២. ឧច្ឆុទាយិកាវិមានវណ្ណនា

ឱភាសយិត្វា បថវិំ សទេវកន្តិ ឧច្ឆុទាយិកាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតីតិអាទិ សព្ពំ អនន្តរវិមានេ វុត្តសទិសំ. អយំ បន វិសេសោ – ឥធ ឧច្ឆុ ទិន្នា, សស្សុយា ច បីឋកេន បហដា, តង្ខណញ្ញេវ មតា តាវតិំសេសុ ឧប្បន្នា, តស្សំយេវ រត្តិយំ ថេរស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគតា, កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ឱភាសេន្តី ថេរំ វន្ទិត្វា បញ្ជលិកា នមស្សមានា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរោ –

២៩៦. ‘‘ឱភាសយិត្វា បថវិំ សទេវកំ, អតិរោចសិ ចន្ទិមសូរិយា វិយ;

សិរិយា ច វណ្ណេន យសេន តេជសា, ព្រហ្មាវ ទេវេ តិទសេ សហិន្ទកេ.

២៩៧. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ឧប្បលមាលធារិនី, អាវេឡិនី កញ្ចនសន្និភត្តចេ;

អលង្កតេ ឧត្តមវត្ថធារិនី, កា ត្វំ សុភេ ទេវតេ វន្ទសេ មមំ.

២៩៨. ‘‘កិំ ត្វំ បុរេ កម្មមកាសិ អត្តនា, មនុស្សភូតា បុរិមាយ ជាតិយា;

ទានំ សុចិណ្ណំ អថ សីលសំយមំ, កេនូបបន្នា សុគតិំ យសស្សិនី;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ បុច្ឆិ.

២៩៦-៧. តត្ថ ឱភាសយិត្វា បថវិំ សទេវកន្តិ ចន្ទិមសូរិយរស្មិសម្មិស្សេហិ សិនេរុបស្សវិនិគ្គតេហិ បភាវិសរេហិ វិជ្ជោតយមានតាយ ទេវេន អាកាសេន សហាតិ សទេវកំ ឧបគតភូមិភាគភូតំ ឥមំ បថវិំ វិជ្ជោតេត្វា, ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឱភាសយិត្វា បថវិំ ចន្ទិមសូរិយា វិយាតិ យោជនា. អតិរោចសីតិ អតិក្កមិត្វា រោចសិ. តំ បន អតិរោចនំ កេន កិំ វិយ កេន វាតិ អាហ ‘‘សិរិយា’’តិអាទិ. តត្ថ សិរិយាតិ សោភគ្គាទិសោភាវិសេសេន. តេជសាតិ អត្តនោ អានុភាវេន. អាវេឡិនីតិ រតនមយបុប្ផាវេឡវតី.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា ទេវតា ឥមាហិ គាថាហិ វិស្សជ្ជេសិ –

២៩៩. ‘‘ឥទានិ ភន្តេ ឥមមេវ គាមំ, បិណ្ឌាយ អម្ហាកំ ឃរំ ឧបាគមិ;

តតោ តេ ឧច្ឆុស្ស អទាសិ ខណ្ឌិកំ, បសន្នចិត្តា អតុលាយ បីតិយា.

៣០០. ‘‘សស្សុ ច បច្ឆា អនុយុញ្ជតេ មមំ, កហំ នុ ឧច្ឆុំ វធុកេ អវាកិរិ;

ន ឆឌ្ឌិតំ នោ បន ខាទិតំ មយា, សន្តស្ស ភិក្ខុស្ស សយំ អទាសហំ.

៣០១. ‘‘តុយ្ហំ ន្វិទំ ឥស្សរិយំ អថោ មម, ឥតិស្សា សស្សុ បរិភាសតេ មមំ;

បីឋំ គហេត្វា បហារំ អទាសិ មេ, តតោ ចុតា កាលកតាម្ហិ ទេវតា.

៣០២. ‘‘តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយា, សុខញ្ច កម្មំ អនុភោមិ អត្តនា;

ទេវេហិ សទ្ធិំ បរិចារយាមហំ, មោទាមហំ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ.

៣០៣. ‘‘តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយា, សុខញ្ច កម្មំ អនុភោមិ អត្តនា;

ទេវិន្ទគុត្តា តិទសេហិ រក្ខិតា, សមប្បិតា កាមគុណេហិ បញ្ចហិ.

៣០៤. ‘‘ឯតាទិសំ បុញ្ញផលំ អនប្បកំ, មហាវិបាកា មម ឧច្ឆុទក្ខិណា;

ទេវេហិ សទ្ធិំ បរិចារយាមហំ, មោទាមហំ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ.

៣០៥. ‘‘ឯតាទិសំ បុញ្ញផលំ អនប្បកំ, មហាជុតិកា មម ឧច្ឆុទក្ខិណា;

ទេវិន្ទគុត្តា តិទសេហិ រក្ខិតា, សហស្សនេត្តោរិវ នន្ទនេ វនេ.

៣០៦. ‘‘តុវញ្ច ភន្តេ អនុកម្បកំ វិទុំ, ឧបេច្ច វន្ទិំ កុសលញ្ច បុច្ឆិសំ;

តតោ តេ ឧច្ឆុស្ស អទាសិ ខណ្ឌិកំ, បសន្នចិត្តា អតុលាយ បីតិយា’’តិ.

២៩៩. តត្ថ ឥទានីតិ អនន្តរាតីតទិវសត្តា អាហ, អធុនាតិ អត្ថោ. ឥមមេវ គាមន្តិ ឥមស្មិំយេវ គាមេ, រាជគហំ សន្ធាយ វទតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ ‘គាមោ’ ឥច្ចេវ វុច្ចតី’’តិ. ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ឧបាគមីតិ ឧបគតោ អហោសិ. អតុលាយាតិ អនុបមាយ, អប្បមាណាយ វា.

៣០០. អវាកិរីតិ អបនេសិ ឆឌ្ឌេសិ, វិនាសេសិ វា. សន្តស្សាតិ សាធុរូបស្ស សន្តកិលេសស្ស បរិស្សមមប្បត្តស្ស វា.

៣០១. តុយ្ហំ នូតិ នុ-សទ្ទោ អនត្តមនតាសូចនេ និបាតោ, សោ ‘‘មមា’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា យោជេតព្ពោ ‘‘មម នូ’’តិ. ឥទំ ឥស្សរិយន្តិ គេហេ អាធិបច្ចំ សន្ធាយាហ. តតោ ចុតាតិ តតោ មនុស្សលោកតោ ចុតា. យស្មា ឋិតដ្ឋានតោ អបគតាបិ ‘‘ចុតា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ចុតិំ វិសេសេតុំ ‘‘កាលកតា’’តិ វុត្តំ. កាលកតាបិ ច ន យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តា, អបិច ខោ ទេវត្តំ ឧបគតាតិ ទស្សេន្តី អាហ ‘‘អម្ហិ ទេវតា’’តិ.

៣០២. តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយាតិ តទេវ ឧច្ឆុខណ្ឌទានមត្តំ កុសលំ កម្មំ កតំ មយា, អញ្ញំ ន ជានាមីតិ អត្ថោ. សុខញ្ច កម្មន្តិ សុខញ្ច កម្មផលំ. កម្មផលញ្ហិ ឥធ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តំ ឧត្តរបទលោបេន, ការណោបចារេន វា ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ (ទី. និ. ៣.៨០). អនុភោមិ សកំ បុញ្ញ’’ន្តិ (វិ. វ. ១៣៣) ច អាទីសុ វិយ. កម្មន្តិ វា ករណត្ថេ ឧបយោគវចនំ, កម្មេនាតិ អត្ថោ. កម្មេ វា ភវំ កម្មំ យថា កម្មន្តិ. អថ វា កាមេតព្ពតាយ កម្មំ. តញ្ហិ សុខរជនីយភាវតោ កាមូបសំហិតំ កាមេតព្ពន្តិ កមនីយំ. អត្តនាតិ អត្តនា ឯវ, សយំវសិតាយ សេរិភាវេន សយមេវាតិ អត្ថោ. បរិចារយាមហំ អត្តានន្តិ បុរិមគាថាយ ‘‘អត្តនា’’តិ វុត្តំ បទំ វិភត្តិវិបរិណាមេន ‘‘អត្តាន’’ន្តិ យោជេតព្ពំ.

៣០៣-៥. ទេវិន្ទគុត្តាតិ ទេវិន្ទេន សក្កេន គុត្តា, ទេវិន្ទោ វិយ វា គុត្តា មហាបរិវារតាយ. សមប្បិតាតិ សុដ្ឋុ អប្បិតា សមន្នាគតា. មហាវិបាកាតិ វិបុលផលា. មហាជុតិកាតិ មហាតេជា, មហានុភាវាតិ អត្ថោ.

៣០៦. តុវន្តិ តំ. អនុកម្បកន្តិ ការុណិកំ. វិទុន្តិ សប្បញ្ញំ, សាវកបារមិយា មត្ថកំ បត្តន្តិ អត្ថោ. ឧបេច្ចាតិ ឧបគន្ត្វា. វន្ទិន្តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន អភិវាទយិំ. កុសលញ្ច អារោគ្យ បុច្ឆិសំ អបុច្ឆិំ, អតុលាយ បីតិយា ឥទញ្ច កុសលំ អនុស្សរាមីតិ អធិប្បាយោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឧច្ឆុទាយិកាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.