២. ចិត្តលតាវគ្គោ

១. ទាសិវិមានវណ្ណនា

ទុតិយវគ្គេ អបិ សក្កោវ ទេវិន្ទោតិ ទាសិវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ ជេតវនេ វិហរន្តេ សាវត្ថិវាសី អញ្ញតរោ ឧបាសកោ សម្ពហុលេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ សាយន្ហសមយំ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បរិសាយ វុដ្ឋិតាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ អហំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស ចត្តារិ និច្ចភត្តានិ ទស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ភគវា តទនុច្ឆវិកំ ធម្មកថំ កថេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. សោ ‘‘មយា, ភន្តេ, សង្ឃស្ស ចត្តារិ និច្ចភត្តានិ បញ្ញត្តានិ. ស្វេ បដ្ឋាយ អយ្យា មម គេហំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ភត្តុទ្ទេសកស្ស អារោចេត្វា អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា ទាសិយា តមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘តត្ថ តយា និច្ចកាលំ អប្បមត្តាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. បកតិយាវ សា សទ្ធាសម្បន្នា បុញ្ញកាមា សីលវតី, តស្មា ទិវសេ ទិវសេ កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ បណីតំ អន្នបានំ បដិយាទេត្វា ភិក្ខូនំ និសីទនដ្ឋានំ សុសម្មដ្ឋំ សុបរិភណ្ឌកំ កត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូ ឧបគតេ តត្ថ និសីទាបេត្វា វន្ទិត្វា គន្ធបុប្ផធូបទីបេហិ បូជេត្វា សក្កច្ចំ បរិវិសតិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ កតភត្តកិច្ចេ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហ ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឥតោ ជាតិអាទិទុក្ខតោ បរិមុត្តិ ហោតី’’តិ. ភិក្ខូ តស្សា សរណានិ ច បញ្ច សីលានិ ច ទត្វា កាយសភាវំ បកាសេត្វា បដិកូលមនសិការេ និយោជេសុំ, អបរេ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ កថេសុំ. សា សោឡស វស្សានិ សីលំ រក្ខន្តី អន្តរន្តរា យោនិសោ មនសិករោន្តី ឯកទិវសំ ធម្មស្សវនសប្បាយំ លភិត្វា ញាណស្ស ច បរិបក្កត្តា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សោតាបត្តិផលំ សច្ឆាកាសិ. សា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ វល្លភា បរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សា សដ្ឋិតូរិយសហស្សេហិ បរិចរិយមានា អច្ឆរាសតសហស្សបរិវុតា មហន្តំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តី បមុទា មោទមានា សបរិវារា ឧយ្យានាទីសុ វិចរតិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទិស្វា –

១៥៧. ‘‘អបិ សក្កោវ ទេវិន្ទោ, រម្មេ ចិត្តលតាវនេ;

សមន្តា អនុបរិយាសិ, នារីគណបុរក្ខតា;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

១៥៨. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១៥៩. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ,

មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា,

វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. – បុច្ឆិ;

១៦០. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

១៦១. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, ទាសី អហោសិំ បរបេស្សិយា កុលេ.

១៦២. ‘‘ឧបាសិកា ចក្ខុមតោ, គោតមស្ស យសស្សិនោ;

តស្សា មេ និក្កមោ អាសិ, សាសនេ តស្ស តាទិនោ.

១៦៣. ‘‘កាមំ ភិជ្ជតុយំ កាយោ, នេវ អត្ថេត្ថ សណ្ឋនំ;

សិក្ខាបទានំ បញ្ចន្នំ, មគ្គោ សោវត្ថិកោ សិវោ.

១៦៤. ‘‘អកណ្ដកោ អគហនោ, ឧជុ សព្ភិ បវេទិតោ;

និក្កមស្ស ផលំ បស្ស, យថិទំ បាបុណិត្ថិកា.

១៦៥. ‘‘អាមន្តនិកា រញ្ញោម្ហិ, សក្កស្ស វសវត្តិនោ;

សដ្ឋិ តូរិយសហស្សានិ, បដិពោធំ ករោន្តិ មេ.

១៦៦. ‘‘អាលម្ពោ គគ្គរោ ភីមោ, សាធុវាទី ច សំសយោ;

បោក្ខរោ ច សុផស្សោ ច, វីណាមោក្ខា ច នារិយោ.

១៦៧. ‘‘នន្ទា ចេវ សុនន្ទា ច, សោណទិន្នា សុចិម្ហិតា;

អលម្ពុសា មិស្សកេសី ច, បុណ្ឌរីកាតិ ទារុណី.

១៦៨. ‘‘ឯណីផស្សា សុផស្សា ច, សុភទ្ទា មុទុវាទិនី;

ឯតា ចញ្ញា ច សេយ្យាសេ, អច្ឆរានំ បពោធិកា.

១៦៩. ‘‘តា មំ កាលេនុបាគន្ត្វា, អភិភាសន្តិ ទេវតា;

ហន្ទ នច្ចាម គាយាម, ហន្ទ តំ រមយាមសេ.

១៧០. ‘‘នយិទំ អកតបុញ្ញានំ, កតបុញ្ញានមេវិទំ;

អសោកំ នន្ទនំ រម្មំ, តិទសានំ មហាវនំ.

១៧១. ‘‘សុខំ អកតបុញ្ញានំ, ឥធ នត្ថិ បរត្ថ ច;

សុខញ្ច កតបុញ្ញានំ, ឥធ ចេវ បរត្ថ ច.

១៧២. ‘‘តេសំ សហព្យកាមានំ, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុំ;

កតបុញ្ញា ហិ មោទន្តិ, សគ្គេ ភោគសមង្គិនោ’’តិ. – ទេវតា វិស្សជ្ជេសិ;

១៥៧. តត្ថ អបិ សក្កោវ ទេវិន្ទោតិ អបិសទ្ទោ សម្ភាវនាយំ, ឥវសទ្ទោ ឥការលោបំ កត្វា វុត្តោ ឧបមាយំ, តស្មា យថា នាម សក្កោ ទេវានមិន្ទោតិ អត្ថោ. សក្កសមភាវោ តិស្សា ទេវតាយ បរិវារសម្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តោ. កេចិ ‘‘អបីតិ និបាតមត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ចិត្តលតាវនេតិ ចិត្តាយ នាម ទេវធីតាយ បុញ្ញានុភាវេន និព្ពត្តេ, ចិត្តានំ វា វិចិត្តបុប្ផផលាទិវិសេសយុត្តានំ សន្តានកវល្លិអាទីនំ តត្ថ យេភុយ្យតាយ ចិត្តលតាវនន្តិ លទ្ធនាមេ ទេវុយ្យានេ.

១៦១. បរបេស្សិយាតិ បរេសំ កុលេ តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេ បេសនិយា, បរេសំ វេយ្យាវច្ចការីតិ អត្ថោ.

១៦២. តស្សា មេ និក្កមោ អាសិ, សាសនេ តស្ស តាទិនោតិ តស្សា ទាសិយាបិ សមានាយ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមតោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឧបាសិកា ហុត្វា សោឡស វស្សានិ សីលំ រក្ខន្តិយា កម្មដ្ឋានញ្ច មនសិ ករោន្តិយា មនសិការានុភាវេន មេ មយ្ហំ ឧប្បជ្ជមានេ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មសង្ខាតេ ឥដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណសម្បត្តិយា តាទិនោ សត្ថុ សាសនេ តប្បរិយាបន្នោយេវ សំកិលេសបក្ខតោ និក្កមនេន ‘‘និក្កមោ’’តិ លទ្ធនាមោ សម្មាវាយាមោ អាសិ អហោសិ ឧប្បជ្ជិ.

១៦៣-៤. តស្ស បន និក្កមស្ស បុព្ពភាគស្ស បវត្តាការំ ទស្សេតុំ ‘‘កាមំ ភិជ្ជតុយំ កាយោ, នេវ អត្ថេត្ថ សណ្ឋនន្តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យទិបិ មេ អយំ កាយោ ភិជ្ជតុ វិនស្សតុ, តត្ថ កិញ្ចិមត្តម្បិ អបេក្ខំ អករោន្តី ឯត្ថ ឯតស្មិំ កម្មដ្ឋានានុយោគេ នេវ អត្ថិ, មេ វីរិយស្ស សណ្ឋនំ សិថិលីករណន្តិ វីរិយំ សមុត្តេជេន្តី វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេសិន្តិ.

ឥទានិ តថា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា បដិលទ្ធគុណំ ទស្សេន្តី –

‘‘សិក្ខាបទានំ បញ្ចន្នំ, មគ្គោ សោវត្ថិកោ សិវោ;

អកណ្ដកោ អគហនោ, ឧជុ សព្ភិ បវេទិតោ;

និក្កមស្ស ផលំ បស្ស, យថិទំ បាបុណិត្ថិកា’’តិ. – អាហ;

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ និច្ចសីលវសេន សមាទិន្នានំ បញ្ចន្នំ សិក្ខាបទានំ សិក្ខាកោដ្ឋាសានំ ឧបនិស្សយភាវេន លទ្ធត្តា តេសំ បរិបូរិតត្តា ច សិក្ខាបទានំ បញ្ចន្នំ សម្ពន្ធីភូតោ, យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នោ, តស្ស សព្ពាការេន សោត្ថិភាវសម្បាទនតោ សុន្ទរត្ថភាវតោ ច សោវត្ថិកោ សោត្ថិកោ, សំកិលេសធម្មេហិ អនុបទ្ទុតត្តា ខេមប្បត្តិហេតុតាយ ច សិវោ, រាគកណ្ដកាទីនំ អភាវេន អកណ្ដកោ, កិលេសទិដ្ឋិទុច្ចរិតគហនសមុច្ឆេទនតោ អគហនោ, សព្ពជិម្ហវង្កកុដិលភាវាបគមហេតុតាយ ឧជុ, ពុទ្ធាទីហិ សប្បុរិសេហិ បកាសិតត្តា សព្ភិ បវេទិតោ អរិយមគ្គោ, តំ យថា យេន ឧបាយភូតេន ឥត្ថិកា ទ្វង្គុលពហលពុទ្ធិកាបិ សមានា បាបុណិំ, តស្ស និក្កមស្ស យថាវុត្តវីរិយស្ស ឥទំ ផលំ បស្សាតិ សក្កំ អាលបតិ.

១៦៥. អាមន្តនិកា រញ្ញោម្ហិ, សក្កស្ស វសវត្តិនោតិ សយំវសីភាវេន វត្តនតោ, ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ អត្តនោ វសំ ឥស្សរិយំ វត្តេតីតិ វា វសវត្តី, តស្ស វសវត្តិនោ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ អាមន្តនិកា អាលាបសល្លាបយោគ្គា, កីឡនកាលេ វា តេន អាមន្តេតព្ពា អម្ហិ, និក្កមស្ស វីរិយស្ស ផលំ បស្សាតិ យោជនា. អាតតវិតតាទិភេទេន បញ្ច តូរិយង្គានិ ទ្វាទសហិ បាណិភាគេហិ ឯកតោ បវជ្ជមានានិ សដ្ឋិ ហោន្តិ, តានិ បន សហស្សមត្តានិ បយិរុបាសនវសេន ឧបដ្ឋិតានិ សន្ធាយាហ ‘‘សដ្ឋិ តូរិយសហស្សានិ, បដិពោធំ ករោន្តិ មេ’’តិ. តត្ថ បដិពោធន្តិ បីតិសោមនស្សានំ បពោធនំ.

១៦៦-៨. អាលម្ពោតិអាទិ តូរិយវាទកានំ ទេវបុត្តានំ ឯកទេសតោ នាមគ្គហណន្តិ វទន្តិ, តូរិយានំ បនេតំ នាមគ្គហណំ. វីណាមោក្ខាទិកា ទេវធីតា. សុចិម្ហិតាតិ សុទ្ធមិហិតា, នាមមេវ វា ឯតំ. មុទុវាទិនីតិ មុទុនាវ វទតីតិ មុទុវាទិនី, មុទុកំ អតិវិយ វាទនសីលា, នាមមេវ វា. សេយ្យាសេតិ សេយ្យតរា. អច្ឆរានន្តិ អច្ឆរាសុ សង្គីតេ បាសំសតរា. បពោធិកាតិ បពោធនករា.

១៦៩. កាលេនាតិ យុត្តប្បត្តកាលេន. អភិភាសន្តីតិ អភិមុខា, អភិរតា វា ហុត្វា ភាសន្តិ. យថា ច ភាសន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ហន្ទ នច្ចាម គាយាម, ហន្ទ តំ រមយាមសេ’’តិ វុត្តំ.

១៧០. ឥទន្តិ ឥទំ មយា លទ្ធដ្ឋានំ. អសោកន្តិ ឥដ្ឋកន្តបិយមនាបានំយេវ រូបាទីនំ សម្ភវតោ វិសោកំ. តតោ ឯវ សព្ពកាលំ បមោទសំវទ្ធនតោ នន្ទនំ. តិទសានំ មហាវនន្តិ តាវតិំសទេវានំ មហន្តំ មហនីយញ្ច ឧយ្យានំ.

១៧១. ឯវរូបា ទិព្ពសម្បត្តិ នាម បុញ្ញកម្មវសេនេវាតិ ឱទិស្សកនយេន វត្វា បនុ អនោទិស្សកនយេន ទស្សេន្តី ‘‘សុខំ អកតបុញ្ញាន’’ន្តិ គាថមាហ.

១៧២. បុន អត្តនា លទ្ធស្ស ទិព្ពដ្ឋានស្ស បរេហិ សាធារណកាមតាវសេន ធម្មំ កថេន្តី ‘‘តេសំ សហព្យកាមាន’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ. តេសន្តិ តាវតិំសទេវានំ. សហព្យកាមានន្តិ សហភាវំ ឥច្ឆន្តេហិ, កត្តុអត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. សហ វាតិ បវត្តតីតិ សហវោ, តស្ស ភាវោ សហព្យំ យថា វីរស្ស ភាវោ វីរិយន្តិ.

ឯវំ ថេរោ ទេវតាយ អត្តនោ បុញ្ញកម្មេ អាវិកតេ តស្សា សបរិវារាយ ធម្មំ ទេសេត្វា ទេវលោកតោ អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សទេវកស្ស លោកស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

ទាសិវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. លខុមាវិមានវណ្ណនា

អភិក្កន្តេន វណ្ណេនាតិ លខុមាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ ពារាណសិយំ វិហរន្តេ កេវដ្ដទ្វារំ នាម ពារាណសិនគរស្ស ឯកំ ទ្វារំ, តស្ស អវិទូរេ និវិដ្ឋគាមោបិ ‘‘កេវដ្ដទ្វារ’’ន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តត្ថ លខុមា នាម ឯកា ឥត្ថី សទ្ធា បសន្នា ពុទ្ធិសម្បន្នា តេន ទ្វារេន បវិសន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា វន្ទិត្វា អត្តនោ គេហំ នេត្វា កដច្ឆុភិក្ខំ ទត្វា តេនេវ បរិចយេន សទ្ធាយ វឌ្ឍមានាយ អាសនសាលំ ការេត្វា តត្ថ បវិដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ អាសនំ ឧបនេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋបេតិ. យញ្ច ឱទនកុម្មាសឌាកាទិ អត្តនោ គេហេ វិជ្ជតិ, តំ ភិក្ខូនំ ទេតិ. សា ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាយ សមាហិតា ហុត្វា វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តី ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ ន ចិរស្សេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ មហតិ វិមានេ និព្ពត្តិ, អច្ឆរាសហស្សញ្ចស្សា បរិវារោ អហោសិ. សា តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តី បមោទមានា វិចរតិ. តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទេវចារិកំ ចរន្តោ ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេនា’’តិអាទិគាថាហិ បុច្ឆីតិ សព្ពំ វុត្តនយមេវ. តេន វុត្តំ –

១៧៣. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

១៧៤. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១៧៥. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

១៧៦. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

១៧៧. ‘‘កេវដ្ដទ្វារា និក្ខម្ម, អហុ មយ្ហំ និវេសនំ;

តត្ថ សញ្ចរមានានំ, សាវកានំ មហេសិនំ.

១៧៨. ‘‘ឱទនំ កុម្មាសំ ឌាកំ, លោណសោវីរកញ្ចហំ;

អទាសិំ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

១៧៩. ‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

១៨០. ‘‘ឧបោសថំ ឧបវសិស្សំ, សទា សីលេសុ សំវុតា;

សញ្ញមា សំវិភាគា ច, វិមានំ អាវសាមហំ.

១៨១. ‘‘បាណាតិបាតា វិរតា, មុសាវាទា ច សញ្ញតា;

ថេយ្យា ច អតិចារា ច, មជ្ជបានា ច អារកា.

១៨២. ‘‘បញ្ចសិក្ខាបទេ រតា, អរិយសច្ចាន កោវិទា;

ឧបាសិកា ចក្ខុមតោ, គោតមស្ស យសស្សិនោ.

១៨៣. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ…បេ… វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

មម ច, ភន្តេ, វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទេយ្យាសិ ‘‘លខុមា នាម, ភន្តេ, ឧបាសិកា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. អនច្ឆរិយំ ខោ បនេតំ, ភន្តេ, យំ មំ ភគវា អញ្ញតរស្មិំ សាមញ្ញផលេ ព្យាករេយ្យ. តំ ភគវា សកទាគាមិផលេ ព្យាកាសីតិ.

១៧៧. តត្ថ កេវដ្ដទ្វារា និក្ខម្មាតិ កេវដ្ដទ្វារតោ និក្ខមនដ្ឋានេ.

១៧៨. ឌាកន្តិ តណ្ឌុលេយ្យកាទិសាកព្យញ្ជនំ. លោណសោវីរកន្តិ ធញ្ញរសាទីហិ ពហូហិ សម្ភារេហិ សម្បាទេតព្ពំ ឯកំ បានកំ. ‘‘អាចាមកញ្ជិកលោណូទក’’ន្តិបិ វទន្តិ.

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវសានេ សា ថេរស្ស ធម្មទេសនាយ សកទាគាមិផលំ បាបុណិ. សេសំ ឧត្តរាវិធានេ វុត្តនយានុសារេន ឯវ វេទិតព្ពំ.

លខុមាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អាចាមទាយិកាវិមានវណ្ណនា

បិណ្ឌាយ តេ ចរន្តស្សាតិ អាចាមទាយិកាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ អញ្ញតរំ កុលំ អហិវាតរោគេន ឧបទ្ទុតំ អហោសិ. តត្ថ សព្ពេ ជនា មតា ឋបេត្វា ឯកំ ឥត្ថិំ. សា គេហំ គេហគតញ្ច សព្ពំ ធនធញ្ញំ ឆឌ្ឌេត្វា មរណភយភីតា ភិត្តិឆិទ្ទេន បលាតា អនាថា ហុត្វា បរគេហំ គន្ត្វា តស្ស បិដ្ឋិបស្សេ វសតិ. តស្មិំ គេហេ មនុស្សា ករុណាយន្តា ឧក្ខលិអាទីសុ អវសិដ្ឋំ យាគុភត្តអាចាមាទិំ តស្សា ទេន្តិ. សា តំ ភុញ្ជិត្វា ជីវិកំ កប្បេតិ.

តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាកស្សបោ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋិតោ ‘‘កំ នុ ខោ អហំ អជ្ជ អាហារបដិគ្គហណេន អនុគ្គហេស្សាមិ, ទុគ្គតិតោ ច ទុក្ខតោ ច មោចេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ តំ ឥត្ថិំ អាសន្នមរណំ និរយសំវត្តនិកញ្ចស្សា កម្មំ កតោកាសំ ទិស្វា ‘‘អយំ មយិ គតេ អត្តនា លទ្ធំ អាចាមំ ទស្សតិ, តេនេវ និម្មានរតិទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ឯវំ និរយូបបត្តិតោ មោចេត្វា ហន្ទាហំ ឥមិស្សា សគ្គសម្បត្តិំ និប្ផាទេស្សាមី’’តិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ តស្សា និវេសនដ្ឋានាភិមុខោ គច្ឆតិ. អថ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អញ្ញាតកវេសេន អនេករសំ អនេកសូបព្យញ្ជនំ ទិព្ពាហារំ ឧបនេសិ. តំ ញត្វា ថេរោ ‘‘កោសិយ, ត្វំ កតកុសលោ, កស្មា ឯវំ ករោសិ, មា ទុគ្គតានំ កបណានំ សម្បត្តិំ វិលុម្បី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា តស្សា ឥត្ថិយា បុរតោ អដ្ឋាសិ.

សា ថេរំ ទិស្វា ‘‘អយំ មហានុភាវោ ថេរោ, ឥមស្ស ទាតព្ពយុត្តកំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ឥធ នត្ថិ, ឥទញ្ច កិលិដ្ឋភាជនគតំ តិណចុណ្ណរជានុកិណ្ណំ អលោណំ សីតលំ អប្បរសំ អាចាមកញ្ជិយមត្តំ ឯទិសស្ស ទាតុំ ន ឧស្សហាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អតិច្ឆថា’’តិ អាហ. ថេរោ ឯកបទនិក្ខេបមត្តំ អបសក្កិត្វា អដ្ឋាសិ. គេហវាសិនោ មនុស្សា ភិក្ខំ ឧបនេសុំ, ថេរោ ន សម្បដិច្ឆតិ. សា ទុគ្គតិត្ថី ‘‘មមេវ អនុគ្គហត្ថាយ ឥធាគតោ, មម សន្តកមេវ បដិគ្គហេតុកាមោ’’តិ ញត្វា បសន្នមានសា អាទរជាតា តំ អាចាមំ ថេរស្ស បត្តេ អាកិរិ. ថេរោ តស្សា បសាទសំវទ្ធនត្ថំ ភុញ្ជនាការំ ទស្សេសិ, មនុស្សា អាសនំ បញ្ញាបេសុំ. ថេរោ តត្ថ និសីទិត្វា តំ អាចាមំ ភុញ្ជិត្វា បិវិត្វា ឱនីតបត្តបាណី អនុមោទនំ កត្វា តំ ទុគ្គតិត្ថិំ ‘‘ត្វំ ឥតោ តតិយេ អត្តភាវេ មម មាតា អហោសី’’តិ វត្វា គតោ. សា តេន ថេរេ អតិបសាទញ្ច ឧប្បាទេត្វា តស្សា រត្តិយា បឋមយាមេ កាលំ កត្វា និម្មានរតីនំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិ. អថ សក្កោ ទេវរាជា តស្សា កាលកតភាវំ ញត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ ឧប្បន្នា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តាវតិំសេសុ អទិស្វា រត្តិយា មជ្ឈិមយាមេ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឧបសង្កមិត្វា តស្សា និព្ពត្តដ្ឋានំ បុច្ឆន្តោ –

១៨៥. ‘‘បិណ្ឌាយ តេ ចរន្តស្ស, តុណ្ហីភូតស្ស តិដ្ឋតោ;

ទលិទ្ទា កបណា នារី, បរាគារំ អបស្សិតា.

១៨៦. ‘‘យា តេ អទាសិ អាចាមំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ;

សា ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, កំ នុ សា ទិសតំ គតា’’តិ. –

ទ្វេ គាថា អភាសិ.

១៨៥. តត្ថ បិណ្ឌាយាតិ បិណ្ឌបាតត្ថាយ. តុណ្ហីភូតស្ស តិដ្ឋតោតិ ឥទំ បិណ្ឌាយ ចរណាការទស្សនំ, ឧទ្ទិស្ស តិដ្ឋតោតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទាតិ ទុគ្គតា. កបណាតិ វរាកី. ‘‘ទលិទ្ទា’’តិ ឥមិនា តស្សា ភោគបារិជុញ្ញំ ទស្សេតិ, ‘‘កបណា’’តិ ឥមិនា ញាតិបារិជុញ្ញំ. បរាគារំ អបស្សិតាតិ បរគេហំ និស្សិតា, បរេសំ ឃរេ ពហិបិដ្ឋិឆទនំ និស្សាយ វសន្តី.

១៨៦. កំ នុ សា ទិសតំ គតាតិ ឆសុ កាមទេវលោកេសុ ឧប្បជ្ជនវសេន កំ នាម ទិសំ គតា. ឥតិ សក្កោ ‘‘ថេរេន តថា កតានុគ្គហា ឧឡារាយ ទិព្ពសម្បត្តិយា ភាគិនី, ន ច ទិស្សតី’’តិ ហេដ្ឋា ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ អបស្សន្តោ សំសយាបន្នោ បុច្ឆតិ.

អថស្ស ថេរោ –

១៨៧. ‘‘បិណ្ឌាយ មេ ចរន្តស្ស, តុណ្ហីភូតស្ស តិដ្ឋតោ;

ទលិទ្ទា កបណា នារី, បរាគារំ អបស្សិតា.

១៨៨. ‘‘យា មេ អទាសិ អាចាមំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ;

សា ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, វិប្បមុត្តា ឥតោ ចុតា.

១៨៩. ‘‘និម្មានរតិនោ នាម, សន្តិ ទេវា មហិទ្ធិកា;

តត្ថ សា សុខិតា នារី, មោទតាចាមទាយិកា’’តិ. –

បុច្ឆិតនិយាមេនេវ បដិវចនំ ទេន្តោ តស្សា និព្ពត្តដ្ឋានំ កថេសិ.

១៨៨. តត្ថ វិប្បមុត្តាតិ តតោ មនុស្សទោភគ្គិយតោ បរមការុញ្ញវុត្តិតោ វិប្បមុត្តា អបគតា.

១៨៩. មោទតាចាមទាយិកាតិ អាចាមមត្តទាយិកា, សាបិ នាម បញ្ចមេ កាមសគ្គេ ទិព្ពសម្បត្តិយា មោទតិ, បស្ស តាវ ខេត្តសម្បត្តិផលន្តិ ទស្សេតិ.

បុន សក្កោ តស្សា ទានស្ស មហប្ផលតំ មហានិសំសតញ្ច សុត្វា តំ ថោមេន្តោ –

១៩០. ‘‘អហោ ទានំ វរាកិយា, កស្សបេ សុប្បតិដ្ឋិតំ;

បរាភតេន ទានេន, ឥជ្ឈិត្ថ វត ទក្ខិណា.

១៩១. ‘‘យា មហេសិត្តំ ការេយ្យ, ចក្កវត្តិស្ស រាជិនោ;

នារី សព្ពង្គកល្យាណី, ភត្តុ ចានោមទស្សិកា;

ឯតស្សាចាមទានស្ស, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ.

១៩២. ‘‘សុតំ និក្ខា សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរីរថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុត្តមណិកុណ្ឌលា;

ឯតស្សាចាមទានស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ.

១៩៣. ‘‘សតំ ហេមវតា នាគា, ឦសាទន្តា ឧរូឡ្ហវា;

សុវណ្ណកច្ឆា មិតង្គា, ហេមកប្បនវាសសា;

ឯតស្សាចាមទានស្ស, កលំ នាគច្ឆន្តិ សោឡសិំ.

១៩៤. ‘‘ចតុន្នមបិ ទីបានំ, ឥស្សរំ យោធ ការយេ;

ឯតស្សាចាមទានស្ស, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិ’’ន្តិ. – អាហ;

១៩០. តត្ថ អហោតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ. វរាកិយាតិ កបណិយា. បរាភតេនាតិ បរតោ អានីតេន, បរេសំ ឃរតោ ឧច្ឆាចរិយាយ លទ្ធេនាតិ អត្ថោ. ទានេនាតិ ទាតព្ពេន អាចាមមត្តេន ទេយ្យធម្មេន. ឥជ្ឈិត្ថ វត ទក្ខិណាតិ ទក្ខិណា ទានំ អហោ និប្ផជ្ជិត្ថ, អហោ មហប្ផលា មហាជុតិកា មហាវិប្ផារា អហុវត្ថាតិ អត្ថោ.

១៩១. ឥទានិ ‘‘ឥត្ថិរតនាទីនិបិ តស្ស ទានស្ស សតភាគម្បិ សហស្សភាគម្បិ ន ឧបេន្តី’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘យា មហេសិត្តំ ការេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពង្គកល្យាណីតិ ‘‘នាតិទីឃា នាតិរស្សា នាតិកិសា នាតិថូលា នាតិកាឡី នាច្ចោទាតា អតិក្កន្តា មានុសវណ្ណំ អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តេហិ សព្ពេហិ អង្គេហិ ការណេហិ, សព្ពេហិ វា អង្គបច្ចង្គេហិ កល្យាណី សោភនា សុន្ទរា. ភត្តុ ចានោមទស្សិកាតិ សាមិកស្ស អលាមកទស្សនា សាតិសយំ ទស្សនីយា បាសាទិកា. ឯតស្សាចាមទានស្ស, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិន្តិ ឯតស្ស ឯតាយ ទិន្នស្ស អាចាមទានស្ស ផលំ សោឡសភាគំ កត្វា តតោ ឯកំ ភាគំ បុន សោឡសភាគំ កត្វា គហិតភាគសង្ខាតំ សោឡសិំ កលំ ចក្កវត្តិរញ្ញោ ឥត្ថិរតនភាវោបិ នាគ្ឃតិ នានុភោតិ ន បាបុណាតិ. ‘‘សុវណ្ណស្ស បញ្ចទសធរណំ និក្ខ’’ន្តិ វទន្តិ, ‘‘សតធរណ’’ន្តិ អបរេ.

១៩៣. ហេមវតាតិ ហិមវតិ ជាតា, ហេមវតជាតិកា វា. តេ ហិ មហន្តា ថាមជវសម្បន្នា ច ហោន្តិ. ឦសាទន្តាតិ រថីសាសទិសទន្តា, ថោកំយេវ អវនតទន្តាតិ អត្ថោ. តេន វិសាលកទាឋីភាវំ និវារេតិ. ឧរូឡ្ហវាតិ ថាមជវបរក្កមេហិ ព្រូហន្តោ, មហន្តំ យុទ្ធកិច្ចំ វហិតុំ សមត្ថាតិ អត្ថោ. សុវណ្ណកច្ឆាតិ ហេមមយគីវេយ្យកបដិមុក្កា. កច្ឆសីសេន ហិ សព្ពំ ហត្ថិយោគ្គំ វទតិ. ហេមកប្បនវាសសាតិ សុវណ្ណខចិតគជត្ថរណកង្កនាទិហត្ថាលង្ការសម្បន្នា.

១៩៤. ចតុន្នមបិ ទីបានំ ឥស្សរន្តិ ទ្វិសហស្សបរិត្តទីបបរិវារានំ ជម្ពុទីបាទីនំ ចតុន្នំ មហាទីបានំ ឥស្សរិយំ. តេន សត្តរតនសមុជ្ជលំ សកលំ ចក្កវត្តិសិរិំ វទតិ. យំ បនេត្ថ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឥធ សក្កេន ទេវរាជេន អត្តនា ច វុត្តំ សព្ពំ អាយស្មា មហាកស្សបត្ថេរោ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

អាចាមទាយិកាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចណ្ឌាលិវិមានវណ្ណនា

ចណ្ឌាលិ វន្ទ បាទានីតិ ចណ្ឌាលិវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរន្តោ បច្ចូសវេលាយំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ លោកំ ឱលោកេន្តោ អទ្ទស តស្មិំយេវ នគរេ ចណ្ឌាលាវសថេ វសន្តិំ ឯកំ មហល្លិកំ ចណ្ឌាលិំ ខីណាយុកំ, និរយសំវត្តនិកញ្ចស្សា កម្មំ ឧបដ្ឋិតំ. សោ មហាករុណាយ សមុស្សាហិតមានសោ ‘‘សគ្គសំវត្តនិកំ កម្មំ ការេត្វា តេនស្សា និរយូបបត្តិំ និសេធេត្វា សគ្គេ បតិដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ. តេន ច សមយេន សា ចណ្ឌាលី ទណ្ឌំ ឱលុព្ភ នគរតោ និក្ខមន្តី ភគវន្តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា អភិមុខី ហុត្វា អដ្ឋាសិ. ភគវាបិ តស្សា គមនំ និវារេន្តោ វិយ បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា តស្សា ច អាយុបរិក្ខយំ ភគវតោ វន្ទនាយ តំ និយោជេន្តោ –

១៩៥. ‘‘ចណ្ឌាលិ វន្ទ បាទានិ, គោតមស្ស យសស្សិនោ;

តមេវ អនុកម្បាយ, អដ្ឋាសិ ឥសិសត្តមោ.

១៩៦. ‘‘អភិប្បសាទេហិ មនំ, អរហន្តម្ហិ តាទិនិ;

ខិប្បំ បញ្ជលិកា វន្ទ, បរិត្តំ តវ ជីវិត’’ន្តិ. – គាថាទ្វយមាហ;

១៩៥. តត្ថ ចណ្ឌាលីតិ ជាតិអាគតេន នាមេន តំ អាលបតិ. វន្ទាតិ អភិវាទយ. បាទានីតិ សទេវកស្ស លោកស្ស សរណានិ ចរណានិ. តមេវ អនុកម្បាយាតិ តមេវ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ, អបាយូបបត្តិតោ និសេធេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តាបនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. អដ្ឋាសីតិ នគរម្បិ អបវិសិត្វា ឋិតោ. ឥសិសត្តមោតិ លោកិយសេក្ខាសេក្ខបច្ចេកពុទ្ធឥសីហិ ឧត្តមោ ឧក្កដ្ឋតមោ, អថ វា ពុទ្ធឥសីនំ វិបស្សិអាទីនំ សត្តមោតិ ឥសិសត្តមោ.

១៩៦. អភិប្បសាទេហិ មនន្តិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ តវ ចិត្តំ បសាទេហិ. អរហន្តម្ហិ តាទិនីតិ អារកត្តា កិលេសានំ, តេសំយេវ អរីនំ ហតត្តា, សំសារចក្កស្ស អរានំ ហតត្តា, បច្ចយានំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវា ច អរហន្តេ, ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តិយា តាទិម្ហិ. ខិប្បំ បញ្ជលិកា វន្ទាតិ សីឃំយេវ បគ្គហិតអញ្ជលិកា ហុត្វា វន្ទស្សុ. កស្មាតិ ចេ? បរិត្តំ តវ ជីវិតន្តិ, ឥទានេវ ភិជ្ជនសភាវត្តា បរិត្តំ អតិឥត្តរំ.

ឥតិ ថេរោ គាថាទ្វយេន ភគវតោ គុណេ បកិត្តេន្តោ អត្តនោ អានុភាវេ ឋត្វា តស្សា ច ខីណាយុកតាវិភាវនេន សំវេជេន្តោ សត្ថុ វន្ទនាយ និយោជេសិ. សា ច តំ សុត្វា សំវេគជាតា សត្ថរិ បសន្នមានសាវ ហុត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា នមស្សមានា ពុទ្ធគតាយ បីតិយា ឯកគ្គចិត្តា ហុត្វា អដ្ឋាសិ. ភគវា ‘‘អលមេត្តកមេតិស្សា សគ្គូបបត្តិយា’’តិ នគរំ បាវិសិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ នំ ឯកា ភន្តា គាវី តរុណវច្ឆា តតោ ឯវ អភិធាវន្តី សិង្គេន បហរិត្វា ជីវិតា វោរោបេសិ. តំ សព្ពំ ទស្សេតុំ សង្គីតិការា –

១៩៧. ‘‘ចោទិតា ភាវិតត្តេន, សរីរន្តិមធារិនា;

ចណ្ឌាលី វន្ទិ បាទានិ, គោតមស្ស យសស្សិនោ.

១៩៨. ‘‘តមេនំ អវធី គាវី, ចណ្ឌាលិំ បញ្ជលិំ ឋិតំ;

នមស្សមានំ សម្ពុទ្ធំ, អន្ធការេ បភង្ករ’’ន្តិ. – គាថាទ្វយមាហំសុ;

១៩៨. តត្ថ បញ្ជលិំ ឋិតំ នមស្សមានំ សម្ពុទ្ធន្តិ គតេបិ ភគវតិ ពុទ្ធារម្មណាយ បីតិយា សមាហិតា ហុត្វា សម្មុខា វិយ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានំ ឋិតំ. អន្ធការេតិ អវិជ្ជន្ធការេន សកលេន កិលេសន្ធការេន ច អន្ធការេ លោកេ. បភង្ករន្តិ ញាណោភាសករំ.

សា ច តតោ ចុតា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ, អច្ឆរានំ សតសហស្សំ ចស្សា បរិវារោ អហោសិ. តទហេវ ច សា សហ វិមានេន អាគន្ត្វា វិមានតោ ឱតរិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ –

១៩៩. ‘‘ខីណាសវំ វិគតរជំ អនេជំ, ឯកំ អរញ្ញម្ហិ រហោ និសិន្នំ;

ទេវិទ្ធិបត្តា ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទាមិ តំ វីរ មហានុភាវ’’ន្តិ. –

ទេវតា អាហ. តំ ថេរោ បុច្ឆិ –

២០០. ‘‘សុវណ្ណវណ្ណា ជលិតា មហាយសា, វិមានមោរុយ្ហ អនេកចិត្តា;

បរិវារិតា អច្ឆរាសង្គណេន, កា ត្វំ សុភេ ទេវតេ វន្ទសេ មម’’ន្តិ.

២០០. តត្ថ ជលិតាតិ អត្តនោ សរីរប្បភាយ វត្ថាភរណាទីនំ ឱភាសេន ច ជលន្តី ជោតេន្តី. មហាយសាតិ មហាបរិវារា. វិមានមោរុយ្ហាតិ វិមានតោ ឱរុយ្ហ. អនេកចិត្តាតិ អនេកវិធចិត្តតាយុត្តា. សុភេតិ សុភគុណេ. មមន្តិ មំ.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា បុន សា –

២០១. ‘‘អហំ ភទ្ទន្តេ ចណ្ឌាលី, តយា វីរេន បេសិតា;

វន្ទិំ អរហតោ បាទេ, គោតមស្ស យសស្សិនោ.

២០២. ‘‘សាហំ វន្ទិត្វា បាទានិ, ចុតា ចណ្ឌាលយោនិយា;

វិមានំ សព្ពតោ ភទ្ទំ, ឧបបន្នម្ហិ នន្ទនេ.