៨. បាដលិគាមិយវគ្គោ

១. បឋមនិព្ពានបដិសំយុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧១. បាដលិគាមិយវគ្គស្ស បឋមេ និព្ពានបដិសំយុត្តាយាតិ អមតធាតុសន្និស្សិតាយ អសង្ខតធាតុយា បវេទនវសេន បវត្តាយ. ធម្មិយា កថាយាតិ ធម្មទេសនាយ. សន្ទស្សេតីតិ សភាវសរសលក្ខណតោ និព្ពានំ ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ តមេវ អត្ថំ តេ ភិក្ខូ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ តទត្ថគហណេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ តេជេតិ ជោតេតិ. សម្បហំសេតីតិ និព្ពានគុណេហិ សម្មទេវ សព្ពប្បការេហិ តោសេតិ.

អថ វា សន្ទស្សេតីតិ ‘‘សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គា តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; មហាវ. ៨) នយេនេវ សព្ពថា តេន តេន បរិយាយេន តេសំ តេសំ អជ្ឈាសយានុរូបំ សម្មា ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ ‘‘ឥមិនា អរិយមគ្គេន តំ អធិគន្តព្ព’’ន្តិ អធិគមបដិបទាយ សទ្ធិំ តត្ថ ភិក្ខូ និន្នបោណបព្ភារេ ករោន្តោ សម្មា អាទបេតិ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ ឯតំ ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវន្តិ ‘‘មា សម្មាបដិបត្តិយំ បមាទំ អន្តរាវោសានំ អាបជ្ជថ, ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស វីរិយវតោ នយិទំ ទុក្ករំ, តស្មា សីលវិសុទ្ធិអាទិវិសុទ្ធិបដិបទាយ ឧដ្ឋហថ ឃដយថ វាយមេយ្យាថា’’តិ និព្ពានាធិគមាយ ឧស្សាហេតិ, តត្ថ វា ចិត្តំ វោទបេតិ. សម្បហំសេតីតិ ‘‘មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ អាលយសមុគ្ឃាតោ’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០), រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ (សំ. និ. ៤.៣៦៧; ឥតិវុ. ៤៤), អសង្ខតន្តិ (សំ. និ. ៤.៣៦៧), អមតញ្ច សន្តន្តិអាទិនា ច អនេកបរិយាយេន (សំ. និ. ៤.៤០៩) និព្ពានានិសំសប្បកាសនេន តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តំ តោសេន្តោ ហាសេន្តោ សម្បហំសេតិ សមស្សាសេតិ.

តេធាតិ តេ ឥធ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ ‘‘អត្ថិ កិញ្ចិ អយំ នោ អត្ថោ អធិគន្តព្ពោ’’តិ ឯវំ សល្លក្ខេត្វា តាយ ទេសនាយ អត្ថិកា ហុត្វា. មនសិ កត្វាតិ ចិត្តេ ឋបេត្វា អនញ្ញវិហិតា តំ ទេសនំ អត្តនោ ចិត្តគតមេវ កត្វា. សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វាតិ សព្ពេន ការកចិត្តេន អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា ទេសនំ អាវជ្ជេត្វា, តគ្គតមេវ អាភោគំ កត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វាតិ សព្ពស្មា ចិត្តតោ ទេសនំ សម្មា អនុ អនុ អាហរិត្វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ទេសេន្តស្ស យេហិ ចិត្តេហិ ទេសនា កតា, សព្ពស្មា ចិត្តតោ បវត្តំ ទេសនំ ពហិ គន្តុំ អទេន្តោ សម្មា អវិបរីតំ អនុ អនុ អាហរិត្វា អត្តនោ ចិត្តសន្តានំ អាហរិត្វា យថាទេសិតទេសិតំ ទេសនំ សុដ្ឋុ ឧបធារេត្វា. ឱហិតសោតាតិ អវហិតសោតា, សុដ្ឋុ ឧបិតសោតា. ឱហិតសោតាតិ វា អវិក្ខិត្តសោតា. តមេវ ឧបលព្ភមានោបិ ហិ សវនេ អវិក្ខេបោ សតិសំវរោ វិយ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ សោតិន្ទ្រិយេបិ វត្តុមរហតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អដ្ឋិំ កត្វា’’តិអាទីហិ ចតូហិបិ បទេហិ តេសំ ភិក្ខូនំ តប្បរភាវតោ សវនេ អាទរទីបនេន សក្កច្ចសវនំ ទស្សេតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ ភិក្ខូនំ តស្សា និព្ពានបដិសំយុត្តាយ ធម្មកថាយ សវនេ អាទរការិតំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ និព្ពានស្ស តព្ពិធុរធម្មទេសនាមុខេន បរមត្ថតោ វិជ្ជមានភាវវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អត្ថីតិ វិជ្ជតិ, បរមត្ថតោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. ភិក្ខវេតិ តេសំ ភិក្ខូនំ អាលបនំ. ននុ ច ឧទានំ នាម បីតិសោមនស្សសមុដ្ឋាបិតោ វា ធម្មសំវេគសមុដ្ឋាបិតោ វា ធម្មបដិគ្គាហកនិរបេក្ខោ ឧទាហារោ, តថា ចេវ ឯត្តកេសុ សុត្តេសុ អាគតំ, ឥធ កស្មា ភគវា ឧទានេន្តោ តេ ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ? តេសំ ភិក្ខូនំ សញ្ញាបនត្ថំ. និព្ពានបដិសំយុត្តញ្ហិ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេត្វា និព្ពានគុណានុស្សរណេន ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សា ឧទានំ ឧទានេសិ. ឥធ និព្ពានវជ្ជោ សព្ពោ សភាវធម្មោ បច្ចយាយត្តវុត្តិកោវ ឧបលព្ភតិ, ន បច្ចយនិរបេក្ខោ. អយំ បន និព្ពានធម្មោ កតមបច្ចយេ ឧបលព្ភតីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តេ ច សញ្ញាបេតុកាមោ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតន’’ន្តិអាទិមាហ, ន ឯកន្តតោវ តេ បដិគ្គាហកេ កត្វាតិ វេទិតព្ពំ. តទាយតនន្តិ តំ ការណំ. ទការោ បទសន្ធិករោ. និព្ពានញ្ហិ មគ្គផលញាណាទីនំ អារម្មណបច្ចយភាវតោ រូបាទីនិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណបច្ចយភូតានីតិ ការណដ្ឋេន ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯត្តាវតា ច ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវំ បវេទេសិ.

តត្រាយំ ធម្មន្វយោ – ឥធ សង្ខតធម្មានំ វិជ្ជមានត្តា អសង្ខតាយបិ ធាតុយា ភវិតព្ពំ តប្បដិបក្ខត្តា សភាវធម្មានំ. យថា ហិ ទុក្ខេ វិជ្ជមានេ តប្បដិបក្ខភូតំ សុខម្បិ វិជ្ជតិយេវ, តថា ឧណ្ហេ វិជ្ជមានេ សីតម្បិ វិជ្ជតិ, បាបធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ កល្យាណធម្មាបិ វិជ្ជន្តិ ឯវ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘យថាបិ ទុក្ខេ វិជ្ជន្តេ, សុខំ នាមបិ វិជ្ជតិ;

ឯវំ ភវេ វិជ្ជមានេ, វិភវោបិ ឥច្ឆិតព្ពកោ.

‘‘យថាបិ ឧណ្ហេ វិជ្ជន្តេ, អបរំ វិជ្ជតិ សីតលំ;

ឯវំ តិវិធគ្គិ វិជ្ជន្តេ, និព្ពានំ ឥច្ឆិតព្ពកំ.

‘‘យថាបិ បាបេ វិជ្ជន្តេ, កល្យាណមបិ វិជ្ជតិ;

ឯវមេវ ជាតិ វិជ្ជន្តេ, អជាតិមបិ ឥច្ឆិតព្ពក’’ន្តិអាទិ. (ពុ. វំ. ២.១០-១២) –

អបិច និព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវវិចារណំ បរតោ អាវិភវិស្សតិ.

ឯវំ ភគវា អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវំ សម្មុខេន ទស្សេត្វា ឥទានិ តព្ពិធុរធម្មាបោហនមុខេនស្ស សភាវំ ទស្សេតុំ, ‘‘យត្ថ នេវ បថវី ន អាបោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា និព្ពានំ សព្ពសង្ខារវិធុរសភាវំ យថា សង្ខតធម្មេសុ កត្ថចិ នត្ថិ, តថា តត្ថបិ សព្ពេ សង្ខតធម្មា. ន ហិ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ សមោធានំ សម្ភវតិ. តត្រាយំ អត្ថវិភាវនា – យត្ថ យស្មិំ និព្ពានេ យស្សំ អសង្ខតធាតុយំ នេវ កក្ខឡលក្ខណា បថវីធាតុ អត្ថិ, ន បគ្ឃរណលក្ខណា អាបោធាតុ, ន ឧណ្ហលក្ខណា តេជោធាតុ, ន វិត្ថម្ភនលក្ខណា វាយោធាតុ អត្ថិ. ឥតិ ចតុមហាភូតាភាវវចនេន យថា សព្ពស្សបិ ឧបាទារូបស្ស អភាវោ វុត្តោ ហោតិ តន្និស្សិតត្តា. ឯវំ អនវសេសតោ កាមរូបភវស្ស តត្ថ អភាវោ វុត្តោ ហោតិ តទាយត្តវុត្តិភាវតោ. ន ហិ មហាភូតនិស្សយេន វិនា បញ្ចវោការភវោ ឯកវោការភវោ វា សម្ភវតីតិ.

ឥទានិ អរូបសភាវត្តេបិ និព្ពានស្ស អរូបភវបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ តត្ថ អភាវំ ទស្សេតុំ, ‘‘ន អាកាសានញ្ចាយតនំ…បេ… ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ន អាកាសានញ្ចាយតនន្តិ សទ្ធិំ អារម្មណេន កុសលវិបាកកិរិយភេទោ តិវិធោបិ អាកាសានញ្ចាយតនចិត្តុប្បាទោ នត្ថីតិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. យទគ្គេន ច និព្ពានេ កាមលោកាទីនំ អភាវោ ហោតិ, តទគ្គេន តត្ថ ឥធលោកបរលោកានម្បិ អភាវោតិ អាហ – ‘‘នាយំ លោកោ ន បរលោកោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យ្វាយំ ‘‘ឥត្ថត្តំ ទិដ្ឋធម្មោ ឥធលោកោ’’តិ ច លទ្ធវោហារោ ខន្ធាទិលោកោ, យោ ច ‘‘តតោ អញ្ញថា បរោ អភិសម្បរាយោ’’តិ ច លទ្ធវោហារោ ខន្ធាទិលោកោ, តទុភយម្បិ តត្ថ នត្ថីតិ. ន ឧភោ ចន្ទិមសូរិយាតិ យស្មា រូបគតេ សតិ តមោ នាម សិយា, តមស្ស ច វិធមនត្ថំ ចន្ទិមសូរិយេហិ វត្តិតព្ពំ. សព្ពេន សព្ពំ បន យត្ថ រូបគតមេវ នត្ថិ, កុតោ តត្ថ តមោ. តមស្ស វា វិធមនា ចន្ទិមសូរិយា, តស្មា ចន្ទិមា សូរិយោ ចាតិ ឧភោបិ តត្ថ និព្ពានេ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាលោកសភាវតំយេវ និព្ពានស្ស ទស្សេតិ.

ឯត្តាវតា ច អនភិសមេតាវីនំ ភិក្ខូនំ អនាទិមតិសំសារេ សុបិនន្តេបិ អននុភូតបុព្ពំ បរមគម្ភីរំ អតិទុទ្ទសំ សណ្ហសុខុមំ អតក្កាវចរំ អច្ចន្តសន្តំ បណ្ឌិតវេទនីយំ អតិបណីតំ អមតំ និព្ពានំ វិភាវេន្តោ បឋមំ តាវ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតន’’ន្តិ តស្ស អត្ថិភាវា តេសំ អញ្ញាណាទីនិ អបនេត្វា ‘‘យត្ថ នេវ បថវី …បេ… ន ឧភោ ចន្ទិមសូរិយា’’តិ តទញ្ញធម្មាបោហនមុខេន តំ វិភាវេតិ ធម្មរាជា. តេន បថវីអាទិសព្ពសង្ខតធម្មវិធុរសភាវា យា អសង្ខតា ធាតុ, តំ និព្ពានន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តេនេវាហ, ‘‘តត្រាបាហំ, ភិក្ខវេ, នេវ អាគតិំ វទាមី’’តិ.

តត្ថ តត្រាតិ តស្មិំ. អបិសទ្ទោ សមុច្ចយេ. អហំ, ភិក្ខវេ, យត្ថ សង្ខារបវត្តេ កុតោចិ កស្សចិ អាគតិំ ន វទាមិ យថាបច្ចយំ តត្ថ ធម្មមត្តស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. ឯវំ តស្មិម្បិ អាយតនេ និព្ពានេ កុតោចិ អាគតិំ អាគមនំ នេវ វទាមិ អាគន្តព្ពដ្ឋានតាយ អភាវតោ. ន គតិន្តិ កត្ថចិ គមនំ ន វទាមិ គន្តព្ពដ្ឋានតាយ អភាវតោ. ន ហិ តត្ថ សត្តានំ ឋបេត្វា ញាណេន អារម្មណករណំ អាគតិគតិយោ សម្ភវន្តិ, នាបិ ឋិតិចុតូបបត្តិយោ វទាមិ. ‘‘តទាបហ’’ន្តិបិ បាឡិ. តស្សត្ថោ – តម្បិ អាយតនំ គាមន្តរតោ គាមន្តរំ វិយ ន អាគន្តព្ពតាយ ន អាគតិ, ន គន្តព្ពតាយ ន គតិ, បថវីបព្ពតាទិ វិយ អបតិដ្ឋានតាយ ន ឋិតិ, អបច្ចយត្តា វា ឧប្បាទាភាវោ, តតោ អមតសភាវត្តា ចវនាភាវោ, ឧប្បាទនិរោធាភាវតោ ចេវ តទុភយបរិច្ឆិន្នាយ ឋិតិយា ច អភាវតោ ន ឋិតិំ ន ចុតិំ ន ឧបបត្តិំ វទាមិ. កេវលំ បន តំ អរូបសភាវត្តា អបច្ចយត្តា ច ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតន្តិ អប្បតិដ្ឋំ. តត្ថ បវត្តាភាវតោ បវត្តប្បដិបក្ខតោ ច អប្បវត្តំ. អរូបសភាវត្តេបិ វេទនាទយោ វិយ កស្សចិបិ អារម្មណស្ស អនាលម្ពនតោ ឧបត្ថម្ភនិរបេក្ខតោ ច អនារម្មណមេវ តំ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុត្តំ និព្ពានំ. អយញ្ច ឯវសទ្ទោ អប្បតិដ្ឋមេវ អប្បវត្តមេវាតិ បទទ្វយេនបិ យោជេតព្ពោ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ យទិទំ ‘‘អប្បតិដ្ឋ’’ន្តិអាទីហិ វចនេហិ វណ្ណិតំ ថោមិតំ យថាវុត្តលក្ខណំ និព្ពានំ, ឯសោ ឯវ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តោ បរិយោសានំ តទធិគមេ សតិ សព្ពទុក្ខាភាវតោ. តស្មា ‘‘ទុក្ខស្ស អន្តោ’’តិ អយមេវ តស្ស សភាវោតិ ទស្សេតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយនិព្ពានបដិសំយុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧២. ទុតិយេ ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ និព្ពានស្ស បកតិយា គម្ភីរភាវតោ ទុទ្ទសភាវទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ. តត្ថ ទុទ្ទសន្តិ សភាវគម្ភីរត្តា អតិសុខុមសណ្ហសភាវត្តា ច អនុបចិតញាណសម្ភារេហិ បស្សិតុំ ន សក្កាតិ ទុទ្ទសំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តញ្ហិ តេ, មាគណ្ឌិយ, អរិយំ បញ្ញាចក្ខុ នត្ថិ, យេន ត្វំ អារោគ្យំ ជានេយ្យាសិ, និព្ពានម្បិ បស្សេយ្យាសី’’តិ (ម. និ. ២.២១៨). អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘ឥទម្បិ ខោ ឋានំ ទុទ្ទសំ, យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិអាទិ (មហាវ. ៨; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧). អនតន្តិ រូបាទិអារម្មណេសុ, កាមាទីសុ ច ភវេសុ នមនតោ តន្និន្នភាវេន បវត្តិតោ សត្តានញ្ច តត្ថ នមនតោ តណ្ហា នតា នាម, នត្ថិ ឯត្ថ នតាតិ អនតំ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ. ‘‘អនន្ត’’ន្តិបិ បឋន្តិ, និច្ចសភាវត្តា អន្តវិរហិតំ, អចវនធម្មំ និរោធំ អមតន្តិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘អនន្ត’’ន្តិ បទស្ស ‘‘អប្បមាណ’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ទុទ្ទស’’ន្តិ ឥមិនា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេហិ រាគាទិកិលេសេហិ ចិរកាលភាវិតត្តា សត្តានំ អបច្ចយភាវនា ន សុករាតិ និព្ពានស្ស កិច្ឆេន អធិគមនីយតំ ទស្សេតិ. ន ហិ សច្ចំ សុទស្សនន្តិ ឥមិនាបិ តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. តត្ថ សច្ចន្តិ និព្ពានំ. តញ្ហិ កេនចិ បរិយាយេន អសន្តសភាវាភាវតោ ឯកន្តេនេវ សន្តត្តា អវិបរីតដ្ឋេន សច្ចំ. ន ហិ តំ សុទស្សនំ ន សុខេន បស្សិតព្ពំ, សុចិរម្បិ កាលំ បុញ្ញញាណសម្ភារេ សមានេន្តេហិបិ កសិរេនេវ សមធិគន្តព្ពតោ. តថា ហិ វុត្តំ ភគវតា – ‘‘កិច្ឆេន មេ អធិគត’’ន្តិ (មហាវ. ៨; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧).

បដិវិទ្ធា តណ្ហា ជានតោ បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចនន្តិ តញ្ច និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន អភិសមេន្តេន វិសយតោ កិច្ចតោ ច អារម្មណតោ ច អារម្មណប្បដិវេធេន អសម្មោហប្បដិវេធេន ច បដិវិទ្ធំ, យថាបរិញ្ញាភិសមយវសេន ទុក្ខសច្ចំ, ភាវនាភិសមយវសេន មគ្គសច្ចញ្ច អសម្មោហតោ បដិវិទ្ធំ ហោតិ, ឯវំ បហានាភិសមយវសេន អសម្មោហតោ ច បដិវិទ្ធា តណ្ហា ហោតិ. ឯវញ្ច ចត្តារិ សច្ចានិ យថាភូតំ អរិយមគ្គបញ្ញាយ ជានតោ បស្សតោ ភវាទីសុ នតភូតា តណ្ហា នត្ថិ, តទភាវេ សព្ពស្សបិ កិលេសវដ្ដស្ស អភាវោ, តតោវ កម្មវិបាកវដ្ដានំ អសម្ភវោយេវាតិ ឯវំ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ អនវសេសវដ្ដទុក្ខវូបសមហេតុភូតំ អមតមហានិព្ពានស្ស អានុភាវំ បកាសេសិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយនិព្ពានបដិសំយុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧៣. តតិយេ អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ តទា កិរ ភគវតា អនេកបរិយាយេន សំសារស្ស អាទីនវំ បកាសេត្វា សន្ទស្សនាទិវសេន និព្ពានបដិសំយុត្តាយ ធម្មទេសនាយ កតាយ តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ សំសារោ ភគវតា អវិជ្ជាទីហិ ការណេហិ សហេតុកោ បកាសិតោ, និព្ពានស្ស បន តទុបសមស្ស ន កិញ្ចិ ការណំ វុត្តំ, តយិទំ អហេតុកំ, កថំ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភតី’’តិ. អថ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតំ យថាវុត្តំ បរិវិតក្កសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តេសំ ភិក្ខូនំ វិមតិវិធមនត្ថញ្ចេវ ឥធ សមណព្រាហ្មណានំ ‘‘និព្ពានំ និព្ពានន្តិ វាចាវត្ថុមត្តមេវ, នត្ថិ ហិ បរមត្ថតោ និព្ពានំ នាម អនុបលព្ភមានសភាវត្តា’’តិ លោកាយតិកាទយោ វិយ វិប្បដិបន្នានំ ពហិទ្ធា ច បុថុទិដ្ឋិគតិកានំ មិច្ឆាវាទភញ្ជនត្ថញ្ច ឥមំ អមតមហានិព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតន្តិ សព្ពានិបិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. អថ វា វេទនាទយោ វិយ ហេតុបច្ចយសមវាយសង្ខាតាយ ការណសាមគ្គិយា ន ជាតំ ន និព្ពត្តន្តិ អជាតំ, ការណេន វិនា, សយមេវ វា ន ភូតំ ន បាតុភូតំ ន ឧប្បន្នន្តិ អភូតំ, ឯវំ អជាតត្តា អភូតត្តា ច យេន កេនចិ ការណេន ន កតន្តិ អកតំ, ជាតភូតកតសភាវោ ច នាមរូបានំ សង្ខតធម្មានំ ហោតិ, ន អសង្ខតសភាវស្ស និព្ពានស្សាតិ ទស្សនត្ថំ អសង្ខតន្តិ វុត្តំ. បដិលោមតោ វា សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ, តថា ន សង្ខតំ សង្ខតលក្ខណរហិតន្តិ អសង្ខតន្តិ. ឯវំ អនេកេហិ ការណេហិ និព្ពត្តិតភាវេ បដិសិទ្ធេ ‘‘សិយា នុ ខោ ឯកេនេវ ការណេន កត’’ន្តិ អាសង្កាយ ‘‘ន យេន កេនចិ កត’’ន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អកត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ អបច្ចយម្បិ សមានំ ‘‘សយមេវ នុ ខោ ឥទំ ភូតំ បាតុភូត’’ន្តិ អាសង្កាយ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘អភូត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អយញ្ចេតស្ស អសង្ខតាកតាភូតភាវោ សព្ពេន សព្ពំ អជាតិធម្មត្តា’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘អជាត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវមេតេសំ ចតុន្នម្បិ បទានំ សាត្ថកភាវំ វិទិត្វា ‘‘តយិទំ និព្ពានំ អត្ថិ, ភិក្ខវេ’’តិ បរមត្ថតោ និព្ពានស្ស អត្ថិភាវោ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ឧទានេន្តេន ភគវតា, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាលបនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ សត្ថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ វត្វា តត្ថ ហេតុំ ទស្សេន្តោ ‘‘នោ ចេតំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, យទិ អជាតាទិសភាវា អសង្ខតា ធាតុ ន អភវិស្ស ន សិយា, ឥធ លោកេ ជាតាទិសភាវស្ស រូបាទិក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ អនវសេសវូបសមោ ន បញ្ញាយេយ្យ ន ឧបលព្ភេយ្យ ន សម្ភវេយ្យ. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អរិយមគ្គធម្មា អនវសេសកិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តិ. តេនេត្ថ សព្ពស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អប្បវត្តិ អបគមោ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ.

ឯវំ ព្យតិរេកវសេន និព្ពានស្ស អត្ថិភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អន្វយវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ, ‘‘យស្មា ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ វុត្តត្ថមេវ. ឯត្ថ ច យស្មា ‘‘អបច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧, ៨), អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតនំ, យត្ថ នេវ បថវី (ឧទា. ៧១), ឥទម្បិ ខោ ឋានំ ទុទ្ទសំ, យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ (មហាវ. ៨; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧), អសង្ខតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ អសង្ខតគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទីហិ (សំ. និ. ៤.៣៦៦-៣៦៧) អនេកេហិ សុត្តបទេហិ, ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាត’’ន្តិ ឥមិនាបិ ច សុត្តេន និព្ពានធាតុយា បរមត្ថតោ សម្ភវោ សព្ពលោកំ អនុកម្បមានេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទេសិតោ, តស្មា យទិបិ តត្ថ អបច្ចក្ខការីនម្បិ វិញ្ញូនំ កង្ខា វា វិមតិ វា នត្ថិយេវ. យេ បន បរនេយ្យពុទ្ធិនោ បុគ្គលា, តេសំ វិមតិវិនោទនត្ថំ អយមេត្ថ អធិប្បាយនិទ្ធារណមុខេន យុត្តិវិចារណា – យថា បរិញ្ញេយ្យតាយ សឧត្តរានំ កាមានំ រូបាទីនញ្ច បដិបក្ខភូតំ តព្ពិធុរសភាវំ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ តំសភាវានំ សព្ពេសម្បិ សង្ខតធម្មានំ បដិបក្ខភូតេន តព្ពិធុរសភាវេន និស្សរណេន ភវិតព្ពំ. យញ្ចេតំ និស្សរណំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. កិញ្ច ភិយ្យោ សង្ខតធម្មារម្មណំ វិបស្សនាញាណំ អបិ អនុលោមញាណំ កិលេសេ សមុច្ឆេទវសេន បជហិតុំ ន សក្កោតិ. តថា សម្មុតិសច្ចារម្មណំ បឋមជ្ឈានាទីសុ ញាណំ វិក្ខម្ភនវសេនេវ កិលេសេ បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន. ឥតិ សង្ខតធម្មារម្មណស្ស សម្មុតិសច្ចារម្មណស្ស ច ញាណស្ស កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បហានេ អសមត្ថភាវតោ តេសំ សមុច្ឆេទប្បហានករស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស តទុភយវិបរីតសភាវេន អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ ឥទំ និព្ពានបទស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវជោតកំ វចនំ អវិបរីតត្ថំ ភគវតា ភាសិតត្តា. យញ្ហិ ភគវតា ភាសិតំ, តំ អវិបរីតត្ថំ បរមត្ថំ យថា តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (អ. និ. ៣.១៣៧; មហានិ. ២៧), តថា និព្ពានសទ្ទោ កត្ថចិ វិសយេ យថាភូតបរមត្ថវិសយោ ឧបចារមត្តវុត្តិសព្ភាវតោ សេយ្យថាបិ សីហសទ្ទោ. អថ វា អត្ថេវ បរមត្ថតោ អសង្ខតា ធាតុ, ឥតរតព្ពិបរីតវិនិមុត្តសភាវត្តា សេយ្យថាបិ បថវីធាតុ វេទនាតិ. ឯវមាទីហិ នយេហិ យុត្តិតោបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវោ វេទិតព្ពោ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថនិព្ពានបដិសំយុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧៤. ចតុត្ថេ អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ តទា កិរ ភគវតា អនេកបរិយាយេន សន្ទស្សនាទិវសេន និព្ពានបដិសំយុត្តាយ ធម្មទេសនាយ កតាយ តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ តាវ ភគវតា អមតមហានិព្ពានធាតុយា អនេកាការវោការំ អានិសំសំ ទស្សេន្តេន អនញ្ញសាធារណោ អានុភាវោ បកាសិតោ, អធិគមូបាយោ បនស្សា ន ភាសិតោ, កថំ នុ ខោ បដិបជ្ជន្តេហិ អម្ហេហិ អយំ អធិគន្តព្ពា’’តិ. អថ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតំ យថាវុត្តបរិវិតក្កសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តណ្ហាវសេន កត្ថចិ អនិស្សិតស្ស បស្សទ្ធកាយចិត្តស្ស វីថិបដិបន្នវិបស្សនស្ស អរិយមគ្គេន អនវសេសតោ តណ្ហាបហានេន និព្ពានាធិគមវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ និស្សិតស្ស ចលិតន្តិ រូបាទិសង្ខារេ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ និស្សិតស្ស ចលិតំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តណ្ហាទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ហោតិ. អប្បហីនតណ្ហាទិដ្ឋិកស្ស ហិ បុគ្គលស្ស សុខាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តានិ អភិភុយ្យ វិហរិតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘មម វេទនា, អហំ វេទិយាមី’’តិអាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋិគាហវសេន កុសលប្បវត្តិតោ ចិត្តសន្តានស្ស ចលនំ កម្បនំ, អវក្ខលិតំ វា ហោតីតិ អត្ថោ. អនិស្សិតស្ស ចលិតំ នត្ថីតិ យោ បន វិសុទ្ធិបដិបទំ បដិបជ្ជន្តោ សមថវិបស្សនាហិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ វិក្ខម្ភេត្វា អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ វិហរតិ, តស្ស តំ អនិស្សិតស្ស យថាវុត្តំ ចលិតំ អវក្ខលិតំ, វិប្ផន្ទិតំ វា នត្ថិ ការណស្ស សុវិក្ខម្ភិតត្តា.

ចលិតេ អសតីតិ យថាវុត្តេ ចលិតេ អសតិ យថា តណ្ហាទិដ្ឋិគាហា នប្បវត្តន្តិ, តថា វីថិបដិបន្នាយ វិបស្សនាយ តំ ឧស្សុក្កន្តស្ស. បស្សទ្ធីតិ វិបស្សនាចិត្តសហជាតានំ កាយចិត្តានំ សារម្ភករកិលេសវូបសមិនី ទុវិធាបិ បស្សទ្ធិ ហោតិ. បស្សទ្ធិយា សតិ នតិ ន ហោតីតិ បុព្ពេនាបរំ វិសេសយុត្តាយ បស្សទ្ធិយា សតិ អនវជ្ជសុខាធិដ្ឋានំ សមាធិំ វឌ្ឍេត្វា តំ បញ្ញាយ សមវាយករណេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ យោជេត្វា មគ្គបរម្បរាយ កិលេសេ ខេបេន្តស្ស កាមភវាទីសុ នមនតោ ‘‘នតី’’តិ លទ្ធនាមា តណ្ហា អរហត្តមគ្គក្ខណេ អនវសេសតោ ន ហោតិ, អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតត្តា ន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

នតិយា អសតីតិ អរហត្តមគ្គេន តណ្ហាយ សុប្បហីនត្តា ភវាទិអត្ថាយ អាលយនិកន្តិ បរិយុដ្ឋានេ អសតិ. អាគតិគតិ ន ហោតីតិ បដិសន្ធិវសេន ឥធ អាគតិ អាគមនំ ចុតិវសេន គតិ ឥតោ បរលោកគមនំ បេច្ចភាវោ ន ហោតិ ន បវត្តតិ. អាគតិគតិយា អសតីតិ វុត្តនយេន អាគតិយា ច គតិយា ច អសតិ. ចុតូបបាតោ ន ហោតីតិ អបរាបរំ ចវនុបបជ្ជនំ ន ហោតិ ន បវត្តតិ. អសតិ ហិ កិលេសវដ្ដេ កម្មវដ្ដំ បច្ឆិន្នមេវ, បច្ឆិន្នេ ច តស្មិំ កុតោ វិបាកវដ្ដស្ស សម្ភវោ. តេនាហ – ‘‘ចុតូបបាតេ អសតិ នេវិធ ន ហុរ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ពាហិយសុត្តេ វិត្ថារតោ វុត្តមេវ. តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា ឥធាបិ តេសំ ភិក្ខូនំ អនវសេសតោ វដ្ដទុក្ខវូបសមហេតុភូតំ អមតមហានិព្ពានស្ស អានុភាវំ សម្មាបដិបត្តិយា បកាសេតិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចុន្ទសុត្តវណ្ណនា

៧៥. បញ្ចមេ មល្លេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេនាតិ គុណមហត្តសង្ខ្យាមហត្តេហិ មហតា. សោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃោ សីលាទិគុណវិសេសយោគេនបិ មហា តត្ថ សព្ពបច្ឆិមកស្ស សោតាបន្នភាវតោ, សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហា អបរិច្ឆិន្នគណនត្តា. អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនតោ បដ្ឋាយ ហិ អាគតាគតា ភិក្ខូ ន បក្កមិំសុ. ចុន្ទស្សាតិ ឯវំនាមកស្ស. កម្មារបុត្តស្សាតិ សុវណ្ណការបុត្តស្ស. សោ កិរ អឌ្ឍោ មហាកុដុម្ពិកោ ភគវតោ បឋមទស្សនេនេវ សោតាបន្នោ ហុត្វា អត្តនោ អម្ពវនេ សត្ថុវសនានុច្ឆវិកំ គន្ធកុដិំ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានឧបដ្ឋានសាលាកុដិមណ្ឌបចង្កមនាទិកេ ច សម្បាទេត្វា បាការបរិក្ខិត្តំ ទ្វារកោដ្ឋកយុត្តំ វិហារំ កត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស និយ្យាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តត្រ សុទំ ភគវា បាវាយំ វិហរតិ ចុន្ទស្ស កម្មារបុត្តស្ស អម្ពវនេ’’តិ.

បដិយាទាបេត្វាតិ សម្បាទេត្វា. ‘‘សូករមទ្ទវន្តិ សូករស្ស មុទុសិនិទ្ធំ បវត្តមំស’’ន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘សូករមទ្ទវន្តិ ន សូករមំសំ, សូករេហិ មទ្ទិតវំសកឡីរោ’’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ ‘‘សូករេហិ មទ្ទិតប្បទេសេ ជាតំ អហិឆត្តក’’ន្តិ. អបរេ បន ‘‘សូករមទ្ទវំ នាម ឯកំ រសាយន’’ន្តិ ភណិំសុ. តញ្ហិ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ ‘‘អជ្ជ ភគវា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ សុត្វា ‘‘អប្បេវ នាម នំ បរិភុញ្ជិត្វា ចិរតរំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ សត្ថុ ចិរជីវិតុកម្យតាយ អទាសីតិ វទន្តិ.

តេន មំ បរិវិសាតិ តេន មមំ ភោជេហិ. កស្មា ភគវា ឯវមាហ? បរានុទ្ទយតាយ. តញ្ច ការណំ បាឡិយំ វុត្តមេវ. តេន អភិហដភិក្ខាយ បរេសំ អបរិភោគារហតោ ច តថា វត្តុំ វដ្ដតីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តស្មិំ កិរ សូករមទ្ទវេ ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ទេវតា ឱជំ បក្ខិបិំសុ. តស្មា តំ អញ្ញោ កោចិ សម្មា ជីរាបេតុំ ន សក្កោតិ, តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា បរូបវាទមោចនត្ថំ ‘‘នាហំ តំ, ចុន្ទ, បស្សាមី’’តិអាទិនា សីហនាទំ នទិ. យេ ហិ បរេ ឧបវទេយ្យុំ ‘‘អត្តនា បរិភុត្តាវសេសំ នេវ ភិក្ខូនំ, ន អញ្ញេសំ មនុស្សានំ អទាសិ, អាវាដេ និខណាបេត្វា វិនាសេសី’’តិ, ‘‘តេសំ វចនោកាសោ មា ហោតូ’’តិ បរូបវាទមោចនត្ថំ សីហនាទំ នទិ.

តត្ថ សទេវកេតិអាទីសុ សហ ទេវេហីតិ សទេវកោ, សហ មារេនាតិ សមារកោ, សហ ព្រហ្មុនាតិ សព្រហ្មកោ, សហ សមណព្រាហ្មណេហីតិ សស្សមណព្រាហ្មណី, បជាតត្តា បជា, សហ ទេវមនុស្សេហីតិ សទេវមនុស្សា. តស្មិំ សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ, សស្សមណព្រាហ្មណីវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច, បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកវសេន, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. អបរោ នយោ – សទេវកវចនេន អរូបាវចរលោកោ គហិតោ, សមារកវចនេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ, សព្រហ្មកវចនេន រូបី ព្រហ្មលោកោ, សស្សមណព្រាហ្មណវចនេន ចតុបរិសវសេន សម្មុតិទេវេហិ សហ មនុស្សលោកោ, អវសេសសត្តលោកោ វា គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ភុត្តាវិស្សាតិ ភុត្តវតោ. ខរោតិ ផរុសោ. អាពាធោតិ វិសភាគរោគោ. បពាឡ្ហាតិ ពលវតិយោ. មារណន្តិកាតិ មរណន្តា មរណសមីបបាបនសមត្ថា. សតោ សម្បជានោ អធិវាសេសីតិ សតិំ ឧបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អធិវាសេសិ. អវិហញ្ញមានោតិ វេទនានុវត្តនវសេន អសល្លក្ខិតធម្មោ វិយ អបរាបរំ បរិវត្តនំ អករោន្តោ អបីឡិយមានោ អទុក្ខិយមានោ វិយ អធិវាសេសិ. ភគវតោ ហិ វេឡុវគាមកេយេវ តា វេទនា ឧប្បន្នា, សមាបត្តិពលេន បន វិក្ខម្ភិតា យាវ បរិនិព្ពានទិវសា ន ឧប្បជ្ជិំសុ ទិវសេ ទិវសេ សមាបត្តីហិ បដិបណាមនតោ. តំ ទិវសំ បន បរិនិព្ពាយិតុកាមោ ‘‘កោដិសហស្សហត្ថីនំ ពលំ ធារេន្តានំ វជិរសង្ឃាតសមានកាយានំ អបរិមិតកាលំ ឧបចិតបុញ្ញសម្ភារានម្បិ ភវេ សតិ ឯវរូបា វេទនា បវត្តន្តិ, កិមង្គំ បន អញ្ញេស’’ន្តិ សត្តានំ សំវេគជននត្ថំ សមាបត្តិំ ន សមាបជ្ជិ, តេន វេទនា ខរា វត្តិំសុ. អាយាមាតិ ឯហិ យាម.

ចុន្ទស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វាតិអាទិកា អបរភាគេ ធម្មសង្គាហកេហិ ឋបិតា គាថា. តត្ថ ភុត្តស្ស ច សូករមទ្ទវេនាតិ ភុត្តស្ស ឧទបាទិ, ន បន ភុត្តបច្ចយា. យទិ ហិ អភុត្តស្ស ឧប្បជ្ជិស្សា, អតិខរោ អភវិស្សា, សិនិទ្ធភោជនំ បន ភុត្តត្តា តនុកា វេទនា អហោសិ, តេនេវ បទសា គន្តុំ អសក្ខិ. ឯតេន យ្វាយំ ‘‘យស្ស តំ បរិភុត្តំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆេយ្យ អញ្ញត្រ តថាគតស្សា’’តិ សីហនាទោ នទិតោ, តស្ស សាត្ថកតា ទស្សិតា. ពុទ្ធានញ្ហិ អដ្ឋានេ គជ្ជិតំ នាម នត្ថិ. យស្មា តំ បរិភុត្តំ ភគវតោ ន កិញ្ចិ វិការំ ឧប្បាទេសិ, កម្មេន បន លទ្ធោកាសេន ឧប្បាទិយមានំ វិការំ អប្បមត្តតាយ ឧបសមេន្តោ សរីរេ ពលំ ឧប្បាទេសិ, យេន យថា វក្ខមានំ តិវិធំ បយោជនំ សម្បាទេសិ, តស្មា សម្មទេវ តំ បរិណាមំ គតំ, មារណន្តិកត្តា បន វេទនានំ អវិញ្ញាតំ អបាកដំ អហោសីតិ. វិរិច្ចមានោតិ អភិណ្ហំ បវត្តលោហិតវិរេចនោវ សមានោ. អវោចាតិ អត្តនា ឥច្ឆិតដ្ឋានេ បរិនិព្ពានត្ថាយ ឯវមាហ.

កស្មា បន ភគវា ឯវំ រោគេ ឧប្បន្នេ កុសិនារំ អគមាសិ, កិំ អញ្ញត្ថ ន សក្កា បរិនិព្ពាយិតុន្តិ? បរិនិព្ពាយិតុំ នាម ន កត្ថចិ ន សក្កា, ឯវំ បន ចិន្តេសិ – មយិ កុសិនារំ គតេ មហាសុទស្សនសុត្តទេសនាយ (ទី. និ. ២.២៤១) អដ្ឋុប្បត្តិ ភវិស្សតិ, តាយ យា ទេវលោកេ អនុភវិតព្ពសទិសា សម្បត្តិ មនុស្សលោកេ មយា អនុភូតា, តំ ទ្វីហិ ភាណវារេហិ បដិមណ្ឌេត្វា ទេសេស្សាមិ, តំ សុត្វា ពហូ ជនា កុសលំ កត្តព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ. សុភទ្ទោបិ កត្ថ មំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនបរិយោសានេ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា មយិ ធរន្តេយេវ អរហត្តំ បត្វា បច្ឆិមសាវកោ នាម ភវិស្សតិ. អញ្ញត្ថ មយិ បរិនិព្ពុតេ ធាតុនិមិត្តំ មហាកលហោ ភវិស្សតិ, លោហិតំ នទី វិយ សន្ទិស្សតិ. កុសិនារាយំ បន បរិនិព្ពុតេ ទោណព្រាហ្មណោ តំ វិវាទំ វូបសមេត្វា ធាតុយោ វិភជិត្វា ទស្សតីតិ ឥមានិ តីណិ ការណានិ បស្សន្តោ ភគវា មហតា ឧស្សាហេន កុសិនារំ អគមាសិ.

ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. កិលន្តោស្មីតិ បរិស្សន្តោ អស្មិ. តេន យថាវុត្តវេទនានំ ពលវភាវំ ឯវ ទស្សេតិ. ភគវា ហិ អត្តនោ អានុភាវេន តទា បទសា អគមាសិ, អញ្ញេសំ បន យថា បទុទ្ធារម្បិ កាតុំ ន សក្កា, តថា វេទនា តិខិណា ខរា កដុកា វត្តិំសុ. តេនេវាហ ‘‘និសីទិស្សាមី’’តិ.

ឥទានីតិ អធុនា. លុឡិតន្តិ មទ្ទិតំ វិយ អាកុលំ. អាវិលន្តិ អាលុលំ. អច្ឆោទកាតិ តនុបសន្នសលិលា. សាតោទកាតិ មធុរតោយា. សីតោទកាតិ សីតលជលា. សេតោទកាតិ និក្កទ្ទមា. ឧទកញ្ហិ សភាវតោ សេតវណ្ណំ, ភូមិវសេន កទ្ទមាវិលតាយ ច អញ្ញាទិសំ ហោតិ, កកុធាបិ នទី វិមលវាលិកា សមោកិណ្ណា សេតវណ្ណា សន្ទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សេតោទកា’’តិ. សុបតិត្ថាតិ សុន្ទរតិត្ថា. រមណីយាតិ មនោហរភូមិភាគតាយ រមិតព្ពា យថាវុត្តឧទកសម្បត្តិយា ច មនោរមា.

កិលន្តោស្មិ ចុន្ទក, និបជ្ជិស្សាមីតិ តថាគតស្ស ហិ –

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ. –

ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ ហត្ថិកុលេសុ កាឡាវកសង្ខាតានំ យំ ទសន្នំ បកតិហត្ថីនំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្សាតិ ឯវំ ទសគុណិតាយ គណនាយ បកតិហត្ថីនំ កោដិសហស្សពលប្បមាណំ សរីរពលំ. តំ សព្ពម្បិ តស្មិំ ទិវសេ បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ ចង្គវារេ បក្ខិត្តឧទកំ វិយ បរិក្ខយំ គតំ. បាវាយ តិគាវុតេ កុសិនារា. ឯតស្មិំ អន្តរេ បញ្ចវីសតិយា ឋានេសុ និសីទិត្វា មហន្តំ ឧស្សាហំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ ភគវា កុសិនារំ បាបុណីតិ ឯវំ ‘‘រោគោ នាម សព្ពំ អារោគ្យំ មទ្ទន្តោ អាគច្ឆតី’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ សទេវកស្ស លោកស្ស សំវេគករំ វាចំ ភាសន្តោ ‘‘កិលន្តោស្មិ, ចុន្ទក, និបជ្ជិស្សាមី’’តិ អាហ.

សីហសេយ្យន្តិ ឯត្ថ កាមភោគីសេយ្យា បេតសេយ្យា តថាគតសេយ្យា សីហសេយ្យាតិ ចតស្សោ សេយ្យា. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, កាមភោគី វាមេន បស្សេន សេយ្យំ កប្បេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ កាមភោគីសេយ្យា. ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, បេតា ឧត្តានា សេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ បេតសេយ្យា. ចតុត្ថជ្ឈានំ តថាគតសេយ្យា. ‘‘សីហោ, ភិក្ខវេ, មិគរាជា ទក្ខិណេន បស្សេន សេយ្យំ កប្បេតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ សីហសេយ្យា. អយញ្ហិ តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា នាម. តេន វុត្តំ – ‘‘ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេសី’’តិ. បាទេ បាទន្តិ ទក្ខិណបាទេ វាមបាទំ. អច្ចាធាយាតិ អតិអាធាយ, គោប្ផកំ អតិក្កម្ម ឋបេត្វា. គោប្ផកេន ហិ គោប្ផកេ, ជាណុនា ជាណុម្ហិ សង្ឃដ្ដិយមានេ អភិណ្ហំ វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, សេយ្យា ផាសុកា ន ហោតិ. យថា បន ន សង្ឃដ្ដេតិ, ឯវំ អតិក្កម្ម ឋបិតេ វេទនា នុប្បជ្ជន្តិ, សេយ្យា ផាសុកា ហោតិ. តស្មា ឯវំ និបជ្ជិ.

គន្ត្វាន ពុទ្ធោតិ ឥមា គាថា អបរភាគេ ធម្មសង្គាហកេហិ ឋបិតា. តត្ថ នទិកន្តិ នទិំ. អប្បដិមោធ លោកេតិ អប្បដិមោ ឥធ ឥមស្មិំ សទេវកេ លោកេ. ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ចុទតារីតិ គត្តានំ សីតិករណវសេន ន្ហត្វា ច បានីយំ បិវិត្វា ច នទិតោ ឧត្តរិ. តទា កិរ ភគវតិ ន្ហាយន្តេ អន្តោនទិយំ មច្ឆកច្ឆបា, ឧទកំ, ឧភោសុ តីរេសុ វនសណ្ឌោ, សព្ពោ ច សោ ភូមិភាគោតិ សព្ពំ សុវណ្ណវណ្ណមេវ អហោសិ. បុរក្ខតោតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុភាវតោ សទេវកេន លោកេន បូជាសម្មានវសេន បុរក្ខតោ. ភិក្ខុគណស្ស មជ្ឈេតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ. តទា ភិក្ខូ ភគវតោ វេទនានំ អធិមត្តភាវំ វិទិត្វា អាសន្នា ហុត្វា សមន្តតោ បរិវារេត្វាវ គច្ឆន្តិ. សត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ សត្តានំ អនុសាសនតោ សត្ថា. បវត្តា ភគវា ឥធ ធម្មេតិ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ភគវា ឥធ សីលាទិសាសនធម្មេ បវត្តា, ធម្មេ វា ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ បវត្តា បវត្តេតា. អម្ពវនន្តិ តស្សា ឯវ នទិយា តីរេ អម្ពវនំ. អាមន្តយិ ចុន្ទកន្តិ តស្មិំ កិរ ខណេ អាយស្មា អានន្ទោ ឧទកសាដិកំ បីឡេន្តោ ឱហីយិ, ចុន្ទកត្ថេរោ សមីបេ អហោសិ. តស្មា តំ ភគវា អាមន្តយិ. បមុខេ និសីទីតិ វត្តសីសេន សត្ថុ បុរតោ និសីទិ ‘‘កិំ នុ ខោ សត្ថា អាណាបេតី’’តិ. ឯត្តាវតា ធម្មភណ្ឌាគារិកោ អនុប្បត្តោ. ឯវំ អនុប្បត្តំ អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ.

ឧបទហេយ្យាតិ ឧប្បាទេយ្យ, វិប្បដិសារស្ស ឧប្បាទកោ កោចិ បុរិសោ សិយា អបិ ភវេយ្យ. អលាភាតិ យេ អញ្ញេសំ ទានំ ទទន្តានំ ទានានិសំសសង្ខាតា លាភា ហោន្តិ, តេ អលាភា. ទុល្លទ្ធន្តិ បុញ្ញវិសេសេន លទ្ធម្បិ មនុស្សត្តំ ទុល្លទ្ធំ. យស្ស តេតិ យស្ស តវ. ឧត្តណ្ឌុលំ វា អតិកិលិន្នំ វា កោ តំ ជានាតិ, កីទិសម្បិ បច្ឆិមំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា តថាគតោ បរិនិព្ពុតោ, អទ្ធា តេន យំ វា តំ វា ទិន្នំ ភវិស្សតីតិ. លាភាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកា ទានានិសំសសង្ខាតា លាភា. សុលទ្ធន្តិ តុយ្ហំ មនុស្សត្តំ សុលទ្ធំ. សម្មុខាតិ សម្មុខតោ, ន អនុស្សវេន ន បរម្បរាយាតិ អត្ថោ. មេតន្តិ មេ ឯតំ មយា ឯតំ. ទ្វេមេតិ ទ្វេ ឥមេ. សមសមផលាតិ សព្ពាការេន សមានផលា.

ននុ ច យំ សុជាតាយ ទិន្នំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា តថាគតោ អភិសម្ពុទ្ធោ, តំ កិលេសានំ អប្បហីនកាលេ ទានំ, ឥទំ បន ចុន្ទស្ស ទានំ ខីណាសវកាលេ, កស្មា ឯតានិ សមផលានីតិ? បរិនិព្ពានសមតាយ សមាបត្តិសមតាយ អនុស្សរណសមតាយ ច. ភគវា ហិ សុជាតាយ ទិន្នំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា សឧបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោ, ចុន្ទេន ទិន្នំ ភុញ្ជិត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោតិ ឯវំ បរិនិព្ពានសមតាយបិ សមផលានិ. អភិសម្ពុជ្ឈនទិវសេ ច អគ្គមគ្គស្ស ហេតុភូតា ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិ, បរិនិព្ពានទិវសេបិ សព្ពា តា សមាបជ្ជិ. ឯវំ សមាបត្តិសមតាយបិ សមផលានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យស្ស ចេតំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា អនុត្តរំ អប្បមាណំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អប្បមាណោ តស្ស បុញ្ញាភិសន្ទោ កុសលាភិសន្ទោ’’តិអាទិ. –

សុជាតា ច អបរភាគេ អស្សោសិ ‘‘ន កិរ សា រុក្ខទេវតា, ពោធិសត្តោ កិរេស, តំ កិរ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សត្តសត្តាហំ កិរស្ស តេន យាបនា អហោសី’’តិ. តស្សា ឥទំ សុត្វា ‘‘លាភា វត មេ’’តិ អនុស្សរន្តិយា ពលវបីតិសោមនស្សំ ឧទបាទិ. ចុន្ទស្សបិ អបរភាគេ ‘‘អវសានបិណ្ឌបាតោ កិរ មយា ទិន្នោ, ធម្មសីសំ កិរ មយា គហិតំ, មយ្ហំ កិរ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា សត្ថា អត្តនា ចិរកាលាភិបត្ថិតាយ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោ’’តិ សុត្វា ‘‘លាភា វត មេ’’តិ អនុស្សរតោ ពលវបីតិសោមនស្សំ ឧទបាទិ. ឯវំ អនុស្សរណសមតាយបិ សមផលានិ ទ្វេបិ បិណ្ឌបាតទានានីតិ វេទិតព្ពានិ.

អាយុសំវត្តនិកន្តិ ទីឃាយុកសំវត្តនិកំ. ឧបចិតន្តិ បសុតំ ឧប្បាទិតំ. យសសំវត្តនិកន្តិ បរិវារសំវត្តនិកំ. អាធិបតេយ្យសំវត្តនិកន្តិ សេដ្ឋភាវសំវត្តនិកំ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ទានស្ស មហប្ផលតញ្ចេវ សីលាទិគុណេហិ អត្តនោ ច អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ អនុបាទាបរិនិព្ពានញ្ចាតិ តិវិធម្បិ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ទានំ ទេន្តស្ស ចិត្តសម្បត្តិយា ច ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិយា ច ទានមយំ បុញ្ញំ ឧបចីយតិ, មហប្ផលតរញ្ច មហានិសំសតរញ្ច ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ទទតោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជន្តោ បរិច្ចាគចេតនាយ ពហុលីកតាយ អនុក្កមេន សព្ពត្ថ អនាបត្តិពហុលោ សុវិសុទ្ធសីលំ រក្ខិត្វា សមថវិបស្សនញ្ច ភាវេតុំ សក្កោតីតិ តស្ស ទានាទិវសេន តិវិធម្បិ បុញ្ញំ អភិវឌ្ឍតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សំយមតោតិ សីលសំយមេន សំយមន្តស្ស, សំវរេ ឋិតស្សាតិ អត្ថោ. វេរំ ន ចីយតីតិ បញ្ចវិធវេរំ ន បវឌ្ឍតិ, អទោសបធានត្តា វា អធិសីលស្ស កាយវាចាចិត្តេហិ សយំមន្តោ សុវិសុទ្ធសីលោ ខន្តិពហុលតាយ កេនចិ វេរំ ន ករោតិ, កុតោ តស្ស ឧបចយោ. តស្មា តស្ស សំយមតោ សំយមន្តស្ស, សំយមហេតុ វា វេរំ ន ចីយតិ. កុសលោ ច ជហាតិ បាបកន្តិ កុសលោ បន ញាណសម្បន្នោ សុវិសុទ្ធសីលេ បតិដ្ឋិតោ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ អត្តនោ អនុរូបំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឧបចារប្បនាភេទំ ឈានំ សម្បាទេន្តោ បាបកំ លាមកំ កាមច្ឆន្ទាទិអកុសលំ វិក្ខម្ភនវសេន ជហាតិ បរិច្ចជតិ. សោ តមេវ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេសុ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គេន អនវសេសំ បាបកំ លាមកំ អកុសលំ សមុច្ឆេទវសេន ជហាតិ. រាគទោសមោហក្ខយា ស និព្ពុតោតិ សោ ឯវំ បាបកំ បជហិត្វា រាគាទីនំ ខយា អនវសេសកិលេសនិព្ពានេន, តតោ បរំ ខន្ធនិព្ពានេន ច និព្ពុតោ ហោតីតិ ឯវំ ភគវា ចុន្ទស្ស ច ទក្ខិណសម្បត្តិំ, អត្តនោ ច ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិំ និស្សាយ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បាដលិគាមិយសុត្តវណ្ណនា

៧៦. ឆដ្ឋេ មគធេសូតិ មគធរដ្ឋេ. មហតាតិ ឥធាបិ គុណមហត្តេនបិ អបរិច្ឆិន្នសង្ខ្យត្តា គណនមហត្តេនបិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន. បាដលិគាមោតិ ឯវំនាមកោ មគធរដ្ឋេ ឯកោ គាមោ. តស្ស កិរ គាមស្ស មាបនទិវសេ គាមគ្គហណដ្ឋានេ ទ្វេ តយោ បាដលង្កុរា បថវិតោ ឧព្ភិជ្ជិត្វា និក្ខមិំសុ. តេន តំ ‘‘បាដលិគាមោ’’ត្វេវ វោហរិំសុ. តទវសរីតិ តំ បាដលិគាមំ អវសរិ អនុបាបុណិ. កទា បន ភគវា បាដលិគាមំ អនុបាបុណិ? ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សាវត្ថិយំ ធម្មសេនាបតិនោ ចេតិយំ ការាបេត្វា តតោ និក្ខមិត្វា រាជគហេ វសន្តោ តត្ថ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ច ចេតិយំ ការាបេត្វា តតោ និក្ខមិត្វា អម្ពលដ្ឋិកាយំ វសិត្វា អតុរិតចារិកាវសេន ជនបទចារិកំ ចរន្តោ តត្ថ តត្ថ ឯករត្តិវាសេន វសិត្វា លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ អនុក្កមេន បាដលិគាមំ អនុបាបុណិ.

បាដលិគាមិយាតិ បាដលិគាមវាសិនោ ឧបាសកា. តេ កិរ ភគវតោ បឋមទស្សនេន កេចិ សរណេសុ, កេចិ សីលេសុ, កេចិ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតា. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបាសកា’’តិ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ បាដលិគាមេ កិរ អជាតសត្តុនោ លិច្ឆវិរាជូនញ្ច មនុស្សា កាលេន កាលំ គន្ត្វា គេហសាមិកេ គេហតោ នីហរិត្វា មាសម្បិ អឌ្ឍមាសម្បិ វសន្តិ. តេន បាដលិគាមវាសិនោ មនុស្សា និច្ចុបទ្ទុតា ‘‘ឯតេសញ្ចេវ អាគតកាលេ វសនដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ ឯកបស្សេ ឥស្សរានំ ភណ្ឌប្បដិសាមនដ្ឋានំ, ឯកបស្សេ វសនដ្ឋានំ, ឯកបស្សេ អាគន្តុកានំ អទ្ធិកមនុស្សានំ, ឯកបស្សេ ទលិទ្ទានំ កបណមនុស្សានំ, ឯកបស្សេ គិលានានំ វសនដ្ឋានំ ភវិស្សតីតិ សព្ពេសំ អញ្ញមញ្ញំ អឃដ្ដេត្វា វសនប្បហោនកំ នគរមជ្ឈេ មហាសាលំ ការេសុំ, តស្សា នាមំ អាវសថាគារន្តិ. តំ ទិវសញ្ច និដ្ឋានំ អគមាសិ. តេ តត្ថ គន្ត្វា ហត្ថកម្មសុធាកម្មចិត្តកម្មាទិវសេន សុបរិនិដ្ឋិតំ សុសជ្ជិតំ ទេវវិមានសទិសំ តំ ទ្វារកោដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ អាវសថាគារំ អតិវិយ មនោរមំ សស្សិរិកំ, កេន នុ ខោ បឋមំ បរិភុត្តំ អម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’’តិ ចិន្តេសុំ, តស្មិំយេវ ច ខណេ ‘‘ភគវា តំ គាមំ អនុប្បត្តោ’’តិ អស្សោសុំ. តេន តេ ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សា ‘‘អម្ហេហិ ភគវា គន្ត្វាបិ អានេតព្ពោ សិយា, សោ បន សយមេវ អម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ សម្បត្តោ, អជ្ជ មយំ ភគវន្តំ ឥធ វសាបេត្វា បឋមំ បរិភុញ្ជាបេស្សាម តថា ភិក្ខុសង្ឃំ, ភិក្ខុសង្ឃេ អាគតេ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតិ, សត្ថារំ មង្គលំ វទាបេស្សាម, ធម្មំ កថាបេស្សាម. ឥតិ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តេ បច្ឆា អម្ហាកញ្ច បរេសញ្ច បរិភោគោ ភវិស្សតិ, ឯវំ នោ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ឯតទត្ថមេវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. តស្មា ឯវមាហំសុ – ‘‘អធិវាសេតុ នោ, ភន្តេ ភគវា, អាវសថាគារ’’ន្តិ.

យេន អាវសថាគារំ តេនុបសង្កមិំសូតិ កិញ្ចាបិ តំ តំ ទិវសមេវ បរិនិដ្ឋិតត្តា ទេវវិមានំ វិយ សុសជ្ជិតំ សុបដិជគ្គិតំ, ពុទ្ធារហំ បន កត្វា ន បញ្ញត្តំ, ‘‘ពុទ្ធា នាម អរញ្ញជ្ឈាសយា អរញ្ញារាមា, អន្តោគាមេ វសេយ្យុំ វា នោ វា, តស្មា ភគវតោ រុចិំ ជានិត្វាវ បញ្ញាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ, ឥទានិ ភគវតោ រុចិំ ជានិត្វា តថា បញ្ញាបេតុកាមា យេន អាវសថាគារំ តេនុបសង្កមិំសុ. សព្ពសន្ថរិំ អាវសថាគារំ សន្ថរិត្វាតិ យថា សព្ពមេវ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ តំ សន្ថរិត្វា សព្ពបឋមំ តាវ ‘‘គោមយំ នាម សព្ពមង្គលេសុ វត្តតី’’តិ សុធាបរិកម្មកតម្បិ ភូមិំ អល្លគោមយេន ឱបុញ្ជាបេត្វា បរិសុក្ខភាវំ ញត្វា យថា អក្កន្តដ្ឋានេ បទំ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ លិម្បេត្វា ឧបរិ នានាវណ្ណកដសារកេ សន្ថរិត្វា តេសំ ឧបរិ មហាបិដ្ឋិកកោជវាទិំ កត្វា ហត្ថត្ថរណាទីហិ នានាវណ្ណេហិ អត្ថរណេហិ សន្ថរិតព្ពយុត្តកំ សព្ពោកាសំ សន្ថរាបេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘សព្ពសន្ថរិំ អាវសថាគារំ សន្ថរិត្វា’’តិ.

អាសនានញ្ហិ មជ្ឈដ្ឋានេ តាវ មង្គលថម្ភំ និស្សាយ មហារហំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ យំ យំ មុទុកញ្ច មនោរមញ្ច បច្ចត្ថរណំ, តំ តំ បច្ចត្ថរិត្វា ឧភតោលោហិតកំ មនុញ្ញទស្សនំ ឧបធានំ ឧបទហិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណរជតតារកាវិចិត្តំ វិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធទាមបុប្ផទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា សមន្តា ទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ បុប្ផជាលំ ការេត្វា តិំសហត្ថមត្តដ្ឋានំ បដសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា បច្ឆិមភិត្តិំ និស្សាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បល្លង្កអបស្សយមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញាបេត្វា ឧបរិ សេតបច្ចត្ថរណេហិ បច្ចត្ថរាបេត្វា សាលាយ បាចីនបស្សំ អត្តនោ និសជ្ជាយោគ្គំ ការេសុំ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា’’តិ.

ឧទកមណិកន្តិ មហាកុច្ឆិកំ ឧទកចាដិំ. ឯវំ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោ ច យថារុចិយា ហត្ថបាទេ ធោវិស្សន្តិ, មុខំ វិក្ខាលេស្សន្តីតិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ មណិវណ្ណស្ស ឧទកស្ស បូរេត្វា វាសត្ថាយ នានាបុប្ផានិ ចេវ ឧទកវាសចុណ្ណានិ ច បក្ខិបិត្វា កទលិបណ្ណេហិ បិទហិត្វា បតិដ្ឋបេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេត្វា’’តិ.

តេលប្បទីបំ អារោបេត្វាតិ រជតសុវណ្ណាទិមយទណ្ឌទីបិកាសុ យោធករូបវិលាសខចិតរូបកាទីនំ ហត្ថេ ឋបិតសុវណ្ណរជតាទិមយកបល្លិកាសុ តេលប្បទីបំ ជាលយិត្វា. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសូតិ ឯត្ថ បន តេ បាដលិគាមិយា ឧបាសកា ន កេវលំ អាវសថាគារមេវ, អថ ខោ សកលស្មិម្បិ គាមេ វីថិយោ សជ្ជាបេត្វា ធជេ ឧស្សាបេត្វា គេហទ្វារេសុ បុណ្ណឃដេ កទលិយោ ច ឋបាបេត្វា សកលគាមំ ទីបមាលាហិ វិប្បកិណ្ណតារកំ វិយ កត្វា ‘‘ខីរបកេ ទារកេ ខីរំ បាយេថ, ទហរកុមារេ លហុំ លហុំ ភោជេត្វា សយាបេថ, ឧច្ចាសទ្ទំ មា ករិត្ថ, អជ្ជ ឯករត្តិំ សត្ថា អន្តោគាមេ វសិស្សតិ, ពុទ្ធា នាម អប្បសទ្ទកាមា ហោន្តី’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា សយំ ទណ្ឌទីបិកា អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ.

អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន អាវសថាគារំ តេនុបសង្កមីតិ ‘‘យស្ស ទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតី’’តិ ឯវំ កិរ តេហិ កាលេ អារោចិតេ ភគវា លាខារសេន តិន្តរត្តកោវិឡារបុប្ផវណ្ណំ រត្តទុបដ្ដំ កត្តរិយា បទុមំ កន្តេន្តោ វិយ, សំវិធាយ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោ និវាសេត្វា សុវណ្ណបាមង្គេន បទុមកលាបំ បរិក្ខិបន្តោ វិយ, វិជ្ជុលតាសស្សិរិកំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា រត្តកម្ពលេន គជកុម្ភំ បរិយោនន្ធន្តោ វិយ, រតនសតុព្ពេធេ សុវណ្ណគ្ឃិកេ បវាឡជាលំ ខិបមានោ វិយ, មហតិ សុវណ្ណចេតិយេ រត្តកម្ពលកញ្ចុកំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ, គច្ឆន្តំ បុណ្ណចន្ទំ រត្តវលាហកេន បដិច្ឆាទេន្តោ វិយ, កញ្ចនគិរិមត្ថកេ សុបក្កលាខារសំ បរិសិញ្ចន្តោ វិយ, ចិត្តកូដបព្ពតមត្ថកំ វិជ្ជុលតាជាលេន បរិក្ខិបន្តោ វិយ, សកលចក្កវាឡសិនេរុយុគន្ធរមហាបថវិំ ចាលេត្វា គហិតនិគ្រោធបល្លវសមានវណ្ណំ សុរត្តវរបំសុកូលំ បារុបិត្វា វនគហនតោ និក្ខន្តកេសរសីហោ វិយ, សមន្តតោ ឧទយបព្ពតកូដតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ, ពាលសូរិយោ វិយ ច អត្តនា និសិន្នចារុមណ្ឌបតោ និក្ខមិ.

អថស្ស កាយតោ មេឃមុខតោ វិជ្ជុកលាបា វិយ រស្មិយោ និក្ខមិត្វា សុវណ្ណរសធារាបរិសេកបិញ្ជរបត្តបុប្ផផលសាខាវិដបេ វិយ សមន្តតោ រុក្ខេ ករិំសុ. តាវទេវ អត្តនោ អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ មហាភិក្ខុសង្ឃោ ភគវន្តំ បរិវារេសិ. តេ ច នំ បរិវារេត្វា ឋិតា ភិក្ខូ ឯវរូបា អហេសុំ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា វត្តារោ វចនក្ខមា ចោទកា បាបគរហិនោ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា. តេហិ បរិវុតោ ភគវា រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណក្ខន្ធោ, នក្ខត្តបរិវារិតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ, រត្តបទុមវនសណ្ឌមជ្ឈគតា វិយ សុវណ្ណនាវា, បវាឡវេទិកបរិក្ខិត្តោ វិយ សុវណ្ណបាសាទោ វិរោចិត្ថ. មហាកស្សបប្បមុខា បន មហាថេរា មេឃវណ្ណំ បំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា មណិវម្មវម្មិតា វិយ មហានាគា បរិវារយិំសុ វន្តរាគា ភិន្នកិលេសា វិជដិតជដា ឆិន្នពន្ធនា កុលេ វា គណេ វា អលគ្គា.

ឥតិ ភគវា សយំ វីតរាគោ វីតរាគេហិ, វីតទោសោ វីតទោសេហិ, វីតមោហោ វីតមោហេហិ, និត្តណ្ហោ និត្តណ្ហេហិ, និក្កិលេសោ និក្កិលេសេហិ, សយំ ពុទ្ធោ អនុពុទ្ធេហិ បរិវារិតោ បត្តបរិវារិតំ វិយ កេសរំ, កេសរបរិវារិតា វិយ កណ្ណិកា, អដ្ឋនាគសហស្សបរិវារិតោ វិយ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា, នវុតិហំសសហស្សបរិវារិតោ វិយ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា, សេនង្គបរិវារិតោ វិយ ចក្កវត្តិរាជា, មរុគណបរិវារិតោ វិយ សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មគណបរិវារិតោ វិយ ហារិតមហាព្រហ្មា, តារាគណបរិវារិតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ, អនុបមេន ពុទ្ធវេសេន អបរិមាណេន ពុទ្ធវិលាសេន បាដលិគាមិនំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថស្ស បុរត្ថិមកាយតោ សុវណ្ណវណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, តថា បច្ឆិមកាយតោ ទក្ខិណបស្សតោ វាមបស្សតោ សុវណ្ណវណ្ណា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, ឧបរិកេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសាវដ្ដេហិ មោរគីវរាជវណ្ណា អសិតា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, ហេដ្ឋាបាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិយំ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, ទន្តតោ អក្ខីនំ សេតដ្ឋានតោ, នខានំ មំសវិមុត្តដ្ឋានតោ ឱទាតា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, រត្តបីតវណ្ណានំ សម្ភិន្នដ្ឋានតោ មញ្ជេដ្ឋវណ្ណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, សព្ពត្ថកមេវ បភស្សរា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. ឯវំ សមន្តា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា វិធាវមានា កញ្ចនទណ្ឌទីបិកាទីហិ និច្ឆរិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទមានា មហាបទីបជាលា វិយ, ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃតោ និក្ខន្តវិជ្ជុលតា វិយ ច ទិសោទិសំ បក្ខន្ទិំសុ. យាហិ សព្ពេ ទិសាភាគា សុវណ្ណចម្បកបុប្ផេហិ វិកិរិយមានា វិយ, សុវណ្ណឃដតោ សុវណ្ណរសធារាហិ អាសិញ្ចិយមានា វិយ, បសារិតសុវណ្ណបដបរិក្ខិត្តា វិយ, វេរម្ភវាតេន សមុទ្ធតកិំសុកកណិការកោវិឡារបុប្ផចុណ្ណសមោកិណ្ណា វិយ, ចីនបិដ្ឋចុណ្ណសម្បរិរញ្ជិតា វិយ ច វិរោចិំសុ.

ភគវតោបិ អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាបរិក្ខេបសមុជ្ជលំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណប្បដិមណ្ឌិតំ សរីរំ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តំ សមុជ្ជលន្តតារកាវភាសិតំ វិយ, គគនតលំ វិកសិតំ វិយ បទុមវនំ, សព្ពបាលិផុល្លោ វិយ យោជនសតិកោ បារិច្ឆត្តកោ, បដិបាដិយា ឋបិតានំ ទ្វត្តិំសសូរិយានំ ទ្វត្តិំសចន្ទិមានំ ទ្វត្តិំសចក្កវត្តីនំ ទ្វត្តិំសទេវរាជានំ ទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានំ សិរិយា សិរិំ អភិភវមានំ វិយ វិរោចិត្ថ, យថា តំ ទសហិ បារមីហិ ទសហិ ឧបបារមីហិ ទសហិ បរមត្ថបារមីហីតិ សម្មទេវ បរិបូរិតាហិ សមតិំសបារមិតាហិ អលង្កតំ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទិន្នេន ទានេន រក្ខិតេន សីលេន កតេន កល្យាណកម្មេន ឯកស្មិំ អត្តភាវេ សមោសរិត្វា វិបាកំ ទាតុំ ឱកាសំ អលភមានេន សម្ពាធប្បត្តំ វិយ និព្ពត្តិតំ នាវាសហស្សភណ្ឌំ ឯកំ នាវំ អារោបនកាលោ វិយ, សកដសហស្សភណ្ឌំ ឯកំ សកដំ អារោបនកាលោ វិយ, បញ្ចវីសតិយា គង្គានំ សម្ភិន្នមុខទ្វារេ ឯកតោ រាសិភូតកាលោ វិយ អហោសិ.

ឥមាយ ពុទ្ធសិរិយា ឱភាសមានស្សបិ ភគវតោ បុរតោ អនេកានិ ទណ្ឌទីបិកាសហស្សានិ ឧក្ខិបិំសុ. តថា បច្ឆតោ វាមបស្សេ ទក្ខិណបស្សេ ជាតិកុសុមចម្បកវនមាលិការត្តុប្បលនីលុប្បលពកុលសិន្ទុវារាទិបុប្ផានិ ចេវ នីលបីតាទិវណ្ណសុគន្ធចុណ្ណានិ ច ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃវិស្សដ្ឋា សលិលវុដ្ឋិយោ វិយ វិប្បកិរិំសុ. បញ្ចង្គិកតូរិយនិគ្ឃោសា ច ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណាសំយុត្តា ថុតិឃោសា ច សព្ពា ទិសា បូរយមានា មុខសម្ភាសា វិយ អហេសុំ. ទេវសុបណ្ណនាគយក្ខគន្ធព្ពមនុស្សានំ អក្ខីនិ អមតបានំ វិយ លភិំសុ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា បទសហស្សេហិ គមនវណ្ណនំ វត្តុំ វដ្ដតិ. តត្រិយំ មុខមត្តំ –

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នោ, កម្បយន្តោ វសុន្ធរំ;

អហេឋយន្តោ បាណានិ, យាតិ លោកវិនាយកោ.

‘‘ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ, ឧទ្ធរន្តោ នរាសភោ;

គច្ឆន្តោ សិរិសម្បន្នោ, សោភតេ ទ្វិបទុត្តមោ.

‘‘គច្ឆតោ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, ហេដ្ឋា បាទតលំ មុទុ;

សមំ សម្ផុសតេ ភូមិំ, រជសានុបលិម្បតិ.

‘‘និន្នំ ឋានំ ឧន្នមតិ, គច្ឆន្តេ លោកនាយកេ;

ឧន្នតញ្ច សមំ ហោតិ, បថវី ច អចេតនា.

‘‘បាសាណា សក្ខរា ចេវ, កថលា ខាណុកណ្ដកា;

សព្ពេ មគ្គា វិវជ្ជន្តិ, គច្ឆន្តេ លោកនាយកេ.

‘‘នាតិទូរេ ឧទ្ធរតិ, នច្ចាសន្នេ ច និក្ខិបំ;

អឃដ្ដយន្តោ និយ្យាតិ, ឧភោ ជាណូ ច គោប្ផកេ.

‘‘នាតិសីឃំ បក្កមតិ, សម្បន្នចរណោ មុនិ;

ន ចាបិ សណិកំ យាតិ, គច្ឆមានោ សមាហិតោ.

‘‘ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយំ, ទិសញ្ច វិទិសំ តថា;

ន បេក្ខមានោ សោ យាតិ, យុគមត្តំវបេក្ខតិ.

‘‘នាគវិក្កន្តចារោ សោ, គមនេ សោភតេ ជិនោ;

ចារុំ គច្ឆតិ លោកគ្គោ, ហាសយន្តោ សទេវកេ.

‘‘ឧសភរាជាវ សោភន្តោ, ចារុចារីវ កេសរី;

តោសយន្តោ ពហូ សត្តេ, គាមំ សេដ្ឋោ ឧបាគមី’’តិ. –

វណ្ណកាលោ នាម កិរេស. ឯវំវិធេសុ កាលេសុ ភគវតោ សរីរវណ្ណេ វា គុណវណ្ណេ វា ធម្មកថិកស្ស ថាមោយេវ បមាណំ, ចុណ្ណិយបទេហិ គាថាពន្ធេហិ យត្តកំ សក្កោតិ, តត្តកំ វត្តព្ពំ. ‘‘ទុក្កថិត’’ន្តិ វា ‘‘អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ’’តិ វា ន វត្តព្ពោ. អបរិមាណវណ្ណា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេសំ ពុទ្ធាបិ អនវសេសតោ វណ្ណំ វត្តុំ អសមត្ថា. សកលម្បិ ហិ កប្បំ វណ្ណេន្តា បរិយោសាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, បគេវ ឥតរា បជាតិ. ឥមិនា សិរិវិលាសេន អលង្កតប្បដិយត្តំ បាដលិគាមំ បាវិសិ, បវិសិត្វា ភគវា បសន្នចិត្តេន ជនេន បុប្ផគន្ធធូមវាសចុណ្ណាទីហិ បូជិយមានោ អាវសថាគារំ បាវិសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន យេន អាវសថាគារំ តេនុបសង្កមី’’តិ.

បាទេ បក្ខាលេត្វាតិ យទិបិ ភគវតោ បាទេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ, តេសំ បន ឧបាសកានំ កុសលាភិវុទ្ធិំ អាកង្ខន្តោ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនត្ថញ្ច ភគវា បាទេ បក្ខាលេតិ. អបិច ឧបាទិន្នកសរីរំ នាម សីតំ កាតព្ពម្បិ ហោតីតិ ឯតទត្ថម្បិ ភគវា ន្ហានបាទធោវនាទីនិ ករោតិយេវ. ភគវន្តំយេវ បុរក្ខត្វាតិ ភគវន្តំ បុរតោ កត្វា. តត្ថ ភគវា ភិក្ខូនញ្ចេវ ឧបាសកានញ្ច មជ្ឈេ និសិន្នោ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា ទុកូលចុម្ពដកេន វោទកំ កត្វា ជាតិហិង្គុលកេន មជ្ជិត្វា រត្តកម្ពលេន បលិវេឋេត្វា បីឋេ ឋបិតា រត្តសុវណ្ណឃនបដិមា វិយ អតិវិរោចិត្ថ.

អយំ បនេត្ថ បោរាណានំ វណ្ណភណនមគ្គោ –

‘‘គន្ត្វាន មណ្ឌលមាឡំ, នាគវិក្កន្តចារណោ;

ឱភាសយន្តោ លោកគ្គោ, និសីទិ វរមាសនេ.

‘‘តហិំ និសិន្នោ នរទម្មសារថិ,

ទេវាតិទេវោ សតបុញ្ញលក្ខណោ;

ពុទ្ធាសនេ មជ្ឈគតោ វិរោចតិ,

សុវណ្ណនិក្ខំ វិយ បណ្ឌុកម្ពលេ.

‘‘នេក្ខំ ជម្ពោនទស្សេវ, និក្ខិត្តំ បណ្ឌុកម្ពលេ;

វិរោចតិ វីតមលោ, មណិវេរោចនោ យថា.

‘‘មហាសាលោវ សម្ផុល្លោ, មេរុរាជាវលង្កតោ;

សុវណ្ណយូបសង្កាសោ, បទុមោ កោកនទោ យថា.

‘‘ជលន្តោ ទីបរុក្ខោវ, បព្ពតគ្គេ យថា សិខី;

ទេវានំ បារិឆត្តោវ, សព្ពផុល្លោ វិរោចតី’’តិ.

បាដលិគាមិយេ ឧបាសកេ អាមន្តេសីតិ យស្មា តេសុ ឧបាសកេសុ ពហូ ជនា សីលេសុ បតិដ្ឋិតា, តស្មា បឋមំ តាវ សីលវិបត្តិយា អាទីនវំ បកាសេត្វា បច្ឆា សីលសម្បទាយ អានិសំសំ ទស្សេតុំ, ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ’’តិអាទិនា ធម្មទេសនត្ថំ អាមន្តេសិ.

តត្ថ ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. សីលវិបន្នោតិ វិបន្នសីលោ ភិន្នសំវរោ. ឯត្ថ ច ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ បទេន បុគ្គលស្ស សីលាភាវោ វុត្តោ. សោ បនស្ស សីលាភាវោ ទុវិធោ អសមាទានេន វា សមាទិន្នស្ស ភេទេន វាតិ. តេសុ បុរិមោ ន តថា សាវជ្ជោ, យថា ទុតិយោ សាវជ្ជតរោ. យថាធិប្បេតាទីនវនិមិត្តំ សីលាភាវំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ទស្សេតុំ, ‘‘សីលវិបន្នោ’’តិ វុត្តំ. តេន ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. បមាទាធិករណន្តិ បមាទការណា. ឥទញ្ច សុត្តំ គហដ្ឋានំ វសេន អាគតំ, បព្ពជិតានម្បិ បន លព្ភតេវ. គហដ្ឋោ ហិ យេន សិប្បដ្ឋានេន ជីវិកំ កប្បេតិ យទិ កសិយា យទិ វាណិជ្ជាយ យទិ គោរក្ខេន, បាណាតិបាតាទិវសេន បមត្តោ តំ តំ យថាកាលំ សម្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, អថស្ស កម្មំ វិនស្សតិ. មាឃាតកាលេ បន បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តោ ទណ្ឌវសេន មហតិំ ភោគជានិំ និគច្ឆតិ. បព្ពជិតោ ទុស្សីលោ បមាទការណា សីលតោ ពុទ្ធវចនតោ ឈានតោ សត្តអរិយធនតោ ច ជានិំ និគច្ឆតិ.

បាបកោ កិត្តិសទ្ទោតិ គហដ្ឋស្ស ‘‘អសុកោ អមុកកុលេ ជាតោ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ បរិច្ចត្តឥធលោកបរលោកោ សលាកភត្តមត្តម្បិ ន ទេតី’’តិ បរិសមជ្ឈេ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ. បព្ពជិតស្ស ‘‘អសុកោ នាម ថេរោ សត្ថុ សាសនេ បព្ពជិត្វា នាសក្ខិ សីលានិ រក្ខិតុំ, ន ពុទ្ធវចនំ គហេតុំ, វេជ្ជកម្មាទីហិ ជីវតិ, ឆហិ អគារវេហិ សមន្នាគតោ’’តិ ឯវំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ.

អវិសារទោតិ គហដ្ឋោ តាវ អវស្សំ ពហូនំ សន្និបាតដ្ឋានេ ‘‘កោចិ មម កម្មំ ជានិស្សតិ, អថ មំ និន្ទិស្សតិ, រាជកុលស្ស វា ទស្សេស្សតី’’តិ សភយោ ឧបសង្កមតិ, មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ និសីទតិ, វិសារទោ ហុត្វា កថេតុំ ន សក្កោតិ. បព្ពជិតោបិ ពហុភិក្ខុសង្ឃេ សន្និបតិតេ ‘‘អវស្សំ កោចិ មម កម្មំ ជានិស្សតិ, អថ មេ ឧបោសថម្បិ បវារណម្បិ ឋបេត្វា សាមញ្ញតោ ចាវេត្វា និក្កឌ្ឍិស្សតី’’តិ សភយោ ឧបសង្កមតិ, វិសារទោ ហុត្វា កថេតុំ ន សក្កោតិ. ឯកច្ចោ បន ទុស្សីលោបិ សមានោ សុសីលោ វិយ ចរតិ, សោបិ អជ្ឈាសយេន មង្កុ ហោតិយេវ.

សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតីតិ ទុស្សីលស្ស ហិ មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស ទុស្សីលកម្មានិ សមាទាយ បវត្តិតដ្ឋានានិ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. សោ ឧម្មីលេត្វា ឥធលោកំ, និមីលេត្វា បរលោកំ បស្សតិ. តស្ស ចត្តារោ អបាយា កម្មានុរូបំ ឧបដ្ឋហន្តិ, សត្តិសតេន បហរិយមានោ វិយ អគ្គិជាលាភិឃាតេន ឈាយមានោ វិយ ច ហោតិ. សោ ‘‘វារេថ, វារេថា’’តិ វិរវន្តោវ មរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតី’’តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណា. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិអាទិ សព្ពំ និរយវេវចនំ. និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសង្ខាតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អយស្ស, អាគមនស្ស វា អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មុនា និព្ពត្តា គតីតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ ឯត្ថ ទុក្កតការិនោតិ វិនិបាតោ, វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ និបតន្តិ សម្ភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ. តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា, ន ទុគ្គតិ មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយំ ទីបេតិ. សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុគតិតោ អបេតត្តា, ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា, ន តុ វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបតិតត្តា បេតមហិទ្ធិកានម្បិ វិជ្ជមានត្តា. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ ទីបេតិ. សោ ហិ យថាវុត្តេនដ្ឋេន ‘‘អបាយោ’’ ចេវ ‘‘ទុគ្គតិ’’ ច សព្ពសម្បត្តិសមុស្សយេហិ វិនិបតិតត្តា ‘‘វិនិបាតោ’’តិ ច វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិកំ អនេកប្បការំ និរយមេវ ទីបេតិ. ឧបបជ្ជតីតិ និព្ពត្តតិ.

អានិសំសកថា វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពា. អយំ បន វិសេសោ – សីលវាតិ សមាទានវសេន សីលវា. សីលសម្បន្នោតិ បរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណញ្ច កត្វា សីលស្ស សមាទានេន សីលសម្បន្នោ. ភោគក្ខន្ធន្តិ ភោគរាសិំ. សុគតិំ សគ្គំ លោកន្តិ ឯត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ, សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិ ឯវ. តត្ថ សុន្ទរា គតិ សុគតិ, រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ.

បាដលិគាមិយេ ឧបាសកេ ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយាតិ អញ្ញាយបិ បាឡិមុត្តាយ ធម្មកថាយ ចេវ អាវសថានុមោទនកថាយ ច. តទា ហិ ភគវា យស្មា អជាតសត្តុនា តត្ថ បាដលិបុត្តនគរំ មាបេន្តេន អញ្ញេសុ គាមនិគមជនបទរាជធានីសុ យេ សីលាចារសម្បន្នា កុដុម្ពិកា, តេ អានេត្វា ធនធញ្ញឃរវត្ថុខេត្តវត្ថាទីនិ ចេវ បរិហារញ្ច ទាបេត្វា និវេសិយន្តិ. តស្មា បាដលិគាមិយា ឧបាសកា អានិសំសទស្សាវិតាយ វិសេសតោ សីលគរុកា សព្ពគុណានញ្ច សីលស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ តេសំ បឋមំ សីលានិសំសេ បកាសេត្វា តតោ បរំ អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ, បថវោជំ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ, មហាជម្ពុំ មត្ថកេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ, យោជនិកមធុកណ្ឌំ ចក្កយន្តេន បីឡេត្វា មធុរសំ បាយមានោ វិយ បាដលិគាមិកានំ ឧបាសកានំ ហិតសុខាវហំ បកិណ្ណកកថំ កថេន្តោ ‘‘អាវាសទានំ នាមេតំ គហបតយោ មហន្តំ បុញ្ញំ, តុម្ហាកំ អាវាសោ មយា បរិភុត្តោ, ភិក្ខុសង្ឃេន ច បរិភុត្តោ, មយា ច ភិក្ខុសង្ឃេន ច បរិភុត្តេ បន ធម្មរតនេនបិ បរិភុត្តោយេវ ហោតិ. ឯវំ តីហិ រតនេហិ បរិភុត្តេ អបរិមេយ្យោ ច វិបាកោ, អបិច អាវាសទានស្មិំ ទិន្នេ សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតិ, ភូមដ្ឋកបណ្ណសាលាយ វា សាខាមណ្ឌបស្ស វា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស កតស្ស អានិសំសោ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ន សក្កា. អាវាសទានានុភាវេន ហិ ភវេ និព្ពត្តមានស្សបិ សម្បីឡិតគព្ភវាសោ នាម ន ហោតិ, ទ្វាទសហត្ថោ ឱវរកោ វិយស្ស មាតុកុច្ឆិ អសម្ពាធោវ ហោតី’’តិ ឯវំ នានានយេហិ វិចិត្តំ ពហុំ ធម្មកថំ កថេត្វា –

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តិ, តតោ វាឡមិគានិ ច;

សរីសបេ ច មកសេ, សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោ.

‘‘តតោ វាតាតបោ ឃោរោ, សញ្ជាតោ បដិហញ្ញតិ;

លេណត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច, ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុំ.

‘‘វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ;

តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ.

‘‘វិហារេ ការយេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;

តេសំ អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច.

‘‘ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខាបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. (ចូឡវ. ២៩៥) –

ឯវំ អយម្បិ អាវាសទានេ អានិសំសោតិ ពហុទេវ រត្តិំ អតិរេកតរំ ទិយឌ្ឍយាមំ អាវាសទានានិសំសកថំ កថេសិ. តត្ថ ឥមា គាថា តាវ សង្គហំ អារុឡ្ហា, បកិណ្ណកធម្មទេសនា បន សង្គហំ នារោហតិ. សន្ទស្សេត្វាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា ទ្វេ យាមា គតា. យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញថាតិ យស្ស គមនស្ស តុម្ហេ កាលំ មញ្ញថ, គមនកាលោ តុម្ហាកំ, គច្ឆថាតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា បន ភគវា តេ ឧយ្យោជេសីតិ? អនុកម្បាយ. តិយាមរត្តិញ្ហិ តត្ថ និសីទិត្វា វីតិនាមេន្តានំ តេសំ សរីរេ អាពាធោ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ, ភិក្ខុសង្ឃេបិ ច វិប្បភាតសយននិសជ្ជាយ ឱកាសោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥតិ ឧភយានុកម្បាយ ឧយ្យោជេសីតិ. សុញ្ញាគារន្តិ បាដិយេក្កំ សុញ្ញាគារំ នាម តត្ថ នត្ថិ. តេន កិរ គហបតយោ តស្សេវ អាវសថាគារស្ស ឯកបស្សេ បដសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា កប្បិយមញ្ចំ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ កប្បិយបច្ចត្ថរណំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ សុវណ្ណរជតតារកាគន្ធមាលាទិបដិមណ្ឌិតំ វិតានំ ពន្ធិត្វា តេលប្បទីបំ អារោបេសុំ ‘‘អប្បេវ នាម សត្ថា ធម្មាសនតោ វុដ្ឋាយ ថោកំ វិស្សមិតុកាមោ ឥធ និបជ្ជេយ្យ, ឯវំ នោ ឥទំ អាវសថាគារំ ភគវតា ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ. សត្ថាបិ តទេវ សន្ធាយ តត្ថ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សុញ្ញាគារំ បាវិសី’’តិ. តត្ថ បាទធោវនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ ធម្មាសនា អគមាសិ, ឯត្តកេ ឋានេ គមនំ និប្ផន្នំ. ធម្មាសនំ បត្វា ថោកំ អដ្ឋាសិ, ឥទំ តត្ថ ឋានំ. ភគវា ទ្វេ យាមេ ធម្មាសនេ និសីទិ, ឯត្តកេ ឋានេ និសជ្ជា និប្ផន្នា. ឧបាសកេ ឧយ្យោជេត្វា ធម្មាសនតោ ឱរុយ្ហ យថាវុត្តេ ឋានេ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. ឯវំ តំ ឋានំ ភគវតា ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ អហោសីតិ.

សុនិធវស្សការាតិ សុនិធោ ច វស្សការោ ច ទ្វេ ព្រាហ្មណា. មគធមហាមត្តាតិ មគធរញ្ញោ មហាអមច្ចា, មគធរដ្ឋេ វា មហាមត្តា មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតាតិ មហាមត្តា. បាដលិគាមេ នគរំ មាបេន្តីតិ បាដលិគាមសង្ខាតេ ភូមិបទេសេ នគរំ មាបេន្តិ. វជ្ជីនំ បដិពាហាយាតិ លិច្ឆវិរាជូនំ អាយមុខប្បច្ឆិន្ទនត្ថំ. សហស្សសហស្សេវាតិ ឯកេកវគ្គវសេន សហស្សំ សហស្សំ ហុត្វា. វត្ថូនីតិ ឃរវត្ថូនិ. ចិត្តានិ នមន្តិ និវេសនានិ មាបេតុន្តិ រញ្ញោ រាជមហាមត្តានញ្ច និវេសនានិ មាបេតុំ វត្ថុវិជ្ជាបាឋកានំ ចិត្តានិ នមន្តិ. តេ កិរ អត្តនោ សិប្បានុភាវេន ហេដ្ឋាបថវិយំ តិំសហត្ថមត្តេ ឋានេ ‘‘ឥធ នាគគ្គាហោ, ឥធ យក្ខគ្គាហោ, ឥធ ភូតគ្គាហោ, ឥធ បាសាណោ វា ខាណុកោ វា អត្ថី’’តិ ជានន្តិ. តេ តទា សិប្បំ ជប្បេត្វា ទេវតាហិ សទ្ធិំ សម្មន្តយមានា វិយ មាបេន្តិ.

អថ វា នេសំ សរីរេ ទេវតា អធិមុច្ចិត្វា តត្ថ តត្ថ និវេសនានិ មាបេតុំ ចិត្តំ នាមេន្តិ. តា ចតូសុ កោណេសុ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា វត្ថុម្ហិ គហិតមត្តេ បដិវិគច្ឆន្តិ. សទ្ធកុលានំ សទ្ធា ទេវតា តថា ករោន្តិ, អស្សទ្ធកុលានំ អស្សទ្ធា ទេវតា. កិំការណា? សទ្ធានញ្ហិ ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥធ មនុស្សា និវេសនំ មាបេន្តា បឋមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា មង្គលំ វទាបេស្សន្តិ, អថ មយំ សីលវន្តានំ ទស្សនំ ធម្មកថំ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ អនុមោទនំ សោតុំ លភិស្សាម, មនុស្សា ច ទានំ ទត្វា អម្ហាកំ បត្តិំ ទស្សន្តី’’តិ. អស្សទ្ធា ទេវតាបិ ‘‘អត្តនោ ឥច្ឆានុរូបំ តេសំ បដិបត្តិំ បស្សិតុំ, កថញ្ច សោតុំ លភិស្សាមា’’តិ តថា ករោន្តិ.

តាវតិំសេហីតិ យថា ហិ ឯកស្មិំ កុលេ ឯកំ បណ្ឌិតមនុស្សំ, ឯកស្មិញ្ច វិហារេ ឯកំ ពហុស្សុតំ ភិក្ខុំ ឧបាទាយ ‘‘អសុកកុលេ មនុស្សា បណ្ឌិតា, អសុកវិហារេ ភិក្ខូ ពហុស្សុតា’’តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, ឯវមេវ សក្កំ ទេវរាជានំ, វិស្សកម្មញ្ច ទេវបុត្តំ ឧបាទាយ ‘‘តាវតិំសា បណ្ឌិតា’’តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ. តេនាហ ‘‘តាវតិំសេហី’’តិ. សេយ្យថាបីតិអាទិនា ទេវេហិ តាវតិំសេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា វិយ សុនិធវស្សការា នគរំ មាបេន្តីតិ ទស្សេតិ.

យាវតា, អានន្ទ, អរិយំ អាយតនន្តិ យត្តកំ អរិយមនុស្សានំ ឱសរណដ្ឋានំ នាម អត្ថិ. យាវតា វណិប្បថោតិ យត្តកំ វាណិជានំ អាហដភណ្ឌស្ស រាសិវសេន កយវិក្កយដ្ឋានំ នាម, វាណិជានំ វសនដ្ឋានំ វា អត្ថិ. ឥទំ អគ្គនគរន្តិ តេសំ អរិយាយតនវណិប្បថានំ ឥទំ នគរំ អគ្គំ ភវិស្សតិ ជេដ្ឋកំ បាមោក្ខំ. បុដភេទនន្តិ ភណ្ឌបុដភេទនដ្ឋានំ, ភណ្ឌភណ្ឌិកានំ មោចនដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សកលជម្ពុទីបេ អលទ្ធភណ្ឌម្បិ ហិ ឥធេវ លភិស្សន្តិ, អញ្ញត្ថ វិក្កយំ អគច្ឆន្តាបិ ឥធេវ វិក្កយំ គច្ឆិស្សន្តិ, តស្មា ឥធេវ បុដំ ភិន្ទិស្សន្តីតិ អត្ថោ. អាយានម្បិ ហិ ចតូសុ ទ្វារេសុ ចត្តារិ, សភាយំ ឯកន្តិ ឯវំ ទិវសេ ទិវសេ បញ្ចសតសហស្សានិ តត្ថ ឧដ្ឋហិស្សន្តិ. តានិ សភាវានិ អាយានីតិ ទស្សេតិ.

អគ្គិតោ វាតិអាទីសុ សមុច្ចយត្ថោ វាសទ្ទោ, អគ្គិនា ច ឧទកេន ច មិថុភេទេន ច នស្សិស្សតីតិ អត្ថោ. តស្ស ហិ ឯកោ កោដ្ឋាសោ អគ្គិនា នស្សិស្សតិ, និព្ពាបេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, ឯកំ កោដ្ឋាសំ គង្គា គហេត្វា គមិស្សតិ, ឯកោ ឥមិនា អកថិតំ អមុស្ស, អមុនា អកថិតំ ឥមស្ស វទន្តានំ បិសុណវាចានំ វសេន ភិន្នានំ មនុស្សានំ អញ្ញមញ្ញភេទេន វិនស្សិស្សតិ. ឯវំ វត្វា ភគវា បច្ចូសកាលេ គង្គាតីរំ គន្ត្វា កតមុខធោវនោ ភិក្ខាចារវេលំ អាគមយមានោ និសីទិ.

សុនិធវស្សការាបិ ‘‘អម្ហាកំ រាជា សមណស្ស គោតមស្ស ឧបដ្ឋាកោ, សោ អម្ហេ ឧបគតេ បុច្ឆិស្សតិ ‘សត្ថា កិរ បាដលិគាមំ អគមាសិ, កិំ តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្ថ, ន ឧបសង្កមិត្ថា’តិ. ‘ឧបសង្កមិម្ហា’តិ ច វុត្តេ ‘និមន្តយិត្ថ, ន និមន្តយិត្ថា’តិ បុច្ឆិស្សតិ. ‘ន និមន្តយិម្ហា’តិ ច វុត្តេ អម្ហាកំ ទោសំ អារោបេត្វា និគ្គណ្ហិស្សតិ, ឥទញ្ចាបិ មយំ អកតដ្ឋានេ នគរំ មាបេម, សមណស្ស ខោ បន គោតមស្ស គតគតដ្ឋានេ កាឡកណ្ណិសត្តា បដិក្កមន្តិ, តំ មយំ នគរមង្គលំ វាចាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា និមន្តយិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុនិធវស្សការា’’តិអាទិ.

បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បុព្ពណ្ហេ កាលេ. និវាសេត្វាតិ គាមបវេសននីហារេន និវាសនំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា. បត្តចីវរមាទាយាតិ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ ហត្ថេន គហេត្វា.

សីលវន្តេត្ថាតិ សីលវន្តោ ឯត្ថ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ. សញ្ញតេតិ កាយវាចាចិត្តេហិ សញ្ញតេ. តាសំ ទក្ខិណមាទិសេតិ សង្ឃស្ស ទិន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ តាសំ ឃរទេវតានំ អាទិសេយ្យ បត្តិំ ទទេយ្យ. បូជិតា បូជយន្តីតិ ‘‘ឥមេ មនុស្សា អម្ហាកំ ញាតកាបិ ន ហោន្តិ, ឯវម្បិ នោ បត្តិំ ទេន្តី’’តិ អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោន្តិ សុដ្ឋុ អារក្ខំ ករោន្តិ. មានិតា មានយន្តីតិ កាលានុកាលំ ពលិកម្មករណេន មានិតា ‘‘ឯតេ មនុស្សា អម្ហាកំ ញាតកាបិ ន ហោន្តិ, តថាបិ ចតុបញ្ចឆមាសន្តរំ នោ ពលិកម្មំ ករោន្តី’’តិ មានេន្តិ ឧប្បន្នបរិស្សយំ ហរន្តិ. តតោ នន្តិ តតោ តំ បណ្ឌិតជាតិកំ បុរិសំ. ឱរសន្តិ ឧរេ ឋបេត្វា វឌ្ឍិតំ, យថា មាតា ឱរសំ បុត្តំ អនុកម្បតិ, ឧប្បន្នបរិស្សយហរណត្ថមេវស្ស យថា វាយមតិ, ឯវំ អនុកម្បន្តីតិ អត្ថោ. ភទ្រានិ បស្សតីតិ សុន្ទរានិ បស្សតិ.

អនុមោទិត្វាតិ តេហិ តទា បសុតបុញ្ញស្ស អនុមោទនវសេន តេសំ ធម្មកថំ កត្វា. សុនិធវស្សការាបិ ‘‘យា តត្ថ ទេវតា អាសុំ, តាសំ ទក្ខិណមាទិសេ’’តិ ភគវតោ វចនំ សុត្វា ទេវតានំ បត្តិំ អទំសុ. តំ គោតមទ្វារំ នាម អហោសីតិ តស្ស នគរស្ស យេន ទ្វារេន ភគវា និក្ខមិ, តំ គោតមទ្វារំ នាម អហោសិ. គង្គាយ បន ឧត្តរណត្ថំ អនោតិណ្ណត្តា គោតមតិត្ថំ នាម នាហោសិ. បូរាតិ បុណ្ណា. សមតិត្តិកាតិ តដសមំ ឧទកស្ស តិត្តា ភរិតា. កាកបេយ្យាតិ តីរេ ឋិតកាកេហិ បាតុំ សក្កុណេយ្យឧទកា. ទ្វីហិបិ បទេហិ ឧភតោកូលសមំ បរិបុណ្ណភាវមេវ ទស្សេតិ. ឧឡុម្បន្តិ បារគមនត្ថាយ ទារូនិ សង្ឃាដេត្វា អាណិយោ កោដ្ដេត្វា កតំ. កុល្លន្តិ វេឡុទណ្ឌាទិកេ វល្លិអាទីហិ ពន្ធិត្វា កតំ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ មហាជនស្ស គង្គោទកមត្តស្សបិ កេវលំ តរិតុំ អសមត្ថតំ, អត្តនោ បន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អតិគម្ភីរវិត្ថតំ សំសារមហណ្ណវំ តរិត្វា ឋិតភាវញ្ច សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថបរិទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អណ្ណវន្តិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យោជនមត្តំ គម្ភីរស្ស ច វិត្ថតស្ស ច ឧទកដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនំ. សរន្តិ សរិត្វា គមនតោ ឥធ នទី អធិប្បេតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ គម្ភីរវិត្ថតំ សំសារណ្ណវំ តណ្ហាសរិតញ្ច តរន្តិ, តេ អរិយមគ្គសង្ខាតំ សេតុំ កត្វាន វិសជ្ជ បល្លលានិ អនាមសិត្វាវ ឧទកភរិតានិ និន្នដ្ឋានានិ, អយំ បន ឥទំ អប្បមត្តកំ ឧទកំ តរិតុកាមោ កុល្លញ្ហិ ជនោ បពន្ធតិ កុល្លំ ពន្ធិតុំ អាយាសំ អាបជ្ជតិ. តិណ្ណា មេធាវិនោ ជនាតិ អរិយមគ្គញាណសង្ខាតាយ មេធាយ សមន្នាគតត្តា មេធាវិនោ ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វិនា ឯវ កុល្លេន តិណ្ណា បរតីរេ បតិដ្ឋិតាតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទ្វិធាបថសុត្តវណ្ណនា

៧៧. សត្តមេ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោតិ អទ្ធានសង្ខាតំ ទីឃមគ្គំ បដិបន្នោ គច្ឆន្តោ ហោតិ. នាគសមាលេនាតិ ឯវំនាមកេន ថេរេន. បច្ឆាសមណេនាតិ អយំ តទា ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. តេន នំ បច្ឆាសមណំ កត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ. ភគវតោ ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិវស្សានិ អនិពទ្ធា ឧបដ្ឋាកា អហេសុំ, តតោ បរំ យាវ បរិនិព្ពានា បញ្ចវីសតិវស្សានិ អាយស្មា អានន្ទោ ឆាយាវ ឧបដ្ឋាសិ. អយំ បន អនិពទ្ធុបដ្ឋាកកាលោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាយស្មតា នាគសមាលេន បច្ឆាសមណេនា’’តិ. ទ្វិធាបថន្តិ ទ្វិធាភូតំ មគ្គំ. ‘‘ទ្វេធាបថ’’ន្តិបិ បឋន្តិ អាយស្មា នាគសមាលោ អត្តនា បុព្ពេ តត្ថ កតបរិចយត្តា ឧជុភាវញ្ចស្ស សន្ធាយ វទតិ ‘‘អយំ, ភន្តេ ភគវា, បន្ថោ’’តិ.

ភគវា បន តទា តស្ស សបរិស្សយភាវំ ញត្វា តតោ អញ្ញំ មគ្គំ គន្តុកាមោ ‘‘អយំ, នាគសមាល, បន្ថោ’’តិ អាហ. ‘‘សបរិស្សយោ’’តិ ច វុត្តេ អសទ្ទហិត្វា ‘‘ភគវា ន តត្ថ បរិស្សយោ’’តិ វទេយ្យ, តទស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ ‘‘សបរិស្សយោ’’តិ ន កថេសិ. តិក្ខត្តុំ ‘‘អយំ បន្ថោ, ឥមិនា គច្ឆាមា’’តិ វត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘ន ភគវា ឥមិនា មគ្គេន គន្តុំ ឥច្ឆតិ, អយមេវ ច ឧជុមគ្គោ, ហន្ទាហំ ភគវតោ បត្តចីវរំ ទត្វា ឥមិនា មគ្គេន គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថុ បត្តចីវរំ ទាតុំ អសក្កោន្តោ ភូមិយំ ឋបេត្វា បច្ចុបដ្ឋិតេន ទុក្ខសំវត្តនិកេន កម្មុនា ចោទិយមានោ ភគវតោ វចនំ អនាទិយិត្វាវ បក្កាមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា នាគសមាលោ ភគវតោ បត្តចីវរំ តត្ថេវ ឆមាយំ និក្ខិបិត្វា បក្កាមី’’តិ. តត្ថ ភគវតោ បត្តចីវរន្តិ អត្តនោ ហត្ថគតំ ភគវតោ បត្តចីវរំ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ មគ្គេ ឆមាយំ បថវិយំ និក្ខិបិត្វា បក្កាមិ. ឥទំ វោ ភគវា បត្តចីវរំ, សចេ ឥច្ឆថ, គណ្ហថ, យទិ អត្តនា ឥច្ឆិតមគ្គំយេវ គន្តុកាមត្ថាតិ អធិប្បាយោ. ភគវាបិ អត្តនោ បត្តចីវរំ សយមេវ គហេត្វា យថាធិប្បេតំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អន្តរាមគ្គេ ចោរា និក្ខមិត្វាតិ តទា កិរ បញ្ចសតា បុរិសា លុទ្ទា លោហិតបាណិនោ រាជាបរាធិនោ ហុត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ចោរិកាយ ជីវិកំ កប្បេន្តា ‘‘បារិបន្ថិកភាវេន រញ្ញោ អាយបថំ បច្ឆិន្ទិស្សាមា’’តិ មគ្គសមីបេ អរញ្ញេ តិដ្ឋន្តិ. តេ ថេរំ តេន មគ្គេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមណោ ឥមិនា មគ្គេន អាគច្ឆតិ, អវឡញ្ជិតព្ពំ មគ្គំ វឡញ្ជេតិ, អម្ហាកំ អត្ថិភាវំ ន ជានាតិ, ហន្ទ នំ ជានាបេស្សាមា’’តិ កុជ្ឈិត្វា គហនដ្ឋានតោ វេគេន និក្ខមិត្វា សហសា ថេរំ ភូមិយំ បាតេត្វា ហត្ថបាទេហិ កោដ្ដេត្វា មត្តិកាបត្តញ្ចស្ស ភិន្ទិត្វា ចីវរំ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា បព្ពជិតត្តា ‘‘តំ ន ហនាម, ឥតោ បដ្ឋាយ ឥមស្ស មគ្គស្ស បរិស្សយភាវំ ជានាហី’’តិ វិស្សជ្ជេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ…បេ… វិប្ផាលេសុ’’ន្តិ.

ភគវាបិ ‘‘អយំ តេន មគ្គេន គតោ ចោរេហិ ពាធិតោ មំ បរិយេសិត្វា ឥទានេវ អាគមិស្សតី’’តិ ញត្វា ថោកំ គន្ត្វា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ នាគសមាលោ បច្ចាគន្ត្វា សត្ថារា គតមគ្គមេវ គហេត្វា គច្ឆន្តោ តស្មិំ រុក្ខមូលេ ភគវន្តំ បស្សិត្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តំ បវត្តិំ សព្ពំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា នាគសមាលោ…បេ… សង្ឃាដិញ្ច វិប្ផាលេសុ’’ន្តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ នាគសមាលស្ស អត្តនោ វចនំ អនាទិយិត្វា អខេមន្តមគ្គគមនំ, អត្តនោ ច ខេមន្តមគ្គគមនំ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សទ្ធិំ ចរន្តិ សហ ចរន្តោ. ឯកតោ វសន្តិ ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ, សហ វសន្តោតិ អត្ថោ. មិស្សោ អញ្ញជនេន វេទគូតិ វេទិតព្ពដ្ឋេន វេទសង្ខាតេន ចតុសច្ចអរិយមគ្គញាណេន គតត្តា អធិគតត្តា, វេទស្ស វា សកលស្ស ញេយ្យស្ស បារំ គតត្តា វេទគូ. អត្តនោ ហិតាហិតំ ន ជានាតីតិ អញ្ញោ, អវិទ្វា ពាលោតិ អត្ថោ. តេន អញ្ញេន ជនេន មិស្សោ សហចរណមត្តេន មិស្សោ. វិទ្វា បជហាតិ បាបកន្តិ តេន វេទគូភាវេន វិទ្វា ជានន្តោ បាបកំ អភទ្ទកំ អត្តនោ ទុក្ខាវហំ បជហាតិ, បាបកំ វា អកល្យាណបុគ្គលំ បជហាតិ. យថា កិំ? កោញ្ចោ ខីរបកោវ និន្នគន្តិ យថា កោញ្ចសកុណោ ឧទកមិស្សិតេ ខីរេ ឧបនីតេ វិនា តោយំ ខីរមត្តស្សេវ បិវនតោ ខីរបកោ និន្នដ្ឋានគមនេន និន្នគសង្ខាតំ ឧទកំ បជហាតិ វជ្ជេតិ, ឯវំ បណ្ឌិតោ កិរ ទុប្បញ្ញបុគ្គលេហិ ឋាននិសជ្ជាទីសុ សហភូតោបិ អាចារេន តេ បជហាតិ, ន កទាចិបិ សម្មិស្សោ ហោតិ.