៥. ភទ្ទិត្ថិវិមានវណ្ណនា

នីលា បីតា ច កាឡា ចាតិ ភទ្ទិត្ថិវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ច សមយេន កិមិលនគរេ រោហកោ នាម គហបតិបុត្តោ អហោសិ សទ្ធោ បសន្នោ សីលាចារសម្បន្នោ. តស្មិំយេវ ច នគរេ តេន សមានមហាភោគេ កុលេ ឯកា ទារិកា អហោសិ សទ្ធា បសន្នា បកតិយាបិ ភទ្ទតាយ ភទ្ទាតិ នាមេន. អថ រោហកស្ស មាតាបិតរោ តំ កុមារិំ វារេត្វា តាទិសេ កាលេ តំ អានេត្វា អាវាហវិវាហំ អកំសុ. តេ ឧភោបិ សមគ្គវាសំ វសន្តិ. សា អត្តនោ អាចារសម្បត្តិយា ‘‘ភទ្ទិត្ថី’’តិ តស្មិំ នគរេ បាកដា បញ្ញាតា អហោសិ.

តេន ច សមយេន ទ្វេ អគ្គសាវកា បញ្ចសតបញ្ចសតភិក្ខុបរិវារា ជនបទចារិកំ ចរន្តា កិមិលនគរំ បាបុណិំសុ. រោហកោ តេសំ តត្ថ គតភាវំ ញត្វា សោមនស្សជាតោ ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា ទុតិយទិវសេ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សបរិវារេ តេ សន្តប្បេត្វា សបុត្តទារោ តេហិ ទេសិតំ ធម្មទេសនំ សុត្វា តេសំ ឱវាទេ បតិដ្ឋហន្តោ សរណានិ គណ្ហិ, បញ្ច សីលានិ សមាទិយិ. ភរិយា បនស្ស អដ្ឋមីចាតុទ្ទសីបន្នរសីបាដិហារិយបក្ខេសុ ឧបោសថំ ឧបវសិ, វិសេសតោ សីលាចារសម្បន្នា អហោសិ ទេវតាហិ ច អនុកម្បិតា. តាយ ឯវ ច ទេវតានុកម្បាយ អត្តនោ ឧបរិ បតិតំ មិច្ឆាបវាទំ និរំកត្វា សុវិសុទ្ធសីលាចារតាយ អតិវិយ លោកេ បត្ថដយសា អហោសិ.

សា ហិ សយំ កិមិលនគរេ ឋិតា អត្តនោ សាមិកស្ស វណិជ្ជាវសេន តក្កសិលាយំ វសន្តស្ស, ឧស្សវទិវសេ សហាយេហិ ឧស្សាហិតស្ស នក្ខត្តកីឡាចិត្តេ ឧប្បន្នេ ឃរទេវតាយ អត្តនោ ទិព្ពានុភាវេន តំ តត្ថ នេត្វា សាមិកេន សហ យោជិតា តេនេវ សមាគមេន បតិដ្ឋិតគព្ភា ហុត្វា ទេវតាយ កិមិលនគរំ បដិនីតា, អនុក្កមេន គព្ភិនិភាវេ បាកដេ ជាតេ សស្សុអាទីហិ ‘‘អតិចារិនី’’តិ អាសង្កិតា, តាយ ឯវ ទេវតាយ អត្តនោ អានុភាវេន គង្គាមហោឃេ កិមិលនគរំ ឱត្ថរន្តេ វិយ ឧបដ្ឋាបិតេ អត្តនោ បតិព្ពតាភាវសំសូចកេន សច្ចាធិដ្ឋានបុព្ពកេន សបថេន វាតវេគសមុដ្ឋិតវីចិជាលំ គង្គាមហោឃំ អត្តនោ ឧបរិ អាបតិតំ អាយស្សញ្ច និវត្តេត្វា, សាមិកេន សមាគតាបិ តេន បុព្ពេ សស្សុអាទីហិ វិយ អាសង្កិតា តក្កសិលាយំ តេន ទិន្នំ នាមមុទ្ទិតំ សញ្ញាណញ្ច អប្បេន្តី, តំ អាសង្កំ និរំកត្វា ភត្តុនោ ញាតិជនស្ស ច មហាជនស្ស ច សម្ភាវនីយា ជាតា. តេន វុត្តំ ‘‘សុវិសុទ្ធសីលាចារតាយ អតិវិយ លោកេ បត្ថដយសា អហោសី’’តិ.

សា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ ឧប្បន្នា. អថ ភគវតិ សាវត្ថិតោ តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ និសិន្នេ, ទេវបរិសាយ ច ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នាយ ភទ្ទិត្ថីបិ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ ភគវា ទសសហស្សិលោកធាតូសុ សន្និបតិតាយ ទេវព្រហ្មបរិសាយ មជ្ឈេ តាយ ទេវតាយ កតបុញ្ញកម្មំ បុច្ឆន្តោ –

២០៦. ‘‘នីលា បីតា ច កាឡា ច, មញ្ជិដ្ឋា អថ លោហិតា;

ឧច្ចាវចានំ វណ្ណានំ, កិញ្ជក្ខបរិវារិតា.

២០៧. ‘‘មន្ទារវានំ បុប្ផានំ, មាលំ ធារេសិ មុទ្ធនិ;

នយិមេ អញ្ញេសុ កាយេស, រុក្ខា សន្តិ សុមេធសេ.

២០៨. ‘‘កេន កាយំ ឧបបន្នា, តាវតិំសំ យសស្សិនី;

ទេវតេ បុច្ឆិតាចិក្ខ, កិស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. – អាហ;

២០៦-៧. តត្ថ នីលា បីតា ច កាឡា ច, មញ្ជិដ្ឋា អថ លោហិតាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ វុត្តត្ថសមុច្ចយោ, សោ នីលា ច បីតា ចាតិអាទិនា បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. អថាតិ អញ្ញត្ថេ និបាតោ. តេន ឱទាតាទិកេ អវុត្តវណ្ណេ សង្គណ្ហាតិ. ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ វេទិតព្ពោ. ច-សទ្ទោ វា អវុត្តត្ថសមុច្ចយោ. អថាតិ ឥតិ-សទ្ទត្ថេ និបាតោ. ឧច្ចាវចានំ វណ្ណានន្តិ ឯត្ថ ឧច្ចាវចានន្តិ វិភត្តិយា អលោបោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧច្ចាវចវណ្ណានំ នានាវិធវណ្ណានន្តិ អត្ថោ. វណ្ណានន្តិ វា វណ្ណវន្តានំ. កិញ្ជក្ខបរិវារិតាតិ កិញ្ជក្ខេហិ បរិវារិតានំ. សាមិអត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – នីលា ច បីតា ច កាឡា ច មញ្ជិដ្ឋា ច លោហិតា ច អថ អញ្ញេ ឱទាតាទយោ ចាតិ ឥមេសំ វសេន ឧច្ចាវចវណ្ណានំ តថាភូតេហិយេវ កិញ្ជក្ខេហិ កេសរេហិ បរិវារិតានំ វិចិត្តសណ្ឋានាទិតាយ វា ឧច្ចាវចានំ យថាវុត្តវណ្ណវន្តានំ មន្ទារវរុក្ខសម្ភូតតាយ មន្ទារវានំ បុប្ផានំ មាលំ តេហិ កតំ មាលាគុណំ ត្វំ ទេវតេ អត្តនោ សីសេ ធារេសិ បិឡន្ធសីតិ.

យតោ រុក្ខតោ តានិ បុប្ផានិ, តេសំ វិសេសវណ្ណតាយ អនញ្ញសាធារណតំ ទស្សេតុំ ‘‘នយិមេ អញ្ញេសុ កាយេសុ, រុក្ខា សន្តិ សុមេធសេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមេតិ យថាវុត្តវណ្ណសណ្ឋានាទិយុត្តា បុប្ផវន្តោ រុក្ខា ន សន្តីតិ យោជនា. កាយេសូតិ ទេវនិកាយេសុ. សុមេធសេតិ សុន្ទរបញ្ញេ.

តត្ថ នីលាតិ ឥន្ទនីលមហានីលាទិមណិរតនានំ វសេន នីលោភាសា. បីតាតិ បុប្ផរាគកក្កេតនបុលកាទិមណិរតនានញ្ចេវ សិង្គីសុវណ្ណស្ស ច វសេន បីតោភាសា. កាឡាតិ អស្មកឧបលកាទិមណិរតនានំ វសេន កណ្ហោភាសា. មញ្ជិដ្ឋាតិ ជោតិរសគោមុត្តកគោមេទកាទិមណិរតនានំ វសេន មញ្ជិដ្ឋោភាសា. លោហិតាតិ បទុមរាគលោហិតង្កបវាឡរតនាទីនំ វសេន លោហិតោភាសា. កេចិ បន នីលាទិបទានិ ‘‘រុក្ខា’’តិ ឥមិនា ‘‘នីលា រុក្ខា’’តិអាទិនា យោជេត្វា វទន្តិ. រុក្ខាបិ ហិ នីលាទិវណ្ណេហិ បុប្ផេហិ សញ្ឆន្នត្តា នីលាទិយោគតោ នីលាទិវោហារំ លភន្តីតិ តេហិ ‘‘នីលា…បេ… លោហិតា…បេ… នយិមេ អញ្ញេសុ កាយេសុ រុក្ខា សន្តិ សុមេធសេតិ, យតោ ត្វំ ឧច្ចាវចានំ វណ្ណានំ កិញ្ជក្ខបរិវារិតានំ មន្ទារវានំ បុប្ផានំ មាលំ ធារេសី’’តិ យោជនា កាតព្ពា. តត្ថ យថាទិដ្ឋេ វណ្ណវិសេសយុត្តេ បុប្ផេ កិត្តេត្វា តេសំ អសាធារណភាវទស្សនេន រុក្ខានំ អាវេនិកភាវទស្សនំ បឋមនយោ, រុក្ខានំ អសាធារណភាវទស្សនេន បុប្ផានំ អាវេនិកភាវទស្សនំ ទុតិយនយោ. បឋមនយេ វណ្ណាទយោ សរូបេន គហិតា, ទុតិយនយេ និស្សយមុខេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

២០៨. កេនាតិ កេន បុញ្ញកម្មេន, កាយំ តាវតិំសន្តិ យោជនា. បុច្ឆិតាចិក្ខាតិ បុច្ឆិតា ត្វំ អាចិក្ខ កថេហិ.

ឯវំ ភគវតា បុច្ឆិតា សា ទេវតា ឥមាហិ គាថាហិ ព្យាកាសិ –

២០៩. ‘‘ភទ្ទិត្ថិកាតិ មំ អញ្ញំសុ, កិមិលាយំ ឧបាសិកា;

សទ្ធា សីលេន សម្បន្នា, សំវិភាគរតា សទា.

២១០. ‘‘អច្ឆាទនញ្ច ភត្តញ្ច, សេនាសនំ បទីបិយំ;

អទាសិំ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

២១១. ‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

២១២. ‘‘ឧបោសថំ ឧបវសិស្សំ, សទា សីលេសុ សំវុតា;

សញ្ញមា សំវិភាគា ច, វិមានំ អាវសាមហំ.

២១៣. ‘‘បាណាតិបាតា វិរតា, មុសាវាទា ច សញ្ញតា;

ថេយ្យា ច អតិចារា ច, មជ្ជបានា ច អារកា.

២១៤. ‘‘បញ្ចសិក្ខាបទេ រតា, អរិយសច្ចាន កោវិទា;

ឧបាសិកា ចក្ខុមតោ, អប្បមាទវិហារិនី;

កតាវាសា កតកុសលា តតោ ចុតា, សយំបភា អនុវិចរាមិ នន្ទនំ.

២១៥. ‘‘ភិក្ខូ ចាហំ បរមហិតានុកម្បកេ, អភោជយិំ តបស្សិយុគំ មហាមុនិំ;

កតាវាសា កតកុសលា តតោ ចុតា, សយំបភា អនុវិចរាមិ នន្ទនំ.

២១៦. ‘‘អដ្ឋង្គិកំ អបរិមិតំ សុខាវហំ, ឧបោសថំ សតតមុបាវសិំ អហំ;

កតាវាសា កតកុសលា តតោ ចុតា, សយំបភា អនុវិចរាមិ នន្ទន’’ន្តិ.

២០៩-២១៤. តត្ថ ភទ្ទិត្ថិកាតិ មំ អញ្ញំសុ, កិមិលាយំ ឧបាសិកាតិ អាចារសម្បត្តិយា សច្ចកិរិយាយ ឧព្ពត្តមានមហោឃនិវត្តនេន អខណ្ឌសីលាតិ សញ្ជាតនិច្ឆយា ភទ្ទា សុន្ទរា អយំ ឥត្ថី, តស្មា ‘‘ភទ្ទិត្ថិកា ឧបាសិកា’’តិ ច មំ កិមិលនគរវាសិនោ ជានិំសុ. សទ្ធា សីលេន សម្បន្នាតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

អបិច ‘‘សទ្ធា’’តិ ឥមិនា សទ្ធាធនំ, ‘‘សំវិភាគរតា, អច្ឆាទនញ្ច ភត្តញ្ច, សេនាសនំ បទីបិយំ. អទាសិំ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា’’តិ ឥមិនា ចាគធនំ, ‘‘សីលេន សម្បន្នា, ចតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ…បេ… បញ្ចសិក្ខាបទេ រតា’’តិ ឥមិនា សីលធនំ ហិរិធនំ ឱត្តប្បធនញ្ច, ‘‘អរិយសច្ចាន កោវិទា’’តិ ឥមិនា សុតធនំ បញ្ញាធនញ្ច ទស្សិតន្តិ សា អត្តនោ សត្តវិធអរិយធនបដិលាភំ. ‘‘ឧបាសិកា ចក្ខុមតោ…បេ… អនុវិចរាមិ នន្ទន’’ន្តិ ឥមិនា តស្ស ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច អានិសំសំ វិភាវេតិ. តត្ថ កតាវាសាតិ និប្ផាទិតសុចរិតាវាសា. សុចរិតកម្មញ្ហិ តទត្តេ អាយតិញ្ច សុខាវាសហេតុតាយ ‘‘សុខវិហារស្ស អាវាសោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘កតកុសលា’’តិ.

២១៥. បុព្ពេ អនាមសិតខេត្តវិសេសំ អត្តនោ ទានមយំ បុញ្ញំ វត្វា ឥទានិ តស្ស អាយតនគតតំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខូ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ភិក្ខូតិ អនវសេសភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខូ. បរមហិតានុកម្បកេតិ បរមំ អតិវិយ ទិដ្ឋធម្មិកាទិនា ហិតេន អនុគ្គាហកេ. អភោជយិន្តិ បណីតេន ភោជនេន ភោជេសិំ. តបស្សិយុគន្តិ ឧត្តមេន តបសា សព្ពកិលេសមលំ តាបេត្វា សមុច្ឆិន្ទិត្វា ឋិតត្តា តបស្សិភូតំ យុគំ. មហាមុនិន្តិ តតោ ឯវ មហាឥសិភូតំ, មហតោ វា អត្តនោ វិសយស្ស មហន្តេនេវ ញាណេន មុននតោ បរិច្ឆិន្ទនតោ មហាមុនិំ. សព្ពមេតំ ទ្វេ អគ្គសាវកេ សន្ធាយ វទតិ.

២១៦. អបរិមិតំ សុខាវហន្តិ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា វុត្តំ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិ (ម. និ. ៣.២៥៥) វចនតោ ភគវតោបិ វចនបថាតីតបរិមាណរហិតសុខនិព្ពត្តកំ អត្តនោ វា អានុភាវេន អបរិមិតសុខាវហំ សុខស្ស អាវហនកំ. សតតន្តិ សព្ពកាលំ. តំ តំ ឧបោសថរក្ខណទិវសំ អហាបេត្វា, តំ តំ វា ឧបោសថរក្ខណទិវសំ អខណ្ឌំ កត្វា បរិបុណ្ណំ កត្វា សតតំ វា សព្ពកាលំ សុខាវហន្តិ យោជនា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

អថ ភគវា មាតុទេវបុត្តប្បមុខានំ ទសសហស្សិលោកធាតុវាសីនំ ទេវព្រហ្មសង្ឃានំ តយោ មាសេ អភិធម្មបិដកំ ទេសេត្វា មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា ភទ្ទិត្ថិវិមានំ ភិក្ខូនំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សម្បត្តបរិសាយ សាត្ថិកា អហោសីតិ.

ភទ្ទិត្ថិវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.