៩. បឋមទព្ពសុត្តវណ្ណនា

៧៩. នវមេ អាយស្មាតិ បិយវចនំ. ទព្ពោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. មល្លបុត្តោតិ មល្លរាជស្ស បុត្តោ. សោ ហិ អាយស្មា បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បាទមូលេ កតាភិនីហារោ កប្បសតសហស្សំ ឧបចិតបុញ្ញសញ្ចយោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ មល្លរាជស្ស ទេវិកា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តោ កតាធិការត្តា ជាតិយា សត្តវស្សិកកាលេយេវ មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេ ច ‘‘បព្ពជិត្វាបិ អាចារំ តាវ សិក្ខតុ, សចេ តំ នាភិរមិស្សតិ, ឥធេវ អាគមិស្សតី’’តិ អនុជានិំសុ. សោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថាបិស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា បព្ពជ្ជំ អនុជានិ. តស្ស បព្ពជ្ជាសមយេ ទិន្នឱវាទេន ភវត្តយំ អាទិត្តំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណិ. យំកិញ្ចិ សាវកេន បត្តព្ពំ, ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ឆឡភិញ្ញា នវ លោកុត្តរធម្មា’’តិ ឯវមាទិកំ សព្ពំ អធិគន្ត្វា អសីតិយា មហាសាវកេសុ អព្ភន្តរោ អហោសិ. វុត្តញ្ហេតំ តេន អាយស្មតា –

‘‘មយា ខោ ជាតិយា សត្តវស្សេន អរហត្តំ សច្ឆិកតំ, យំកិញ្ចិ សាវកេន បត្តព្ពំ, សព្ពំ តំ អនុប្បត្តំ មយា’’តិអាទិ (បារា. ៣៨០).

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ សោ កិរាយស្មា ឯកទិវសំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា ទិវាដ្ឋានំ គន្ត្វា ឧទកកុម្ភតោ ឧទកំ គហេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា គត្តានិ សីតិំ កត្វា ចម្មក្ខណ្ឌំ បញ្ញាបេត្វា និសិន្នោ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. អថាយស្មា យថាកាលបរិច្ឆេទំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារេ ឱលោកេសិ. តស្ស តេ បរិក្ខីណា កតិបយមុហុត្តិកា ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យមហំ សត្ថុ អនារោចេត្វា សព្រហ្មចារីហិ ច អវិទិតោ ឥធ យថានិសិន្នោវ បរិនិព្ពាយិស្សាមិ. យំនូនាហំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បរិនិព្ពានំ អនុជានាបេត្វា សត្ថុ វត្តំ ទស្សេត្វា សាសនស្ស និយ្យានិកភាវទស្សនត្ថំ មយ្ហំ ឥទ្ធានុភាវំ វិភាវេន្តោ អាកាសេ និសីទិត្វា តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយេយ្យំ. ឯវំ សន្តេ យេ មយិ អស្សទ្ធា អប្បសន្នា, តេសម្បិ បសាទោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តទស្ស តេសំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ឯវញ្ច សោ អាយស្មា ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា សព្ពំ តំ តថេវ អកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា ទព្ពោ មល្លបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិអាទិ.

តត្ថ បរិនិព្ពានកាលោ មេតិ ‘‘ភគវា មយ្ហំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានកាលោ ឧបដ្ឋិតោ, តមហំ ភគវតោ អារោចេត្វា បរិនិព្ពាយិតុកាមោម្ហី’’តិ ទស្សេតិ. កេចិ បនាហុ ‘‘ន តាវ ថេរោ ជិណ្ណោ, ន ច គិលានោ, បរិនិព្ពានាយ ច សត្ថារំ អាបុច្ឆតិ, កិំ តត្ថ ការណំ? ‘មេត្តិយភូមជកា ភិក្ខូ បុព្ពេ មំ អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសេសុំ, តស្មិំ អធិករណេ វូបសន្តេបិ អក្កោសន្តិយេវ. តេសំ សទ្ទហិត្វា អញ្ញេបិ បុថុជ្ជនា មយិ អគារវំ បរិភវញ្ច ករោន្តិ. ឥមញ្ច ទុក្ខភារំ និរត្ថកំ វហិត្វា កិំ បយោជនំ, តស្មាហំ ឥទានេវ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា សត្ថារំ អាបុច្ឆី’’តិ. តំ អការណំ. ន ហិ ខីណាសវា អបរិក្ខីណេ អាយុសង្ខារេ បរេសំ ឧបវាទាទិភយេន បរិនិព្ពានាយ ចេតេន្តិ ឃដយន្តិ វាយមន្តិ, ន ច បរេសំ បសំសាទិហេតុ ចិរំ តិដ្ឋន្តិ, អថ ខោ សរសេនេវ អត្តនោ អាយុសង្ខារស្ស បរិក្ខយំ អាគមេន្តិ. យថាហ –

‘‘នាភិកង្ខាមិ មរណំ, នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ១៩៦, ៦០៦; មិ. ប. ២.២.៤) –

ភគវាបិស្ស អាយុសង្ខារំ ឱលោកេត្វា បរិក្ខីណភាវំ ញត្វា ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, ទព្ព, កាលំ មញ្ញសី’’តិ អាហ.

វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វាតិ អាកាសំ អភិឧគ្គន្ត្វា, វេហាសំ គន្ត្វាតិ អត្ថោ. អភិសទ្ទយោគេន ហិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ, អត្ថោ បន ភុម្មវសេន វេទិតព្ពោ. វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា កិំ អកាសីតិ អាហ – ‘‘អាកាសេ អន្តលិក្ខេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វាតិ តេជោកសិណចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា. ថេរោ ហិ តទា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ‘‘ភគវា កប្បសតសហស្សំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ វសន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ អកាសិំ, ស្វាយមត្ថោ អជ្ជ មត្ថកំ បត្តោ, ឥទំ បច្ឆិមទស្សន’’ន្តិ អាហ. យេ តត្ថ បុថុជ្ជនភិក្ខូ សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ច, តេសុ ឯកច្ចានំ មហន្តំ ការុញ្ញំ អហោសិ, ឯកច្ចេ អារោទនប្បត្តា អហេសុំ. អថស្ស ភគវា ចិត្តាចារំ ញត្វា ‘‘តេន ហិ, ទព្ព, មយ្ហំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេហី’’តិ អាហ. តាវទេវ សព្ពោ ភិក្ខុសង្ឃោ សន្និបតិ. អថាយស្មា ទព្ពោ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១០២; ទី. និ. ១.៤៨៤) នយេន អាគតានិ សាវកសាធារណានិ សព្ពានិ បាដិហារិយានិ ទស្សេត្វា បុន ច ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អាកាសេ បថវិំ និម្មិនិត្វា តត្ថ បល្លង្កេន និសិន្នោ តេជោកសិណសមាបត្តិយា បរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សរីរំ អាវជ្ជិត្វា បុន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សរីរឈាបនតេជោធាតុំ អធិដ្ឋហិត្វា បរិនិព្ពាយិ. សហ អធិដ្ឋានេន សព្ពោ កាយោ អគ្គិនា អាទិត្តោ អហោសិ. ខណេនេវ ច សោ អគ្គិ កប្បវុដ្ឋានគ្គិ វិយ អណុមត្តម្បិ សង្ខារគតំ មសិមត្តម្បិ តត្ថ កិញ្ចិ អនវសេសេន្តោ អធិដ្ឋានពលេន ឈាបេត្វា និព្ពាយិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិអាទិ. តត្ថ វុដ្ឋហិត្វា បរិនិព្ពាយីតិ ឥទ្ធិចិត្តតោ វុដ្ឋហិត្វា ភវង្គចិត្តេន បរិនិព្ពាយិ.

ឈាយមានស្សាតិ ជាលិយមានស្ស. ឌយ្ហមានស្សាតិ តស្សេវ វេវចនំ. អថ វា ឈាយមានស្សាតិ ជាលាបវត្តិក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឌយ្ហមានស្សាតិ វីតច្ចិតង្គារក្ខណំ. ឆារិកាតិ ភស្មំ. មសីតិ កជ្ជលំ. ន បញ្ញាយិត្ថាតិ ន បស្សិត្ថ, អធិដ្ឋានពលេន សព្ពំ ខណេនេវ អន្តរធាយិត្ថាតិ អត្ថោ. កស្មា បន ថេរោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេសិ, ននុ ភគវតា ឥទ្ធិបាដិហារិយករណំ បដិក្ខិត្តន្តិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ គិហីនំ សម្មុខា បាដិហារិយករណស្ស បដិក្ខិត្តត្តា. តញ្ច ខោ វិកុព្ពនវសេន, ន បនេវំ អធិដ្ឋានវសេន. អយំ បនាយស្មា ធម្មសាមិនា អាណត្តោវ បាដិហារិយំ ទស្សេសិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស អនុបាទាបរិនិព្ពានំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថបរិទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អភេទិ កាយោតិ សព្ពោ ភូតុបាទាយបភេទោ ចតុសន្តតិរូបកាយោ ភិជ្ជិ, អនវសេសតោ ឌយ្ហិ, អន្តរធាយិ, អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបជ្ជិ. និរោធិ សញ្ញាតិ រូបាយតនាទិគោចរតាយ រូបសញ្ញាទិភេទា សព្ពាបិ សញ្ញា អប្បដិសន្ធិកេន និរោធេន និរុជ្ឈិ. វេទនា សីតិភវិំសុ សព្ពាតិ វិបាកវេទនា កិរិយវេទនាតិ សព្ពាបិ វេទនា អប្បដិសន្ធិកនិរោធេន និរុទ្ធត្តា អណុមត្តម្បិ វេទនាទរថស្ស អភាវតោ សីតិភូតា អហេសុំ, កុសលាកុសលវេទនា បន អរហត្តផលក្ខណេយេវ និរោធំ គតា. ‘‘សីតិរហិំសូ’’តិបិ បឋន្តិ, សន្តា និរុទ្ធា អហេសុន្តិ អត្ថោ. វូបសមិំសុ សង្ខារាតិ វិបាកកិរិយប្បភេទា សព្ពេបិ ផស្សាទយោ សង្ខារក្ខន្ធធម្មា អប្បដិសន្ធិកនិរោធេនេវ និរុទ្ធត្តា វិសេសេន ឧបសមិំសុ. វិញ្ញាណំ អត្ថមាគមាតិ វិញ្ញាណម្បិ វិបាកកិរិយប្បភេទំ សព្ពំ អប្បដិសន្ធិកនិរោធេនេវ អត្ថំ វិនាសំ ឧបច្ឆេទំ អគមា អគច្ឆិ.

ឥតិ ភគវា អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស បញ្ចន្នម្បិ ខន្ធានំ បុព្ពេយេវ កិលេសាភិសង្ខារុបាទានស្ស អនវសេសតោ និរុទ្ធត្តា អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ អប្បដិសន្ធិកនិរោធេន និរុទ្ធភាវំ និស្សាយ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.