៩. ឧទបានសុត្តវណ្ណនា

៦៩. នវមេ មល្លេសូតិ មល្លា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘មល្លា’’តិ វុច្ចតិ, តេសុ មល្លេសុ, យំ លោកេ ‘‘មល្លោ’’តិ វុច្ចតិ. កេចិ បន ‘‘មាលេសូ’’តិ បឋន្តិ. ចារិយំ ចរមានោតិ អតុរិតចារិកាវសេន មហាមណ្ឌលជនបទចារិកំ ចរមានោ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេនាតិ អបរិច្ឆេទគុណេន មហន្តេន សមណគណេន. តទា ហិ ភគវតោ មហាភិក្ខុបរិវារោ អហោសិ. ថូណំ នាម មល្លានំ ព្រាហ្មណគាមោតិ បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ មជ្ឈិមទេសស្ស អវធិដ្ឋានេ មល្លទេសេ ថូណនាមកោ ព្រាហ្មណពហុលតាយ ព្រាហ្មណគាមោ. តទវសរីតិ តំ អវសរិ, ថូណគាមមគ្គំ បាបុណីតិ អត្ថោ. អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ, សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន ជានិំសូតិ អត្ថោ. ខោតិ បទបូរណេ, អវធារណត្ថេ វា និបាតោ. តត្ថ អវធារណត្ថេន អស្សោសុំយេវ, ន តេសំ សវនន្តរាយោ អហោសីតិ វុត្តំ ហោតិ. បទបូរណេន បទព្យញ្ជនសិលិដ្ឋត្តមត្តមេវ. ថូណេយ្យកាតិ ថូណគាមវាសិនោ. ព្រាហ្មណគហបតិកាតិ ឯត្ថ ព្រហ្មំ អណន្តីតិ ព្រាហ្មណា, មន្តេ សជ្ឈាយន្តីតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ហិ ជាតិព្រាហ្មណានំ និព្ពចនំ, អរិយា បន ពាហិតបាបត្តា ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ. គហបតិកាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណេ វជ្ជេត្វា យេ កេចិ អគារំ អជ្ឈាវសន្តា វុច្ចន្តិ, វិសេសតោ វេស្សា. ព្រាហ្មណា ច គហបតិកា ច ព្រាហ្មណគហបតិកា.

ឥទានិ យមត្ថំ តេ អស្សោសុំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមិតបាបត្តា ‘‘សមណោ’’តិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សមិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៣៤). ភគវា ច អនុត្តរេន អរិយមគ្គេន សព្ពសោ សមិតបាបោ. តេនស្ស យថាភុច្ចគុណាធិគតមេតំ នាមំ, យទិទំ សមណោតិ. ខលូតិ អនុស្សវត្ថេ និបាតោ. ភោតិ ព្រាហ្មណជាតិកានំ ជាតិសមុទាគតំ អាលបនមត្តំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៩៦). គោតមោតិ គោត្តវសេន ភគវតោ បរិកិត្តនំ. តស្មា ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ’’តិ សមណោ កិរ, ភោ, គោតមគោត្តោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សក្យបុត្តោតិ ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយ នេក្ខម្មាធិគមសទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧទបានំ តិណស្ស ច ភុសស្ស ច យាវ មុខតោ បូរេសុន្តិ បានីយកូបំ តិណេន ច ភុសេន ច មុខប្បមាណេន វឌ្ឍេសុំ, តិណាទីនិ បក្ខិបិត្វា កូបំ បិទហិំសូតិ អត្ថោ.

តស្ស កិរ គាមស្ស ពហិ ភគវតោ អាគមនមគ្គេ ព្រាហ្មណានំ បរិភោគភូតោ ឯកោ ឧទបានោ អហោសិ. តំ ឋបេត្វា តត្ថ សព្ពានិ កូបតឡាកាទីនិ ឧទកដ្ឋានានិ តទា វិសុក្ខានិ និរុទកានិ អហេសុំ. អថ ថូណេយ្យកា រតនត្តយេ អប្បសន្នា មច្ឆេរបកតា ភគវតោ អាគមនំ សុត្វា ‘‘សចេ សមណោ គោតមោ សសាវកោ ឥមំ គាមំ បវិសិត្វា ទ្វីហតីហំ វសេយ្យ, សព្ពំ ឥមំ ជនំ អត្តនោ វចនេ ឋបេយ្យ, តតោ ព្រាហ្មណធម្មោ បតិដ្ឋំ ន លភេយ្យា’’តិ តត្ថ ភគវតោ អវាសាយ បរិសក្កន្តា ‘‘ឥមស្មិំ គាមេ អញ្ញត្ថ ឧទកំ នត្ថិ, អមុំ ឧទបានំ អបរិភោគំ ករិស្សាម, ឯវំ សមណោ គោតមោ សសាវកោ ឥមំ គាមំ ន បវិសិស្សតី’’តិ សម្មន្តយិត្វា សព្ពេ គាមវាសិនោ សត្តាហស្ស ឧទកំ គហេត្វា ចាដិអាទីនិ បូរេត្វា ឧទបានំ តិណេន ច ភុសេន ច បិទហិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧទបានំ តិណស្ស ច ភុសស្ស ច យាវ មុខតោ បូរេសុំ, ‘មា តេ មុណ្ឌកា សមណកា បានីយំ អបំសូ’’’តិ.

តត្ថ មុណ្ឌកា សមណកាតិ មុណ្ឌេ ‘‘មុណ្ឌា’’តិ សមណេ ‘‘សមណា’’តិ វត្តុំ វដ្ដេយ្យ, តេ បន ខុំសនាធិប្បាយេន ហីឡេន្តា ឯវមាហំសុ. មាតិ បដិសេធេ, មា អបំសុ មា បិវិំសូតិ អត្ថោ. មគ្គា ឱក្កម្មាតិ មគ្គតោ អបសក្កិត្វា. ឯតម្ហាតិ យោ ឧទបានោ តេហិ តថា កតោ, តមេវ និទ្ទិសន្តោ អាហ. កិំ បន ភគវា តេសំ ព្រាហ្មណានំ វិប្បការំ អនាវជ្ជិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឯតម្ហា ឧទបានា បានីយំ អាហរា’’តិ, ឧទាហុ អាវជ្ជិត្វា ជានន្តោតិ? ជានន្តោ ឯវ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវំ បកាសេត្វា តេ ទមេត្វា និព្ពិសេវនេ កាតុំ ឯវមាហ, ន បានីយំ បាតុកាមោ. តេនេវេត្ថ មហាបរិនិព្ពានសុត្តេ វិយ ‘‘បិបាសិតោស្មី’’តិ (ទី. និ. ២.១៩១) ន វុត្តំ. ធម្មភណ្ឌាគារិកោ បន សត្ថុ អជ្ឈាសយំ អជានន្តោ ថូណេយ្យកេហិ កតំ វិប្បការំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘ឥទានិ សោ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឥទានីតិ អធុនា, អម្ហាកំ អាគមនវេលាយមេវាតិ អត្ថោ. ឯសោ, ភន្តេ, ឧទបានោតិ បឋន្តិ. ថេរោ ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយវារេ ‘‘ន ខោ តថាគតា តិក្ខត្តុំ បច្ចនីកា កាតព្ពា, ការណំ ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ ទីឃទស្សិនា’’តិ មហារាជទត្តិយំ ភគវតោ បត្តំ គហេត្វា ឧទបានំ អគមាសិ. គច្ឆន្តេ ថេរេ ឧទបានេ ឧទកំ បរិបុណ្ណំ ហុត្វា ឧត្តរិត្វា សមន្តតោ សន្ទតិ, សព្ពំ តិណំ ភុសញ្ច ឧប្លវិត្វា សយមេវ អបគច្ឆិ. តេន ច សន្ទមានេន សលិលេន ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តេន តស្មិំ គាមេ សព្ពេវ បោក្ខរណីអាទយោ ជលាសយា វិសុក្ខា បរិបូរិំសុ, តថា បរិខាកុសុព្ភនិន្នាទីនិ ច. សព្ពោ គាមប្បទេសោ មហោឃេន អជ្ឈោត្ថដោ មហាវស្សកាលេ វិយ អហោសិ. កុមុទុប្បលបទុមបុណ្ឌរីកាទីនិ ជលជបុប្ផានិ តត្ថ តត្ថ ឧព្ភិជ្ជិត្វា វិកសមានានិ ឧទកំ សញ្ឆាទិំសុ. សរេសុ ហំសកោញ្ចចក្កវាកការណ្ឌវពកាទយា ឯ ឧទកសកុណិកា វស្សមានា តត្ថ តត្ថ វិចរិំសុ. ថូណេយ្យកា តំ មហោឃំ តថា ឧត្តរន្តំ សមន្តតោ វីចិតរង្គសមាកុលំ បរិយន្តតោ សមុដ្ឋហមានំ រុចិរំ ផេណពុព្ពុឡកំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ឯវំ សម្មន្តេសុំ ‘‘មយំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧទកុបច្ឆេទំ កាតុំ វាយមិម្ហា, អយំ បន មហោឃោ តស្ស អាគមនកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ អភិវឌ្ឍតិ, និស្សំសយំ ខោ អយំ តស្ស ឥទ្ធានុភាវោ. មហិទ្ធិកោ ហិ សោ មហានុភាវោ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យថា យំ មហោឃោ ឧដ្ឋហិត្វា អម្ហាកំ គាមម្បិ ឱត្ថរេយ្យ. ហន្ទ មយំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសិត្វា អច្ចយំ ទេសេន្តា ខមាបេយ្យាមា’’តិ.

តេ សព្ពេវ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា សង្ឃសង្ឃី គណីភូតា គាមតោ និក្ខមិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ. ឧបសង្កមិត្វា អប្បេកច្ចេ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទិំសុ, អប្បេកច្ចេ អញ្ជលិំ បណាមេសុំ, អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ នាមគោត្តំ សាវេសុំ. ឯវំ បន កត្វា សព្ពេវ ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ‘‘ឥធ មយំ, ភោ គោតម, ភោតោ ចេវ គោតមស្ស គោតមសាវកានញ្ច ឧទកប្បដិសេធំ ការយិម្ហ, អមុកស្មិំ ឧទបានេ តិណញ្ច ភុសញ្ច បក្ខិបិម្ហ. សោ បន ឧទបានោ អចេតនោបិ សមានោ សចេតនោ វិយ ភោតោ គុណំ ជានន្តោ វិយ សយមេវ សព្ពំ តិណំ ភុសំ អបនេត្វា សុវិសុទ្ធោ ជាតោ, សព្ពោបិ ចេត្ថ និន្នប្បទេសោ មហតា ឧទកោឃេន បរិបុណ្ណោ រមណីយោវ ជាតោ, ឧទកូបជីវិនោ សត្តា បរិតុដ្ឋា. មយំ បន មនុស្សាបិ សមានា ភោតោ គុណេ ន ជានិម្ហ, យេ មយំ ឯវំ អករិម្ហ, សាធុ នោ ភវំ គោតមោ តថា ករោតុ, យថាយំ មហោឃោ ឥមំ គាមំ ន ឱត្ថរេយ្យ, អច្ចយោ នោ អច្ចគមា យថាពាលំ, តំ នោ ភវំ គោតមោ អច្ចយំ បដិគ្គណ្ហាតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ អច្ចយំ ទេសេសុំ. ភគវាបិ ‘‘តគ្ឃ តុម្ហេ អច្ចយោ អច្ចគមា យថាពាលំ, តំ វោ មយំ បដិគ្គណ្ហាម អាយតិំ សំវរាយា’’តិ តេសំ អច្ចយំ បដិគ្គហេត្វា បសន្នចិត្តតំ ញត្វា ឧត្តរិ អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. តេ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នចិត្តា សរណាទីសុ បតិដ្ឋិតា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ. តេសំ បន អាគមនតោ បុរេតរំយេវ អាយស្មា អានន្ទោ តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ បត្តេន បានីយំ អាទាយ ភគវតោ ឧបនាមេត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ, ភន្តេតិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ’’តិអាទិ.

តត្ថ មុខតោ ឱវមិត្វាតិ សព្ពំ តំ តិណាទិំ មុខេន ឆឌ្ឌេត្វា. វិស្សន្ទន្តោ មញ្ញេតិ បុព្ពេ ទីឃរជ្ជុកេន ឧទបានេន ឧស្សិញ្ចិត្វា គហេតព្ពឧទកោឃោ ភគវតោ បត្តំ គហេត្វា ថេរស្ស គតកាលេ មុខេន វិស្សន្ទន្តោ វិយ សមតិត្តិកោ កាកបេយ្យោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. ឥទញ្ច ថេរស្ស គតកាលេ ឧទកប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ បរំ បន បុព្ពេ វុត្តនយេន តស្មិំ គាមេ សកលំ និន្នដ្ឋានំ ឧទកេន បរិបុណ្ណំ អហោសីតិ. អយំ បនិទ្ធិ ន ពុទ្ធានំ អធិដ្ឋានេន, នាបិ ទេវានុភាវេន, អថ ខោ ភគវតោ បុញ្ញានុភាវេន បរិត្តទេសនត្ថំ រាជគហតោ វេសាលិគមនេ វិយ. កេចិ បន ‘‘ថូណេយ្យកានំ ភគវតិ បសាទជននត្ថំ តេសំ អត្ថកាមាហិ ទេវតាហិ កត’’ន្តិ. អបរេ ‘‘ឧទបានស្ស ហេដ្ឋា វសនកនាគរាជា ឯវមកាសី’’តិ. សព្ពំ តំ អការណំ, យថា ភគវតោ បុញ្ញានុភាវេនយេវ តថា ឧទកុប្បត្តិយា បរិទីបិតត្តា.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អធិដ្ឋានេន វិនា អត្តនា ឥច្ឆិតនិប្ផត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ កិំ កយិរា ឧទបានេន, អាបា ចេ សព្ពទា សិយុន្តិ យស្ស សព្ពកាលំ សព្ពត្ថ ច អាបា ចេ យទិ សិយុំ យទិ ឧបលព្ភេយ្យុំ យទិ អាកង្ខាមត្តបដិពទ្ធោ, តេសំ លាភោ, តេន ឧទបានេន កិំ កយិរា កិំ ករេយ្យ, កិំ បយោជនន្តិ អត្ថោ. តណ្ហាយ មូលតោ ឆេត្វា, កិស្ស បរិយេសនំ ចរេតិ យាយ តណ្ហាយ វិនិពទ្ធា សត្តា អកតបុញ្ញា ហុត្វា ឥច្ឆិតាលាភទុក្ខេន វិហញ្ញន្តិ, តស្សា តណ្ហាយ មូលំ, មូលេ វា ឆិន្ទិត្វា ឋិតោ មាទិសោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ កិស្ស កេន ការណេន បានីយបរិយេសនំ, អញ្ញំ វា បច្ចយបរិយេសនំ ចរេយ្យ. ‘‘មូលតោ ឆេត្តា’’តិបិ បឋន្តិ, តណ្ហាយ មូលំ មូលេយេវ វា ឆេទកោតិ អត្ថោ. អថ វា មូលតោ ឆេត្តាតិ មូលតោ បដ្ឋាយ តណ្ហាយ ឆេទកោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ ពោធិយា មូលភូតមហាបណិធានតោ បដ្ឋាយ អបរិមិតំ សកលំ បុញ្ញសម្ភារំ អត្តនោ អចិន្តេត្វា លោកហិតត្ថមេវ បរិណាមនវសេន បរិបូរេន្តោ មូលតោ បភុតិ តណ្ហាយ ឆេត្តា, សោ តណ្ហាហេតុកស្ស ឥច្ឆិតាលាភស្ស អភាវតោ កិស្ស កេន ការណេន ឧទកបរិយេសនំ ចរេយ្យ, ឥមេ បន ថូណេយ្យកា អន្ធពាលា ឥមំ ការណំ អជានន្តា ឯវមកំសូតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.