១. ឧឡារវិមានវណ្ណនា

បារិច្ឆត្តកវគ្គេ ឧឡារោ តេ យសោ វណ្ណោតិ ឧឡារវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន សមយេន រាជគហេ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឧបដ្ឋាកកុលេ ឯកា ទារិកា ទានជ្ឈាសយា ទានសំវិភាគរតា អហោសិ. សា យំ តស្មិំ គេហេ បុរេភត្តំ ខាទនីយភោជនីយំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ អត្តនា លទ្ធបដិវីសតោ ឧបឌ្ឍំ ទេតិ, ឧបឌ្ឍំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, អទត្វា បន ន ភុញ្ជតិ, ទក្ខិណេយ្យេ អបស្សន្តីបិ ឋបេត្វា ទិដ្ឋកាលេ ទេតិ, យាចកានម្បិ ទេតិយេវ. អថស្សា មាតា ‘‘មម ធីតា ទានជ្ឈាសយា ទានសំវិភាគរតា’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា តស្សា ទិគុណំ ភាគំ ទេតិ. ទេន្តី ច ឯកស្មិំ ភាគេ តាយ សំវិភាគេ កតេ បុន អបរំ ទេតិ, សា តតោបិ សំវិភាគំ ករោតិយេវ.

ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ តំ វយប្បត្តំ មាតាបិតរោ តស្មិំយេវ នគរេ អញ្ញតរស្មិំ កុលេ កុមារស្ស អទំសុ. តំ បន កុលំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកំ ហោតិ អស្សទ្ធំ អប្បសន្នំ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ រាជគហេ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ តស្សា ទារិកាយ សសុរស្ស គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា សា ទារិកា បសន្នចិត្តា ‘‘បវិសថ ភន្តេ’’តិ បវេសេត្វា វន្ទិត្វា សស្សុយា ឋបិតំ បូវំ តំ អបស្សន្តី ‘‘តស្សា កថេត្វា អនុមោទាបេស្សាមី’’តិ វិស្សាសេន គហេត្វា ថេរស្ស អទាសិ, ថេរោ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. ទារិកា ‘‘តុម្ហេហិ ឋបិតំ បូវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អទាសិ’’ន្តិ សស្សុយា កថេសិ. សា តំ សុត្វា ‘‘កិន្នាមិទំ បាគព្ភិយំ, អយំ មម សន្តកំ អនាបុច្ឆិត្វាវ សមណស្ស អទាសី’’តិ តំ កដតដាយមានា កោធាភិភូតា យុត្តាយុត្តំ អចិន្តេន្តី បុរតោ ឋិតំ មុសលខណ្ឌំ គហេត្វា អំសកូដេ បហរិ. សា សុខុមាលតាយ បរិក្ខីណាយុកតាយ ច តេនេវ បហារេន ពលវទុក្ខាភិភូតា ហុត្វា កតិបាហេនេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តស្សា សតិបិ អញ្ញស្មិំ សុចរិតកម្មេ ថេរស្ស កតទានមេវ សាតិសយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា –

២៨៦. ‘‘ឧឡារោ តេ យសោ វណ្ណោ, សព្ពា ឱភាសតេ ទិសា;

នារិយោ នច្ចន្តិ គាយន្តិ, ទេវបុត្តា អលង្កតា.

២៨៧. ‘‘មោទេន្តិ បរិវារេន្តិ, តវ បូជាយ ទេវតេ;

សោវណ្ណានិ វិមានានិ, តវិមានិ សុទស្សនេ.

២៨៨. ‘‘តុវំសិ ឥស្សរា តេសំ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនី;

អភិជាតា មហន្តាសិ, ទេវកាយេ បមោទសិ;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

តីហិ គាថាហិ បុច្ឆិ.

២៨៦. តត្ថ យសោតិ បរិវារោ. វណ្ណោតិ វណ្ណនិភា សរីរោភាសោ. ‘‘ឧឡារោ’’តិ បន វិសេសេត្វា វុត្តត្តា តស្សា ទេវតាយ បរិវារសម្បត្តិ ច វណ្ណសម្បត្តិ ច វុត្តា ហោតិ. តាសុ ‘‘ឧឡារោ តេ វណ្ណោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វណ្ណសម្បត្តិំ វិសយវសេន វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពា ឱភាសតេ ទិសា’’តិ វត្វា ‘‘ឧឡារោ តេ យសោ’’តិ វុត្តំ បរិវារសម្បត្តិំ វត្ថុវសេន វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘នារិយោ នច្ចន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពា ឱភាសតេ ទិសាតិ សព្ពាសុ ទិសាសុ វិជ្ជោតតេ, សព្ពា វា ទិសា ឱភាសយតេ, វិជ្ជោតយតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឱភាសតេ’’តិ បទស្ស ‘‘ឱភាសន្តេ’’តិ កេចិ វចនវិបល្លាសេន អត្ថំ វទន្តិ, តេហិ ‘‘វណ្ណេនា’’តិ វិភត្តិ វិបរិណាមេតព្ពា. វណ្ណេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, វណ្ណេន ហេតុភូតេនាតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពា ទិសា’’តិ ច ជាតិវសេន ទិសាសាមញ្ញេ អបេក្ខិតេ វចនវិបល្លាសេនបិ បយោជនំ នត្ថិ. នារិយោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អលង្កតា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ទេវបុត្តាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តេន នារិយោ ទេវបុត្តា ចាតិ សមុច្ចយោ វេទិតព្ពោ.

២៨៧. មោទេន្តីតិ បមោទយន្តិ. បូជាយាតិ បូជនត្ថំ បូជានិមិត្តំ វា, នច្ចន្តិ គាយន្តីតិ យោជនា. តវិមានីតិ តវ ឥមានិ.

២៨៨. សព្ពកាមសមិទ្ធិនីតិ សព្ពេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ, សព្ពេហិ វា តយា កាមិតេហិ ឥច្ឆិតេហិ វត្ថូហិ សមិទ្ធា. អភិជាតាតិ សុជាតា. មហន្តាសីតិ មហតី មហានុភាវា អសិ. ទេវកាយេ បមោទសីតិ ឥមស្មិំ ទេវនិកាយេ ទិព្ពសម្បត្តិហេតុកេន បរមេន បមោទនេន បមោទសិ.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា សា ទេវតា តមត្ថំ វិស្សជ្ជេសិ –

២៨៩. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, បុរិមាយ ជាតិយា មនុស្សលោកេ;

ទុស្សីលកុលេ សុណិសា អហោសិំ, អស្សទ្ធេសុ កទរិយេសុ អហំ.

២៩០. ‘‘សទ្ធា សីលេន សម្បន្នា, សំវិភាគរតា សទា;

បិណ្ឌាយ ចរមានស្ស, អបូវំ តេ អទាសហំ.

២៩១. ‘‘តទាហំ សស្សុយាចិក្ខិំ, ‘សមណោ អាគតោ ឥធ;

តស្ស អទាសហំ បូវំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ’.

២៩២. ‘‘ឥតិស្សា សស្សុ បរិភាសិ, អវិនីតាសិ ត្វំ វធុ;

ន មំ សម្បុច្ឆិតុំ ឥច្ឆិ, ‘សមណស្ស ទទាមហំ’.

២៩៣. ‘‘តតោ មេ សស្សុ កុបិតា, បហាសិ មុសលេន មំ;

កូដង្គច្ឆិ អវធិ មំ, នាសក្ខិំ ជីវិតុំ ចិរំ.

២៩៤. ‘‘អហំ កាយស្ស ភេទា, វិប្បមុត្តា តតោ ចុតា;

ទេវានំ តាវតិំសានំ, ឧបបន្នា សហព្យតំ.

២៩៥. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ…បេ…

វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

២៨៩. តត្ថ អស្សទ្ធេសូតិ រតនត្តយសទ្ធាយ កម្មផលសទ្ធាយ ច អភាវេន អស្សទ្ធេសុ, ថទ្ធមច្ឆរិយតាយ កទរិយេសុ សស្សុអាទីសុ អហំ សទ្ធា សីលេន សម្បន្នា អហោសិន្តិ យោជនា.

២៩០-១. អបូវន្តិ កបល្លបូវំ. តេតិ និបាតមត្តំ. សស្សុយា អាចិក្ខិំ គហិតភាវញាបនត្ថញ្ច អនុមោទនត្ថញ្ចាតិ អធិប្បាយោ.

២៩២. ឥតិស្សាតិ ឯត្ថ អស្សាតិ និបាតមត្តំ. សមណស្ស ទទាមហន្តិ អហំ សមណស្ស អបូវំ ទទាមីតិ. យស្មា ន មំ សម្បុច្ឆិតុំ ឥច្ឆិ, តស្មា ត្វំ វធុ អវិនីតាសីតិ សស្សុ បរិភាសីតិ យោជនា.

២៩៣. បហាសីតិ បហរិ. កូដង្គច្ឆិ អវធិ មន្តិ ឯត្ថ កូដន្តិ អំសកូដំ វុត្តំ បុរិមបទលោបេន, កូដមេវ អង្គន្តិ កូដង្គំ, តំ ឆិន្ទតីតិ កូដង្គច្ឆិ. ឯវំ កោធាភិភូតា ហុត្វា មំ អវធិ, មម អំសកូដំ ឆិន្ទិ, តេនេវ ឧបក្កមេន មតត្តា មំ មារេសីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘នាសក្ខិំ ជីវិតុំ ចិរ’’ន្តិ.

២៩៤. វិប្បមុត្តាតិ តតោ ទុក្ខតោ សុដ្ឋុ មុត្តា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឧឡារវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.