១៤. មហារថវិមានវណ្ណនា

សហស្សយុត្តំ ហយវាហនំ សុភន្តិ មហារថវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ទេវចារិកំ ចរន្តោ តាវតិំសភវនេ គោបាលស្ស នាម ទេវបុត្តស្ស អត្តនោ វិមានតោ និក្ខមិត្វា សហស្សយុត្តំ មហន្តំ ទិព្ពរថំ អភិរុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន មហតិយា ទេវិទ្ធិយា ឧយ្យានកីឡនត្ថំ គច្ឆន្តស្ស អវិទូរេ បាតុរហោសិ. តំ ទិស្វា ទេវបុត្តោ សញ្ជាតគារវពហុមានោ សហសា រថតោ ឱរុយ្ហ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ សិរសិ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ.

តស្សិទំ បុព្ពកម្មំ – សោ កិរ វិបស្សិំ ភគវន្តំ សុវណ្ណមាលាយ បូជេត្វា ‘‘ឥមស្ស បុញ្ញស្ស អានុភាវេន មយ្ហំ ភវេ ភវេ សោវណ្ណមយា ឧរច្ឆទមាលា និព្ពត្តតូ’’តិ កតបណិធានាយ អនេកកប្បេសុ សុគតីសុយេវ សំសរន្តិយា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តាយ យថាបណិធានំ សុវណ្ណមាលាលាភេន ‘‘ឧរច្ឆទមាលា’’តិ លទ្ធនាមាយ ទេវកញ្ញាសទិសាយ រាជធីតាយ អាចរិយោ គោបាលោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា សសាវកសង្ឃស្ស កស្សបស្ស ភគវតោ អសទិសទានាទីនិ មហាទានានិ បវត្តេត្វា ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កភាវេន អត្តានំ រាជធីតរញ្ច ឧទ្ទិស្ស សត្ថារា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វាបិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ បុថុជ្ជនកាលកិរិយមេវ កត្វា យថូបចិតបុញ្ញានុភាវេន តាវតិំសេសុ យោជនសតិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ, អនេកកោដិអច្ឆរាបរិវារោ អហោសិ, សត្តរតនមយោ ចស្ស សហស្សយុត្តោ សុវិភត្តភិត្តិវិចិត្តោ សិនិទ្ធមធុរនិគ្ឃោសោ អត្តនោ បភាសមុទយេន អវហសន្តោ វិយ ទិវង្ករមណ្ឌលំ ទិព្ពោ អាជញ្ញរថោ និព្ពត្តិ.

សោ តត្ថ យាវតាយុកំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អបរាបរំ ទេវេសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន យថាវុត្តសម្បត្តិវិភវោ គោបាលោ ឯវ នាម ទេវបុត្តោ ហុត្វា តាវតិំសេសុយេវ និព្ពត្តិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ…បេ… អញ្ជលិំ សិរសិ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសី’’តិ.

ឯវំ បន ឧបសង្កមិត្វា ឋិតំ តំ ទេវបុត្តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ –

១០១៥. ‘‘សហស្សយុត្តំ ហយវាហនំ សុភំ, អារុយ្ហិមំ សន្ទនំ នេកចិត្តំ;

ឧយ្យានភូមិំ អភិតោ អនុក្កមំ, បុរិន្ទទោ ភូតបតីវ វាសវោ.

១០១៦. ‘‘សោវណ្ណមយា តេ រថកុព្ពរា ឧភោ, ផលេហិ អំសេហិ អតីវ សង្គតា;

សុជាតគុម្ពា នរវីរនិដ្ឋិតា, វិរោចតិ បន្នរសេវ ចន្ទោ.

១០១៧. ‘‘សុវណ្ណជាលាវតតោ រថោ អយំ, ពហូហិ នានារតនេហិ ចិត្តិតោ;

សុនន្ទិឃោសោ ច សុភស្សរោ ច, វិរោចតី ចាមរហត្ថពាហុភិ.

១០១៨. ‘‘ឥមា ច នាភ្យោ មនសាភិនិម្មិតា, រថស្ស បាទន្តរមជ្ឈភូសិតា;

ឥមា ច នាភ្យោ សតរាជិចិត្តិតា, សតេរតា វិជ្ជុរិវប្បភាសរេ.

១០១៩. ‘‘អនេកចិត្តាវតតោ រថោ អយំ, បុថូ ច នេមី ច សហស្សរំសិកោ;

តេសំ សរោ សុយ្យតិ វគ្គុរូបោ, បញ្ចង្គិកំ តូរិយមិវប្បវាទិតំ.

១០២០. ‘‘សិរស្មិំ ចិត្តំ មណិចន្ទកប្បិតំ, សទា វិសុទ្ធំ រុចិរំ បភស្សរំ;

សុវណ្ណរាជីហិ អតីវ សង្គតំ, វេឡុរិយរាជីវ អតីវ សោភតិ.

១០២១. ‘‘ឥមេ ច វាឡី មណិចន្ទកប្បិតា, អារោហកម្ពូ សុជវា ព្រហូបមា;

ព្រហា មហន្តា ពលិនោ មហាជវា, មនោ តវញ្ញាយ តថេវ សិំសរេ.

១០២២. ‘‘ឥមេ ច សព្ពេ សហិតា ចតុក្កមា, មនោ តវញ្ញាយ តថេវ សិំសរេ;

សមំ វហន្តី មុទុកា អនុទ្ធតា, អាមោទមានា តុរគានមុត្តមា.

១០២៣. ‘‘ធុនន្តិ វគ្គន្តិ បតន្តិ ចម្ពរេ, អព្ភុទ្ធុនន្តា សុកតេ បិឡន្ធនេ;

តេសំ សរោ សុយ្យតិ វគ្គុរូបោ, បញ្ចង្គិកំ តូរិយមិវប្បវាទិតំ.

១០២៤. ‘‘រថស្ស ឃោសោ អបិឡន្ធនាន ច, ខុរស្ស នាទោ អភិហិំសនាយ ច;

ឃោសោ សុវគ្គូ សមិតស្ស សុយ្យតិ, គន្ធព្ពតូរិយានិ វិចិត្រសំវនេ.

១០២៥. ‘‘រថេ ឋិតាតា មិគមន្ទលោចនា, អាឡារបម្ហា ហសិតា បិយំវទា;

វេឡុរិយជាលាវតតា តនុច្ឆវា, សទេវ គន្ធព្ពសូរគ្គបូជិតា.

១០២៦. ‘‘តា រត្តរត្តម្ពរបីតវាសសា, វិសាលនេត្តា អភិរត្តលោចនា;

កុលេ សុជាតា សុតនូ សុចិម្ហិតា, រថេ ឋិតា បញ្ជលិកា ឧបដ្ឋិតា.

១០២៧. ‘‘តា កម្ពុកេយូរធរា សុវាសសា, សុមជ្ឈិមា ឩរុថនូបបន្នា;

វដ្ដង្គុលិយោ សុមុខា សុទស្សនា, រថេ ឋិតា បញ្ជលិកា ឧបដ្ឋិតា.

១០២៨. ‘‘អញ្ញា សុវេណី សុសុ មិស្សកេសិយោ, សមំ វិភត្តាហិ បភស្សរាហិ ច;

អនុព្ពតា តា តវ មានសេ រតា, រថេ ឋិតា បញ្ជលិកា ឧបដ្ឋិតា.

១០២៩. ‘‘អាវេឡិនិយោ បទុមុប្បលច្ឆទា, អលង្កតា ចន្ទនសារវាសិតា;

អនុព្ពតា តា តវ មានសេ រតា, រថេ ឋិតា បញ្ជលិកា ឧបដ្ឋិតា.

១០៣០. ‘‘តា មាលិនិយោ បទុមុប្បលច្ឆទា, អលង្កតា ចន្ទនសារវាសិតា;

អនុព្ពតា តា តវ មានសេ រតា, រថេ ឋិតា បញ្ជលិកា ឧបដ្ឋិតា.

១០៣១. ‘‘កណ្ឋេសុ តេ យានិ បិឡន្ធនានិ, ហត្ថេសុ បាទេសុ តថេវ សីសេ;

ឱភាសយន្តី ទស សព្ពសោ ទិសា, អព្ភុទ្ទយំ សារទិកោវ ភាណុមា.

១០៣២. ‘‘វាតស្ស វេគេន ច សម្បកម្បិតា, ភុជេសុ មាលា អបិឡន្ធនានិ ច;

មុញ្ចន្តិ ឃោសំ រុចិរំ សុចិំ សុភំ, សព្ពេហិ វិញ្ញូហិ សុតព្ពរូបំ.

១០៣៣. ‘‘ឧយ្យានភូម្យា ច ទុវទ្ធតោ ឋិតា, រថា ច នាគា តូរិយានិ ច សរោ;

តមេវ ទេវិន្ទ បមោទយន្តិ, វីណា យថា បោក្ខរបត្តពាហុភិ.

១០៣៤. ‘‘ឥមាសុ វីណាសុ ពហូសុ វគ្គូសុ, មនុញ្ញរូបាសុ ហទយេរិតំ បីតិំ;

បវជ្ជមានាសុ អតីវ អច្ឆរា, ភមន្តិ កញ្ញា បទុមេសុ សិក្ខិតា.

១០៣៥. ‘‘យទា ច គីតានិ ច វាទិតានិ ច, នច្ចានិ ចិមានិ សមេន្តិ ឯកតោ;

អថេត្ថ នច្ចន្តិ អថេត្ថ អច្ឆរា, ឱភាសយន្តី ឧភតោ វរិត្ថិយោ.

១០៣៦. ‘‘សោ មោទសិ តូរិយគណប្បពោធនោ, មហីយមានោ វជិរាវុធោរិវ;

ឥមាសុ វីណាសុ ពហូសុ វគ្គូសុ, មនុញ្ញរូបាសុ ហទយេរិតំ បីតិំ.

១០៣៧. ‘‘កិំ ត្វំ បុរេ កម្មមកាសិ អត្តនា, មនុស្សភូតោ បុរិមាយ ជាតិយា;

ឧបោសថំ កំ វា តុវំ ឧបាវសិ, កំ ធម្មចរិយំ វតមាភិរោចយិ.

១០៣៨. ‘‘នយីទមប្បស្ស កតស្ស កម្មុនោ, បុព្ពេ សុចិណ្ណស្ស ឧបោសថស្ស វា;

ឥទ្ធានុភាវោ វិបុលោ អយំ តវ, យំ ទេវសង្ឃំ អភិរោចសេ ភុសំ.

១០៣៩. ‘‘ទានស្ស តេ ឥទំ ផលំ, អថោ សីលស្ស វា បន;

អថោ អញ្ជលិកម្មស្ស, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

១០១៥. តត្ថ សហស្សយុត្តន្តិ សហស្សេន យុត្តំ, សហស្សំ វា យុត្តំ យោជិតំ ឯតស្មិន្តិ សហស្សយុត្តំ. កស្ស បនេតំ សហស្សន្តិ? ‘‘ហយវាហន’’ន្តិ អនន្តរំ វុច្ចមានត្តា ហយានន្តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតេវ. ហយា វាហនំ ឯតស្សាតិ ហយវាហនំ. កេចិ បន ‘‘សហស្សយុត្តហយវាហន’’ន្តិ អនុនាសិកលោបំ ឯកមេវ សមាសបទំ កត្វា វណ្ណេន្តិ, ឯតស្មិំ បក្ខេ ហយវាហនំ វិយ វាហនន្តិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. ហយវាហនសហស្សយុត្តំ យុត្តហយវាហនសហស្សន្តិ ហិ អត្ថោ. អបរេ បន ‘‘សហស្សយុត្តន្តិ សហស្សទិព្ពាជញ្ញយុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. សន្ទនន្តិ រថំ. នេកចិត្តន្តិ អនេកចិត្តំ នានាវិធវិចិត្តវន្តំ. ឧយ្យានភូមិំ អភិតោតិ ឧយ្យានភូមិយា សមីបេ. ‘‘អភិតោ’’តិ ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា សាមិអត្ថេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. កេចិ បន ‘‘ឧយ្យានភូម្យា’’តិបិ បឋន្តិ, តេ សទ្ទនយម្បិ អនុបធារេន្តា បឋន្តិ. អនុក្កមន្តិ គច្ឆន្តោ បុរិន្ទទោ ភូតបតីវ វាសវោ វិរោចសីតិ សម្ពន្ធោ.

១០១៦. សោវណ្ណមយាតិ សុវណ្ណមយា. តេតិ តវ. រថកុព្ពរា ឧភោតិ រថស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ វេទិកា. យោ ហិ រថស្ស សោភនត្ថញ្ចេវ ឧបរិ ឋិតានំ គុត្តត្ថញ្ច ឧភោសុ បស្សេសុ វេទិកាការេន បរិក្ខេបោ ករីយតិ, តស្ស បុរិមភាគេ ឧភោសុ បស្សេសុ យាវ រថីសា, តាវ ហត្ថេហិ គហណយោគ្គោ រថស្ស អវយវវិសេសោ, ឥធ សោ ឯវ កុព្ពរោតិ អធិប្បេតោ. តេនេវាហ ‘‘ឧភោ’’តិ. អញ្ញត្ថ បន រថីសា កុព្ពរោតិ វុច្ចតិ. ផលេហីតិ រថូបត្ថម្ភស្ស ទក្ខិណវាមភេទេហិ ទ្វីហិ ផលេហិ, បរិយន្តាវេត្ថ ផលាតិ វុត្តា. អំសេហីតិ កុព្ពរផលេ បតិដ្ឋិតេហិ ហេដ្ឋិមអំសេហិ. អតីវ សង្គតាតិ អតិវិយ សុដ្ឋុ សង្គតា សុផស្សិតា និព្ពិវរា. ឥទញ្ច សិប្បិវិរចិតេ កិត្តិមរថេ លព្ភមានវិសេសំ តត្ថ អារោបេត្វា វុត្តំ. សោ បន អបោរិសតាយ អកិត្តិមោ សយំជាតោ កេនចិ អឃដិតោយេវ. សុជាតគុម្ពាតិ សុសណ្ឋិតថម្ភកសមុទាយា. យេ ហិ វេទិកាយ និរន្តរំ ឋិតា សុសណ្ឋិតឃដកាទិអវយវវិសេសវន្តោ ថម្ភកសមុទាយា, តេសំ វសេនេវំ វុត្តំ ‘‘សុជាតគុម្ពា’’តិ. នរវីរនិដ្ឋិតាតិ សិប្បាចរិយេហិ និដ្ឋាបិតសទិសា. សិប្បាចរិយា ហិ អត្តនោ សរីរខេទំ អចិន្តេត្វា វីរិយពលេន សិប្បស្ស សុដ្ឋុ វិចារណតោ នរេសុ វីរិយវន្តោតិ ឥធ ‘‘នរវីរា’’តិ វុត្តា. នរវីរាតិ វា ទេវបុត្តស្ស អាលបនំ. និដ្ឋិតាតិ បរិយោសិតា បរិបុណ្ណសោភាតិសយា. ‘‘នរវីរនិម្មិតា’’តិ វា បាឋោ, នរេសុ ធិតិសម្បន្នេហិ និម្មិតសទិសាតិ អត្ថោ. ឯវំវិធកុព្ពរតាយ អយំ តវ រថោ វិរោចតិ. កិំ វិយ? បន្នរសេវ ចន្ទោ, សុក្កបក្ខេ បន្នរសិយំ បរិបុណ្ណកាលេ ចន្ទិមា វិយ.

១០១៧. សុវណ្ណជាលាវតតោតិ សុវណ្ណជាលកេហិ អវតតោ ឆាទិតោ. ‘‘សុវណ្ណជាលាវិតតោ’’តិបិ បាឋោ, គវច្ឆិតោតិ អត្ថោ. ពហូហីតិ អនេកេហិ. នានារតនេហីតិ បទុមរាគផុស្សរាគាទិនានាវិធរតនេហិ. សុនន្ទិឃោសោតិ សុដ្ឋុ នន្ទិតព្ពឃោសោ, សវនីយមធុរនិន្នាទោតិ អត្ថោ. សុនន្ទិឃោសោតិ វា សុដ្ឋុ កតនន្ទិឃោសោ, នច្ចនាទីនំ ទស្សនាទីសុ បវត្តិតសាធុការសទ្ទាទិវសេន កតបមោទនិន្នាទោតិ អត្ថោ, ‘‘កាលេន កាលំ អាសីវាទនវសេន សុដ្ឋុ បយុត្តនន្ទិឃោសោ’’តិ ច វទន្តិ. សុភស្សរោតិ សុដ្ឋុ អតិវិយ ឱភាសនសភាវោ, តត្ថ វា បវត្តមានានំ ទេវតានំ សោភនេន គីតវាទិតស្សរេន សុភស្សរោ. ចាមរហត្ថពាហុភីតិ ចាមរហត្ថយុត្តពាហូហិ ឥតោ ចិតោ ច ពីជយមាន ចាមរកលាបេហិ ទេវតានំ ភុជេហិ, តថាភូតាហិ ទេវតាហិ វា វិរោចតិ.

១០១៨. នាភ្យោតិ រថចក្កានំ នាភិយោ. មនសាភិនិម្មិតាតិ ‘‘ឥមេ ឦទិសា ហោន្តូ’’តិ ចិត្តេន និម្មិតសទិសា. រថស្ស បាទន្តរមជ្ឈភូសិតាតិ រថស្ស បាទានំ រថចក្កានំ អន្តេន នេមិនា នានារតនសមុជ្ជលេន អរានំ វេមជ្ឈេន ច មណ្ឌិតា. សតរាជិចិត្តិតាតិ អនេកវណ្ណាហិ អនេកសតាហិ រាជីហិ លេខាហិ ចិត្តិតា វិចិត្តភាវំ គតា. សតេរតា វិជ្ជុរិវាតិ សតេរតសង្ខាតវិជ្ជុលតា វិយ បភាសរេ វិជ្ជោតន្តិ.

១០១៩. អនេកចិត្តាវតតោតិ អនេកេហិ មាលាកម្មាទិចិត្តេហិ អវតតោ សមោកិណ្ណោ. ‘‘អនេកចិត្តាវិតតោ’’តិបិ បឋន្តិ, សោយេវ អត្ថោ, គាថាសុខត្ថំ បន ទីឃករណំ. បុថូ ច នេមី ចាតិ បុថុលនេមិ ច, ឯកោ ច-ការោ និបាតមត្តំ. សហស្សរំសិកោតិ អនេកសហស្សរំសិកោ. ‘‘សហស្សរំសិយោ’’តិបិ បាឡិ. អបរេ បន ‘‘នតា រំសិយោ’’តិ ច បឋន្តិ, តត្ថ នតាតិ អជិយធនុទណ្ឌកោ វិយ ឱណតា នេមិប្បទេសា. សហស្សរំសិយោតិ សូរិយមណ្ឌលំ វិយ វិប្ផុរន្តកិរណជាលា. តេសន្តិ ឱលម្ពមានកិង្កិណិកជាលានំ នេមិប្បទេសានំ.

១០២០. សិរស្មិន្តិ សីសេ, រថស្ស សីសេតិ អត្ថោ. សិរោ វា អស្មិំ រថេ. ចិត្តន្តិ វិចិត្តំ. មណិចន្ទកប្បិតន្តិ មណិមយមណ្ឌលានុវិទ្ធំ ចន្ទមណ្ឌលសទិសេន មណិនា អនុវិទ្ធំ. រុចិរំ បភស្សរន្តិ ឥមិនា តស្ស ចន្ទមណ្ឌលសទិសតំយេវ វិភាវេតិ, សទា វិសុទ្ធន្តិ ឥមិនា បនស្ស ចន្ទមណ្ឌលតោបិ វិសេសំ ទស្សេតិ. សុវណ្ណរាជីហីតិ អន្តរន្តរា វដ្ដាការេន សណ្ឋិតាហិ សុវណ្ណលេខាហិ. សង្គតន្តិ សហិតំ. វេឡុរិយរាជីវាតិ អន្តរន្តរា សុវណ្ណរាជីហិ ខចិតមណិមណ្ឌលត្តា វេឡុរិយរាជីហិ វិយ សោភតិ. ‘‘វេឡុរិយរាជីហី’’តិ ច បឋន្តិ.

១០២១. វាឡីតិ វាឡវន្តោ សម្បន្នវាឡធិនោ, អស្សេ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘វាជី’’តិ វា បាឋោ. មណិចន្ទកប្បិតាតិ ចាមរោលម្ពនដ្ឋានេសុ មណិមយចន្ទកានុវិទ្ធា. អារោហកម្ពូតិ ឧច្ចា ចេវ តទនុរូបបរិណាហា ច, អារោហបរិណាហសម្បន្នាតិ អត្ថោ. សុជវាតិ សុន្ទរជវា ជវវន្តោ មហាជវា, សោភនគតិកាតិ អត្ថោ. ព្រហូបមាតិ ព្រហា វិយ បមិនិតព្ពា, អត្តនោ បមាណតោ អធិកា វិយ បញ្ញាយន្តាតិ អត្ថោ. ព្រហាតិ វុឌ្ឍា បវឌ្ឍសព្ពង្គបច្ចង្គា. មហន្តាតិ មហានុភាវា មហិទ្ធិកា. ពលិនោតិ សរីរពលេន ច ឧស្សាហពលេន ច ពលវន្តោ. មហាជវាតិ សីឃវេគា. មនោ តវញ្ញាយាតិ តវ ចិត្តំ ញត្វា. តថេវាតិ ចិត្តានុរូបមេវ. សិំសរេតិ សំសប្បរេ, បវត្តរេតិ អត្ថោ.

១០២២. ឥមេតិ យថាវុត្តអស្សេ សន្ធាយាហ. សព្ពេតិ សហស្សមត្តាបិ. សហិតាតិ សមានជវតាយ សមានគមនតាយ ច គតិយំ សហិតា, អញ្ញមញ្ញំ អនូនាធិកគមនាតិ អត្ថោ. ចតូហិ បាទេហិ កមន្តិ គច្ឆន្តីតិ ចតុក្កមា. សមំ វហន្តីតិ ‘‘សហិតា’’តិ បទេន វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. មុទុកាតិ មុទុសភាវា, ភទ្រា អាជានីយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អនុទ្ធតា’’តិ, ឧទ្ធតរហិតា ខោភំ អករោន្តាតិ អត្ថោ. អាមោទមានាតិ បមោទមានា, អខឡុង្កតាយ អញ្ញមញ្ញំ រថិកាទីនញ្ច តុដ្ឋិំ បវេទយន្តាតិ អត្ថោ.

១០២៣. ធុនន្តីតិ ចាមរភារំ កេសរភារំ វាលធិញ្ច វិធុនន្តិ. វគ្គន្តីតិ កទាចិ បទេ បទំ និក្ខិបន្តា វគ្គនេន គមនេន គច្ឆន្តិ. បតន្តីតិ កទាចិ បវត្តន្តិ, លង្ឃន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘ប្លវន្តី’’តិ ច កេចិ បឋន្តិ, សោយេវត្ថោ. អព្ភុទ្ធុនន្តាតិ កម្មសិប្បិនា សុកតេ សុដ្ឋុ និម្មិតេ ខុទ្ទកឃណ្ដាទិអស្សាលង្ការេ អភិឧទ្ធុនន្តា អធិកំ ឧទ្ធុនន្តា. តេសន្តិ តេសំ បិឡន្ធនានំ.

១០២៤. រថស្ស ឃោសោតិ យថាវុត្តោ រថនិគ្ឃោសោ. អបិឡន្ធនាន ចាតិ អ-ការោ និបាតមត្តំ. បិឡន្ធនានំ អាភរណានំ. អបិឡន្ធនន្តិ ច អាភរណបរិយាយោតិ វា វទន្តិ, រថស្សានំ អាភរណានញ្ចឃោសោតិ អត្ថោ. ខុរស្សនាទោតិ តុរង្គានំ ខុរនិបាតសទ្ទោ. កិញ្ចាបិ អស្សា អាកាសេន គច្ឆន្តិ, មធុរស្ស បន ខុរនិបាតសទ្ទស្ស ឧបលទ្ធិហេតុភូតេន កម្មុនា តេសំ ខុរនិក្ខេបេ ខុរនិក្ខេបេ បដិឃាតោ លព្ភតីតិ វទន្តិ. អភិហិំសនាយ ចាតិ អស្សានំ អធិកហិំសនេន ច, អន្តរន្តរា អស្សេហិ បវត្តិតហេសនេន ចាតិ អត្ថោ. ‘‘អភិហេសនាយ ចា’’តិ កេចិ បឋន្តិ. សមិតស្សាតិ សមុទិតស្ស ទិព្ពជនស្ស ឃោសោ ច សុវគ្គុ សុមធុរំ សុយ្យតិ. កិំ វិយាតិ អាហ ‘‘គន្ធព្ពតូរិយានិ វិចិត្រសំវនេ’’តិ, ចិត្រលតាវនេ គន្ធព្ពទេវបុត្តានំ បញ្ចង្គិកតូរិយានិ វិយ. តូរិយសន្និស្សិតោ ហិ សទ្ទោ ‘‘តូរិយានី’’តិ វុត្តោ និស្សយវោហារេន. ‘‘គន្ធព្ពតូរិយាន ច វិចិត្រសំវនេ’’តិ ច បាឋោ, ‘‘តូរិយានញ្ច’’ឥតិ អនុនាសិកំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អបរេ ‘‘គន្ធព្ពតូរិយានិ វិចិត្របវនេ’’តិ បឋន្តិ.

១០២៥. រថេ ឋិតាតាតិ រថេ ឋិតា ឯតា. មិគមន្ទលោចនាតិ មិគច្ឆាបិកានំ វិយ មុទុសិនិទ្ធទិដ្ឋិនិបាតា. អាឡារបម្ហាតិ ពហលសង្គតបខុមា, គោបខុមាតិ អត្ថោ. ហសិតាតិ បហសិតា, បហំសិតមុខាតិ អត្ថោ. បិយំវទាតិ បិយវាទិនិយោ. វេឡុរិយជាលាវតតាតិ វេឡុរិយមណិមយេន ជាលេន ឆាទិតសរីរា. តនុច្ឆវាតិ សុខុមច្ឆវិយោ. សទេវាតិ សទា ឯវ សព្ពកាលមេវ. គន្ធព្ពសូរគ្គបូជិតាតិ គន្ធព្ពទេវតាហិ ចេវ អបរាហិ ច អគ្គទេវតាហិ លទ្ធបូជា.

១០២៦. តា រត្តរត្តម្ពរបីតវាសសាតិ រជនីយរូបា ច រត្តបីតវត្ថា ច. អភិរត្តលោចនាតិ វិសេសតោ រត្តរាជីហិ ឧបសោភិតនយនា. កុលេ សុជាតាតិ សិន្ធវកុលេ សុជាតា វិសិដ្ឋទេវនិកាយេ សម្ភវា. សុតនូតិ សុន្ទរសរីរា. សុចិម្ហិតាតិ សុទ្ធសិតករណា.

១០២៧. តា កម្ពុកេយូរធរាតិ សុវណ្ណមយកេយូរធរា. សុមជ្ឈិមាតិ វិលគ្គមជ្ឈា. ឩរុថនូបបន្នាតិ សម្បន្នឩរុថនា, កទលិក្ខន្ធសទិសឩរុ ចេវ សមុគ្គសទិសថនា ច. វដ្ដង្គុលិយោតិ អនុបុព្ពតោ វដ្ដង្គុលិយោ. សុមុខាតិ សុន្ទរមុខា, បមុទិតមុខា វា. សុទស្សនាតិ ទស្សនីយា.

១០២៨. អញ្ញាតិ ឯកច្ចា. សុវេណីតិ សុន្ទរកេសវេណិយោ. សុសូតិ ទហរា. មិស្សកេសិយោតិ រត្តមាលាទីហិ មិស្សិតកេសវដ្ដិយោ. កថំ? សមំ វិភត្តាហិ បភស្សរាហិ ចាតិ, សមំ អញ្ញមញ្ញសទិសំ នានាវិភត្តិវសេន វិភត្តាហិ សុវណ្ណចីរាទិខចិតាហិ ឥន្ទនីលមណិអាទយោ វិយ បភស្សរាហិ កេសវដ្ដីហិ មិស្សិតកេសិយោតិ យោជនា. អនុព្ពតាតិ អនុកូលកិរិយា. តាតិ អច្ឆរាយោ.

១០២៩. ចន្ទនសារវោសិតាតិ សារភូតេន ទិព្ពចន្ទនេន ឧល្លិត្តា វិច្ឆុរិតា.

១០៣១. កណ្ឋេសូតិអាទិនា គីវូបគហត្ថូបគបាទូបគសីសូបគាទិអាភរណានិ ទស្សេតិ. ឱភាសយន្តីតិ កណ្ឋេសុ យានិ បិឡន្ធនានិ, តេហិ ឱភាសយន្តីតិ យោជនា. ឯវំ សេសេសុបិ. អព្ភុទ្ទយន្តិ អភិឧគ្គច្ឆន្តោ, ‘‘អព្ភុទ្ទស’’ន្តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. សារទិកោតិ សរទកាលិកោ. ភាណុមាតិ សូរិយោ. សោ ហិ អព្ភាទិទោសវិរហេន ទសបិ ទិសា សុដ្ឋុ ឱភាសេតិ.

១០៣២. វាតស្ស វេគេន ចាតិ មនុញ្ញគន្ធូបហារំ សទ្ទូបហារញ្ច ករោន្តេន ឧបហរន្តេន វិយ វាយន្តេន វាតស្ស វេគេន រថតុរង្គវេគេន ច. មុញ្ចន្តីតិ វិស្សជ្ជេន្តិ. រុចិរន្តិ បញ្ចង្គិកតូរិយានិ វិយ ឧបរូបរិ រុចិទាយកំ. សុចិន្តិ សុទ្ធំ អសំសដ្ឋំ. សុភន្តិ មនុញ្ញំ. សព្ពេហិ វិញ្ញូហិ សុតព្ពរូបន្តិ សព្ពេហិបិ វិញ្ញុជាតិកេហិ គន្ធព្ពសមយញ្ញូហិ សោតព្ពំ សវនីយំ ឧត្តមសភាវំ ឃោសំ មុញ្ចន្តីតិ យោជនា.

១០៣៣. ឧយ្យានភូម្យាតិ ឧយ្យានភូមិយំ. ទុវទ្ធតោតិ ទ្វីហិ អទ្ធបស្សេហិ. ‘‘ទុភតោ ច ឋិតា’’តិបិ បឋន្តិ, សោយេវត្ថោ. រថាតិ រថេ. នាគាតិ នាគេ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. សរោតិ រថនាគតូរិយានិ បដិច្ច និព្ពត្តោ សរោ. ទេវិន្ទាតិ ទេវបុត្តំ អាលបតិ. វីណា យថា បោក្ខរបត្តពាហុភីតិ យថា វីណា សម្មទេវ យោជិតេហិ ទោណិបត្តពាហុទណ្ឌេហិ តំតំមុច្ឆនានុរូបំ អវដ្ឋិតេហិ វាទិយមានា សុណន្តំ ជនំ បមោទេតិ, ឯវំ តំ រថាទយោ អត្តនោ សរេន បមោទយន្តិ. សុសិក្ខិតភាវេន បោក្ខរភាវំ សុន្ទរភាវំ បត្តេហិ វីណាវាទកស្ស ហត្ថេហិ បវាទិតា វីណា យថា មហាជនំ បមោទេតិ, ឯវំ តំ រថាទយោ អត្តនោ សរេន បមោទយន្តីតិ.

១០៣៤. ឥមាសុ វីណាសូតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ឥមាសុ ឧជុកោដិវង្កព្រហតីនន្ទិនីតិសរអាទិភេទាសុ ពហូសុ វីណាសុ សិនិទ្ធមធុរស្សរតាយ វគ្គូសុ តតោ ឯវ មនុញ្ញរូបាសុ ហទយេរិតំ ហទយង្គមំ ហទយហារិនិំ បីតិំ បីតិនិមិត្តំ បវជ្ជមានាសុ បវាទិយមានាសុ អច្ឆរា ទេវកញ្ញា បីតិវេគុក្ខិត្តតាយ អត្តនោ សុសិក្ខិតតាយ ច ទិព្ពបទុមេសុ ភមន្តិ នច្ចំ ទស្សេន្តិយោ សញ្ចរន្តិ.

១០៣៥. ឥមានីតិ ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ ‘‘ឥមានិ គីតានិ, ឥមានិ វាទិតានិ, ឥមានិ នច្ចានិ ចា’’តិ. សមេន្តិ ឯកតោតិ ឯកជ្ឈំ សមរសានិ ហោន្តិ. អថ វា សមេន្តិ ឯកតោតិ ឯកតោ ឯកជ្ឈំ សមានិ សមរសានិ ករោន្តិ, តន្តិស្សរំ គីតស្សរេន, គីតស្សរញ្ច តន្តិស្សរេន សំសន្ទន្តិយោ នច្ចនេន យថាធិគតេ ហស្សាទិរសេ អបរិហាបេន្តិយោ សមេន្តិ សមានេន្តីតិ អត្ថោ. អត្ថេត្ថ នច្ចន្តិ អថេត្ថ អច្ឆរា ឱភាសយន្តីតិ ឯវំ គីតាទីនិ សមរសេ ករោន្តិយោ អថ អញ្ញា ឯកច្ចា អច្ឆរា ឯត្ថ ឯតស្មិំ តវ រថេ នច្ចន្តិ, អថ អញ្ញា វរិត្ថិយោ ឧត្តមិត្ថិយោ នច្ចំ បស្សន្តិយោ អត្តនោ សរីរោភាសេន ចេវ វត្ថាភរណឱភាសេន ច ឯត្ថ ឯតស្មិំ បទេសេ ឧភតោ ទ្វីសុ បស្សេសុ ទសបិ ទិសា កេវលំ ឱភាសយន្តិ វិជ្ជោតយន្តីតិ អត្ថោ.

១០៣៦. សោតិ សោ ត្វំ ឯវំភូតោ. តូរិយគណប្បពោធនោតិ ទិព្ពតូរិយសមូហេន កតបីតិបពោធនោ. មហីយមានោតិ បូជីយមានោ. វជិរាវុធោរិវាតិ ឥន្ទោ វិយ.

១០៣៧. ឧបោសថំ កំ វា តុវំ ឧបាវសីតិ អញ្ញេហិបិ ឧបោសថោ ឧបវសីយតិ, ត្វំ កំ វា កីទិសំ នាម ឧបោសថំ ឧបវសីតិ បុច្ឆតិ. ធម្មចរិយន្តិ ទានាទិបុញ្ញបដិបត្តិំ. វតន្តិ វតសមាទានំ. អភិរោចយីតិ អភិរោចេសិ, រុច្ចិត្វា បូរេសីតិ អត្ថោ. ‘‘អភិរាធយី’’តិបិ បាឋោ, សាធេសិ និប្ផាទេសីតិ អត្ថោ.

១០៣៨. ឥទន្តិ និបាតមត្តំ, ឥទំ វា ផលន្តិ អធិប្បាយោ. អភិរោចសេតិ អភិភវិត្វា វិជ្ជោតសិ.

ឯវំ មហាថេរេន បុដ្ឋោ ទេវបុត្តោ តមត្ថំ អាចិក្ខិ. តេន វុត្តំ –

១០៤០. ‘‘សោ ទេវបុត្តោ អត្តមនោ, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតោ;

បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ.

១០៤១. ‘‘ជិតិន្ទ្រិយំ ពុទ្ធមនោមនិក្កមំ, នរុត្តមំ កស្សបមគ្គបុគ្គលំ;

អវាបុរន្តំ អមតស្ស ទ្វារំ, ទេវាតិទេវំ សតបុញ្ញលក្ខណំ.

១០៤២. ‘‘តមទ្ទសំ កុញ្ជរមោឃតិណ្ណំ, សុវណ្ណសិង្គីនទពិម្ពសាទិសំ;

ទិស្វាន តំ ខិប្បមហុំ សុចីមនោ, តមេវ ទិស្វាន សុភាសិតទ្ធជំ.

១០៤៣. ‘‘តមន្នបានំ អថវាបិ ចីវរំ, សុចិំ បណីតំ រសសា ឧបេតំ;

បុប្ផាភិកិណ្ណម្ហិ សកេ និវេសនេ, បតិដ្ឋបេសិំ ស អសង្គមានសោ.

១០៤៤. ‘‘តមន្នបានេន ច ចីវរេន ច, ខជ្ជេន ភោជ្ជេន ច សាយនេន ច;

សន្តប្បយិត្វា ទ្វិបទានមុត្តមំ, សោ សគ្គសោ ទេវបុរេ រមាមហំ.

១០៤៥. ‘‘ឯតេនុបាយេន ឥមំ និរគ្គឡំ, យញ្ញំ យជិត្វា តិវិធំ វិសុទ្ធំ;

បហាយហំ មានុសកំ សមុស្សយំ, ឥន្ទូបមោ ទេវបុរេ រមាមហំ.

១០៤៦. ‘‘អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខំ ពលញ្ច, បណីតរូបំ អតិកង្ខតា មុនិ;

អន្នញ្ច បានញ្ច ពហុំ សុសង្ខតំ, បតិដ្ឋបេតព្ពមសង្គមានសេ.

១០៤៧. ‘‘នយិមស្មិំ លោកេ បរស្មិំ វា បន, ពុទ្ធេន សេដ្ឋោ វ សមោ វ វិជ្ជតិ;

អាហុនេយ្យានំ បរមាហុតិំ គតោ, បុញ្ញត្ថិកានំ វិបុលប្ផលេសិន’’ន្តិ.

១០៤១. តត្ថ ជិតិន្ទ្រិយន្តិ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ពោធិមូលេយេវ អគ្គមគ្គេន ជិតត្តា និព្ពិសេវនភាវស្ស កតត្តា ជិតិន្ទ្រិយំ. អភិញ្ញេយ្យាទីនំ អភិញ្ញេយ្យាទិភាវតោ អនវសេសតោ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធំ. បុរិបុណ្ណវីរិយតាយ អនោមនិក្កមំ ចតុរង្គសមន្នាគតស្ស វីរិយស្ស ចតុព្ពិធសម្មប្បធានស្ស ច បារិបូរិយាតិ អត្ថោ. នរុត្តមន្តិ នរានំ ឧត្តមំ ទ្វិបទុត្តមំ. កស្សបន្តិ ភគវន្តំ គោត្តេន វទតិ. អវាបុរន្តំ អមតស្ស ទ្វារន្តិ កោណាគមនស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ បិហិតំ និព្ពានមហានគរស្ស ទ្វារំ អរិយមគ្គំ វិវរន្តំ. ទេវាតិទេវន្តិ សព្ពេសម្បិ ទេវានំ អតិទេវំ. សតបុញ្ញលក្ខណន្តិ អនេកសតបុញ្ញវសេន និព្ពត្តមហាបុរិសលក្ខណំ.

១០៤២. កុញ្ជរន្តិ កិលេសបដិសត្តុនិម្មទ្ទនេន កុញ្ជរសទិសំ, មហានាគន្តិ អត្ថោ. ចតុន្នំ ឱឃានំ សំសារមហោឃស្ស តរិតត្តា ឱឃតិណ្ណំ. សុវណ្ណសិង្គីនទពិម្ពសាទិសន្តិ សិង្គីសុវណ្ណជម្ពុនទសុវណ្ណរូបសទិសំ, កញ្ចនសន្និភត្តចន្តិ អត្ថោ. ទិស្វាន តំ ខិប្បមហុំ សុចីមនោតិ តំ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា ខិប្បំ តាវទេវ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ បសាទវសេន កិលេសមលាបគមនេន សុចិមនោ វិសុទ្ធមនោ អហោសិំ, តញ្ច ខោ តមេវ ទិស្វាន តំ ទិស្វា ឯវ. សុភាសិតទ្ធជន្តិ ធម្មទ្ធជំ.

១០៤៣. តមន្នបានន្តិ តម្ហិ ភគវតិ អន្នញ្ច បានញ្ច. អថវាបិ ចីវរន្តិ អថ ចីវរម្បិ. រសសា ឧបេតន្តិ រសេន ឧបេតំ សាទុរសំ, ឧឡារន្តិ អត្ថោ. បុប្ផាភិកិណ្ណម្ហីតិ គន្ថិតេហិ ច អគន្ថិកេហិ ច បុប្ផេហិ ឱលម្ពនវសេន សន្ថរណវសេន ច អភិកិណ្ណេ. បតិដ្ឋបេសិន្តិ បដិបាទេសិំ អទាសិំ. អសង្គមានសោតិ កត្ថចិ អលគ្គចិត្តោ សោ អហន្តិ យោជនា.

១០៤៤. សគ្គសោតិ អបរាបរូបបត្តិវសេន សគ្គេ សគ្គេ, តត្ថាបិ ច ទេវបុរេ សុទស្សនមហានគរេ. រមាមីតិ កីឡាមិ មោទាមិ.

១០៤៥. ឯតេនុបាយេនាតិ គោបាលព្រាហ្មណកាលេ សសាវកសង្ឃស្ស កស្សបភគវតោ យថា អសទិសទានំ អទាសិំ, ឯតេន ឧបាយេន. ឥមំ និរគ្គឡំ យញ្ញំ យជិត្វា តិវិធំ វិសុទ្ធន្តិ អនាវដទ្វារតាយ មុត្តចាគតាយ ច និរគ្គឡំ, តីសុបិ កាលេសុ តីហិ ទ្វារេហិ ករណការាបនានុស្សរណវិធីហិ សម្បន្នតាយ តិវិធំ, តត្ថ សំកិលេសាភាវេន វិសុទ្ធំ អបរិមិតធនបរិច្ចាគភាវេន មហាចាគតាយ យញ្ញំ យជិត្វា, មហាទានំ ទត្វាតិ អត្ថោ. តំ បន ទានំ ចិរកតម្បិ ខេត្តវត្ថុចិត្តានំ ឧឡារតាយ អន្តរន្តរា អនុស្សរណេន អត្តនោ បាកដំ អាសន្នំ បច្ចក្ខំ វិយ ឧបដ្ឋិតំ គហេត្វា អាហ ‘‘ឥម’’ន្តិ.

១០៤៦. ឯវំ ទេវបុត្តោ អត្តនា កតកម្មំ ថេរស្ស កថេត្វា ឥទានិ តាទិសាយ សម្បត្តិយា បរេបិ បតិដ្ឋាបេតុកាមតំ តថាគតេ ច ឧត្តមំ អត្តនោ បសាទពហុមានំ បវេទេន្តោ ‘‘អាយុញ្ច វណ្ណញ្ចា’’តិអាទិនា គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ អភិកង្ខតាតិ ឥច្ឆន្តេន. មុនីតិ ថេរំ អាលបតិ.

១០៤៧. នយិមស្មិំ លោកេតិ ទេវបុត្តោ អត្តនោ បច្ចក្ខភូតំ លោកំ វទតិ. បរស្មិន្តិ តតោ អញ្ញស្មិំ. ឯតេន សព្ពេបិ សទេវកេ លោកេ ទស្សេតិ. សមោ ច វិជ្ជតីតិ សេដ្ឋោ តាវ តិដ្ឋតុ, សមោ ឯវ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. អាហុនេយ្យានំ បរមាហុតិំ គតោតិ ឥមស្មិំ លោកេ យត្តកា អាហុនេយ្យា នាម, តេសុ សព្ពេសុ បរមាហុតិំ បរមំ អាហុនេយ្យភាវំ គតោ. ‘‘ទក្ខិណេយ្យានំ បរមគ្គតំ គតោ’’តិ វា បាឋោ, តត្ថ បរមគ្គតន្តិ បរមំ អគ្គភាវំ, អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវន្តិ អត្ថោ. កេសន្តិ អាហ ‘‘បុញ្ញត្ថិកានំ វិបុលប្ផលេសិន’’ន្តិ, បុញ្ញេន អត្ថិកានំ វិបុលំ មហន្តំ បុញ្ញផលំ ឥច្ឆន្តានំ, តថាគតោ ឯវ លោកស្ស បុញ្ញក្ខេត្តន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘អាហុនេយ្យានំ បរមគ្គតំ គតោ’’តិ បឋន្តិ, សោយេវត្ថោ.

ឯវំ កថេន្តមេវ តំ ថេរោ កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្តញ្ច ញត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ. សោ សច្ចបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អថ ថេរោ មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា ភគវតោ តមត្ថំ អត្តនា ច ទេវបុត្តេន ច កថិតនិយាមេនេវ អារោចេសិ. សត្ថា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិយាយ ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

មហារថវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ វិមានវត្ថុស្មិំ

ចុទ្ទសវត្ថុបដិមណ្ឌិតស្ស បញ្ចមស្ស មហារថវគ្គស្ស

អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.