ្ហានិរោធា អាហារនិរោធោតិ ឥមិស្សា ឧបាទិន្នកានញ្ច អនុបាទិន្នកានញ្ច អាហារានំ បច្ចយភូតាយ តណ្ហាយ និរោធេន អាហារនិរោធោ បញ្ញាយតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. អយំ បន វិសេសោ, ឥធ ចត្តារិបិ សច្ចានិ សរូបេនេវ វុត្តានិ. យថា ច ឥធ, ឯវំ ឥតោ ឧត្តរិម្បិ សព្ពវារេសូតិ. តស្មា សព្ពត្ថ អសម្មុយ្ហន្តេន សច្ចានិ ឧទ្ធរិតព្ពានិ. សព្ពវារេសុ ច ‘‘ឯត្តាវតាបិ ខោ អាវុសោ’’តិ ឥទំ ទេសនានិយ្យាតនំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតធម្មវសេន យោជេតព្ពំ. តស្ស ឥធ តាវ អយំ យោជនា ឯត្តាវតាបីតិ ឥមាយ អាហារទេសនាយ វុត្តមនសិការប្បដិវេធវសេនាបីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថាបិ.

អាហារវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចវារវណ្ណនា

៩១. ឥទានិ ‘‘សាធាវុសោ’’តិ បុរិមនយេនេវ ថេរស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា តេ ភិក្ខូ ឧត្តរិម្បិ បញ្ហំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ ច នេសំ អញ្ញេនបិ បរិយាយេន ព្យាកាសិ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ សព្ពវារេសុ. តស្មា ឥតោ បរំ ឯវរូបានិ វចនានិ អនាមសិត្វា យេន យេន បរិយាយេន ព្យាករោតិ, តស្ស តស្សេវ អត្ថំ វណ្ណយិស្សាម. ឥមស្ស បន វារស្ស សង្ខេបទេសនាយំ ទុក្ខញ្ច បជានាតីតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ទុក្ខសច្ចំ. វិត្ថារទេសនាយំ បន យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ សច្ចនិទ្ទេសេ វុត្តមេវាតិ.

សច្ចវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជរាមរណវារវណ្ណនា

៩២. ឥតោ បរំ បដិច្ចសមុប្បាទវសេន ទេសនា ហោតិ. តត្ថ ជរាមរណវារេ តាវ តេសំ តេសន្តិ អយំ សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោតិ ញាតព្ពោ. យា ទេវទត្តស្ស ជរា, យា សោមទត្តស្ស ជរាតិ ឯវញ្ហិ ទិវសម្បិ កថេន្តស្ស នេវ សត្តា បរិយាទានំ គច្ឆន្តិ. ឥមេហិ បន ទ្វីហិ បទេហិ ន កោចិ សត្តោ អបរិយាទិន្នោ ហោតិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘អយំ សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោ’’តិ.

តម្ហិ តម្ហីតិ អយំ គតិជាតិវសេន អនេកេសំ និកាយានំ សាធារណនិទ្ទេសោ. សត្តនិកាយេតិ សាធារណនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋស្ស សរូបនិទស្សនំ. ជរា ជីរណតាតិអាទីសុ បន ជរាតិ សភាវនិទ្ទេសោ. ជីរណតាតិ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា. បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសា. អយញ្ហិ ជរាតិ ឥមិនា បទេន សភាវតោ ទីបិតា, តេនស្សាយំ សភាវនិទ្ទេសោ. ជីរណតាតិ ឥមិនា អាការតោ. តេនស្សាយំ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិ ឥមិនា កាលាតិក្កមេ ទន្តនខានំ ខណ្ឌិតភាវករណកិច្ចតោ. បាលិច្ចន្តិ ឥមិនា កេសលោមានំ បលិតភាវករណកិច្ចតោ. វលិត្តចតាតិ ឥមិនា មំសំ មិលាបេត្វា តចេ វលិត្តភាវករណកិច្ចតោ ទីបិតា. តេនស្សា ឥមេ ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា. តេហិ ឥមេសំ វិការានំ ទស្សនវសេន បាកដីភូតា បាកដជរា ទស្សិតា. យថេវ ហិ ឧទកស្ស វា អគ្គិនោ វា វាតស្ស វា តិណរុក្ខាទីនំ សម្ភគ្គបលិភគ្គតាយ វា ឈាមតាយ វា គតមគ្គោ បាកដោ ហោតិ, ន ច សោ គតមគ្គោ តានេវ ឧទកាទីនិ, ឯវមេវ ជរាយ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌិច្ចាទិវសេន គតមគ្គោ បាកដោ, ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វាបិ គយ្ហតិ. ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរា, ន ហិ ជរា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ហោតិ.

អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោតិ ឥមេហិ បន បទេហិ កាលាតិក្កមេយេវ អភិព្យត្តតាយ អាយុក្ខយចក្ខាទិឥន្ទ្រិយបរិបាកសញ្ញិតាយ បកតិយា ទីបិតា. តេនស្សិមេ បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ យស្មា ជរំ បត្តស្ស អាយុ ហាយតិ, តស្មា ជរា ‘‘អាយុនោ សំហានី’’តិ ផលូបចារេន វុត្តា. យស្មា ច ទហរកាលេ សុប្បសន្នានិ សុខុមម្បិ អត្តនោ វិសយំ សុខេនេវ គណ្ហនសមត្ថានិ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ជរំ បត្តស្ស បរិបក្កានិ អាលុឡិតានិ អវិសទានិ ឱឡារិកម្បិ អត្តនោ វិសយំ គហេតុំ អសមត្ថានិ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ’’តិបិ ផលូបចារេនេវ វុត្តា. សា បនាយំ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា សព្ពាបិ ជរា បាកដា បដិច្ឆន្នាតិ ទុវិធា ហោតិ.

តត្ថ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌភាវាទិទស្សនតោ រូបធម្មេសុ ជរា បាកដជរា នាម. អរូបធម្មេសុ បន តាទិសស្ស វិការស្ស អទស្សនតោ បដិច្ឆន្នជរា នាម. តត្ថ យ្វាយំ ខណ្ឌាទិភាវោ ទិស្សតិ, សោ តាទិសានំ ទន្តាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វណ្ណោយេវ, តំ ចក្ខុនា ទិស្វា មនោទ្វារេន ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមេ ទន្តា ជរាយ បហដា’’តិ ជរំ ជានាតិ ឧទកដ្ឋានេ ពទ្ធានិ គោសីសាទីនិ ឱលោកេត្វា ហេដ្ឋា ឧទកស្ស អត្ថិភាវំ ជាននំ វិយ. បុន អវីចិ សវីចីតិ ឯវម្បិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ មណិកនករជតបវាឡសូរិយាទីនំ មន្ទទសកាទីសុ បាណីនំ វិយ បុប្ផផលបល្លវាទីសុ ច អបាណីនំ វិយ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ ទុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា អវីចិជរា នាម, និរន្តរជរាតិ អត្ថោ. តតោ អញ្ញេសុ បន យថាវុត្តេសុ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា សវីចិជរា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

ឥតោ បរំ, តេសំ តេសន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ចុតិ ចវនតាតិអាទីសុ បន ចុតីតិ ចវនកវសេន វុច្ចតិ, ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធានំ សាមញ្ញវចនមេតំ. ចវនតាតិ ភាវវចនេន លក្ខណនិទស្សនំ. ភេទោតិ ចុតិក្ខន្ធានំ ភង្គុប្បត្តិបរិទីបនំ. អន្តរធានន្តិ ឃដស្សេវ ភិន្នស្ស ភិន្នានំ ចុតិក្ខន្ធានំ យេន កេនចិ បរិយាយេន ឋានាភាវបរិទីបនំ. មច្ចុ មរណន្តិ មច្ចុសង្ខាតំ មរណំ. តេន សមុច្ឆេទមរណាទីនិ និសេធេតិ. កាលោ នាម អន្តកោ, តស្ស កិរិយាតិ កាលកិរិយា. ឯតេន លោកសម្មុតិយា មរណំ ទីបេតិ.

ឥទានិ បរមត្ថេន ទីបេតុំ, ខន្ធានំ ភេទោតិអាទិមាហ. បរមត្ថេន ហិ ខន្ធាយេវ ភិជ្ជន្តិ, ន សត្តោ នាម កោចិ មរតិ. ខន្ធេសុ បន ភិជ្ជមានេសុ សត្តោ មរតិ, ភិន្នេសុ មតោតិ វោហារោ ហោតិ.

ឯត្ថ ច ចតុវោការវសេន ខន្ធានំ ភេទោ, ឯកវោការវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ចតុវោការវសេន វា ខន្ធានំ ភេទោ, សេសទ្វយវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ភវទ្វយេបិ រូបកាយសង្ខាតស្ស កឡេវរស្ស សម្ភវតោ. អថ វា យស្មា ច ចាតុមហារាជិកាទីសុ ខន្ធា ភិជ្ជន្តេវ, ន កិញ្ចិ និក្ខិបន្តិ, តស្មា តេសំ វសេន ខន្ធានំ ភេទោ, មនុស្សាទីសុ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ឯត្ថ ច កឡេវរស្ស និក្ខេបការណតោ មរណំ កឡេវរស្ស និក្ខេបោតិ វុត្តន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥតិ អយញ្ច ជរា ឥទញ្ច មរណំ. ឥទំ វុច្ចតាវុសោតិ ឥទំ ឧភយម្បិ ឯកតោ កត្វា ជរាមរណន្តិ កថីយតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ជរាមរណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជាតិវារវណ្ណនា

៩៣. ជាតិវារេ ជាតិ សញ្ជាតីតិអាទីសុ ជាយនដ្ឋេន ជាតិ, សា អបរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. សញ្ជាយនដ្ឋេន សញ្ជាតិ, សា បរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. ឱក្កមនដ្ឋេន ឱក្កន្តិ, សា អណ្ឌជជលាពុជវសេន យុត្តា. តេ ហិ អណ្ឌកោសញ្ច វត្ថិកោសញ្ច ឱក្កមន្តា បវិសន្តា វិយ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. អភិនិព្ពត្តនដ្ឋេន អភិនិព្ពត្តិ, សា សំសេទជឱបបាតិកវសេន យុត្តា, តេ ហិ បាកដាយេវ ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. អយំ តាវ វោហារទេសនា.

ឥទានិ បរមត្ថទេសនា ហោតិ. ខន្ធាយេវ ហិ បរមត្ថតោ បាតុភវន្តិ, ន សត្តោ. តត្ថ ច ខន្ធានន្តិ ឯកវោការភវេ ឯកស្ស ចតុវោការភវេ ចតុន្នំ បញ្ចវោការភវេ បញ្ចន្នម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ. បាតុភាវោតិ ឧប្បត្តិ. អាយតនានន្តិ ឯត្ថ តត្រ តត្រ ឧប្បជ្ជមានាយតនវសេនេវ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បដិលាភោតិ សន្តតិយំ បាតុភាវោយេវ. បាតុភវន្តានេវ ហិ តានិ បដិលទ្ធានិ នាម ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ ជាតីតិ ឥមិនា បទេន វោហារតោ បរមត្ថតោ ច ទេសិតាយ ជាតិយា និគមនំ ករោតីតិ. ភវសមុទយាតិ ឯត្ថ បន ជាតិយា បច្ចយភូតោ កម្មភវោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ជាតិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភវវារវណ្ណនា

៩៤. ភវវារេ កាមភវោតិ កម្មភវោ ច ឧបបត្តិភវោ ច. តត្ថ កម្មភវោ នាម កាមភវូបគំ កម្មមេវ. តញ្ហិ ឧបបត្តិភវស្ស ការណត្តា ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ (ធ. ប. ១៩៤) ទុក្ខោ បាបស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ១១៧) វិយ ផលវោហារេន ភវោតិ វុត្តំ. ឧបបត្តិភវោ នាម តេន កម្មេន និព្ពត្តំ ឧបាទិន្នខន្ធបញ្ចកំ. តញ្ហិ តត្ថ ភវតីតិ កត្វា ភវោតិ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពថាបិ ឥទំ កម្មញ្ច ឧបបត្តិ ច ឧភយម្បេតមិធ ‘‘កាមភវោ’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ រូបារូបភវេសុ. ឧបាទានសមុទយាតិ ឯត្ថ បន ឧបាទានំ កុសលកម្មភវស្ស ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយោ ហោតិ. អកុសលកម្មភវស្ស ឧបនិស្សយវសេនបិ សហជាតាទិវសេនបិ. ឧបបត្តិភវស្ស បន សព្ពស្សាបិ ឧបនិស្សយវសេនេវ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ភវវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាទានវារវណ្ណនា

៩៥. ឧបាទានវារេ កាមុបាទានន្តិអាទីសុ វត្ថុកាមំ ឧបាទិយតិ ឯតេន, សយំ វា តំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ. កាមោ ច សោ ឧបាទានញ្ចាតិ វា កាមុបាទានំ. ឧបាទានន្តិ ទឡ្ហគ្គហណំ វុច្ចតិ. ទឡ្ហត្ថោ ហិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទោ, ‘‘ឧបាយាស ឧបកដ្ឋា’’តិអាទីសុ វិយ បញ្ចកាមគុណិករាគស្សេតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ ‘‘តត្ថ កតមំ កាមុបាទានំ, យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. ១២២០; វិភ. ៩៣៨) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

តថា ទិដ្ឋិ ច សា ឧបាទានញ្ចាតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. អថ វា ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ, ឧបាទិយន្តិ វា ឯតេន ទិដ្ឋិន្តិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ឧបាទិយតិ ហិ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ. ឧបាទិយន្តិ ច តាយ ទិដ្ឋិំ. យថាហ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៧), សីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានវជ្ជស្ស សព្ពទិដ្ឋិគតស្សេតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ ‘‘តត្ថ កតមំ ទិដ្ឋុបាទានំ នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ (ធ. ស. ១២២០; វិភ. ៩៣៨) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

តថា សីលព្ពតំ ឧបាទិយន្តិ ឯតេន, សយំ វា តំ ឧបាទិយតិ, សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចាតិ វា សីលព្ពតុបាទានំ. គោសីលគោវតាទីនិ ហិ ឯវំ សុទ្ធីតិ អភិនិវេសតោ សយមេវ ឧបាទានានិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ ‘‘តត្ថ កតមំ សីលព្ពតុបាទានំ, ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធី’’តិ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ. ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ ឧបាទានំ. កិំ វទន្តិ, ឧបាទិយន្តិ វា? អត្តានំ. អត្តនោ វាទុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ. អត្តវាទមត្តមេវ វា អត្តាតិ ឧបាទិយតិ ឯតេនាតិ អត្តវាទុបាទានំ, វីសតិវត្ថុកាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ ‘‘តត្ថ កតមំ អត្តវាទុបាទានំ, ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ (ធ. ស. ១២២៣) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

តណ្ហាសមុទយាតិ ឯត្ថ តណ្ហា កាមុបាទានស្ស ឧបនិស្សយវសេន អនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតាសេវនវសេន វា បច្ចយោ. អវសេសានំ បន សហជាតាទិវសេនាបិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ឧបាទានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តណ្ហាវារវណ្ណនា

៩៦. តណ្ហាវារេ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហាតិ ឯវំ ចក្ខុទ្វារាទីសុ ជវនវីថិយំ បវត្តាយ តណ្ហាយ ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ ព្រាហ្មណបុត្តោ’’តិ ឯវមាទីសុ បិតិតោ នាមំ វិយ បិតិសទិសារម្មណតោ នាមំ. ឯត្ថ ច រូបារម្មណា តណ្ហា, រូបេ តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា. សា កាមរាគភាវេន រូបំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា កាមតណ្ហា. សស្សតទិដ្ឋិសហគតរាគភាវេន រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតន្តិ ឯវំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា ភវតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតរាគភាវេន រូបំ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ បេច្ច ន ភវិស្សតីតិ ឯវំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា វិភវតណ្ហាតិ ឯវំ តិវិធា ហោតិ. យថា ច រូបតណ្ហា, តថា សទ្ទតណ្ហាទយោបីតិ ឯតានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. តានិ អជ្ឈត្តរូបាទីសុ អដ្ឋារស, ពហិទ្ធារូបាទីសុ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស, អនាគតានិ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ អដ្ឋសតំ. ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ ‘អស្មី’តិ ហោតិ, ‘ឥត្ថស្មី’តិ ហោតី’’តិ (វិភ. ៩៧៣-៩៧៤) វា ឯវមាទីនា អជ្ឈត្តិករូបាទិនិស្សិតានិ អដ្ឋារស, ‘‘ពាហិរស្សុបាទាយ ‘ឥមិនា អស្មី’តិ ហោតិ, ‘ឥមិនា ឥត្ថស្មី’តិ ហោតី’’តិ វា (វិភ. ៩៧៥) ឯវមាទិនា ពាហិររូបាទិនិស្សិតានិ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស, អនាគតានិ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ ឯវម្បិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. បុន សង្គហេ ករីយមានេ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឆឡេវ តណ្ហាកាយា តិស្សោយេវ កាមតណ្ហាទយោ ហោន្តីតិ ឯវំ –

និទ្ទេសត្ថេន និទ្ទេស-វិត្ថារា វិត្ថារស្ស ច;

បុន សង្គហតោ តណ្ហា, វិញ្ញាតព្ពា វិភាវិនាតិ.

វេទនាសមុទយាតិ ឯត្ថ បន វេទនាតិ វិបាកវេទនា អធិប្បេតា. សា កថំ ឆសុ ទ្វារេសុ តណ្ហាយ បច្ចយោ ហោតីតិ ចេ? អស្សាទនីយតោ. សុខាយ ហិ វេទនាយ អស្សាទនេន សត្តា វេទនំ មមាយន្តា វេទនាយ តណ្ហំ ឧប្បាទេត្វា វេទនារាគរត្តា ហុត្វា ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋមេវ រូបំ បត្ថេន្តិ, លទ្ធា ច នំ អស្សាទេន្តិ, អារម្មណទាយកានញ្ច ចិត្តការាទីនំ សក្ការំ ករោន្តិ. តថា សោតទ្វារាទីសុ ឥដ្ឋេ ច សទ្ទាទយោ បត្ថេន្តិ, លទ្ធា ច នេ អស្សាទេន្តិ, អារម្មណទាយកានញ្ច វីណាវាទក-គន្ធិកសូទ-តន្តវាយ-នានាវិធសិប្បសន្ទស្សកាទីនំ សក្ការំ ករោន្តិ. យថា កិំ? យថា បុត្តសិនេហេន បុត្តំ មមាយន្តា ធាតិយា សក្ការំ ករោន្តិ, សប្បាយសប្បិខីរាទីនិយេវ នំ បាយេន្តិ ចេវ ភោជេន្តិ ច. សេសំ វុត្តនយមេវ.

តណ្ហាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេទនាវារវណ្ណនា

៩៧. វេទនាវារេ វេទនាកាយាតិ វេទនាសមូហា. ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជា វេទនាតិ ឯតំ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា អត្ថិ កុសលា, អត្ថិ អកុសលា, អត្ថិ អព្យាកតា’’តិ (វិភ. ៣៤) ឯវំ វិភង្គេ អាគតត្តា ចក្ខុទ្វារាទីសុ បវត្តានំ កុសលាកុសលាព្យាកតវេទនានំ ‘‘សារិបុត្តោ, មន្តាណិបុត្តោ’’តិ ឯវមាទីសុ មាតិតោ នាមំ វិយ មាតិសទិសវត្ថុតោ នាមំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ ចក្ខុសម្ផស្សហេតុ ជាតា វេទនា ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនាតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អយំ តាវេត្ថ សព្ពសង្គាហិកកថា. វិបាកវសេន បន ចក្ខុទ្វារេ ទ្វេ ចក្ខុវិញ្ញាណានិ, ទ្វេ មនោធាតុយោ, តិស្សោ មនោវិញ្ញាណធាតុយោតិ ឯតាហិ សម្បយុត្តវសេន វេទនា វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុ. មនោទ្វារេ មនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តាវ.

ផស្សសមុទយាតិ ឯត្ថ បន បញ្ចទ្វារេ បញ្ចវត្ថុកវេទនានំ សហជាតចក្ខុសម្ផស្សាទិសមុទយា សមុទយោ ហោតិ. អវសេសានំ ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ ឧបនិស្សយាទិវសេន បច្ចយា. មនោទ្វារេ តទារម្មណវេទនានំ អទ្វារិកានញ្ច បដិសន្ធិភវង្គចុតិវេទនានំ សហជាតមនោសម្ផស្សសមុទយា សមុទយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

វេទនាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ផស្សវារវណ្ណនា

៩៨. ផស្សវារេ ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… កាយសម្ផស្សោតិ ឯត្តាវតា ច កុសលាកុសលវិបាកា បញ្ចវត្ថុកា ទស សម្ផស្សា វុត្តា ហោន្តិ. មនោសម្ផស្សោតិ ឥមិនា សេសា ពាវីសតិ លោកិយវិបាកមនសម្បយុត្តផស្សា. សឡាយតនសមុទយាតិ ឆន្នំ ចក្ខាទីនំ អាយតនានំ សមុទយេន ឥមស្ស ឆព្ពិធស្សាបិ សម្ផស្សស្ស សមុទយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ផស្សវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សឡាយតនវារវណ្ណនា

៩៩. សឡាយតនវារេ ចក្ខាយតនន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ ចេវ អាយតននិទ្ទេសេ ច វុត្តនយមេវ. នាមរូបសមុទយាតិ ឯត្ថ បន យំ នាមំ យញ្ច រូបំ, យញ្ច នាមរូបំ យស្ស អាយតនស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្ស វសេន វិសុទ្ធិមគ្គេ បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន នាមរូបសមុទយា សឡាយតនសមុទយោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តប្បការមេវាតិ.

សឡាយតនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នាមរូបវារវណ្ណនា

១០០. នាមរូបវារេ នមនលក្ខណំ នាមំ. រុប្បនលក្ខណំ រូបំ. វិត្ថារវារេ បនស្ស វេទនាតិ វេទនាក្ខន្ធោ. សញ្ញាតិ សញ្ញាក្ខន្ធោ. ចេតនា ផស្សោ មនសិការោតិ សង្ខារក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ច អញ្ញេបិ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតា ធម្មា សន្តិ, ឥមេ បន តយោ សព្ពទុព្ពលេសុបិ ចិត្តេសុ សន្តិ. តស្មា ឯតេសំយេវ វសេនេត្ថ សង្ខារក្ខន្ធោបិ ទស្សិតោ. ចត្តារិ ច មហាភូតានីតិ ឯត្ថ ចត្តារីតិ គណនបរិច្ឆេទោ. មហាភូតានីតិ បថវីអាបតេជវាយានមេតំ អធិវចនំ. យេន បន ការណេន តានិ មហាភូតានីតិ វុច្ចន្តិ, យោ ចេត្ថ អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោ, សោ សព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គេ រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តោ.

ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ បន ចតុន្នន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, ចត្តារិ ច មហាភូតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបាទាយាតិ ឧបាទិយិត្វា, គហេត្វាតិ អត្ថោ. និស្សាយាតិបិ ឯកេ. វត្តមានន្តិ អយញ្ចេត្ថ បាឋសេសោ. សមូហត្ថេ វា ឯតំ សាមិវចនំ. តេន ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ សមូហំ ឧបាទាយ បវត្តមានំ រូបន្តិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សព្ពត្ថាបិ យានិ ចត្តារិ បថវីអាទីនិ មហាភូតានិ, យញ្ច ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វត្តមានំ ចក្ខាយតនាទិភេទេន អភិធម្មបាឡិយមេវ វុត្តំ តេវីសតិវិធំ រូបំ, តំ សព្ពម្បិ ‘‘រូប’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វិញ្ញាណសមុទយាតិ ឯត្ថ បន យំ វិញ្ញាណំ យស្ស នាមស្ស យស្ស ច រូបស្ស យស្ស ច នាមរូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្ស វសេន វិសុទ្ធិមគ្គេ បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាណសមុទយា នាមរូបសមុទយោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

នាមរូបវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិញ្ញាណវារវណ្ណនា

១០១. វិញ្ញាណវារេ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុម្ហិ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុតោ វា ជាតំ វិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ឯវំ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ. ឥតរំ បន មនោយេវ វិញ្ញាណន្តិ មនោវិញ្ញាណំ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជស្ស តេភូមកវិបាកចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. សង្ខារសមុទយាតិ ឯត្ថ បន យោ សង្ខារោ យស្ស វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្ស វសេន សង្ខារសមុទយា វិញ្ញាណសមុទយោ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

វិញ្ញាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារវារវណ្ណនា

១០២. សង្ខារវារេ អភិសង្ខរណលក្ខណោ សង្ខារោ. វិត្ថារវារេ បនស្ស កាយសង្ខារោតិ កាយតោ បវត្តសង្ខារោ, កាយទ្វារេ ចោបនវសេន បវត្តានំ កាមាវចរកុសលតោ អដ្ឋន្នំ, អកុសលតោ ទ្វាទសន្នន្តិ វីសតិយា កាយសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. វចីសង្ខារោតិ វចិតោ បវត្តសង្ខារោ, វចីទ្វារេ វចនភេទវសេន បវត្តានំ វីសតិយា ឯវ វចីសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. ចិត្តសង្ខារោតិ ចិត្តតោ បវត្តសង្ខារោ, កាយវចីទ្វារេ ចោបនំ អកត្វា រហោ និសីទិត្វា ចិន្តយន្តស្ស បវត្តានំ លោកិយកុសលាកុសលវសេន ឯកូនតិំសមនោសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. អវិជ្ជាសមុទយាតិ ឯត្ថ បន កុសលានំ ឧបនិស្សយវសេន អកុសលានំ សហជាតាទិវសេនាបិ អវិជ្ជាបច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

សង្ខារវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាវារវណ្ណនា

១០៣. អវិជ្ជាវារេ ទុក្ខេ អញ្ញាណន្តិ ទុក្ខសច្ចេ អញ្ញាណំ, មោហស្សេតំ អធិវចនំ. ឯស នយោ សមុទយេ អញ្ញាណន្តិអាទីសុ. តត្ថ ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខេ អញ្ញាណំ វេទិតព្ពំ អន្តោគធតោ វត្ថុតោ អារម្មណតោ បដិច្ឆាទនតោ ច. តថា ហិ តំ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នត្តា ទុក្ខេ អន្តោគធំ, ទុក្ខសច្ចញ្ចស្ស និស្សយបច្ចយភាវេន វត្ថុ, អារម្មណបច្ចយភាវេន អារម្មណំ, ទុក្ខសច្ចញ្ច ឯតំ បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស យាថាវលក្ខណប្បដិវេធនិវារណេន, ញាណប្បវត្តិយា ចេត្ថ អប្បទានេន.

សមុទយេ អញ្ញាណំ តីហិ ការណេហិ វេទិតព្ពំ វត្ថុតោ អារម្មណតោ បដិច្ឆាទនតោ ច. និរោធេ បដិបទាយញ្ច អញ្ញាណំ ឯកេនេវ ការណេន វេទិតព្ពំ បដិច្ឆាទនតោ. និរោធបដិបទាយ ហិ បដិច្ឆាទកមេវ អញ្ញាណំ តេសំ យាថាវលក្ខណប្បដិវេធនិវារណេន, តេសុ ច ញាណប្បវត្តិយា អប្បទានេន. ន បន តត្ថ អន្តោគធំ, តស្មិំ សច្ចទ្វយេ អបរិយាបន្នត្តា. ន តស្ស តំ សច្ចទ្វយំ វត្ថុ, អសហជាតត្តា. នារម្មណំ, តទារព្ភ អប្បវត្តនតោ. បច្ឆិមញ្ហិ សច្ចទ្វយំ គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសំ, ន ចេត្ថ អន្ធភូតំ អញ្ញាណំ បវត្តតិ. បុរិមំ បន វញ្ចនិយដ្ឋេន សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរំ, តត្ថ វិបល្លាសគ្គាហវសេន បវត្តតិ.

អបិច ទុក្ខេតិ ឯត្តាវតា សង្គហតោ វត្ថុតោ អារម្មណតោ កិច្ចតោ ច អវិជ្ជា ទីបិតា. ទុក្ខសមុទយេតិ ឯត្តាវតា វត្ថុតោ អារម្មណតោ កិច្ចតោ ច. ទុក្ខនិរោធេ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយាតិ ឯត្តាវតា កិច្ចតោ. អវិសេសតោ បន អញ្ញាណន្តិ ឯតេន សភាវតោ និទ្ទិដ្ឋាតិ ញាតព្ពា. អាសវសមុទយាតិ ឯត្ថ បន កាមាសវភវាសវា សហជាតាទិវសេន អវិជ្ជាយ បច្ចយា ហោន្តិ. អវិជ្ជាសវោ ឧបនិស្សយវសេនេវ. បុព្ពុប្បន្នា ចេត្ថ អវិជ្ជា អវិជ្ជាសវោតិ វេទិតព្ពា. សា អបរាបរុប្បន្នាយ អវិជ្ជាយ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

អវិជ្ជាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសវវារវណ្ណនា

១០៤. អាសវវារេ អវិជ្ជាសមុទយាតិ ឯត្ថ អវិជ្ជា កាមាសវភវាសវានំ សហជាតាទិវសេន បច្ចយោ ហោតិ. អវិជ្ជាសវស្ស ឧបនិស្សយវសេនេវ. អបរាបរុប្បន្នា ចេត្ថ អវិជ្ជា អវិជ្ជាសវោតិ វេទិតព្ពា. បុព្ពុប្បន្នា អវិជ្ជាយេវស្ស អបរាបរុប្បន្នស្ស អវិជ្ជាសវស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ. អយំ វារោ យា ឯសា បដិច្ចសមុប្បាទបទេសុ ជេដ្ឋិកា អវិជ្ជា, តស្សាបិ បច្ចយទស្សនវសេន វុត្តោ. ឯវំ វុត្តេន វារេន សំសារស្ស អនមតគ្គតា សាធិតា ហោតិ. កថំ? អាសវសមុទយេន ហិ អវិជ្ជាសមុទយោ. អវិជ្ជាសមុទយេនាបិ អាសវសមុទយោ. ឯវំ អាសវា អវិជ្ជាយ អវិជ្ជាបិ អាសវានំ បច្ចយោតិ កត្វា បុព្ពកោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, តស្សា អបញ្ញាយនតោ សំសារស្ស អនមតគ្គតា សិទ្ធា ហោតីតិ.

ឯវំ សព្ពេបិមេ ឥមស្មិំ សុត្តេ កម្មបថវារោ អាហារវារោ ទុក្ខវារោ ជរា-មរណ-ជាតិ-ភវ-ឧបាទាន-តណ្ហា-វេទនា-ផស្ស-សឡាយតន-នាមរូប- វិញ្ញាណ-សង្ខារ-អវិជ្ជា-អាសវវារោតិ សោឡសវារា វុត្តា.

តេសុ ឯកេកស្ស វារស្ស សង្ខេបវិត្ថារវសេន ទ្វិធា វិភត្តា ទ្វត្តិំសដ្ឋានានិ ហោន្តិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ឥមេសុ ទ្វត្តិំសដ្ឋានេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ កថិតានិ. ឯតេសំយេវ វិត្ថារវសេន វុត្តេសុ សោឡសសុ ឋានេសុ អរហត្តំ កថិតំ. ថេរស្ស បន មតេន ទ្វត្តិំសាយបិ ឋានេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ ចត្តារោ ច មគ្គា កថិតាតិ. ឥតិ សកលេបិ បញ្ចមហានិកាយសង្គហិតេ ពុទ្ធវចនេ នត្ថិ តំ សុត្តំ, យត្ថ ទ្វត្តិំសក្ខត្តុំ ចត្តារិ សច្ចានិ ទ្វត្តិំសក្ខត្តុញ្ច អរហត្តំ បកាសិតំ អញ្ញត្រ ឥមម្ហា សម្មាទិដ្ឋិសុត្តាតិ.

ឥទមវោចាយស្មា សារិបុត្តោតិ ឥទំ ទ្វត្តិំសាយ ចតុសច្ចបរិយាយេហិ ទ្វត្តិំសាយ អរហត្តបរិយាយេហីតិ ចតុសដ្ឋិយា ការណេហិ អលង្ករិត្វា សម្មាទិដ្ឋិសុត្តំ អាយស្មា សារិបុត្តោ អវោច, អត្តមនា តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

អាសវវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សម្មាទិដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.