១. មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានវណ្ណនា

មហារថវគ្គេ កោ មេ វន្ទតិ បាទានីតិ មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ចម្បាយំ វិហរតិ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ. សោ បច្ចូសវេលាយំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ វេនេយ្យពន្ធវេ សត្តេ វោលោកេន្តោ អទ្ទស ‘‘អជ្ជ មយិ សាយន្ហសមយេ ធម្មំ ទេសេន្តេ ឯកោ មណ្ឌូកោ មម សរេ និមិត្តំ គណ្ហន្តោ បរូបក្កមេន មរិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា មហតា ទេវបរិវារេន មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ អាគមិស្សតិ, តត្ថ ពហូនំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ទិស្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ចម្បានគរំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា, ភិក្ខូនំ សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា កតភត្តកិច្ចោ វិហារំ បវិសិត្វា ភិក្ខូសុ វត្តំ ទស្សេត្វា, អត្តនោ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គតេសុ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន ទិវសភាគំ ខេបេត្វា, សាយន្ហសមយេ ចតូសុ បរិសាសុ សន្និបតិតាសុ សុរភិគន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន បោក្ខរណិតីរេ ធម្មសភាមណ្ឌបំ បវិសិត្វា អលង្កតវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ មនោសិលាតលេ សីហនាទំ នទន្តោ អឆម្ភីតកេសរសីហោ វិយ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេន្តោ អចិន្តេយ្យេន ពុទ្ធានុភាវេន អនុបមាយ ពុទ្ធលីលាយ ធម្មំ ទេសេតុំ អារភិ.

តស្មិញ្ច ខណេ ឯកោ មណ្ឌូកោ បោក្ខរណិតោ អាគន្ត្វា ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ ធម្មសញ្ញាយ សរេ និមិត្តំ គណ្ហន្តោ បរិសបរិយន្តេ និបជ្ជិ. អថេកោ វច្ឆបាលោ តំ បទេសំ អាគតោ សត្ថារំ ធម្មំ ទេសេន្តំ បរិសញ្ច បរមេន ឧបសមេន ធម្មំ សុណន្តំ ទិស្វា តគ្គតមានសោ ទណ្ឌមោលុព្ភ តិដ្ឋន្តោ មណ្ឌូកំ អនោលោកេត្វា តស្ស សីសេ សន្និរុម្ភិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ធម្មសញ្ញាយ បសន្នចិត្តោ តាវទេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ ទ្វាទសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ តត្ថ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតំ អត្តានំ ទិស្វា ‘‘កុតោ នុ ខោ ឥធ អហំ និព្ពត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បុរិមជាតិំ ទិស្វា ‘‘អហម្បិ នាម ឥធ ឧប្បជ្ជិំ, ឦទិសញ្ច សម្បត្តិំ បដិលភិំ, កិំ នុ ខោ កម្មំ អកាសិ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ អញ្ញំ ន អទ្ទស អញ្ញត្រ ភគវតោ សរេ និមិត្តគ្គាហា. សោ តាវទេវ សហ វិមានេន អាគន្ត្វា វិមានតោ ឱតរិត្វា, មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ មហតា បរិវារេន មហន្តេន ទិព្ពានុភាវេន ឧបសង្កមិត្វា, ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ភគវា ជានន្តោវ មហាជនស្ស កម្មផលំ ពុទ្ធានុភាវញ្ច បច្ចក្ខំ កាតុំ –

៨៥៧. ‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. –

បុច្ឆិ. តត្ថ កោតិ ទេវនាគយក្ខមនុស្សាទីសុ កោ, កតមោតិ អត្ថោ. មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ. ឥទ្ធិយាតិ ឥមាយ ឦទិសាយ ទេវិទ្ធិយា. យសសាតិ ឥមិនា ឦទិសេន បរិវារេន បរិច្ឆេទេន ច. ជលន្តិ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនីយេន សុន្ទរេន. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន, សរីរវណ្ណនិភាយាតិ អត្ថោ.

អថ ទេវបុត្តោ អត្តនោ បុរិមជាតិអាទិំ អាវិ ករោន្តោ ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

៨៥៨. ‘‘មណ្ឌូកោហំ បុរេ អាសិំ, ឧទកេ វារិគោចរោ;

តវ ធម្មំ សុណន្តស្ស, អវធី វច្ឆបាលកោ.

៨៥៩. ‘‘មុហុត្តំ ចិត្តបសាទស្ស, ឥទ្ធិំ បស្ស យសញ្ច មេ;

អានុភាវញ្ច មេ បស្ស, វណ្ណំ បស្ស ជុតិញ្ច មេ.

៨៦០. ‘‘យេ ច តេ ទីឃមទ្ធានំ, ធម្មំ អស្សោសុំ គោតម;

បត្តា តេ អចលដ្ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ.

៨៥៨. តត្ថ បុរេតិ បុរិមជាតិយំ. ឧទកេតិ ឥទំ តទា អត្តនោ ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនំ. ឧទកេ មណ្ឌូកោតិ ឯតេន ឧទ្ធុមាយិកាទិកស្ស ថលេ មណ្ឌូកស្ស និវត្តនំ កតំ ហោតិ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គោចរោ វិយាតិ គោចរោ, ឃាសេសនដ្ឋានំ. វារិ ឧទកំ គោចរោ ឯតស្សាតិ វារិគោចរោ. ឧទកចារីបិ ហិ កោចិ កច្ឆបាទិ អវារិគោចរោបិ ហោតីតិ ‘‘វារិគោចរោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. តវ ធម្មំ សុណន្តស្សាតិ ព្រហ្មស្សរេន ករវីករុតមញ្ជុនា ទេសេន្តស្ស តវ ធម្មំ ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ សរេ និមិត្តគ្គាហវសេន សុណន្តស្ស, អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ វេទិតព្ពំ. អវធី វច្ឆបាលកោតិ វច្ឆេ រក្ខន្តោ គោបាលទារកោ មម សមីបំ អាគន្ត្វា ទណ្ឌមោលុព្ភិត្វា តិដ្ឋន្តោ មម សីសេ ទណ្ឌំ សន្និរុម្ភិត្វា មំ មារេសិ.

៨៥៩. មុហុត្តំ ចិត្តបសាទស្សាតិ តវ ធម្មេ មុហុត្តមត្តំ ឧប្បន្នស្ស ចិត្តបសាទស្ស ហេតុភូតស្ស ឥទ្ធិន្តិ សមិទ្ធិំ, ទិព្ពវិភូតិន្តិ អត្ថោ. យសន្តិ បរិវារំ. អានុភាវន្តិ កាមវណ្ណិតាទិទិព្ពានុភាវំ. វណ្ណន្តិ សរីរវណ្ណសម្បត្តិំ. ជុតិន្តិ ទ្វាទសយោជនានិ ផរណសមត្ថំ បភាវិសេសំ.

៨៦០. យេតិ យេ សត្តា. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ. តេតិ តវ. ទីឃមទ្ធានន្តិ ពហុវេលំ. អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ. គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. អចលដ្ឋានន្តិ និព្ពានំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – គោតម ភគវា អហំ វិយ ឥត្តរមេវ កាលំ អសុណិត្វា យេ បន កតបុញ្ញា ចិរំ កាលំ តវ ធម្មំ អស្សោសុំ សោតុំ លភិំសុ, តេ ទីឃរត្តំ សំសារព្យសនាភិភូតា ឥមេ សត្តា យត្ថ គន្ត្វា ន សោចេយ្យុំ, តំ អសោកំ សស្សតភាវេន អចលំ សន្តិបទំ បត្តា ឯវ, ន តេសំ តស្ស បត្តិយា អន្តរាយោតិ.

អថស្ស ភគវា សម្បត្តបរិសាយ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ ទេវបុត្តោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ទេវបុត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អញ្ជលិំ កត្វា សហ បរិវារេន ទេវលោកមេវ គតោតិ.

មណ្ឌូកទេវបុត្តវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.