៨. វិសាខាសុត្តវណ្ណនា

៧៨. អដ្ឋមេ វិសាខាយ មិគារមាតុយា នត្តា កាលង្កតា ហោតីតិ វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ បុត្តស្ស ធីតា កុមារិកា កាលង្កតា ហោតិ. សា កិរ វត្តសម្បន្នា សាសនេ អភិប្បសន្នា មហាឧបាសិកាយ គេហំ បវិដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច អត្តនា កាតព្ពវេយ្យាវច្ចំ បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តញ្ច អប្បមត្តា អកាសិ, អត្តនោ បិតាមហិយា ចិត្តានុកូលំ បដិបជ្ជិ. តេន វិសាខា គេហតោ ពហិ គច្ឆន្តី សព្ពំ តស្សាយេវ ភារំ កត្វា គច្ឆតិ, រូបេន ច ទស្សនីយា បាសាទិកា, ឥតិ សា តស្សា វិសេសតោ បិយា មនាបា អហោសិ. សា រោគាភិភូតា កាលមកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វិសាខាយ មិគារមាតុយា នត្តា កាលង្កតា ហោតិ បិយា មនាបា’’តិ. អថ មហាឧបាសិកា តស្សា មរណេន សោកំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី ទុក្ខី ទុម្មនា សរីរនិក្ខេបំ ការេត្វា ‘‘អបិ នាម សត្ថុ សន្តិកំ គតកាលេ ចិត្តស្សាទំ លភេយ្យ’’ន្តិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ វិសាខា មិគារមាតា’’តិអាទិ. តត្ថ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្សាបិ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ កាលេតិ អត្ថោ.

ភគវា វិសាខាយ វដ្ដាភិរតិំ ជានន្តោ ឧបាយេន សោកតនុករណត្ថំ ‘‘ឥច្ឆេយ្យាសិ ត្វំ វិសាខេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាវតិកាតិ យត្តកា. តទា កិរ សត្ត ជនកោដិយោ សាវត្ថិយំ បដិវសន្តិ. តំ សន្ធាយ ភគវា ‘‘កីវពហុកា បន វិសាខេ សាវត្ថិយា មនុស្សា ទេវសិកំ កាលំ ករោន្តី’’តិ បុច្ឆិ. វិសាខា ‘‘ទសបិ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តីណីតិ តយោ. អយមេវ វា បាឋោ. អវិវិត្តាតិ អសុញ្ញា.

អថ ភគវា អត្តនោ អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ ‘‘អបិ នុ ត្វំ កទាចិ ករហចិ អនល្លវត្ថា វា ភវេយ្យាសិ អនល្លកេសា វា’’តិ អាហ. ននុ ឯវំ សន្តេ តយា សព្ពកាលំ សោកាភិភូតាយ មតានំ បុត្តាទីនំ អមង្គលូបចារវសេន ឧទកោរោហណេន អល្លវត្ថាយ អល្លកេសាយ ឯវ ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តំ សុត្វា ឧបាសិកា សំវេគជាតា ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បិយវត្ថុំ វិប្បដិសារតោ អត្តនោ ចិត្តស្ស និវត្តភាវំ សត្ថុ អារោចេន្តី ‘‘អលំ មេ, ភន្តេ, តាវពហុកេហិ បុត្តេហិ ច នត្តារេហិ ចា’’តិ អាហ.

អថស្សា ភគវា ‘‘ទុក្ខំ នាមេតំ បិយវត្ថុនិមិត្តំ, យត្តកានិ បិយវត្ថូនិ, តត្តកានិ ទុក្ខានិ. តស្មា សុខកាមេន ទុក្ខប្បដិកូលេន សព្ពសោ បិយវត្ថុតោ ចិត្តំ វិវេចេតព្ព’’ន្តិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ‘‘យេសំ ខោ វិសាខេ សតំ បិយានិ, សតំ តេសំ ទុក្ខានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សតំ បិយានីតិ សតំ បិយាយិតព្ពវត្ថូនិ. ‘‘សតំ បិយ’’ន្តិបិ កេចិ បឋន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា ឯកតោ បដ្ឋាយ យាវ ទស, តាវ សង្ខ្យា សង្ខ្យេយ្យប្បធានា, តស្មា ‘‘យេសំ ទស បិយានិ, ទស តេសំ ទុក្ខានី’’តិអាទិនា បាឡិ អាគតា. កេចិ បន ‘‘យេសំ ទស បិយានំ, ទស នេសំ ទុក្ខាន’’ន្តិអាទិនា បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. យស្មា បន វីសតិតោ បដ្ឋាយ យាវ សតំ, តាវ សង្ខ្យា សង្ខ្យេយ្យប្បធានាវ, តស្មា តត្ថាបិ សង្ខ្យេយ្យប្បធានតំយេវ គហេត្វា ‘‘យេសំ ខោ វិសាខេ សតំ បិយានិ, សតំ តេសំ ទុក្ខានី’’តិអាទិនា បាឡិ អាគតា. សព្ពេសម្បិ ច ‘‘យេសំ ឯកំ បិយំ, ឯកំ តេសំ ទុក្ខ’’ន្តិ បាឋោ, ន បន ទុក្ខស្សាតិ. ឯតស្មិញ្ហិ បក្ខេ ឯករសា ឯកជ្ឈាសយា ច ភគវតោ ទេសនា ហោតិ. តស្មា យថាវុត្តនយាវ បាឡិ វេទិតព្ពា.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វា សោកបរិទេវាទិកំ ចេតសិកំ កាយិកញ្ច ទុក្ខំ បិយវត្ថុនិមិត្តំ បិយវត្ថុម្ហិ សតិ ហោតិ, អសតិ ន ហោតីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ ជានិត្វា តទត្ថបរិទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តស្សត្ថោ – ញាតិភោគរោគសីលទិដ្ឋិព្យសនេហិ ផុដ្ឋស្ស អន្តោ និជ្ឈាយន្តស្ស ពាលស្ស ចិត្តសន្តាបលក្ខណា យេ កេចិ មុទុមជ្ឈាទិភេទេន យាទិសា តាទិសា សោកា វា តេហិយេវ ផុដ្ឋស្ស សោកុទ្ទេហកសមុដ្ឋាបិតវចីវិប្បលាបលក្ខណា បរិទេវិតា វា អនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពបដិហតកាយស្ស កាយបីឡនលក្ខណា ទុក្ខា វា តថា អវុត្តត្ថស្ស វិកប្បនត្ថេន វាសទ្ទេន គហិតា ទោមនស្សូបាយាសាទយោ វា និស្សយភេទេន ច អនេករូបា នានាវិធា ឥមស្មិំ សត្តលោកេ ទិស្សន្តិ ឧបលព្ភន្តិ, សព្ពេបិ ឯតេ បិយំ បិយជាតិកំ សត្តំ សង្ខារញ្ច បដិច្ច និស្សាយ អាគម្ម បច្ចយំ កត្វា បភវន្តិ និព្ពត្តន្តិ. តស្មិំ បន យថាវុត្តេ បិយវត្ថុម្ហិ បិយេ អសន្តេ បិយភាវករេ ឆន្ទរាគេ បហីនេ ន កទាចិបិ ឯតេ ភវន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បិយតោ ជាយតី សោកោ…បេ… បេមតោ ជាយតី សោកោ’’តិ ច អាទិ (ធ. ប. ២១២-២១៣). តថា ‘‘បិយប្បភូតា កលហា វិវាទា, បរិទេវសោកា សហមច្ឆរេហី’’តិ ច អាទិ (សុ. និ. ៨៦៩). ឯត្ថ ច ‘‘បរិទេវិតា វា ទុក្ខា វា’’តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ‘‘បរិទេវិតានិ វា ទុក្ខានិ វា’’តិ វត្តព្ពេ វិភត្តិលោបោ វា កតោតិ វេទិតព្ពោ.

តស្មា ហិ តេ សុខិនោ វីតសោកាតិ យស្មា បិយប្បភូតា សោកាទយោ យេសំ នត្ថិ, តស្មា តេ ឯវ សុខិនោ វីតសោកា នាម. កេ បន តេ? យេសំ បិយំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ យេសំ អរិយានំ សព្ពសោ វីតរាគត្តា កត្ថចិបិ សត្តលោកេ សង្ខារលោកេ ច បិយំ បិយភាវោ ‘‘បុត្តោ’’តិ វា ‘‘ភាតា’’តិ វា ‘‘ភគិនី’’តិ វា ‘‘ភរិយា’’តិ វា បិយំ បិយាយនំ បិយភាវោ នត្ថិ, សង្ខារលោកេបិ ‘‘ឯតំ មម សន្តកំ, ឥមិនាហំ ឥមំ នាម សុខំ លភាមិ លភិស្សាមី’’តិ បិយំ បិយាយនំ បិយភាវោ នត្ថិ. តស្មា អសោកំ វិរជំ បត្ថយានោ, បិយំ ន កយិរាថ កុហិញ្ចិ លោកេតិ យស្មា ច សុខិនោ នាម វីតសោកា, វីតសោកត្តាវ កត្ថចិបិ វិសយេ បិយភាវោ នត្ថិ, តស្មា អត្តនោ យថាវុត្តសោកាភាវេន ច អសោកំ អសោកភាវំ រាគរជាទិវិគមនេន វិរជំ វិរជភាវំ អរហត្តំ, សោកស្ស រាគរជាទីនញ្ច អភាវហេតុភាវតោ វា ‘‘អសោកំ វិរជ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ និព្ពានំ បត្ថយានោ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទស្ស វសេន ឆន្ទជាតោ កត្ថចិ លោកេ រូបាទិធម្មេ អន្តមសោ សមថវិបស្សនាធម្មេបិ បិយំ បិយភាវំ វិយាយនំ ន កយិរាថ ន ឧប្បាទេយ្យ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០).

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.