៣. បារិច្ឆត្តកវគ្គោ

១. ឧឡារវិមានវណ្ណនា

បារិច្ឆត្តកវគ្គេ ឧឡារោ តេ យសោ វណ្ណោតិ ឧឡារវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន សមយេន រាជគហេ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឧបដ្ឋាកកុលេ ឯកា ទារិកា ទានជ្ឈាសយា ទានសំវិភាគរតា អហោសិ. សា យំ តស្មិំ គេហេ បុរេភត្តំ ខាទនីយភោជនីយំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ អត្តនា លទ្ធបដិវីសតោ ឧបឌ្ឍំ ទេតិ, ឧបឌ្ឍំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, អទត្វា បន ន ភុញ្ជតិ, ទក្ខិណេយ្យេ អបស្សន្តីបិ ឋបេត្វា ទិដ្ឋកាលេ ទេតិ, យាចកានម្បិ ទេតិយេវ. អថស្សា មាតា ‘‘មម ធីតា ទានជ្ឈាសយា ទានសំវិភាគរតា’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា តស្សា ទិគុណំ ភាគំ ទេតិ. ទេន្តី ច ឯកស្មិំ ភាគេ តាយ សំវិភាគេ កតេ បុន អបរំ ទេតិ, សា តតោបិ សំវិភាគំ ករោតិយេវ.

ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ តំ វយប្បត្តំ មាតាបិតរោ តស្មិំយេវ នគរេ អញ្ញតរស្មិំ កុលេ កុមារស្ស អទំសុ. តំ បន កុលំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ ហោតិ អស្សទ្ធំ អប្បសន្នំ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ រាជគហេ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ តស្សា ទារិកាយ សសុរស្ស គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា សា ទារិកា បសន្នចិត្តា ‘‘បវិសថ ភន្តេ’’តិ បវេសេត្វា វន្ទិត្វា សស្សុយា ឋបិតំ បូវំ តំ អបស្សន្តី ‘‘តស្សា កថេត្វា អនុមោទាបេស្សាមី’’តិ វិស្សាសេន គហេត្វា ថេរស្ស អទាសិ, ថេរោ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. ទារិកា ‘‘តុម្ហេហិ ឋបិតំ បូវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អទាសិ’’ន្តិ សស្សុយា កថេសិ. សា តំ សុត្វា ‘‘កិន្នាមិទំ បាគព្ភិយំ, អយំ មម សន្តកំ អនាបុច្ឆិត្វាវ សមណស្ស អទាសី’’តិ តំ កដតដាយមានា កោធាភិភូតា យុត្តាយុត្តំ អចិន្តេន្តី បុរតោ ឋិតំ មុសលខណ្ឌំ គហេត្វា អំសកូដេ បហរិ. សា សុខុមាលតាយ បរិក្ខីណាយុកតាយ ច តេនេវ បហារេន ពលវទុក្ខាភិភូតា ហុត្វា កតិបាហេនេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តស្សា សតិបិ អញ្ញស្មិំ សុចរិតកម្មេ ថេរស្ស កតទានមេវ សាតិសយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា –

២៨៦. ‘‘ឧឡារោ តេ យសោ វណ្ណោ, សព្ពា ឱភាសតេ ទិសា;

នារិយោ នច្ចន្តិ គាយន្តិ, ទេវបុត្តា អលង្កតា.

២៨៧. ‘‘មោទេន្តិ បរិវារេន្តិ, តវ បូជាយ ទេវតេ;

សោវណ្ណានិ វិមានានិ, តវិមានិ សុទស្សនេ.

២៨៨. ‘‘តុវំសិ ឥស្សរា តេសំ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនី;

អភិជាតា មហន្តាសិ, ទេវកាយេ បមោទសិ;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

តីហិ គាថាហិ បុច្ឆិ.

២៨៦. តត្ថ យសោតិ បរិវារោ. វណ្ណោតិ វណ្ណនិភា សរីរោភាសោ. ‘‘ឧឡារោ’’តិ បន វិសេសេត្វា វុត្តត្តា តស្សា ទេវតាយ បរិវារសម្បត្តិ ច វណ្ណសម្បត្តិ ច វុត្តា ហោតិ. តាសុ ‘‘ឧឡារោ តេ វណ្ណោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វណ្ណសម្បត្តិំ វិសយវសេន វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពា ឱភាសតេ ទិសា’’តិ វត្វា ‘‘ឧឡារោ តេ យសោ’’តិ វុត្តំ បរិវារសម្បត្តិំ វត្ថុវសេន វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘នារិយោ នច្ចន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពា ឱភាសតេ ទិសាតិ សព្ពាសុ ទិសាសុ វិជ្ជោតតេ, សព្ពា វា ទិសា ឱភាសយតេ, វិជ្ជោតយតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឱភាសតេ’’តិ បទស្ស ‘‘ឱភាសន្តេ’’តិ កេចិ វចនវិបល្លាសេន អត្ថំ វទន្តិ, តេហិ ‘‘វណ្ណេនា’’តិ វិភត្តិ វិបរិណាមេតព្ពា. វណ្ណេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, វណ្ណេន ហេតុភូតេនាតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពា ទិសា’’តិ ច ជាតិវសេន ទិសាសាមញ្ញេ អបេក្ខិតេ វចនវិបល្លាសេនបិ បយោជនំ នត្ថិ. នារិយោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អលង្កតា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ទេវបុត្តាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តេន នារិយោ ទេវបុត្តា ចាតិ សមុច្ចយោ វេទិតព្ពោ.

២៨៧. មោទេន្តីតិ បមោទយន្តិ. បូជាយាតិ បូជនត្ថំ បូជានិមិត្តំ វា, នច្ចន្តិ គាយន្តីតិ យោជនា. តវិមានីតិ តវ ឥមានិ.

២៨៨. សព្ពកាមសមិទ្ធិនីតិ សព្ពេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ, សព្ពេហិ វា តយា កាមិតេហិ ឥច្ឆិតេហិ វត្ថូហិ សមិទ្ធា. អភិជាតាតិ សុជាតា. មហន្តាសីតិ មហតី មហានុភាវា អសិ. ទេវកាយេ បមោទសីតិ ឥមស្មិំ ទេវនិកាយេ ទិព្ពសម្បត្តិហេតុកេន បរមេន បមោទនេន បមោទសិ.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា សា ទេវតា តមត្ថំ វិស្សជ្ជេសិ –

២៨៩. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, បុរិមាយ ជាតិយា មនុស្សលោកេ;

ទុស្សីលកុលេ សុណិសា អហោសិំ, អស្សទ្ធេសុ កទរិយេសុ អហំ.

២៩០. ‘‘សទ្ធា សីលេន សម្បន្នា, សំវិភាគរតា សទា;

បិណ្ឌាយ ចរមានស្ស, អបូវំ តេ អទាសហំ.

២៩១. ‘‘តទាហំ សស្សុយាចិក្ខិំ, ‘សមណោ អាគតោ ឥធ;

តស្ស អទាសហំ បូវំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ’.

២៩២. ‘‘ឥតិស្សា សស្សុ បរិភាសិ, អវិនីតាសិ ត្វំ វធុ;

ន មំ សម្បុច្ឆិតុំ ឥច្ឆិ, ‘សមណស្ស ទទាមហំ’.

២៩៣. ‘‘តតោ មេ សស្សុ កុបិតា, បហាសិ មុសលេន មំ;

កូដង្គច្ឆិ អវធិ មំ, នាសក្ខិំ ជីវិតុំ ចិរំ.

២៩៤. ‘‘អហំ កាយស្ស ភេទា, វិប្បមុត្តា តតោ ចុតា;

ទេវានំ តាវតិំសានំ, ឧបបន្នា សហព្យតំ.

២៩៥. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ…បេ…

វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

២៨៩. តត្ថ អស្សទ្ធេសូតិ រតនត្តយសទ្ធាយ កម្មផលសទ្ធាយ ច អភាវេន អស្សទ្ធេសុ, ថទ្ធមច្ឆរិយតាយ កទរិយេសុ សស្សុអាទីសុ អហំ សទ្ធា សីលេន សម្បន្នា អហោសិន្តិ យោជនា.

២៩០-១. អបូវន្តិ កបល្លបូវំ. តេតិ និបាតមត្តំ. សស្សុយា អាចិក្ខិំ គហិតភាវញាបនត្ថញ្ច អនុមោទនត្ថញ្ចាតិ អធិប្បាយោ.

២៩២. ឥតិស្សាតិ ឯត្ថ អស្សាតិ និបាតមត្តំ. សមណស្ស ទទាមហន្តិ អហំ សមណស្ស អបូវំ ទទាមីតិ. យស្មា ន មំ សម្បុច្ឆិតុំ ឥច្ឆិ, តស្មា ត្វំ វធុ អវិនីតាសីតិ សស្សុ បរិភាសីតិ យោជនា.

២៩៣. បហាសីតិ បហរិ. កូដង្គច្ឆិ អវធិ មន្តិ ឯត្ថ កូដន្តិ អំសកូដំ វុត្តំ បុរិមបទលោបេន, កូដមេវ អង្គន្តិ កូដង្គំ, តំ ឆិន្ទតីតិ កូដង្គច្ឆិ. ឯវំ កោធាភិភូតា ហុត្វា មំ អវធិ, មម អំសកូដំ ឆិន្ទិ, តេនេវ ឧបក្កមេន មតត្តា មំ មារេសីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘នាសក្ខិំ ជីវិតុំ ចិរ’’ន្តិ.

២៩៤. វិប្បមុត្តាតិ តតោ ទុក្ខតោ សុដ្ឋុ មុត្តា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឧឡារវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧច្ឆុទាយិកាវិមានវណ្ណនា

ឱភាសយិត្វា បថវិំ សទេវកន្តិ ឧច្ឆុទាយិកាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតីតិអាទិ សព្ពំ អនន្តរវិមានេ វុត្តសទិសំ. អយំ បន វិសេសោ – ឥធ ឧច្ឆុ ទិន្នា, សស្សុយា ច បីឋកេន បហដា, តង្ខណញ្ញេវ មតា តាវតិំសេសុ ឧប្បន្នា, តស្សំយេវ រត្តិយំ ថេរស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគតា, កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ឱភាសេន្តី ថេរំ វន្ទិត្វា បញ្ជលិកា នមស្សមានា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរោ –

២៩៦. ‘‘ឱភាសយិត្វា បថវិំ សទេវកំ, អតិរោចសិ ចន្ទិមសូរិយា វិយ;

សិរិយា ច វណ្ណេន យសេន តេជសា, ព្រហ្មាវ ទេវេ តិទសេ សហិន្ទកេ.

២៩៧. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ឧប្បលមាលធារិនី, អាវេឡិនី កញ្ចនសន្និភត្តចេ;

អលង្កតេ ឧត្តមវត្ថធារិនី, កា ត្វំ សុភេ ទេវតេ វន្ទសេ មមំ.

២៩៨. ‘‘កិំ ត្វំ បុរេ កម្មមកាសិ អត្តនា, មនុស្សភូតា បុរិមាយ ជាតិយា;

ទានំ សុចិណ្ណំ អថ សីលសំយមំ, កេនូបបន្នា សុគតិំ យសស្សិនី;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ.

២៩៦-៧. តត្ថ ឱភាសយិត្វា បថវិំ សទេវកន្តិ ចន្ទិមសូរិយរស្មិសម្មិស្សេហិ សិនេរុបស្សវិនិគ្គតេហិ បភាវិសរេហិ វិជ្ជោតយមានតាយ ទេវេន អាកាសេន សហាតិ សទេវកំ ឧបគតភូមិភាគភូតំ ឥមំ បថវិំ វិជ្ជោតេត្វា, ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឱភាសយិត្វា បថវិំ ចន្ទិមសូរិយា វិយាតិ យោជនា. អតិរោចសីតិ អតិក្កមិត្វា រោចសិ. តំ បន អតិរោចនំ កេន កិំ វិយ កេន វាតិ អាហ ‘‘សិរិយា’’តិអាទិ. តត្ថ សិរិយាតិ សោភគ្គាទិសោភាវិសេសេន. តេជសាតិ អត្តនោ អានុភាវេន. អាវេឡិនីតិ រតនមយបុប្ផាវេឡវតី.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា ទេវតា ឥមាហិ គាថាហិ វិស្សជ្ជេសិ –

២៩៩. ‘‘ឥទានិ ភន្តេ ឥមមេវ គាមំ, បិណ្ឌាយ អម្ហាកំ ឃរំ ឧបាគមិ;

តតោ តេ ឧច្ឆុស្ស អទាសិ ខណ្ឌិកំ, បសន្នចិត្តា អតុលាយ បីតិយា.

៣០០. ‘‘សស្សុ ច បច្ឆា អនុយុញ្ជតេ មមំ, កហំ នុ ឧច្ឆុំ វធុកេ អវាកិរិ;

ន ឆឌ្ឌិតំ នោ បន ខាទិតំ មយា, សន្តស្ស ភិក្ខុស្ស សយំ អទាសហំ.

៣០១. ‘‘តុយ្ហំ ន្វិទំ ឥស្សរិយំ អថោ មម, ឥតិស្សា សស្សុ បរិភាសតេ មមំ;

បីឋំ គហេត្វា បហារំ អទាសិ មេ, តតោ ចុតា កាលកតាម្ហិ ទេវតា.

៣០២. ‘‘តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយា, សុខញ្ច កម្មំ អនុភោមិ អត្តនា;

ទេវេហិ សទ្ធិំ បរិចារយាមហំ, មោទាមហំ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ.

៣០៣. ‘‘តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយា, សុខញ្ច កម្មំ អនុភោមិ អត្តនា;

ទេវិន្ទគុត្តា តិទសេហិ រក្ខិតា, សមប្បិតា កាមគុណេហិ បញ្ចហិ.

៣០៤. ‘‘ឯតាទិសំ បុញ្ញផលំ អនប្បកំ, មហាវិបាកា មម ឧច្ឆុទក្ខិណា;

ទេវេហិ សទ្ធិំ បរិចារយាមហំ, មោទាមហំ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ.

៣០៥. ‘‘ឯតាទិសំ បុញ្ញផលំ អនប្បកំ, មហាជុតិកា មម ឧច្ឆុទក្ខិណា;

ទេវិន្ទគុត្តា តិទសេហិ រក្ខិតា, សហស្សនេត្តោរិវ នន្ទនេ វនេ.

៣០៦. ‘‘តុវញ្ច ភន្តេ អនុកម្បកំ វិទុំ, ឧបេច្ច វន្ទិំ កុសលញ្ច បុច្ឆិសំ;

តតោ តេ ឧច្ឆុស្ស អទាសិ ខណ្ឌិកំ, បសន្នចិត្តា អតុលាយ បីតិយា’’តិ.

២៩៩. តត្ថ ឥទានីតិ អនន្តរាតីតទិវសត្តា អាហ, អធុនាតិ អត្ថោ. ឥមមេវ គាមន្តិ ឥមស្មិំយេវ គាមេ, រាជគហំ សន្ធាយ វទតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ ‘គាមោ’ ឥច្ចេវ វុច្ចតី’’តិ. ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ឧបាគមីតិ ឧបគតោ អហោសិ. អតុលាយាតិ អនុបមាយ, អប្បមាណាយ វា.

៣០០. អវាកិរីតិ អបនេសិ ឆឌ្ឌេសិ, វិនាសេសិ វា. សន្តស្សាតិ សាធុរូបស្ស សន្តកិលេសស្ស បរិស្សមមប្បត្តស្ស វា.

៣០១. តុយ្ហំ នូតិ នុ-សទ្ទោ អនត្តមនតាសូចនេ និបាតោ, សោ ‘‘មមា’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា យោជេតព្ពោ ‘‘មម នូ’’តិ. ឥទំ ឥស្សរិយន្តិ គេហេ អាធិបច្ចំ សន្ធាយាហ. តតោ ចុតាតិ តតោ មនុស្សលោកតោ ចុតា. យស្មា ឋិតដ្ឋានតោ អបគតាបិ ‘‘ចុតា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ចុតិំ វិសេសេតុំ ‘‘កាលកតា’’តិ វុត្តំ. កាលកតាបិ ច ន យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តា, អបិច ខោ ទេវត្តំ ឧបគតាតិ ទស្សេន្តី អាហ ‘‘អម្ហិ ទេវតា’’តិ.

៣០២. តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយាតិ តទេវ ឧច្ឆុខណ្ឌទានមត្តំ កុសលំ កម្មំ កតំ មយា, អញ្ញំ ន ជានាមីតិ អត្ថោ. សុខញ្ច កម្មន្តិ សុខញ្ច កម្មផលំ. កម្មផលញ្ហិ ឥធ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តំ ឧត្តរបទលោបេន, ការណោបចារេន វា ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ (ទី. និ. ៣.៨០). អនុភោមិ សកំ បុញ្ញ’’ន្តិ (វិ. វ. ១៣៣) ច អាទីសុ វិយ. កម្មន្តិ វា ករណត្ថេ ឧបយោគវចនំ, កម្មេនាតិ អត្ថោ. កម្មេ វា ភវំ កម្មំ យថា កម្មន្តិ. អថ វា កាមេតព្ពតាយ កម្មំ. តញ្ហិ សុខរជនីយភាវតោ កាមូបសំហិតំ កាមេតព្ពន្តិ កមនីយំ. អត្តនាតិ អត្តនា ឯវ, សយំវសិតាយ សេរិភាវេន សយមេវាតិ អត្ថោ. បរិចារយាមហំ អត្តានន្តិ បុរិមគាថាយ ‘‘អត្តនា’’តិ វុត្តំ បទំ វិភត្តិវិបរិណាមេន ‘‘អត្តាន’’ន្តិ យោជេតព្ពំ.

៣០៣-៥. ទេវិន្ទគុត្តាតិ ទេវិន្ទេន សក្កេន គុត្តា, ទេវិន្ទោ វិយ វា គុត្តា មហាបរិវារតាយ. សមប្បិតាតិ សុដ្ឋុ អប្បិតា សមន្នាគតា. មហាវិបាកាតិ វិបុលផលា. មហាជុតិកាតិ មហាតេជា, មហានុភាវាតិ អត្ថោ.

៣០៦. តុវន្តិ តំ. អនុកម្បកន្តិ ការុណិកំ. វិទុន្តិ សប្បញ្ញំ, សាវកបារមិយា មត្ថកំ បត្តន្តិ អត្ថោ. ឧបេច្ចាតិ ឧបគន្ត្វា. វន្ទិន្តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន អភិវាទយិំ. កុសលញ្ច អារោគ្យ បុច្ឆិសំ អបុច្ឆិំ, អតុលាយ បីតិយា ឥទញ្ច កុសលំ អនុស្សរាមីតិ អធិប្បាយោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឧច្ឆុទាយិកាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បល្លង្កវិមានវណ្ណនា

បល្លង្កសេដ្ឋេ មណិសោណ្ណចិត្តេតិ បល្លង្កវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន ច សមយេន សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស ធីតា កុលបទេសាទិនា សទិសស្ស តត្ថេវ អញ្ញតរស្ស កុលបុត្តស្ស ទិន្នា, សា ច ហោតិ អក្កោធនា សីលាចារសម្បន្នា បតិទេវតា សមាទិន្នបញ្ចសីលា, ឧបោសថេ សក្កច្ចំ ឧបោសថសីលានិ ច រក្ខតិ. សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ ឧប្បជ្ជិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា –

៣០៧. ‘‘បល្លង្កសេដ្ឋេ មណិសោណ្ណចិត្តេ, បុប្ផាភិកិណ្ណេ សយនេ ឧឡារេ;

តត្ថច្ឆសិ ទេវិ មហានុភាវេ, ឧច្ចាវចា ឥទ្ធិ វិកុព្ពមានា.

៣០៨. ‘‘ឥមា ច តេ អច្ឆរាយោ សមន្តតោ, នច្ចន្តិ គាយន្តិ បមោទយន្តិ;

ទេវិទ្ធិបត្តាសិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. –

គាថាហិ បុច្ឆិ.

សាបិស្ស ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

៣០៩. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, អឌ្ឍេ កុលេ សុណិសា អហោសិំ;

អក្កោធនា ភត្តុ វសានុវត្តិនី, ឧបោសថេ អប្បមត្តា អហោសិំ.

៣១០. ‘‘មនុស្សភូតា ទហរា អបាបិកា, បសន្នចិត្តា បតិមាភិរាធយិំ;

ទិវា ច រត្តោ ច មនាបចារិនី, អហំ បុរេ សីលវតី អហោសិំ.

៣១១. ‘‘បាណាតិបាតា វិរតា អចោរិកា, សំសុទ្ធកាយា សុចិព្រហ្មចារិនី;

អមជ្ជបា នោ ច មុសា អភាណិំ, សិក្ខាបទេសុ បរិបូរការិនី.

៣១២. ‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, បសន្នមានសា អហំ.

៣១៣. ‘‘អដ្ឋង្គុបេតំ អនុធម្មចារិនី, ឧបោសថំ បីតិមនា ឧបាវសិំ;

ឥមញ្ច អរិយំ អដ្ឋង្គវរេហុបេតំ, សមាទិយិត្វា កុសលំ សុខុទ្រយំ;

បតិម្ហិ កល្យាណី វសានុវត្តិនី, អហោសិំ បុព្ពេ សុគតស្ស សាវិកា.

៣១៤. ‘‘ឯតាទិសំ កុសលំ ជីវលោកេ, កម្មំ ករិត្វាន វិសេសភាគិនី;

កាយស្ស ភេទា អភិសម្បរាយំ, ទេវិទ្ធិបត្តា សុគតិម្ហិ អាគតា.

៣១៥. ‘‘វិមានបាសាទវរេ មនោរមេ, បរិវារិតា អច្ឆរាសង្គណេន;

សយំបភា ទេវគណា រមេន្តិ មំ, ទីឃាយុកិំ ទេវវិមានមាគត’’ន្តិ.

៣០៧. តត្ថ បល្លង្កសេដ្ឋេតិ បល្លង្កវរេ ឧត្តមបល្លង្កេ. តំយេវស្ស សេដ្ឋតំ ទស្សេតុំ ‘‘មណិសោណ្ណចិត្តេ’’តិ វុត្តំ, វិវិធរតនរំសិជាលសមុជ្ជលេហិ មណីហិ ចេវ សុវណ្ណេន ច វិចិត្តេ ‘‘តត្ថា’’តិ ‘‘សយនេ’’តិ ច វុត្តេ សយិតព្ពដ្ឋានភូតេ បល្លង្កសេដ្ឋេ.

៣០៨. តេតិ តុយ្ហំ សមន្តតោ. ‘‘បមោទយន្តី’’តិ បទំ បន អបេក្ខិត្វា ‘‘ត’’ន្តិ វិភត្តិ វិបរិណាមេតព្ពា. បមោទយន្តីតិ វា បមោទនំ ករោន្តិ, បមោទនំ តុយ្ហំ ឧប្បាទេន្តីតិ អត្ថោ.

៣១០. ទហរា អបាបិកាតិ ទហរាបិ អបាបិកា. ‘‘ទហរាសុ បាបិកា’’តិ វា បាឋោ, សោយេវត្ថោ. ‘‘ទហរស្សាបាបិកា’’តិបិ បឋន្តិ, ទហរស្ស សាមិកស្ស អបាបិកា, សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋានេន អនតិចរិយាយ ច ភទ្ទិកាតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘បសន្នចិត្តា’’តិអាទិ. អភិរាធយិន្តិ អារាធេសិំ. រត្តោតិ រត្តិយំ.

៣១១. អចោរិកាតិ ចោរិយរហិតា, អទិន្នាទានា បដិវិរតាតិ អត្ថោ. ‘‘វិរតា ច ចោរិយា’’តិបិ បាឋោ, ថេយ្យតោ ច វិរតាតិ អត្ថោ. សំសុទ្ធកាយាតិ បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តតាយ សម្មទេវ សុទ្ធកាយា, តតោ ឯវ សុចិព្រហ្មចារិនី សាមិកតោ អញ្ញត្ថ អព្រហ្មចរិយាសម្ភវតោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘មយញ្ច ភរិយា នាតិក្កមាម,

អម្ហេបិ ភរិយា នាតិក្កមន្តិ;

អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាម,

តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា និ មិយ្យរេ’’តិ. (ជា. ១.១០.៩៧);

អថ វា សុចិព្រហ្មចារិនីតិ សុចិនោ សុទ្ធស្ស ព្រហ្មស្ស សេដ្ឋស្ស ឧបោសថសីលស្ស, មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វា អនុរូបស្ស បុព្ពភាគព្រហ្មចរិយស្ស វសេន សុចិព្រហ្មចារិនី.

៣១៣. អនុធម្មចារិនីតិ អរិយានំ ធម្មស្ស អនុធម្មំ ចរណសីលា. ឥមញ្ច អនន្តរំ វុត្តំ និទ្ទោសតាយ អរិយំ, អដ្ឋង្គវរេហិ អដ្ឋហិ ឧត្តមង្គេហិ អរិយត្តា ឯវ វា អរិយដ្ឋង្គវរេហិ ឧបេតំ អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន ច កុសលំ សុខវិបាកតាយ សុខានិសំសតាយ ច សុខុទ្រយំ ឧបាវសិន្តិ យោជនា.

៣១៤. វិសេសភាគិនីតិ វិសេសស្ស ទិព្ពស្ស សម្បត្តិភវស្ស ភាគិនី. សុគតិម្ហិ អាគតាតិ សុគតិំ អាគតា ឧបគតា, សុគតិម្ហិ វា សុគតិយំ ទិព្ពសម្បត្តិយំ អាគតា. ‘‘សុគតិញ្ហិ អាគតា’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ ហីតិ និបាតមត្តំ, ហេតុអត្ថោ វា, យស្មា សុគតិំ អាគតា, តស្មា វិសេសភាគិនីតិ យោជនា.

៣១៥. វិមានបាសាទវរេតិ វិមានេសុ ឧត្តមបាសាទេ, វិមានសង្ខាតេ វា អគ្គបាសាទេ, វិមានេ វា វិគតមានេ អប្បមាណេ មហន្តេ វរបាសាទេ បរិវារិតា អច្ឆរាសង្គណេន សយំបភា បមោទាមិ, ‘‘អម្ហី’’តិ វា បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ទីឃាយុកិន្តិ ហេដ្ឋិមេហិ ទេវេហិ ទីឃតរាយុកតាយ តត្រូបបន្នេហិ អនប្បាយុកតាយ ច ទីឃាយុកិំ មំ យថាវុត្តំ ទេវវិមានមាគតំ ឧបគតំ ទេវគណា រមេន្តីតិ យោជនា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បល្លង្កវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. លតាវិមានវណ្ណនា

លតា ច សជ្ជា បវរា ច ទេវតាតិ លតាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន ច សមយេន សាវត្ថិវាសិនោ អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស ធីតា លតា នាម បណ្ឌិតា ព្យត្តា មេធាវិនី បតិកុលំ គតា ភត្តុ សស្សុសសុរានញ្ច មនាបចារិនី បិយវាទិនី បរិជនស្ស សង្គហកុសលា គេហេ កុដុម្ពភារស្ស និត្ថរណសមត្ថា អក្កោធនា សីលាចារសម្បន្នា ទានសំវិភាគរតា អខណ្ឌបញ្ចសីលា ឧបោសថរក្ខណេ ច អប្បមត្តា អហោសិ. សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ លតាត្វេវ នាមេន. អញ្ញាបិ តស្សា សជ្ជា, បវរា, អច្ចិមតី, សុតាតិ ចតស្សោ ភគិនិយោ អហេសុំ. តា បញ្ចបិ សក្កេន ទេវរាជេន អានេត្វា នាដកិត្ថិភាវេន បរិចារិកដ្ឋានេ ឋបិតា. លតា បនស្ស នច្ចគីតាទីសុ ឆេកតាយ ឥដ្ឋតរា អហោសិ.

តាសំ ឯកតោ សមាគន្ត្វា សុខនិសជ្ជាយ និសិន្នានំ សង្គីតនេបុញ្ញំ បដិច្ច វិវាទោ ឧប្បន្នោ. តា សព្ពាបិ វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆិំសុ ‘‘តាត, កតមា អម្ហាកំ នច្ចាទីសុ កុសលា’’តិ? សោ ឯវមាហ ‘‘គច្ឆថ ធីតរោ អនោតត្តទហតីរេ ទេវសមាគមេ សង្គីតំ បវត្តេថ, តត្ថ វោ វិសេសោ បាកដោ ភវិស្សតី’’តិ. តា តថា អកំសុ. តត្ថ ទេវបុត្តា លតាយ នច្ចមានាយ អត្តនោ សភាវេន ឋាតុំ នាសក្ខិំសុ, សញ្ជាតបហាសា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា និរន្តរំ សាធុការំ ទេន្តា ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទេ ចេលុក្ខេបេ ច បវត្តេន្តា ហិមវន្តំ កម្បយមានា វិយ មហន្តំ កោលាហលមកំសុ. ឥតរាសុ បន នច្ចន្តីសុ សិសិរកាលេ កោកិលា វិយ តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ. ឯវំ តត្ថ សង្គីតេ លតាយ វិសេសោ បាកដោ អហោសិ.

អថ តាសំ ទេវធីតានំ សុតាយ ទេវធីតាយ ឯតទហោសិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា អយំ លតា អម្ហេ អភិភុយ្យ តិដ្ឋតិ វណ្ណេន ចេវ យសសា ច, យំនូនាហំ លតាយ កតកម្មំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. សា តំ បុច្ឆិ. ឥតរាបិ តស្សា ឯតមត្ថំ វិស្សជ្ជេសិ. តយិទំ សព្ពំ វេស្សវណមហារាជា ទេវចារិកវសេន ឧបគតស្ស អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស អាចិក្ខិ. ថេរោ តមត្ថំ បុច្ឆាយ មូលការណតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ អារោចេន្តោ –

៣១៦. ‘‘លតា ច សជ្ជា បវរា ច ទេវតា, អច្ចិមតី រាជវរស្ស សិរីមតោ;

សុតា ច រញ្ញោ វេស្សវណស្ស ធីតា, រាជីមតី ធម្មគុណេហិ សោភថ.

៣១៧. ‘‘បញ្ចេត្ថ នារិយោ អាគមំសុ ន្ហាយិតុំ, សីតោទកំ ឧប្បលិនិំ សិវំ នទិំ;

តា តត្ថ ន្ហាយិត្វា រមេត្វា ទេវតា, នច្ចិត្វា គាយិត្វា សុតា លតំ ព្រវិ.

៣១៨. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ឧប្បលមាលធារិនិ, អាវេឡិនិ កញ្ចនសន្និភត្តចេ;

តិមិរតម្ពក្ខិ នភេវ សោភនេ, ទីឃាយុកី កេន កតោ យសោ តវ.

៣១៩. ‘‘កេនាសិ ភទ្ទេ បតិនោ បិយតរា, វិសិដ្ឋកល្យាណិតរស្សុ រូបតោ;

បទក្ខិណា នច្ចនគីតវាទិតេ, អាចិក្ខ នោ ត្វំ នរនារិបុច្ឆិតា’’តិ. –

សុតាយ បុច្ឆា.

៣២០. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, ឧឡារភោគេ កុលេ សុណិសា អហោសិំ;

អក្កោធនា ភត្តុ វសានុវត្តិនី, ឧបោសថេ អប្បមត្តា អហោសិំ.

៣២១. ‘‘មនុស្សភូតា ទហរា អបាបិកា, បសន្នចិត្តា បតិមាភិរាធយិំ;

សទេវរំ សស្សសុរំ សទាសកំ, អភិរាធយិំ តម្ហិ កតោ យសោ មម.

៣២២. ‘‘សាហំ តេន កុសលេន កម្មុនា, ចតុព្ភិ ឋានេហិ វិសេសមជ្ឈគា;

អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខំ ពលញ្ច, ខិឌ្ឌារតិំ បច្ចនុភោមនប្បកំ.

៣២៣. ‘‘សុតំ នុ តំ ភាសតិ យំ អយំ លតា, យំ នោ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ;

បតិនោ កិរម្ហាកំ វិសិដ្ឋ នារីនំ, គតី ច តាសំ បវរា ច ទេវតា.

៣២៤. ‘‘បតីសុ ធម្មំ បចរាម សព្ពា, បតិព្ពតា យត្ថ ភវន្តិ ឥត្ថិយោ;

បតីសុ ធម្មំ បចរិត្វា សព្ពា, លច្ឆាមសេ ភាសតិ យំ អយំ លតា.

៣២៥. ‘‘សីហោ យថា បព្ពតសានុគោចរោ, មហិន្ធរំ បព្ពតមាវសិត្វា;

បសយ្ហ ហន្ត្វា ឥតរេ ចតុប្បទេ, ខុទ្ទេ មិគេ ខាទតិ មំសភោជនោ.

៣២៦. ‘‘តថេវ សទ្ធា ឥធ អរិយសាវិកា, ភត្តារំ និស្សាយ បតិំ អនុព្ពតា;

កោធំ វធិត្វា អភិភុយ្យ មច្ឆរំ, សគ្គម្ហិ សា មោទតិ ធម្មចារិនី’’តិ. –

លតាយ វិស្សជ្ជនន្តិ អាហ.

៣១៦. តត្ថ លតា ច សជ្ជា បវរា អច្ចិមតី សុតាតិ តាសំ នាមំ. ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. រាជវរស្សាតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ វរស្ស សេដ្ឋស្ស ទេវរាជស្ស. សក្កស្ស បរិចារិកាតិ អធិប្បាយោ. រញ្ញោតិ មហារាជស្ស. តេនាហ ‘‘វេស្សវណស្ស ធីតា’’តិ, ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ, វចនវិបល្លាសោ វា, ធីតរោតិ អត្ថោ. រាជតិ វិជ្ជោតតីតិ រាជី, រាជីតិ មតា បញ្ញាតា រាជីមតី, ឥទំ តាសំ សព្ពាសំ វិសេសនំ. នាមមេវ ឯតំ ឯកិស្សា ទេវតាយាតិ កេចិ, តេសំ មតេន ‘‘បវរា’’តិ សព្ពាសំ វិសេសនមេវ. ធម្មគុណេហីតិ ធម្មិយេហិ ធម្មតោ អនបេតេហិ គុណេហិ, យថាភុច្ចគុណេហីតិ អត្ថោ. សោភថាតិ វិរោចថ.

៣១៧. បញ្ចេត្ថ នារិយោតិ បញ្ច យថាវុត្តនាមា ទេវធីតរោ ឯត្ថ ឥមស្មិំ ហិមវន្តបទេសេ. សីតោទកំ ឧប្បលិនិំ សិវំ នទិន្តិ អនោតត្តទហតោ និក្ខន្តនទិមុខំ សន្ធាយ វទតិ. នច្ចិត្វា គាយិត្វាតិ បិតុ វេស្សវណស្ស អាណាយ ទេវសមាគមេ តាហិ កតស្ស នច្ចគីតស្ស វសេន វុត្តំ. សុតា លតំ ព្រវីតិ សុតា ទេវធីតា លតំ អត្តនោ ភគិនិំ កថេសិ. ‘‘សុតា លតំ ព្រវុ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, សុតា ធីតរោ វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស លតំ កថេសុន្តិ អត្ថោ.

៣១៨. តិមិរតម្ពក្ខីតិ និចុលកេសរភាសសទិសេហិ តម្ពរាជីហិ សមន្នាគតក្ខិ. នភេវ សោភនេតិ នភំ វិយ សោភមានេ, សរទសមយេ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តំ នភំ វិយ សុវិសុទ្ធង្គបច្ចង្គតាយ វិរាជមានេតិ អត្ថោ. អថ វា នភេវាតិ នភេ ឯវ, សមុច្ចយត្ថោ ឯវ-សទ្ទោ, អាកាសដ្ឋវិមានេសុ ហិមវន្តយុគន្ធរាទិភូមិបដិពទ្ធដ្ឋានេសុ ចាតិ សព្ពត្ថេវ សោភមានេតិ អត្ថោ. កេន កតោតិ កេន កីទិសេន បុញ្ញេន និព្ពត្តិតោ. យសោតិ បរិវារសម្បត្តិ កិត្តិសទ្ទោ ច. កិត្តិសទ្ទគ្គហណេន ច កិត្តិសទ្ទហេតុភូតា គុណា គយ្ហន្តិ.

៣១៩. បតិនោ បិយតរាតិ សាមិនោ បិយតរា សាមិវល្លភា. តេនស្សា សុភគតំ ទស្សេតិ. វិសិដ្ឋកល្យាណិតរស្សូ រូបតោតិ រូបសម្បត្តិយា វិសិដ្ឋា ឧត្តមា កល្យាណិតរា សុន្ទរតរា, អស្សូតិ និបាតមត្តំ. ‘‘វិសិដ្ឋកល្យាណិតរាសិ រូបតោ’’តិ ច បឋន្តិ. បទក្ខិណាតិ បការេហិ, វិសេសេន វា ទក្ខិណា កុសលា. នច្ចនគីតវាទិតេតិ ឯត្ថ នច្ចនាតិ វិភត្តិលោបោ កតោ, នច្ចេ ច គីតេ ច វាទិតេ ចាតិ អត្ថោ. នរនារិបុច្ឆិតាតិ ទេវបុត្តេហិ ទេវធីតាហិ ច ‘‘កហំ លតា, កិំ ករោតិ លតា’’តិ រូបទស្សនត្ថញ្ចេវ សិប្បទស្សនត្ថញ្ច បុច្ឆិតា.

៣២១. និច្ចំ កាយេន អសំសដ្ឋតាយ ទេវោ វិយ រមេតិ, ទុតិយោ វរោតិ វា ទេវរោ, ភត្តុ កនិដ្ឋភាតា, សហ ទេវរេនាតិ សទេវរំ. សស្សុ ច សសុរោ ច សសុរា, សហ សសុរេហីតិ សស្សសុរំ. សហ ទាសេហិ ទាសីហិ ចាតិ សទាសកំ បតិមាភិរាធយិន្តិ សម្ពន្ធោ. តម្ហិ កតោតិ តម្ហិ កុលេ, កាលេ វា សុណិសាកាលេ កតោ យសោ តន្និព្ពត្តកបុញ្ញស្ស និព្ពត្តនេនាតិ អធិប្បាយោ. មមាតិ ឥទំ ‘‘កតោ’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘មយា’’តិ បរិណាមេតព្ពំ.

៣២២. ចតុព្ភិ ឋានេហីតិ ចតូហិ ការណេហិ, ចតូសុ វា ឋានេសុ និមិត្តភូតេសុ. វិសេសមជ្ឈគាតិ អញ្ញាហិ អតិសយំ អធិគតា. អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខំ ពលញ្ចាតិ ‘‘ចតូហិ ឋានេហី’’តិ វុត្តានំ សរូបតោ ទស្សនំ. អាយុអាទយោ ឯវ ហិស្សា អញ្ញាហិ វិសិដ្ឋសភាវតាយ វិសេសា តស្សា តថា សម្ភាវនាវសេន គហេតព្ពតាយ ហេតុភាវតោ ‘‘ឋាន’’ន្តិ ច វុត្តំ. វិសេសមជ្ឈគា. កីទិសំ? អាយុញ្ច វណ្ណញ្ច សុខញ្ច ពលញ្ចាតិ យោជនា.

៣២៣. សុតំ នុ តំ ភាសតិ យំ អយំ លតាតិ អយំ លតា អម្ហាកំ ជេដ្ឋភគិនី យំ ភាសតិ, តំ តុម្ហេហិ សុតំ នុ កិំ អសុត’’ន្តិ ឥតរា តិស្សោ ភគិនិយោ បុច្ឆតិ. យំ នោតិ យំ អម្ហាកំ សំសយិតំ. នោតិ និបាតមត្តំ, បុន នោតិ អម្ហាកំ, អវធារណេ វា ‘‘ន នោ សមំ អត្ថី’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) វិយ, តេន អកិត្តយិយេវ, អវិបរីតំ ព្យាកាសិយេវាតិ អត្ថោ. បតិនោ កិរម្ហាកំ វិសិដ្ឋ នារីនំ, គតី ច តាសំ បវរា ច ទេវតាតិ អនត្ថតោ បាលនតោ បតិនោ សាមិកា នា អម្ហាកំ នារីនំ ឥត្ថីនំ វិសិដ្ឋា គតិ ច តាសំ បដិសរណញ្ច, តាសំ មាតុគាមានំ សរណតោ បវរា ឧត្តមា ទេវតា ច សម្មទេវ អារាធិតា សម្បតិ អាយតិញ្ច ហិតសុខាវហាតិ អត្ថោ.

៣២៤. បតីសុ ធម្មំ បចរាម សព្ពាតិ សព្ពាវ មយំ បតីសុ អត្តនោ សាមិកេសុ បុព្ពុដ្ឋានាទិកំ ចរិតព្ពធម្មំ បចរាម. យត្ថាតិ យំ និមិត្តំ, យស្មិំ វា បតីសុ ចរិតព្ពធម្មេ ចរិយមានេ ឥត្ថិយោ បតិព្ពតា នាម ភវន្តិ. លច្ឆាមសេ ភាសតិ យំ អយំ លតាតិ អយំ លតា យំ សម្បត្តិំ ឯតរហិ លភតីតិ ភាសតិ, តំ សម្បត្តិំ បតីសុ ធម្មំ បចរិត្វាតិ លភិស្សាម.

៣២៥. បព្ពតសានុគោចរោតិ បព្ពតវនសណ្ឌចារី. មហិន្ធរំ បព្ពតមាវសិត្វាតិ មហិំ ធារេតីតិ មហិន្ធរនាមកំ បព្ពតំ អចលំ អាវសិត្វា អធិវសិត្វា, តត្ថ វសន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘អាវសិត្វា’’តិ ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា. ខុទ្ទេតិ ពលវសេននិហីនេ បមាណតោ បន មហន្តេ ហត្ថិអាទិកេបិ មិគេ សោ ហន្តិយេវ.

៣២៦. តថេវាតិ គាថាយ អយំ ឧបមាសំសន្ទនេន សទ្ធិំ អត្ថយោជនា – យថា សីហោ អត្តនោ និវាសគោចរដ្ឋានភូតំ បព្ពតំ និស្សាយ វសន្តោ អត្តនោ យថិច្ឆិតមត្ថំ សាធេតិ, ឯវមេវ សា សទ្ធា បសន្នា អរិយសាវិកា ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ភរណតោ បោសនតោ ភត្តារំ បតិំ សាមិកំ និស្សាយ វសន្តី សព្ពត្ថាបិ បតិអនុកូលតាសង្ខាតេន វតេន តំ អនុព្ពតា បរិជនាទីសុ ឧប្បជ្ជនកំ កោធំ វធិត្វា បជហិត្វា បរិគ្គហវត្ថូសុ ឧប្បជ្ជនកំ មច្ឆេរំ អភិភុយ្យ អភិភវិត្វា អនុប្បាទេត្វា បតិព្ពតាធម្មស្ស ច ឧបាសិកាធម្មស្ស ច សម្មទេវ ចរណតោ ធម្មចារិនី សា សគ្គម្ហិ ទេវលោកេ មោទតិ, បមោទំ អាបជ្ជតីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

លតាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. គុត្តិលវិមានវណ្ណនា

សត្តតន្តិំ សុមធុរន្តិ គុត្តិលវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ រាជគហេ វិហរន្តេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទេវចារិកំ ចរន្តោ តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា តត្ថ បដិបាដិយា ឋិតេសុ ឆត្តិំសាយ វិមានេសុ ឆត្តិំស ទេវធីតរោ បច្ចេកំ អច្ឆរាសហស្សបរិវារា មហតិំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តិយោ ទិស្វា តាហិ បុព្ពេ កតកម្មំ ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេនា’’តិអាទីហិ តីហិ គាថាហិ បដិបាដិយា បុច្ឆិ. តាបិ តស្ស បុច្ឆានន្តរំ ‘‘វត្ថុត្តមទាយិកា នារី’’តិអាទិនា ព្យាករិំសុ. អថ ថេរោ តតោ មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. តំ សុត្វា ភគវា ‘‘មោគ្គល្លាន, តា ទេវតា ន កេវលំ តយា ឯវ បុច្ឆិតា ឯវំ ព្យាករិំសុ, អថ ខោ បុព្ពេ មយាបិ បុច្ឆិតា ឯវមេវ ព្យាករិំសូ’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អត្តនោ គុត្តិលាចរិយំ កថេសិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គន្ធព្ពកុលេ និព្ពត្តិត្វា គន្ធព្ពសិប្បេ បរិយោទាតសិប្បតាយ តិម្ពរុនារទសទិសោ សព្ពទិសាសុ បាកដោ បញ្ញាតា អាចរិយោ អហោសិ នាមេន គុត្តិលោ នាម. សោ អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេសិ. តស្ស សិប្បនិប្ផត្តិំ សុត្វា ឧជ្ជេនិវាសី មុសិលោ នាម គន្ធព្ពោ ឧបគន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘តុម្ហាកំ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិតុ’’ន្តិ អាហ. គុត្តិលាចរិយោ តំ ឱលោកេត្វា លក្ខណកុសលតាយ ‘‘អយំ បុរិសោ វិសមជ្ឈាសយោ កក្ខឡោ ផរុសោ អកតញ្ញូ ភវិស្សតិ, ន សង្គហេតព្ពោ’’តិ សិប្បុគ្គហណត្ថំ ឱកាសំ នាកាសិ. សោ តស្ស មាតាបិតរោ បយិរុបាសិត្វា តេហិ យាចាបេសិ. គុត្តិលាចរិយោ មាតាបិតូហិ និប្បីឡិយមានោ ‘‘គរុវចនំ អលង្ឃនីយ’’ន្តិ តស្ស សិប្បំ បដ្ឋបេត្វា វិគតមច្ឆរិយតាយ ការុណិកតាយ ច អាចរិយមុដ្ឋិំ អកត្វា អនវសេសតោ សិប្បំ សិក្ខាបេសិ.