១. បឋមនិព្ពានបដិសំយុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧១. បាដលិគាមិយវគ្គស្ស បឋមេ និព្ពានបដិសំយុត្តាយាតិ អមតធាតុសន្និស្សិតាយ អសង្ខតធាតុយា បវេទនវសេន បវត្តាយ. ធម្មិយា កថាយាតិ ធម្មទេសនាយ. សន្ទស្សេតីតិ សភាវសរសលក្ខណតោ និព្ពានំ ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ តមេវ អត្ថំ តេ ភិក្ខូ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ តទត្ថគហណេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ តេជេតិ ជោតេតិ. សម្បហំសេតីតិ និព្ពានគុណេហិ សម្មទេវ សព្ពប្បការេហិ តោសេតិ.

អថ វា សន្ទស្សេតីតិ ‘‘សោ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គា តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; មហាវ. ៨) នយេនេវ សព្ពថា តេន តេន បរិយាយេន តេសំ តេសំ អជ្ឈាសយានុរូបំ សម្មា ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ ‘‘ឥមិនា អរិយមគ្គេន តំ អធិគន្តព្ព’’ន្តិ អធិគមបដិបទាយ សទ្ធិំ តត្ថ ភិក្ខូ និន្នបោណបព្ភារេ ករោន្តោ សម្មា អាទបេតិ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ ឯតំ ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវន្តិ ‘‘មា សម្មាបដិបត្តិយំ បមាទំ អន្តរាវោសានំ អាបជ្ជថ, ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស វីរិយវតោ នយិទំ ទុក្ករំ, តស្មា សីលវិសុទ្ធិអាទិវិសុទ្ធិបដិបទាយ ឧដ្ឋហថ ឃដយថ វាយមេយ្យាថា’’តិ និព្ពានាធិគមាយ ឧស្សាហេតិ, តត្ថ វា ចិត្តំ វោទបេតិ. សម្បហំសេតីតិ ‘‘មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ អាលយសមុគ្ឃាតោ’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០), រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ (សំ. និ. ៤.៣៦៧; ឥតិវុ. ៤៤), អសង្ខតន្តិ (សំ. និ. ៤.៣៦៧), អមតញ្ច សន្តន្តិអាទិនា ច អនេកបរិយាយេន (សំ. និ. ៤.៤០៩) និព្ពានានិសំសប្បកាសនេន តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តំ តោសេន្តោ ហាសេន្តោ សម្បហំសេតិ សមស្សាសេតិ.

តេធាតិ តេ ឥធ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ ‘‘អត្ថិ កិញ្ចិ អយំ នោ អត្ថោ អធិគន្តព្ពោ’’តិ ឯវំ សល្លក្ខេត្វា តាយ ទេសនាយ អត្ថិកា ហុត្វា. មនសិ កត្វាតិ ចិត្តេ ឋបេត្វា អនញ្ញវិហិតា តំ ទេសនំ អត្តនោ ចិត្តគតមេវ កត្វា. សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វាតិ សព្ពេន ការកចិត្តេន អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា ទេសនំ អាវជ្ជេត្វា, តគ្គតមេវ អាភោគំ កត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វាតិ សព្ពស្មា ចិត្តតោ ទេសនំ សម្មា អនុ អនុ អាហរិត្វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ទេសេន្តស្ស យេហិ ចិត្តេហិ ទេសនា កតា, សព្ពស្មា ចិត្តតោ បវត្តំ ទេសនំ ពហិ គន្តុំ អទេន្តោ សម្មា អវិបរីតំ អនុ អនុ អាហរិត្វា អត្តនោ ចិត្តសន្តានំ អាហរិត្វា យថាទេសិតទេសិតំ ទេសនំ សុដ្ឋុ ឧបធារេត្វា. ឱហិតសោតាតិ អវហិតសោតា, សុដ្ឋុ ឧបិតសោតា. ឱហិតសោតាតិ វា អវិក្ខិត្តសោតា. តមេវ ឧបលព្ភមានោបិ ហិ សវនេ អវិក្ខេបោ សតិសំវរោ វិយ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ សោតិន្ទ្រិយេបិ វត្តុមរហតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អដ្ឋិំ កត្វា’’តិអាទីហិ ចតូហិបិ បទេហិ តេសំ ភិក្ខូនំ តប្បរភាវតោ សវនេ អាទរទីបនេន សក្កច្ចសវនំ ទស្សេតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ ភិក្ខូនំ តស្សា និព្ពានបដិសំយុត្តាយ ធម្មកថាយ សវនេ អាទរការិតំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ និព្ពានស្ស តព្ពិធុរធម្មទេសនាមុខេន បរមត្ថតោ វិជ្ជមានភាវវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អត្ថីតិ វិជ្ជតិ, បរមត្ថតោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថោ. ភិក្ខវេតិ តេសំ ភិក្ខូនំ អាលបនំ. ននុ ច ឧទានំ នាម បីតិសោមនស្សសមុដ្ឋាបិតោ វា ធម្មសំវេគសមុដ្ឋាបិតោ វា ធម្មបដិគ្គាហកនិរបេក្ខោ ឧទាហារោ, តថា ចេវ ឯត្តកេសុ សុត្តេសុ អាគតំ, ឥធ កស្មា ភគវា ឧទានេន្តោ តេ ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ? តេសំ ភិក្ខូនំ សញ្ញាបនត្ថំ. និព្ពានបដិសំយុត្តញ្ហិ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេត្វា និព្ពានគុណានុស្សរណេន ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សា ឧទានំ ឧទានេសិ. ឥធ និព្ពានវជ្ជោ សព្ពោ សភាវធម្មោ បច្ចយាយត្តវុត្តិកោវ ឧបលព្ភតិ, ន បច្ចយនិរបេក្ខោ. អយំ បន និព្ពានធម្មោ កតមបច្ចយេ ឧបលព្ភតីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តេ ច សញ្ញាបេតុកាមោ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតន’’ន្តិអាទិមាហ, ន ឯកន្តតោវ តេ បដិគ្គាហកេ កត្វាតិ វេទិតព្ពំ. តទាយតនន្តិ តំ ការណំ. ទការោ បទសន្ធិករោ. និព្ពានញ្ហិ មគ្គផលញាណាទីនំ អារម្មណបច្ចយភាវតោ រូបាទីនិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណបច្ចយភូតានីតិ ការណដ្ឋេន ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯត្តាវតា ច ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវំ បវេទេសិ.

តត្រាយំ ធម្មន្វយោ – ឥធ សង្ខតធម្មានំ វិជ្ជមានត្តា អសង្ខតាយបិ ធាតុយា ភវិតព្ពំ តប្បដិបក្ខត្តា សភាវធម្មានំ. យថា ហិ ទុក្ខេ វិជ្ជមានេ តប្បដិបក្ខភូតំ សុខម្បិ វិជ្ជតិយេវ, តថា ឧណ្ហេ វិជ្ជមានេ សីតម្បិ វិជ្ជតិ, បាបធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ កល្យាណធម្មាបិ វិជ្ជន្តិ ឯវ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘យថាបិ ទុក្ខេ វិជ្ជន្តេ, សុខំ នាមបិ វិជ្ជតិ;

ឯវំ ភវេ វិជ្ជមានេ, វិភវោបិ ឥច្ឆិតព្ពកោ.

‘‘យថាបិ ឧណ្ហេ វិជ្ជន្តេ, អបរំ វិជ្ជតិ សីតលំ;

ឯវំ តិវិធគ្គិ វិជ្ជន្តេ, និព្ពានំ ឥច្ឆិតព្ពកំ.

‘‘យថាបិ បាបេ វិជ្ជន្តេ, កល្យាណមបិ វិជ្ជតិ;

ឯវមេវ ជាតិ វិជ្ជន្តេ, អជាតិមបិ ឥច្ឆិតព្ពក’’ន្តិអាទិ. (ពុ. វំ. ២.១០-១២) –

អបិច និព្ពានស្ស បរមត្ថតោ អត្ថិភាវវិចារណំ បរតោ អាវិភវិស្សតិ.

ឯវំ ភគវា អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ អត្ថិភាវំ សម្មុខេន ទស្សេត្វា ឥទានិ តព្ពិធុរធម្មាបោហនមុខេនស្ស សភាវំ ទស្សេតុំ, ‘‘យត្ថ នេវ បថវី ន អាបោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា និព្ពានំ សព្ពសង្ខារវិធុរសភាវំ យថា សង្ខតធម្មេសុ កត្ថចិ នត្ថិ, តថា តត្ថបិ សព្ពេ សង្ខតធម្មា. ន ហិ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ សមោធានំ សម្ភវតិ. តត្រាយំ អត្ថវិភាវនា – យត្ថ យស្មិំ និព្ពានេ យស្សំ អសង្ខតធាតុយំ នេវ កក្ខឡលក្ខណា បថវីធាតុ អត្ថិ, ន បគ្ឃរណលក្ខណា អាបោធាតុ, ន ឧណ្ហលក្ខណា តេជោធាតុ, ន វិត្ថម្ភនលក្ខណា វាយោធាតុ អត្ថិ. ឥតិ ចតុមហាភូតាភាវវចនេន យថា សព្ពស្សបិ ឧបាទារូបស្ស អភាវោ វុត្តោ ហោតិ តន្និស្សិតត្តា. ឯវំ អនវសេសតោ កាមរូបភវស្ស តត្ថ អភាវោ វុត្តោ ហោតិ តទាយត្តវុត្តិភាវតោ. ន ហិ មហាភូតនិស្សយេន វិនា បញ្ចវោការភវោ ឯកវោការភវោ វា សម្ភវតីតិ.

ឥទានិ អរូបសភាវត្តេបិ និព្ពានស្ស អរូបភវបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ តត្ថ អភាវំ ទស្សេតុំ, ‘‘ន អាកាសានញ្ចាយតនំ…បេ… ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ន អាកាសានញ្ចាយតនន្តិ សទ្ធិំ អារម្មណេន កុសលវិបាកកិរិយភេទោ តិវិធោបិ អាកាសានញ្ចាយតនចិត្តុប្បាទោ នត្ថីតិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. យទគ្គេន ច និព្ពានេ កាមលោកាទីនំ អភាវោ ហោតិ, តទគ្គេន តត្ថ ឥធលោកបរលោកានម្បិ អភាវោតិ អាហ – ‘‘នាយំ លោកោ ន បរលោកោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យ្វាយំ ‘‘ឥត្ថត្តំ ទិដ្ឋធម្មោ ឥធលោកោ’’តិ ច លទ្ធវោហារោ ខន្ធាទិលោកោ, យោ ច ‘‘តតោ អញ្ញថា បរោ អភិសម្បរាយោ’’តិ ច លទ្ធវោហារោ ខន្ធាទិលោកោ, តទុភយម្បិ តត្ថ នត្ថីតិ. ន ឧភោ ចន្ទិមសូរិយាតិ យស្មា រូបគតេ សតិ តមោ នាម សិយា, តមស្ស ច វិធមនត្ថំ ចន្ទិមសូរិយេហិ វត្តិតព្ពំ. សព្ពេន សព្ពំ បន យត្ថ រូបគតមេវ នត្ថិ, កុតោ តត្ថ តមោ. តមស្ស វា វិធមនា ចន្ទិមសូរិយា, តស្មា ចន្ទិមា សូរិយោ ចាតិ ឧភោបិ តត្ថ និព្ពានេ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាលោកសភាវតំយេវ និព្ពានស្ស ទស្សេតិ.

ឯត្តាវតា ច អនភិសមេតាវីនំ ភិក្ខូនំ អនាទិមតិសំសារេ សុបិនន្តេបិ អននុភូតបុព្ពំ បរមគម្ភីរំ អតិទុទ្ទសំ សណ្ហសុខុមំ អតក្កាវចរំ អច្ចន្តសន្តំ បណ្ឌិតវេទនីយំ អតិបណីតំ អមតំ និព្ពានំ វិភាវេន្តោ បឋមំ តាវ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតន’’ន្តិ តស្ស អត្ថិភាវា តេសំ អញ្ញាណាទីនិ អបនេត្វា ‘‘យត្ថ នេវ បថវី …បេ… ន ឧភោ ចន្ទិមសូរិយា’’តិ តទញ្ញធម្មាបោហនមុខេន តំ វិភាវេតិ ធម្មរាជា. តេន បថវីអាទិសព្ពសង្ខតធម្មវិធុរសភាវា យា អសង្ខតា ធាតុ, តំ និព្ពានន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តេនេវាហ, ‘‘តត្រាបាហំ, ភិក្ខវេ, នេវ អាគតិំ វទាមី’’តិ.

តត្ថ តត្រាតិ តស្មិំ. អបិសទ្ទោ សមុច្ចយេ. អហំ, ភិក្ខវេ, យត្ថ សង្ខារបវត្តេ កុតោចិ កស្សចិ អាគតិំ ន វទាមិ យថាបច្ចយំ តត្ថ ធម្មមត្តស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. ឯវំ តស្មិម្បិ អាយតនេ និព្ពានេ កុតោចិ អាគតិំ អាគមនំ នេវ វទាមិ អាគន្តព្ពដ្ឋានតាយ អភាវតោ. ន គតិន្តិ កត្ថចិ គមនំ ន វទាមិ គន្តព្ពដ្ឋានតាយ អភាវតោ. ន ហិ តត្ថ សត្តានំ ឋបេត្វា ញាណេន អារម្មណករណំ អាគតិគតិយោ សម្ភវន្តិ, នាបិ ឋិតិចុតូបបត្តិយោ វទាមិ. ‘‘តទាបហ’’ន្តិបិ បាឡិ. តស្សត្ថោ – តម្បិ អាយតនំ គាមន្តរតោ គាមន្តរំ វិយ ន អាគន្តព្ពតាយ ន អាគតិ, ន គន្តព្ពតាយ ន គតិ, បថវីបព្ពតាទិ វិយ អបតិដ្ឋានតាយ ន ឋិតិ, អបច្ចយត្តា វា ឧប្បាទាភាវោ, តតោ អមតសភាវត្តា ចវនាភាវោ, ឧប្បាទនិរោធាភាវតោ ចេវ តទុភយបរិច្ឆិន្នាយ ឋិតិយា ច អភាវតោ ន ឋិតិំ ន ចុតិំ ន ឧបបត្តិំ វទាមិ. កេវលំ បន តំ អរូបសភាវត្តា អបច្ចយត្តា ច ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតន្តិ អប្បតិដ្ឋំ. តត្ថ បវត្តាភាវតោ បវត្តប្បដិបក្ខតោ ច អប្បវត្តំ. អរូបសភាវត្តេបិ វេទនាទយោ វិយ កស្សចិបិ អារម្មណស្ស អនាលម្ពនតោ ឧបត្ថម្ភនិរបេក្ខតោ ច អនារម្មណមេវ តំ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុត្តំ និព្ពានំ. អយញ្ច ឯវសទ្ទោ អប្បតិដ្ឋមេវ អប្បវត្តមេវាតិ បទទ្វយេនបិ យោជេតព្ពោ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ យទិទំ ‘‘អប្បតិដ្ឋ’’ន្តិអាទីហិ វចនេហិ វណ្ណិតំ ថោមិតំ យថាវុត្តលក្ខណំ និព្ពានំ, ឯសោ ឯវ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តោ បរិយោសានំ តទធិគមេ សតិ សព្ពទុក្ខាភាវតោ. តស្មា ‘‘ទុក្ខស្ស អន្តោ’’តិ អយមេវ តស្ស សភាវោតិ ទស្សេតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.