៤. មញ្ជិដ្ឋកវគ្គោ

១. មញ្ជិដ្ឋកវិមានវណ្ណនា

មញ្ជិដ្ឋកវគ្គេ មញ្ជិដ្ឋកេ វិមានស្មិន្តិ មញ្ជិដ្ឋកវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តត្ថ អញ្ញតរោ ឧបាសកោ ភគវន្តំ និមន្តេត្វា អនន្តរវិមានេ វុត្តនយេនេវ មណ្ឌបំ សជ្ជេត្វា តត្ថ និសិន្នំ សត្ថារំ បូជេត្វា ទានំ ទេតិ. តេន ច សមយេន អញ្ញតរា កុលទាសី អន្ធវនេ សុបុប្ផិតំ សាលរុក្ខំ ទិស្វា តត្ថ បុប្ផានិ គហេត្វា ហីរេហិ អាវុណិត្វា វដំសកេ កត្វា បុន ពហូនិ មុត្តបុប្ផានិ អគ្គបុប្ផានិ ច គហេត្វា នគរំ បវិដ្ឋា. តស្មិំ មណ្ឌបេ យុគន្ធរបព្ពតកុច្ឆិំ ឱភាសយមានំ ពាលសូរិយំ វិយ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសិន្នំ, ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តេហិ បុប្ផេហិ បូជេន្តី វដំសកានិ អាសនស្ស សមន្តតោ ឋបេត្វា ឥតរានិ ច បុប្ផានិ ឱកិរិត្វា សក្កច្ចំ វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា អគមាសិ. សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ, តត្ថ តស្សា រត្តផលិកមយំ វិមានំ, តស្ស ច បុរតោ សុវណ្ណវាលុកាសន្ថតភូមិភាគំ មហន្តំ សាលវនំ បាតុរហោសិ. សា យទា វិមានតោ និក្ខមិត្វា សាលវនំ បវិសតិ, តទា សាលសាខា ឱនមិត្វា តស្សា ឧបរិ កុសុមានិ ឱកិរន្តិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ឧបគន្ត្វា ឥមាហិ គាថាហិ កតកម្មំ បុច្ឆិ –

៦៨៩. ‘‘មញ្ជិដ្ឋកេ វិមានស្មិំ, សោណ្ណវាលុកសន្ថតេ;

បញ្ចង្គិកេន តូរិយេន, រមសិ សុប្បវាទិតេ.

៦៩០. ‘‘តម្ហា វិមានា ឱរុយ្ហ, និម្មិតា រតនាមយា;

ឱគាហសិ សាលវនំ, បុប្ផិតំ សព្ពកាលិកំ.

៦៩១. ‘‘យស្ស យស្សេវ សាលស្ស, មូលេ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

សោ សោ មុញ្ចតិ បុប្ផានិ, ឱនមិត្វា ទុមុត្តមោ.

៦៩២. ‘‘វាតេរិតំ សាលវនំ, អាធុតំ ទិជសេវិតំ;

វាតិ គន្ធោ ទិសា សព្ពា, រុក្ខោ មញ្ជូសកោ យថា.

៦៩៣. ‘‘ឃាយសេ តំ សុចិគន្ធំ, រូបំ បស្សសិ អមានុសំ;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ.

៦៨៩. តត្ថ មញ្ជិដ្ឋកេ វិមានស្មិន្តិ រត្តផលិកមយេ វិមានេ. សិន្ទុវារកណវីរមកុលសទិសវណ្ណញ្ហិ ‘‘មញ្ជិដ្ឋក’’ន្តិ វុច្ចតិ. សោណ្ណវាលុកសន្ថតេតិ សមន្តតោ វិប្បកិណ្ណាហិ សុវណ្ណវាលុកាហិ សន្ថតភូមិភាគេ. រមសិ សុប្បវាទិតេតិ សុដ្ឋុ បវាទិតេន បញ្ចង្គិកេន តូរិយេន អភិរមសិ.

៦៩០. និមិត្តា រតនាមយាតិ តវ សុចរិតសិប្បិនា អភិនិម្មិតា រតនមយា វិមានា. ឱគាហសីតិ បវិសសិ. សព្ពកាលិកន្តិ សព្ពកាលេ សុខំ សព្ពឧតុសប្បាយំ, សព្ពកាលេ បុប្ផនកំ វា.

៦៩២. វាតេរិតន្តិ យថា បុប្ផានិ ឱកិរន្តិ, ឯវំ វាតេន ឦរិតំ ចលិតំ. អាធុតន្តិ មន្ទេន មាលុតេន សណិកសណិកំ វិធូបយមានំ. ទិជសេវិតន្តិ មយូរកោកិលាទិសកុណសង្ឃេហិ ឧបសេវិតំ.

ឯវំ ថេរេន បុដ្ឋា សា ទេវតា ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

៦៩៤. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, ទាសី អយិរកុលេ អហុំ;

ពុទ្ធំ និសិន្នំ ទិស្វាន, សាលបុប្ផេហិ ឱកិរិំ.

៦៩៥. ‘‘វដំសកញ្ច សុកតំ, សាលបុប្ផមយំ អហំ;

ពុទ្ធស្ស ឧបនាមេសិំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

៦៩៦. ‘‘តាហំ កម្មំ ករិត្វាន, កុសលំ ពុទ្ធវណ្ណិតំ;

អបេតសោកា សុខិតា, សម្បមោទាមនាមយា’’តិ.

៦៩៤-៥. តត្ថ អយិរកុលេតិ អយ្យកុលេ, សាមិកគេហេតិ អត្ថោ. អហុន្តិ អហោសិំ. ឱកិរិន្តិ បុប្ផេហិ វិប្បកិរិំ. ឧបនាមេសិន្តិ បូជាវសេន ឧបនាមេសិំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ សបរិវារាយ តស្សា ទេវតាយ ធម្មំ ទេសេត្វា មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា ភគវតោ តមត្ថំ និវេទេសិ. ភគវា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តមហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនា សទេវកស្ស លោកស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

មញ្ជិដ្ឋកវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បភស្សរវិមានវណ្ណនា

បភស្សរវរវណ្ណនិភេតិ បភស្សរវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ. តេន ច សមយេន រាជគហេ អញ្ញតរោ ឧបាសកោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេ អភិប្បសន្នោ ហោតិ. តស្សេកា ធីតា សទ្ធា បសន្នា, សាបិ ថេរេ គរុចិត្តីការពហុលា ហោតិ. អថេកទិវសំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តំ កុលំ ឧបសង្កមិ. សា ថេរំ ទិស្វា សោមនស្សជាតា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ថេរេ តត្ថ និសិន្នេ សុមនមាលាយ បូជេត្វា មធុរំ គុឡផាណិតំ ថេរស្ស បត្តេ អាកិរិ, ថេរោ អនុមោទិតុកាមោ និសីទិ. សា ឃរាវាសស្ស ពហុកិច្ចតាយ អនោកាសតំ បវេទេត្វា ‘‘អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ ថេរំ វន្ទិត្វា ឧយ្យោជេសិ. តទហេវ ច សា កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឧបសង្កមិត្វា ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ –

៦៩៧. ‘‘បភស្សរវរវណ្ណនិភេ, សុរត្តវត្ថវសនេ;

មហិទ្ធិកេ ចន្ទនរុចិរគត្តេ,

កា ត្វំ សុភេ ទេវតេ វន្ទសេ មមំ.

៦៩៨. ‘‘បល្លង្កោ ច តេ មហគ្ឃោ, នានារតនចិត្តិតោ រុចិរោ;

យត្ថ ត្វំ និសិន្នា វិរោចសិ, ទេវរាជារិវ នន្ទនេ វនេ.

៦៩៩. ‘‘កិំ ត្វំ បុរេ សុចរិតមាចរី ភទ្ទេ, កិស្ស កម្មស្ស វិបាកំ;

អនុភោសិ ទេវលោកស្មិំ, ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ;

កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ.

៦៩៧. តត្ថ បភស្សរវរវណ្ណនិភេតិ និភាតិ ទិព្ពតីតិ និភា, វណ្ណោវ និភា វណ្ណនិភា, អតិវិយ ឱភាសនតោ បភស្សរា ឆវិទោសាភាវេន វរា ឧត្តមា វណ្ណនិភា ឯតិស្សាតិ បភស្សរវរវណ្ណនិភា. អាមន្តនវសេន ‘‘បភស្សរវរវណ្ណនិភេ’’តិ វុត្តំ. សុរត្តវត្ថវសនេតិ សុដ្ឋុ រត្តវត្ថនិវត្ថេ. ចន្ទនរុចិរគត្តេតិ ចន្ទនានុលិត្តំ វិយ រុចិរគត្តេ, គោសីតចន្ទនេន ពហលតរានុលិត្តំ វិយ សុរត្តមនុញ្ញសរីរាវយវេតិ អត្ថោ, ចន្ទនានុលេបេន វា រុចិរគត្តេ.

ឯវំ ថេរេន បុដ្ឋា ទេវតា ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

៧០០. ‘‘បិណ្ឌាយ តេ ចរន្តស្ស, មាលំ ផាណិតញ្ច អទទំ ភន្តេ;

តស្ស កម្មស្សិទំ វិបាកំ, អនុភោមិ ទេវលោកស្មិំ.

៧០១. ‘‘ហោតិ ច មេ អនុតាបោ, អបរទ្ធំ ទុក្ខិតញ្ច មេ ភន្តេ;

សាហំ ធម្មំ នាស្សោសិំ, សុទេសិតំ ធម្មរាជេន.

៧០២. ‘‘តំ តំ វទាមិ ភទ្ទន្តេ, យស្ស មេ អនុកម្បិយោ កោចិ;

ធម្មេសុ តំ សមាទបេថ, សុទេសិតំ ធម្មរាជេន.

៧០៣. ‘‘យេសំ អត្ថិ សទ្ធា ពុទ្ធេ, ធម្មេ ច សង្ឃរតនេ;

តេ មំ អតិវិរោចន្តិ, អាយុនា យសសា សិរិយា.

៧០៤. ‘‘បតាបេន វណ្ណេន ឧត្តរិតរា, អញ្ញេ មហិទ្ធិកតរា មយា ទេវា’’តិ.

៧០០. តត្ថ មាលន្តិ សុមនបុប្ផំ. ផាណិតន្តិ ឧច្ឆុរសំ គហេត្វា កតផាណិតំ.

៧០១. អនុតាបោតិ វិប្បដិសារោ. តស្ស ការណមាហ ‘‘អបរទ្ធំ ទុក្ខតញ្ច មេ ភន្តេ’’តិ. ឥទានិ តំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘សាហំ ធម្មំ នាស្សោសិ’’ន្តិ, សា អហំ តទា តវ ទេសេតុកាមស្ស ធម្មំ ន សុណិំ. កីទិសំ? សុទេសិតំ ធម្មរាជេនាតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន អាទិកល្យាណាទិតាយ ឯកន្តនិយ្យានិកតាយ ច ស្វាខាតន្តិ អត្ថោ.

៧០២. តន្តិ តស្មា ធម្មរាជេន សុទេសិតត្តា អសវនស្ស ច មាទិសានំ អនុតាបហេតុភាវតោ. តន្តិ តុវំ, តុយ្ហន្តិ អត្ថោ. យស្សាតិ យោ អស្ស. អនុកម្បិយោតិ អនុកម្បិតព្ពោ. កោចីតិ យោ កោចិ. ធម្មេសូតិ សីលាទិធម្មេសុ. ‘‘ធម្មេ ហី’’តិ វា បាឋោ, សាសនធម្មេតិ អត្ថោ. ហីតិ និបាតមត្តំ, វចនវិបល្លាសោ វា. តន្តិ អនុកម្បិតព្ពបុគ្គលំ. សុទេសិតន្តិ សុដ្ឋុ ទេសិតំ.

៧០៣-៤. តេ មំ អតិវិរោចន្តីតិ តេ រតនត្តយេ បសន្នា ទេវបុត្តា មំ អតិក្កមិត្វា វិរោចន្តិ. បតាបេនាតិ តេជសា អានុភាវេន. អញ្ញេតិ យេ អញ្ញេ. មយាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. វណ្ណេន ឧត្តរិតរា មហិទ្ធិកតរា ច ទេវា, តេ រតនត្តយេ អភិប្បសន្នាយេវាតិ ទស្សេតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បភស្សរវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នាគវិមានវណ្ណនា

អលង្កតា មណិកញ្ចនាចិតន្តិ នាគវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តេន សមយេន ពារាណសិវាសិនី ឯកា ឧបាសិកា សទ្ធា បសន្នា សីលាចារសម្បន្នា ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស វត្ថយុគំ វាយាបេត្វា សុបរិធោតំ ការាបេត្វា ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទមូលេ ឋបេត្វា ឯវមាហ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ, ភន្តេ ភគវា, ឥមំ វត្ថយុគំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ភគវា តំ បដិគ្គហេត្វា តស្សា ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា ធម្មំ ទេសេសិ, សា ទេសនាវសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា គេហំ អគមាសិ. សា ន ចិរស្សេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ ឧប្បន្នា សក្កស្ស ទេវរាជស្ស បិយា អហោសិ វល្លភា យសុត្តរា នាម នាមេន. តស្សា បុញ្ញានុភាវេន ហេមជាលសញ្ឆន្នោ កុញ្ជរវរោ និព្ពត្តិ, តស្ស ច ខន្ធេ មណិមយោ មណ្ឌបោ, មជ្ឈេ សុបញ្ញត្តរតនបល្លង្កោ និព្ពត្តិ, ទ្វីសុ ទន្តេសុ ចស្ស កមលកុវលយុជ្ជលា រមណីយា ទ្វេ បោក្ខរណិយោ បាតុរហេសុំ. តត្ថ បទុមកណ្ណិកាសុ ឋិតា ទេវធីតា បគ្គហិតបញ្ចង្គិកតូរិយា នច្ចន្តិ ចេវ គាយន្តិ ច.

សត្ថា ពារាណសិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ សា ទេវតា អត្តនា អនុភុយ្យមានំ ទិព្ពសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា តស្សា ការណំ ឧបធារេន្តី ‘‘សត្ថុ វត្ថយុគទានការណ’’ន្តិ ញត្វា សញ្ជាតសោមនស្សា ភគវតិ បសាទពហុមានា វន្ទិតុកាមា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតា អាកាសេន អាគន្ត្វា តតោ ឱតរិត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. តំ អាយស្មា វង្គីសោ ភគវតោ អនុញ្ញាយ ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ –

៧០៥. ‘‘អលង្កតា មណិកញ្ចនាចិតំ, សោវណ្ណជាលចិតំ មហន្តំ;

អភិរុយ្ហ គជវរំ សុកប្បិតំ, ឥធាគមា វេហាយសំ អន្តលិក្ខេ.

៧០៦. ‘‘នាគស្ស ទន្តេសុ ទុវេសុ និម្មិតា, អច្ឆោទកា បទុមិនិយោ សុផុល្លា;

បទុមេសុ ច តូរិយគណា បភិជ្ជរេ, ឥមា ច នច្ចន្តិ មនោហរាយោ.

៧០៧. ‘‘ទេវិទ្ធិបត្តាសិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

៧០៥. តត្ថ អលង្កតាតិ សព្ពាភរណវិភូសិតា. មណិកញ្ចនាចិតន្តិ តេហិ ទិព្ពមានេហិ មណិសុវណ្ណេហិ អាចិតំ. សោវណ្ណជាលចិតន្តិ ហេមជាលសញ្ឆន្នំ. មហន្តន្តិ វិបុលំ. សុកប្បិតន្តិ គមនសន្នាហវសេន សុដ្ឋុ សន្នទ្ធំ. វេហាយសន្តិ វេហាយសភូតេ ហត្ថិបិដ្ឋេ. អន្តលិក្ខេតិ អាកាសេ, ‘‘អលង្កតមណិកញ្ចនាចិត’’ន្តិបិ បាឋោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ទេវតេ, ត្វំ សព្ពាលង្ការេហិ អលង្កតា អលង្កតមណិកញ្ចនាចិតំ, អតិវិយ ទិព្ពមានេហិ មណីហិ កញ្ចនេហិ ច អលង្ករណវសេន ខចិតំ, ហេមជាលេហិ កុម្ភាលង្ការាទិភេទេហិ ហត្ថាលង្ការេហិ ចិតំ អាមុត្តំ មហន្តំ អតិវិយ ព្រហន្តំ ឧត្តមំ គជំ អារុយ្ហ ហត្ថិបិដ្ឋិយា និសិន្នា អាកាសេនេវ ឥធ អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគតាតិ.

៧០៦. នាគស្ស ទន្តេសុ ទុវេសុ និម្មិតាតិ ឯរាវណស្ស វិយ នាគរាជស្ស ឥមស្ស ទ្វីសុ ទន្តេសុ ទ្វេ បោក្ខរណិយោ សុចរិតសិប្បិនា សុដ្ឋុ វិរចិតា. តូរិយគណាតិ បញ្ចង្គិកតូរិយសមូហា. បភិជ្ជរេតិ ទ្វាទសន្នំ លយភេទានំ វសេន បភេទំ គច្ឆន្តិ. ‘‘បវជ្ជរេ’’តិ ច បឋន្តិ, បការេហិ វាទីយន្តីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ថេរេន បុដ្ឋា ទេវតា ឥមាហិ គាថាហិ វិស្សជ្ជេសិ –

៧០៨. ‘‘ពារាណសិយំ ឧបសង្កមិត្វា, ពុទ្ធស្សហំ វត្ថយុគំ អទាសិំ;

បាទានិ វន្ទិត្វា ឆមា និសីទិំ, វិត្តា ចហំ អញ្ជលិកំ អកាសិំ.

៧០៩. ‘‘ពុទ្ធោ ច មេ កញ្ចនសន្និភត្តចោ, អទេសយិ សមុទយទុក្ខនិច្ចតំ;

អសង្ខតំ ទុក្ខនិរោធសស្សតំ, មគ្គំ អទេសយិ យតោ វិជានិសំ.

៧១០. ‘‘អប្បាយុកី កាលកតា តតោ ចុតា, ឧបបន្នា តិទសគណំ យសស្សិនី;

សក្កស្សហំ អញ្ញតរា បជាបតិ, យសុត្តរា នាម ទិសាសុ វិស្សុតា’’តិ.

៧០៨-៩. តត្ថ ឆមាតិ ភូមិយំ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ. វិត្តាតិ តុដ្ឋា. យតោតិ យតោ សត្ថុ សាមុក្កំសិកធម្មទេសនតោ. វិជានិសន្តិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈិំ.

៧១០. អប្បាយុកីតិ ‘‘ឦទិសំ នាម ឧឡារំ បុញ្ញំ កត្វា ន តយា ឯតស្មិំ ទុក្ខពហុលេ មនុស្សត្តភាវេ ឯវំ ឋាតព្ព’’ន្តិ សញ្ជាតាភិសន្ធិនា វិយ បរិក្ខយំ គតេន កម្មុនា អប្បាយុកា សមានា. អញ្ញតរា បជាបតីតិ សោឡសសហស្សានំ មហេសីនំ អញ្ញតរា. ទិសាសុ វិស្សុតាតិ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ សព្ពទិសាសុ បាកដា បញ្ញាតា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

នាគវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អលោមវិមានវណ្ណនា

អភិក្កន្តេន វណ្ណេនាតិ អលោមវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ វិហរន្តោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ពារាណសិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តត្ថេកា អលោមា នាម ទុគ្គតិត្ថី ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា អញ្ញំ ទាតព្ពំ អបស្សន្តី ‘‘ឦទិសម្បិ ភគវតោ ទិន្នំ មយ្ហំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា បរិភិន្នវណ្ណំ អលោណំ សុក្ខកុម្មាសំ ឧបនេសិ, ភគវា បដិគ្គហេសិ. សា តំ ទានំ អារម្មណំ កត្វា សោមនស្សំ បវេទេសិ, សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ –

៧១១. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន…បេ… វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. –

បុច្ឆិ. សាបិ តស្ស ព្យាកាសិ, តំ ទស្សេតុំ –

៧១៤. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា…បេ… យស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. – វុត្តំ;

៧១៥. ‘‘អហញ្ច ពារាណសិយំ, ពុទ្ធស្សាទិច្ចពន្ធុនោ;

អទាសិំ សុក្ខកុម្មាសំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

៧១៦. ‘‘សុក្ខាយ អលោណិកាយ ច, បស្ស ផលំ កុម្មាសបិណ្ឌិយា;

អលោមំ សុខិតំ ទិស្វា, កោ បុញ្ញំ ន ករិស្សតិ.

៧១៧. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ…បេ… វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

៧១៦. តត្ថ អលោមំ សុខិតំ ទិស្វាតិ អលោមម្បិ នាម សុក្ខកុម្មាសមត្តំ ទត្វា ឯវំ ទិព្ពសុខេន សុខិតំ ទិស្វា. កោ បុញ្ញំ ន ករិស្សតីតិ កោ នាម អត្តនោ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តោ បុញ្ញំ ន ករិស្សតីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អលោមវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កញ្ជិកទាយិកាវិមានវណ្ណនា

អភិក្កន្តេន វណ្ណេនាតិ កញ្ជិកទាយិកាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា អន្ធកវិន្ទេ វិហរតិ. តេន ច សមយេន ភគវតោ កុច្ឆិយំ វាតរោគោ ឧប្បជ្ជិ. ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ ‘‘គច្ឆ ត្វំ អានន្ទ, បិណ្ឌាយ ចរិត្វា មយ្ហំ ភេសជ្ជត្ថំ កញ្ជិកំ អាហរា’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា មហារាជទត្តិយំ បត្តំ គហេត្វា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកវេជ្ជស្ស និវេសនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា វេជ្ជស្ស ភរិយា បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា ថេរំ បុច្ឆិ ‘‘កីទិសេន វោ, ភន្តេ, ភេសជ្ជេន អត្ថោ’’តិ. សា កិរ ពុទ្ធិសម្បន្នា ‘‘ភេសជ្ជេន បយោជនេ សតិ ថេរោ ឥធាគច្ឆតិ, ន ភិក្ខត្ថ’’ន្តិ សល្លក្ខេសិ. ‘‘កញ្ជិកេនា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ន យិទំ ភេសជ្ជំ មយ្ហំ អយ្យស្ស, តថា ហេស ភគវតោ បត្តោ, ហន្ទាហំ លោកនាថស្ស អនុច្ឆវិកំ កញ្ជិកំ សម្បាទេមី’’តិ សោមនស្សជាតា សញ្ជាតពហុមានា ពទរយូសេន យាគុំ សម្បាទេត្វា បត្តំ បូរេត្វា តស្ស បរិវារភាវេន អញ្ញញ្ច ភោជនំ បដិយាទេត្វា បេសេសិ. តំ បរិភុត្តមត្តស្សេវ ភគវតោ សោ អាពាធោ វូបសមិ. សា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា មហតិំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តី មោទតិ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទេវចារិកំ ចរន្តោ តំ អច្ឆរាសហស្សបរិវារេន វិចរន្តិំ ទិស្វា តាយ កតកម្មំ ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ –

៧១៩. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន …បេ… វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. –

សាបិ ព្យាកាសិ.

៧២១. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា…បេ… យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

៧២៣. ‘‘អហំ អន្ធកវិន្ទម្ហិ, ពុទ្ធស្សាទិច្ចពន្ធុនោ;

អទាសិំ កោលសម្បាកំ, កញ្ជិកំ តេលធូបិតំ.

៧២៤. ‘‘បិប្ផល្យា លសុណេន ច, មិស្សំ លាមញ្ជកេន ច;

អទាសិំ ឧជុភូតស្មិំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

៧២៥. ‘‘យា មហេសិត្តំ ការេយ្យ, ចក្កវត្តិស្ស រាជិនោ;

នារី សព្ពង្គកល្យាណី, ភត្តុ ចានោមទស្សិកា;

ឯកស្ស កញ្ជិកទានស្ស, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ.

៧២៦. ‘‘សតំ និក្ខា សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរីរថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុត្តមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស កញ្ជិកទានស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ.

៧២៧. ‘‘សតំ ហេមវតា នាគា, ឦសាទន្តា ឧរូឡ្ហវា;

សុវណ្ណកច្ឆា មាតង្គា, ហេមកប្បនវាសសា,

ឯកស្ស កញ្ជិកទានស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ.

៧២៨. ‘‘ចតុន្នមបិ ទីបានំ, ឥស្សរំ យោធ ការយេ;

ឯកស្ស កញ្ជិកទានស្ស, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិ’’ន្តិ.

៧២៣-៤. តត្ថ អទាសិំ កោលសម្បាបកំ, កញ្ជិកំ តេលធូបិតន្តិ ពទរមោទកកសាវេ ចតុគុណោទកសមោទិតេ បាកេន ចតុត្ថភាគាវសិដ្ឋំ យាគុំ បចិត្វា តំ តិកដុកអជមោទហិង្គុជីរកលសុណាទីហិ កដុកភណ្ឌេហិ អភិសង្ខរិត្វា សុធូបិតំ កត្វា លាមញ្ជគន្ធំ គាហាបេត្វា បសន្នចិត្តេន ភគវតោ បត្តេ អាកិរិត្វា សត្ថារំ ឧទ្ទិសិត្វា អទាសិំ, ថេរស្ស ហត្ថេ បតិដ្ឋបេសិន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ –

‘‘បិប្ផល្យា លសុណេន ច, មិស្សំ លាមញ្ជកេន ច;

អទាសិំ ឧជុភូតស្មិំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា’’តិ.

សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តាយ ទេវតាយ អត្តនា សមុបចិតសុចរិតកម្មេ អាវិកតេ សបរិវារាយ តស្សា ធម្មំ ទេសេត្វា មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

កញ្ជិកទាយិកាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. វិហារវិមានវណ្ណនា

អភិក្កន្តេន វណ្ណេនាតិ វិហារវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តេន សមយេន វិសាខា មហាឧបាសិកា អញ្ញតរស្មិំ ឧស្សវទិវសេ ឧយ្យានេ វិចរណត្ថំ សហាយិកាហិ បរិជនេន ច ឧស្សាហិតា សុន្ហាតានុលិត្តា សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា មហាលតាបសាធនំ បិឡន្ធិត្វា បញ្ចមត្តេហិ សហាយិកាសតេហិ បរិវារិតា មហន្តេន ឥស្សរិយេន មហតា បរិច្ឆេទេន គេហតោ និក្ខម្ម ឧយ្យានំ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆន្តី ចិន្តេសិ ‘‘ពាលទារិកាយ វិយ កិំ មេ មោឃកីឡិតេន, ហន្ទាហំ វិហារំ គន្ត្វា ភគវន្តំ មនោភាវនីយេ ច អយ្យេ វន្ទិស្សាមិ, ធម្មញ្ច សោស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ឋត្វា មហាលតាបិឡន្ធនំ ឱមុញ្ចិត្វា តំ ទាសិយា ហត្ថេ ទត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្សា ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ.

សា ធម្មំ សុត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា មនោភាវនីយេ ច ភិក្ខូ វន្ទិត្វា វិហារតោ និក្ខមិត្វា ថោកំ គន្ត្វា ទាសិំ អាហ ‘‘ហន្ទ ជេ អាភរណំ បិឡន្ធិស្សាមី’’តិ. សា តំ ភណ្ឌិកំ កត្វា ពន្ធិត្វា វិហារេ ឋបេត្វា តហំ តហំ វិចរិត្វា គមនកាលេ វិស្សរិត្វា គតត្តា ‘‘វិស្សរិតំ មយា, តិដ្ឋ អយ្យេ អាហរិស្សាមី’’តិ និវត្តិតុកាមា អហោសិ. វិសាខា ‘‘សចេ ជេ វិហារេ ឋបេត្វា វិស្សរិតំ, តស្ស វិហារស្សេវ អត្ថាយ តំ បរិច្ចជិស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បវេទេន្តី ‘‘វិហារំ, ភន្តេ, ការេស្សាមិ, អធិវាសេតុ មេ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ អាហ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

សា តំ បិឡន្ធនំ សតសហស្សាធិកនវកោដិអគ្ឃនកំ វិស្សជ្ជេត្វា អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន នវកម្មាធិដ្ឋាយកេន សុវិភត្តភិត្តិថម្ភតុលាគោបានសិកណ្ណិកទ្វារពាហវាតបាន សោបានាទិគេហាវយវំ មនោហរំ សុវិកប្បិតកដ្ឋកម្មរមណីយំ សុបរិកម្មកតសុធាកម្មំ មនុញ្ញំ សុវិរចិតមាលាកម្មលតាកម្មាទិចិត្តកម្មវិចិត្តំ សុបរិនិដ្ឋិតមណិកុដ្ដិម សទិសភូមិតលំ ទេវវិមានសទិសំ ហេដ្ឋាភូមិយំ បញ្ច គព្ភសតានិ, ឧបរិភូមិយំ បញ្ច គព្ភសតានីតិ គព្ភសហស្សបដិមណ្ឌិតំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច វសនានុច្ឆវិកំ មហន្តំ បាសាទំ តស្ស បរិវារបាសាទសហស្សញ្ច តេសំ បរិវារភាវេន កុដិមណ្ឌបចង្កមនាទីនិ ច ការេន្តី នវហិ មាសេហិ វិហារំ និដ្ឋាបេសិ. បរិនិដ្ឋិតេ ច វិហារេ នវហេវ ហិរញ្ញកោដីហិ វិហារមហំ ការេន្តី បញ្ចមត្តេហិ សហាយិកាសតេហិ សទ្ធិំ បាសាទំ អភិរុហិត្វា តស្ស សម្បត្តិំ ទិស្វា សោមនស្សជាតា សហាយិកា អាហ ‘‘ឥមំ ឯវរូបំ បាសាទំ ការេន្តិយា យំ មយា បុញ្ញំ បសុតំ, តំ អនុមោទថ, បត្តិទានំ វោ ទម្មី’’តិ. ‘‘អហោ សាធុ អហោ សាធូ’’តិ បសន្នចិត្តា សព្ពាបិ អនុមោទិំសុ.

តត្ថ អញ្ញតរា ឧបាសិកា វិសេសតោ តំ បត្តិទានំ មនសាកាសិ. សា ន ចិរស្សេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តស្សា បុញ្ញានុភាវេន អនេកកូដាគារបាការឧយ្យានបោក្ខរណិអាទិបដិមណ្ឌិតំ សោឡសយោជនាយាមវិត្ថារព្ពេធំ អត្តនោ បភាយ យោជនសតំ ផរន្តំ អាកាសចារិំ មហន្តំ វិមានំ បាតុរហោសិ. សា គច្ឆន្តីបិ អច្ឆរាសហស្សបរិវារា សហ វិមានេន គច្ឆតិ. វិសាខា បន មហាឧបាសិកា វិបុលបរិច្ចាគតាយ សទ្ធាសម្បត្តិយា ច និម្មានរតីសុ និព្ពត្តិត្វា សុនិម្មិតទេវរាជស្ស អគ្គមហេសិភាវំ សម្បាបុណិ. អថាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទេវចារិកំ ចរន្តោ តំ វិសាខាយ សហាយិកំ តាវតិំសភវនេ ឧប្បន្នំ ទិស្វា –

៧២៩. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

៧៣០. ‘‘តស្សា តេ នច្ចមានាយ, អង្គមង្គេហិ សព្ពសោ;

ទិព្ពា សទ្ទា និច្ឆរន្តិ, សវនីយា មនោរមា.

៧៣១. ‘‘តស្សា តេ នច្ចមានាយ, អង្គមង្គេហិ សព្ពសោ;

ទិព្ពា គន្ធា បវាយន្តិ, សុចិគន្ធា មនោរមា.

៧៣២. ‘‘វិវត្តមានា កាយេន, យា វេណីសុ បិឡន្ធនា;

តេសំ សុយ្យតិ និគ្ឃោសោ, តូរិយេ បញ្ចង្គិកេ យថា.

៧៣៣. ‘‘វដំសកា វាតធុតា, វាតេន សម្បកម្បិតា;

តេសំ សុយ្យតិ និគ្ឃោសោ, តូរិយេ បញ្ចង្គិកេ យថា.

៧៣៤. ‘‘យាបិ តេ សិរស្មិំ មាលា, សុចិគន្ធា មនោរមា;

វាតិ គន្ធោ ទិសា សព្ពា, រុក្ខោ មញ្ជូសកោ យថា.

៧៣៥. ‘‘ឃាយសេ តំ សុចិគន្ធំ, រូបំ បស្សសិ អមានុសំ;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ. សាបិ តស្ស ឯវំ ព្យាកាសិ –

៧៣៦. ‘‘សាវត្ថិយំ មយ្ហំ សខី ភទន្តេ, សង្ឃស្ស ការេសិ មហាវិហារំ;

តត្ថប្បសន្នា អហមានុមោទិំ, ទិស្វា អគារញ្ច បិយញ្ច មេតំ.

៧៣៧. ‘‘តាយេវ មេ សុទ្ធនុមោទនាយ, លទ្ធំ វិមានព្ភុតទស្សនេយ្យំ;

សមន្តតោ សោឡសយោជនានិ, វេហាយសំ គច្ឆតិ ឥទ្ធិយា មម.

៧៣៨. ‘‘កូដាគារា និវេសា មេ, វិភត្តា ភាគសោ មិតា;

ទទ្ទល្លមានា អាភន្តិ, សមន្តា សតយោជនំ.

៧៣៩. ‘‘បោក្ខរញ្ញោ ច មេ ឯត្ថ, បុថុលោមនិសេវិតា;

អច្ឆោទកា វិប្បសន្នា, សោណ្ណវាលុកសន្ថតា.

៧៤០. ‘‘នានាបទុមសញ្ឆន្នា, បុណ្ឌរីកសមោតតា;

សុរភី សម្បវាយន្តិ, មនុញ្ញា មាលុតេរិតា.

៧៤១. ‘‘ជម្ពុយោ បនសា តាលា, នាឡិកេរវនានិ ច;

អន្តោនិវេសនេ ជាតា, នានារុក្ខា អរោបិមា.

៧៤២. ‘‘នានាតូរិយសង្ឃុដ្ឋំ, អច្ឆរាគណឃោសិតំ;

យោបិ មំ សុបិនេ បស្សេ, សោបិ វិត្តោ សិយា នរោ.

៧៤៣. ‘‘ឯតាទិសំ អព្ភុតទស្សនេយ្យំ, វិមានំ សព្ពសោ បភំ;

មម កម្មេ ហិ និព្ពត្តំ, អលំ បុញ្ញានិ កាតវេ’’តិ.

៧៣៦. តត្ថ សាវត្ថិយំ មយ្ហំ សខី ភទន្តេ, សង្ឃស្ស ការេសិ មហាវិហារន្តិ ភន្តេ អនុរុទ្ធ, សាវត្ថិយា សមីបេ បាចីនបស្សេ មយ្ហំ មម សក្ខី សហាយិកា វិសាខា មហាឧបាសិកា អាគតាគតំ ចាតុទ្ទិសំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស នវហិរញ្ញកោដិបរិច្ចាគេន បុព្ពារាមំ នាម មហន្តំ វិហារំ ការេសិ. តត្ថប្បសន្នា អហមានុមោទិន្តិ តស្មិំ វិហារេ កតបរិយោសិតេ សង្ឃស្ស និយ្យាទិយមានេ តាយ កតេ បត្តិទានេ ‘‘អហោ ឋានេ វត បរិច្ចាគោ កតោ’’តិ បសន្នា រតនត្តយេ កម្មផលេ ច សញ្ជាតបសាទា អហំ អនុមោទិំ. វត្ថុវសេន តស្សា អនុមោទនាយ ឧឡារភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិស្វា អគារញ្ច បិយញ្ច មេត’’ន្តិ អាហ. សហស្សគព្ភំ អតិវិយ រមណីយំ ទេវវិមានសទិសំ តញ្ច អគារំ មហន្តំ បាសាទំ បិយញ្ច មេ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស តាទិសំ មហន្តំ ធនបរិច្ចាគំ ទិស្វា អនុមោទិន្តិ យោជនា.

៧៣៧. តាយេវ មេ សុទ្ធនុមោទនាយាតិ យថាវុត្តាយ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគាភាវេន សុទ្ធាយ កេវលាយ អនុមោទនាយេវ. លទ្ធំ វិមានព្ភុតទស្សនេយ្យន្តិ មយ្ហំ បុព្ពេ ឦទិសស្ស អភូតបុព្ពតាយ អព្ភុតំ សមន្តភទ្ទកភាវេន អតិវិយ សុរូបតាយ ច ទស្សនេយ្យំ ឥមំ វិមានំ លទ្ធំ អធិគតំ. ឯវំ តស្ស វិមានស្ស អភិរូបតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បមាណមហត្តំ បភាវមហត្តំ ឧបភោគវត្ថុមហត្តញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘សមន្តតោ សោឡសយោជនានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទ្ធិយា មមាតិ មម បុញ្ញិទ្ធិយា.

៧៣៩. បោក្ខរញ្ញោតិ បោក្ខរណិយោ. បុថុលោមនិសេវិតាតិ ទិព្ពមច្ឆេហិ ឧបសេវិតា.