៤. លតាវិមានវណ្ណនា

លតា ច សជ្ជា បវរា ច ទេវតាតិ លតាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន ច សមយេន សាវត្ថិវាសិនោ អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស ធីតា លតា នាម បណ្ឌិតា ព្យត្តា មេធាវិនី បតិកុលំ គតា ភត្តុ សស្សុសសុរានញ្ច មនាបចារិនី បិយវាទិនី បរិជនស្ស សង្គហកុសលា គេហេ កុដុម្ពភារស្ស និត្ថរណសមត្ថា អក្កោធនា សីលាចារសម្បន្នា ទានសំវិភាគរតា អខណ្ឌបញ្ចសីលា ឧបោសថរក្ខណេ ច អប្បមត្តា អហោសិ. សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ លតាត្វេវ នាមេន. អញ្ញាបិ តស្សា សជ្ជា, បវរា, អច្ចិមតី, សុតាតិ ចតស្សោ ភគិនិយោ អហេសុំ. តា បញ្ចបិ សក្កេន ទេវរាជេន អានេត្វា នាដកិត្ថិភាវេន បរិចារិកដ្ឋានេ ឋបិតា. លតា បនស្ស នច្ចគីតាទីសុ ឆេកតាយ ឥដ្ឋតរា អហោសិ.

តាសំ ឯកតោ សមាគន្ត្វា សុខនិសជ្ជាយ និសិន្នានំ សង្គីតនេបុញ្ញំ បដិច្ច វិវាទោ ឧប្បន្នោ. តា សព្ពាបិ វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆិំសុ ‘‘តាត, កតមា អម្ហាកំ នច្ចាទីសុ កុសលា’’តិ? សោ ឯវមាហ ‘‘គច្ឆថ ធីតរោ អនោតត្តទហតីរេ ទេវសមាគមេ សង្គីតំ បវត្តេថ, តត្ថ វោ វិសេសោ បាកដោ ភវិស្សតី’’តិ. តា តថា អកំសុ. តត្ថ ទេវបុត្តា លតាយ នច្ចមានាយ អត្តនោ សភាវេន ឋាតុំ នាសក្ខិំសុ, សញ្ជាតបហាសា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា និរន្តរំ សាធុការំ ទេន្តា ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទេ ចេលុក្ខេបេ ច បវត្តេន្តា ហិមវន្តំ កម្បយមានា វិយ មហន្តំ កោលាហលមកំសុ. ឥតរាសុ បន នច្ចន្តីសុ សិសិរកាលេ កោកិលា វិយ តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ. ឯវំ តត្ថ សង្គីតេ លតាយ វិសេសោ បាកដោ អហោសិ.

អថ តាសំ ទេវធីតានំ សុតាយ ទេវធីតាយ ឯតទហោសិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា អយំ លតា អម្ហេ អភិភុយ្យ តិដ្ឋតិ វណ្ណេន ចេវ យសសា ច, យំនូនាហំ លតាយ កតកម្មំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. សា តំ បុច្ឆិ. ឥតរាបិ តស្សា ឯតមត្ថំ វិស្សជ្ជេសិ. តយិទំ សព្ពំ វេស្សវណមហារាជា ទេវចារិកវសេន ឧបគតស្ស អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស អាចិក្ខិ. ថេរោ តមត្ថំ បុច្ឆាយ មូលការណតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ អារោចេន្តោ –

៣១៦. ‘‘លតា ច សជ្ជា បវរា ច ទេវតា, អច្ចិមតី រាជវរស្ស សិរីមតោ;

សុតា ច រញ្ញោ វេស្សវណស្ស ធីតា, រាជីមតី ធម្មគុណេហិ សោភថ.

៣១៧. ‘‘បញ្ចេត្ថ នារិយោ អាគមំសុ ន្ហាយិតុំ, សីតោទកំ ឧប្បលិនិំ សិវំ នទិំ;

តា តត្ថ ន្ហាយិត្វា រមេត្វា ទេវតា, នច្ចិត្វា គាយិត្វា សុតា លតំ ព្រវិ.

៣១៨. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ឧប្បលមាលធារិនិ, អាវេឡិនិ កញ្ចនសន្និភត្តចេ;

តិមិរតម្ពក្ខិ នភេវ សោភនេ, ទីឃាយុកី កេន កតោ យសោ តវ.

៣១៩. ‘‘កេនាសិ ភទ្ទេ បតិនោ បិយតរា, វិសិដ្ឋកល្យាណិតរស្សុ រូបតោ;

បទក្ខិណា នច្ចនគីតវាទិតេ, អាចិក្ខ នោ ត្វំ នរនារិបុច្ឆិតា’’តិ. –

សុតាយ បុច្ឆា.

៣២០. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, ឧឡារភោគេ កុលេ សុណិសា អហោសិំ;

អក្កោធនា ភត្តុ វសានុវត្តិនី, ឧបោសថេ អប្បមត្តា អហោសិំ.

៣២១. ‘‘មនុស្សភូតា ទហរា អបាបិកា, បសន្នចិត្តា បតិមាភិរាធយិំ;

សទេវរំ សស្សសុរំ សទាសកំ, អភិរាធយិំ តម្ហិ កតោ យសោ មម.

៣២២. ‘‘សាហំ តេន កុសលេន កម្មុនា, ចតុព្ភិ ឋានេហិ វិសេសមជ្ឈគា;

អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខំ ពលញ្ច, ខិឌ្ឌារតិំ បច្ចនុភោមនប្បកំ.

៣២៣. ‘‘សុតំ នុ តំ ភាសតិ យំ អយំ លតា, យំ នោ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ;

បតិនោ កិរម្ហាកំ វិសិដ្ឋ នារីនំ, គតី ច តាសំ បវរា ច ទេវតា.

៣២៤. ‘‘បតីសុ ធម្មំ បចរាម សព្ពា, បតិព្ពតា យត្ថ ភវន្តិ ឥត្ថិយោ;

បតីសុ ធម្មំ បចរិត្វា សព្ពា, លច្ឆាមសេ ភាសតិ យំ អយំ លតា.

៣២៥. ‘‘សីហោ យថា បព្ពតសានុគោចរោ, មហិន្ធរំ បព្ពតមាវសិត្វា;

បសយ្ហ ហន្ត្វា ឥតរេ ចតុប្បទេ, ខុទ្ទេ មិគេ ខាទតិ មំសភោជនោ.

៣២៦. ‘‘តថេវ សទ្ធា ឥធ អរិយសាវិកា, ភត្តារំ និស្សាយ បតិំ អនុព្ពតា;

កោធំ វធិត្វា អភិភុយ្យ មច្ឆរំ, សគ្គម្ហិ សា មោទតិ ធម្មចារិនី’’តិ. –

លតាយ វិស្សជ្ជនន្តិ អាហ.

៣១៦. តត្ថ លតា ច សជ្ជា បវរា អច្ចិមតី សុតាតិ តាសំ នាមំ. ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. រាជវរស្សាតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ វរស្ស សេដ្ឋស្ស ទេវរាជស្ស. សក្កស្ស បរិចារិកាតិ អធិប្បាយោ. រញ្ញោតិ មហារាជស្ស. តេនាហ ‘‘វេស្សវណស្ស ធីតា’’តិ, ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ, វចនវិបល្លាសោ វា, ធីតរោតិ អត្ថោ. រាជតិ វិជ្ជោតតីតិ រាជី, រាជីតិ មតា បញ្ញាតា រាជីមតី, ឥទំ តាសំ សព្ពាសំ វិសេសនំ. នាមមេវ ឯតំ ឯកិស្សា ទេវតាយាតិ កេចិ, តេសំ មតេន ‘‘បវរា’’តិ សព្ពាសំ វិសេសនមេវ. ធម្មគុណេហីតិ ធម្មិយេហិ ធម្មតោ អនបេតេហិ គុណេហិ, យថាភុច្ចគុណេហីតិ អត្ថោ. សោភថាតិ វិរោចថ.

៣១៧. បញ្ចេត្ថ នារិយោតិ បញ្ច យថាវុត្តនាមា ទេវធីតរោ ឯត្ថ ឥមស្មិំ ហិមវន្តបទេសេ. សីតោទកំ ឧប្បលិនិំ សិវំ នទិន្តិ អនោតត្តទហតោ និក្ខន្តនទិមុខំ សន្ធាយ វទតិ. នច្ចិត្វា គាយិត្វាតិ បិតុ វេស្សវណស្ស អាណាយ ទេវសមាគមេ តាហិ កតស្ស នច្ចគីតស្ស វសេន វុត្តំ. សុតា លតំ ព្រវីតិ សុតា ទេវធីតា លតំ អត្តនោ ភគិនិំ កថេសិ. ‘‘សុតា លតំ ព្រវុ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, សុតា ធីតរោ វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស លតំ កថេសុន្តិ អត្ថោ.

៣១៨. តិមិរតម្ពក្ខីតិ និចុលកេសរភាសសទិសេហិ តម្ពរាជីហិ សមន្នាគតក្ខិ. នភេវ សោភនេតិ នភំ វិយ សោភមានេ, សរទសមយេ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តំ នភំ វិយ សុវិសុទ្ធង្គបច្ចង្គតាយ វិរាជមានេតិ អត្ថោ. អថ វា នភេវាតិ នភេ ឯវ, សមុច្ចយត្ថោ ឯវ-សទ្ទោ, អាកាសដ្ឋវិមានេសុ ហិមវន្តយុគន្ធរាទិភូមិបដិពទ្ធដ្ឋានេសុ ចាតិ សព្ពត្ថេវ សោភមានេតិ អត្ថោ. កេន កតោតិ កេន កីទិសេន បុញ្ញេន និព្ពត្តិតោ. យសោតិ បរិវារសម្បត្តិ កិត្តិសទ្ទោ ច. កិត្តិសទ្ទគ្គហណេន ច កិត្តិសទ្ទហេតុភូតា គុណា គយ្ហន្តិ.

៣១៩. បតិនោ បិយតរាតិ សាមិនោ បិយតរា សាមិវល្លភា. តេនស្សា សុភគតំ ទស្សេតិ. វិសិដ្ឋកល្យាណិតរស្សូ រូបតោតិ រូបសម្បត្តិយា វិសិដ្ឋា ឧត្តមា កល្យាណិតរា សុន្ទរតរា, អស្សូតិ និបាតមត្តំ. ‘‘វិសិដ្ឋកល្យាណិតរាសិ រូបតោ’’តិ ច បឋន្តិ. បទក្ខិណាតិ បការេហិ, វិសេសេន វា ទក្ខិណា កុសលា. នច្ចនគីតវាទិតេតិ ឯត្ថ នច្ចនាតិ វិភត្តិលោបោ កតោ, នច្ចេ ច គីតេ ច វាទិតេ ចាតិ អត្ថោ. នរនារិបុច្ឆិតាតិ ទេវបុត្តេហិ ទេវធីតាហិ ច ‘‘កហំ លតា, កិំ ករោតិ លតា’’តិ រូបទស្សនត្ថញ្ចេវ សិប្បទស្សនត្ថញ្ច បុច្ឆិតា.

៣២១. និច្ចំ កាយេន អសំសដ្ឋតាយ ទេវោ វិយ រមេតិ, ទុតិយោ វរោតិ វា ទេវរោ, ភត្តុ កនិដ្ឋភាតា, សហ ទេវរេនាតិ សទេវរំ. សស្សុ ច សសុរោ ច សសុរា, សហ សសុរេហីតិ សស្សសុរំ. សហ ទាសេហិ ទាសីហិ ចាតិ សទាសកំ បតិមាភិរាធយិន្តិ សម្ពន្ធោ. តម្ហិ កតោតិ តម្ហិ កុលេ, កាលេ វា សុណិសាកាលេ កតោ យសោ តន្និព្ពត្តកបុញ្ញស្ស និព្ពត្តនេនាតិ អធិប្បាយោ. មមាតិ ឥទំ ‘‘កតោ’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘មយា’’តិ បរិណាមេតព្ពំ.

៣២២. ចតុព្ភិ ឋានេហីតិ ចតូហិ ការណេហិ, ចតូសុ វា ឋានេសុ និមិត្តភូតេសុ. វិសេសមជ្ឈគាតិ អញ្ញាហិ អតិសយំ អធិគតា. អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខំ ពលញ្ចាតិ ‘‘ចតូហិ ឋានេហី’’តិ វុត្តានំ សរូបតោ ទស្សនំ. អាយុអាទយោ ឯវ ហិស្សា អញ្ញាហិ វិសិដ្ឋសភាវតាយ វិសេសា តស្សា តថា សម្ភាវនាវសេន គហេតព្ពតាយ ហេតុភាវតោ ‘‘ឋាន’’ន្តិ ច វុត្តំ. វិសេសមជ្ឈគា. កីទិសំ? អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខញ្ច ពលញ្ចាតិ យោជនា.

៣២៣. សុតំ នុ តំ ភាសតិ យំ អយំ លតាតិ អយំ លតា អម្ហាកំ ជេដ្ឋភគិនី យំ ភាសតិ, តំ តុម្ហេហិ សុតំ នុ កិំ អសុត’’ន្តិ ឥតរា តិស្សោ ភគិនិយោ បុច្ឆតិ. យំ នោតិ យំ អម្ហាកំ សំសយិតំ. នោតិ និបាតមត្តំ, បុន នោតិ អម្ហាកំ, អវធារណេ វា ‘‘ន នោ សមំ អត្ថី’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) វិយ, តេន អកិត្តយិយេវ, អវិបរីតំ ព្យាកាសិយេវាតិ អត្ថោ. បតិនោ កិរម្ហាកំ វិសិដ្ឋ នារីនំ, គតី ច តាសំ បវរា ច ទេវតាតិ អនត្ថតោ បាលនតោ បតិនោ សាមិកា នា អម្ហាកំ នារីនំ ឥត្ថីនំ វិសិដ្ឋា គតិ ច តាសំ បដិសរណញ្ច, តាសំ មាតុគាមានំ សរណតោ បវរា ឧត្តមា ទេវតា ច សម្មទេវ អារាធិតា សម្បតិ អាយតិញ្ច ហិតសុខាវហាតិ អត្ថោ.

៣២៤. បតីសុ ធម្មំ បចរាម សព្ពាតិ សព្ពាវ មយំ បតីសុ អត្តនោ សាមិកេសុ បុព្ពុដ្ឋានាទិកំ ចរិតព្ពធម្មំ បចរាម. យត្ថាតិ យំ និមិត្តំ, យស្មិំ វា បតីសុ ចរិតព្ពធម្មេ ចរិយមានេ ឥត្ថិយោ បតិព្ពតា នាម ភវន្តិ. លច្ឆាមសេ ភាសតិ យំ អយំ លតាតិ អយំ លតា យំ សម្បត្តិំ ឯតរហិ លភតីតិ ភាសតិ, តំ សម្បត្តិំ បតីសុ ធម្មំ បចរិត្វាតិ លភិស្សាម.

៣២៥. បព្ពតសានុគោចរោតិ បព្ពតវនសណ្ឌចារី. មហិន្ធរំ បព្ពតមាវសិត្វាតិ មហិំ ធារេតីតិ មហិន្ធរនាមកំ បព្ពតំ អចលំ អាវសិត្វា អធិវសិត្វា, តត្ថ វសន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘អាវសិត្វា’’តិ ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា. ខុទ្ទេតិ ពលវសេននិហីនេ បមាណតោ បន មហន្តេ ហត្ថិអាទិកេបិ មិគេ សោ ហន្តិយេវ.

៣២៦. តថេវាតិ គាថាយ អយំ ឧបមាសំសន្ទនេន សទ្ធិំ អត្ថយោជនា – យថា សីហោ អត្តនោ និវាសគោចរដ្ឋានភូតំ បព្ពតំ និស្សាយ វសន្តោ អត្តនោ យថិច្ឆិតមត្ថំ សាធេតិ, ឯវមេវ សា សទ្ធា បសន្នា អរិយសាវិកា ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ភរណតោ បោសនតោ ភត្តារំ បតិំ សាមិកំ និស្សាយ វសន្តី សព្ពត្ថាបិ បតិអនុកូលតាសង្ខាតេន វតេន តំ អនុព្ពតា បរិជនាទីសុ ឧប្បជ្ជនកំ កោធំ វធិត្វា បជហិត្វា បរិគ្គហវត្ថូសុ ឧប្បជ្ជនកំ មច្ឆេរំ អភិភុយ្យ អភិភវិត្វា អនុប្បាទេត្វា បតិព្ពតាធម្មស្ស ច ឧបាសិកាធម្មស្ស ច សម្មទេវ ចរណតោ ធម្មចារិនី សា សគ្គម្ហិ ទេវលោកេ មោទតិ, បមោទំ អាបជ្ជតីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

លតាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.